Wikipedia sqwiki https://sq.wikipedia.org/wiki/Faqja_kryesore MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Media Speciale Diskutim Përdoruesi Përdoruesi diskutim Wikipedia Wikipedia diskutim Skeda Skeda diskutim MediaWiki MediaWiki diskutim Stampa Stampa diskutim Ndihmë Ndihmë diskutim Kategoria Kategoria diskutim Portal Portal diskutim TimedText TimedText talk Moduli Moduli diskutim Event Event talk Gjeometria 0 1727 3002534 2940695 2026-06-28T02:11:08Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002534 wikitext text/x-wiki '''Gjeometria '''është degë e [[matematika|matematikës]] që i studion figurat e rrafshit dhe hapësirës dhe relacionet në mes tyre. Fjala gjeometri vjen nga greqishtja dhe ka kuptimin "matje e tokës" këtë fjalë e krijoi Herodoti. == Historia e zhvillimit të gjeometrisë == [[Skeda:Illustration to Euclid's proof of the Pythagorean theorem.svg|thumb|right]] Me kalimin e shekujve gjeometria është zgjeruar duke u bërë një kompleks studimesh dhe hulumtimesh të ndërlikuara. Koha se kur ka "lindur" gjeometria si shkencë sipas Euklidit është [[shekulli III|shekulli i III-të]].Kontribute në gjeometri kanë dhënë edhe matematikanët Arkimedi dhe Apolloni i Perges. Në Egjipt rreth lumit Nil pas vërshimeve zhdukeshin kufijtë e parcelave dhe për këtë arsye njeriu u detyrua që ti rindante prapë ato dhe për këto duheshin njohje të disa rregullave të cilat të përmbledhura e morën emrin gjeometri. Në [[shekulli XVI|shekullin e XVI-të]] gjeometria merr karakter algjebrik, që përgatiste rrugën për në ''gjeometrinë analitike'' e shtruar nga Fermat dhe Cartesiusi (Descartesi). Një ndarje e studimit të gjeometrisë sipas degëve të ndryshme ndodh në [[shekulli XIX|shekullin e XIX-të]]. Në këtë periudhë bëjnë pjesë Gaspard Monge, Edouard Poncelet, Chasles, Steiner, Plücker, Staudt të tjerë si Grassmann, Jacobi, Cayley e Sylvester zhvillojnë ''gjeometrinë hiperspaciale''. Gaussi dhe Riemanni praktikojnë ''gjeometrinë diferenciale''. == Shih edhe == * [[Aritmetika]] * [[Matematika]] * [[Gjeometria analitike]] * [[Gjeometria deskriptive]] == Literatura == * {{Cite book|last=Eves|first=Howard|title=An Introduction to the History of Mathematics|url=https://archive.org/details/introductiontohi0000eves|publisher=Saunders|year=1990|isbn=978-0-03-029558-4|pages=[https://archive.org/details/introductiontohi0000eves/page/141 141]}} * {{cite book|last=Boyer|first=C.B.|title=A History of Mathematics|edition=Second edition, revised by Uta C. Merzbach|location=New York|publisher=Wiley|year=1991|orig-year=1989|isbn=978-0-471-54397-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye}} * {{cite book|last=Cooke|first=Roger|year=2005|title=The History of Mathematics|url=https://archive.org/details/historyofmathema0000cook_o3g3|place=New York|publisher=Wiley-Interscience|isbn=978-0-471-44459-6}} * {{cite book|last=Hayashi|first=Takao|chapter=Indian Mathematics|year=2003|editor-last=Grattan-Guinness|editor-first=Ivor|title=Companion Encyclopedia of the History and Philosophy of the Mathematical Sciences|volume=1|pages=118–130|place=Baltimore, MD|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-7396-6}} * {{cite book|last=Hayashi|first=Takao|year=2005|chapter=Indian Mathematics|pages=360–375|editor-last=Flood|editor-first=Gavin|title=The Blackwell Companion to Hinduism|place=Oxford|publisher=Basil Blackwell|isbn=978-1-4051-3251-0}} * {{cite book|author=Nikolai I. Lobachevsky|title=Pangeometry|others=translator and editor: A. Papadopoulos|series=Heritage of European Mathematics Series|volume=4|publisher=European Mathematical Society|year=2010}} * {{cite book|ref=none|author=Jay Kappraff|url=http://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/8952|title=A Participatory Approach to Modern Geometry|year=2014|publisher=World Scientific Publishing|doi=10.1142/8952|isbn=978-981-4556-70-5}} * {{cite book|ref=none|author=Leonard Mlodinow|title=Euclid's Window – The Story of Geometry from Parallel Lines to Hyperspace|year=2002|edition=UK|publisher=Allen Lane|isbn=978-0-7139-9634-0}} * {{Cite book|last=Tabak|first=John|year=2014|title=Geometry: the language of space and form|url=https://archive.org/details/geometrylanguage0000taba|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-4953-0|pages=xiv}} * {{Cite book|last=Turner|first=Martin J.|last2=Blackledge|first2=Jonathan M.|last3=Andrews|first3=Patrick R.|title=Fractal Geometry in Digital Imaging|url=https://books.google.com/books?id=oLXgFdfKp78C&pg=PA1|year=1998|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-703970-1|pages=1}} * {{Citation|last=Staal|first=Frits|title=Greek and Vedic Geometry|journal=Journal of Indian Philosophy|volume=27|issue=1–2|year=1999|doi=10.1023/A:1004364417713|pages=105-127}} == Referime == {{reflist}} {{Matematika}} [[Kategoria:Matematikë]] [[Kategoria:Gjeometri]] 5p7e1l5ws0zd0di1rlr02orp05fzcci Haki Stërmilli 0 2117 3002526 2940713 2026-06-28T01:53:27Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002526 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] -->|name=Haki Stërmilli|image=Haki Stërmilli, Albanian writer and politician.jpg|imagesize=200px|caption=Stërmilli in the 1930s|pseudonym=|birth_date={{Birth date|1895|5|17|df=yes}}|birth_place=[[Dibër]], [[Perandoria Osmane]] ([[Maqedonia e Veriut]] moderne)|death_date=17 janar 1953 (57 vjeç)|death_place=[[Tiranë]], [[Republika Popullore Socialiste e Shqipërisë|Shqipëri]]|occupation=|nationality=Shqiptar|citizenship=|period=|genre=|subject=|movement=|notableworks=* Dibranja e mjerueshme, 1923 * Dashuni e Besnikëri, 1923 * Burgu, 1935 * Sikur t'isha djalë, 1938 * Trashëgimtarët tanë, 1950 * Shtigjeve të lirisë, 1966 * Kalorësi i Skënderbeut, 1968|spouse=|partner=|children=|relatives=|awards=|signature=Haki Stërmilli (nënshkrim).svg|website=|portaldisp=}} '''Haki Stermilli''' ([[Dibra|Dibër]], [[17 maj]] [[1895]] - [[Tirana|Tiranë]], [[17 janar]] [[1953]]) ishte shkrimtar, gazetar, kryetar i shërbimit sekret shqiptar në kapërcyell të 1923-'24 me dekret të [[Mbreti Zogu I|Ahmet bej Zogollit]] në atë kohë,<ref name=":0">{{Cite web|last=Dervishi|first=Kastriot|date=23 tetor 2014|orig-date=2007|title=Haki Stërmilli, kryetari enigmatik i shërbimit sekret shqiptar|url=https://explorerunivers.albanianforum.net/t7591-haki-stermilli-kryetari-enigmatik-i-sherbimit-sekret-shqiptar|website=explorerunivers.albanianforum.net|language=sq}}</ref> partizan në [[Lufta e Dytë Botërore|Luftën e Dytë Botërore]], anëtar i KANÇ-it, përfaqësues i Dibrës në Kuvendin Popullor dhe drejtor i [[Biblioteka Kombëtare (Tiranë)|Bibliotekës Kombëtare]]. Në shtyp dhe botime mbajti qëndrime lidhur me të drejtat e shqiptarëve të ngelur jashtë kufijve të shtetit shqiptar, republikanizmit dhe të drejtave të femrave. Autor i tre romaneve, mbi 30 tregimeve të shkurtëra, pesë pjesëve teatrale, dy ditareve dhe disa dyzina artikuj publicistikë.<ref>{{Cite book|last=Elsie|first=Robert|title=Historical Dictionary of Albania|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000elsi_x4j4|publisher=Scarecrow Press|year=2011|isbn=9780810873803|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000elsi_x4j4/page/431 431]|language=en|author-link=Robert Elsie}}</ref> Vepra e tij më e njohur është ''[[Sikur t'isha djalë]]'' (1936). == Biografia == U lind në Sheher të [[Dibra|Dibrës]] ku mori mësimet e para, shkollimin e mesëm e nisi në [[Manastiri (qytet)|Manastir]] por nuk mundi ta përfundojë për shkak të [[Luftërat Ballkanike|Luftës Ballkanike]]. Mbasi qyteti i Dibrës mbeti jashtë kufijve, Hakiu u vendos në [[Shqipëria|Shqipëri]] dhe nisi punë si pjesë e administratës shqiptare. Në vitet 1915-1918 punon si sekretar krahinor në [[Rrethi i Matit|Mat]] dhe [[Peshkopia|Peshkopi]], pastaj si sekretar i parë i nënprefekturës së Matit,<ref name=":0" /> e gjithashtu mësues personal i motrave Zogolli.<ref name=":3">{{Cite web|last=Peçi|first=Admirina|date=1 nëntor 2015|title=Letrat e panjohura: Haki Stërmilli nga burgu, i lutet Zogut për mëshirë|url=https://shqiptarja.com/lajm/letrat-e-panjohura-haki-st-euml-rmilli-br-nga-burgu-i-lutet-zogut-p-euml-r-m-euml-shir-euml?r=pop5s|website=shqiptarja.com|language=sq}}</ref> Në vitet 1920-1924 u përfshi në lëvizjen demokratike, më 2 shkurt 1922 Zogolli i propozoi Kryeministrisë emrin e Hakiut për sekretar të shifrës. [[Këshilli i Lartë i Regjencës|Këshilli i Naltë]] nuk e dekretoi Stërmillin, por pas një viti Zogolli ministër e dekretoi më 16 janar 1923 si sekretar i ''Sekretarisë Sekrete''. Propozimi do të miratohej nga Këshilli i Ministrave më 20 janar dhe 31 janar do të dekretohej nga Këshilli i Lartë. Si kryetar i Sekretarisë Sekrete, Hakiu qëndroi deri më 16 prill 1924, e u largua përfundimisht pas largimit të Zogollit dhe emërimit të [[Shefqet bej Vërlaci]]t kryeministër dhe Ministër i Brendshëm. Pas [[Lëvizja e qershorit|Lëvizjes së qershorit]], Hakiu merr pjesë në Kuvendin e Jashtëzakonshëm të shoqërisë "Bashkimi", ku u zgjodh sekretar i shoqatës dhe ku u rivendos [[Llazar Fundo|Ll. Fundo]] kryetar. Me rikthimin e Zogollit dhe [[Triumfi i Legalitetit|Triumfin e Legalitetit]] mërgon drejt [[Italia|Italisë]], [[Franca|Francës]], [[Austria|Austrisë]], [[Gjermania|Gjermanisë]], [[Polonia|Polonisë]] dhe [[Lituania|Lituanisë]]. Për një vit qëndroi në [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimin Sovjetik]]<ref name=":0" /> ku u takua edhe me [[Ali Kelmendi]]n,<ref name=":3" /> bashkëpunoi edhe me [[KONARE]]-n.<ref name=":2">[[Nexhmije Hoxha|Hoxha N]]., ''[http://www.epokaere.com/index.aspx?SID=13&PMID=7&LID=2&ACatID=6&AID=78294&Ctype=1 Kujtime nga fëmijëria (4)]{{Lidhje e thyer}}'' [http://www.epokaere.com/index.aspx?SID=13&PMID=7&LID=2&ACatID=6&AID=78232&Ctype=1 - ''Pjesë e shkëputur nga libri “Kosova e Lirë”, në përvjetorin e 95-të të autores'',]{{Lidhje e thyer}} epokaere.com, 11 shkurt 2016.</ref> Më 1927 gjendet në [[Jugosllavia|Jugosllavi]], ku qëndron në [[Manastiri (qytet)|Manastir]]. Këtu më 17 mars 1929 në rrethana jo krejtësisht të sqaruara, dëbohet nga shteti jugosllav. I dorëzohet autoriteteve shqiptare në [[Bilishti|Bilisht]], e vendosin në [[Korça|Korçë]] dhe pak ditë më pas në Tiranë ku e shoqërojnë në burg. Aty e takon miku dhe pasardhësi i tij në atë institucion që tashmë quhej ''Zyra Sekrete'', [[Abedin Hoxha]]. Më 6 gusht 1929 u dënua me 5 vjet burgim se kishte guxuar të propagandonte botërisht kundër regjimit dhe personit të mbretit. Më 28 nëntor 1933 në sajë të një telegrami që i kishte dërguar mbretit për amnisti, falet dhe lirohet. Pas lirimit hapi një dyqan në rrugën Mbretnore, mbasi kishte bërë të mundur të punësohej te një firmë e huaj që shiste në Shqipëri llampat elektrike të firmës OSRAM.<ref name=":2" /> Shkruan më 6 prill 1939 poezinë ''Ti leve o yll'' përkushtuar [[Leka Zogu I|princit Leka]]. Mbas [[Pushtimi italian i Shqipërisë|pushtimit të Italisë]] gazeta "Fashizmi në listat e gjata botonte me nr. 44 edhe anëtarësimi e Haki Stërmillit në Partinë Fashiste, në të njëjtën ditë kur ishte anëtarësuar [[Mustafa Kruja|M. Kruja]], [[Beqir Valteri|B. Valteri]], etj. Për Stërmillin shënohej se "merrej me punë private". Në biografinë e tij shënohej se më 31 korrik 1943 ishte hedhur në ilegalitet, kur kishte qenë në Tiranë. Më vonë do të zgjidhej në organet paralele të pushtetit komunist, duke filluar nga mbledhja e [[Labinot-Mal|Labinotit]] në shtator 1943 e deri në anëtar i dalur nga kongresi komunist të Përmetit. Përfaqëson lëvizjen komuniste në [[Marrëveshja e Mukjes|mbledhjen e Mukjes]].<ref name=":1">{{Cite web|last=Abazi|first=Xhezair|date=26 mars 2015|title=Haki Stërmilli – I harruari i madh|url=http://www.ata.gov.al/haki-stermilli-i-harruarri-i-madh-242278.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151215035756/http://www.ata.gov.al/haki-stermilli-i-harruarri-i-madh-242278.html|archive-date=15 dhjetor 2015|access-date=2 shtator 2022|website=ata.gov.al|language=sq|interviewer=Flora Nikolla}}</ref> Për këtë shkak u zgjodh më 2 dhjetor 1945 dhe më 28 maj 1950 deputet. Pas 1945 ishte kryetar i Frontit Demokratik dhe nënkryetar i Komitetit Ekzekutiv për [[Qarku i Dibrës|Qarkun e Peshkopisë]]. Vdiq më 17 janar 1953 i sëmurë pas një lëngate të gjatë,<ref name=":3" /> duke qenë edhe deputet i [[Rrethi i Dibrës|Rrethit të Peshkopisë]] në [[Kuvendi i Shqipërisë|Kuvendin Popullor]],<ref name=":0" /> zëvendësuar prej [[Jashar Menzelxhiu]]t.<ref>{{Cite web|title=Ligjvënësit shqiptarë në vite|url=https://www.parlament.al/Files/sKuvendi/LigjvenesitNeVite.pdf|url-status=dead|website=parlament.al|language=sq|access-date=2 shtator 2022|archive-date=3 maj 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503115125/http://parlament.al/Files/sKuvendi/LigjvenesitNeVite.pdf}}</ref> ==Vepra== Me gjithë veprimtarinë e tij si shef i parë i shërbimit inteligjent shqiptar, në kujtesën e njerëzve, Stërmilli do të njihej më tepër si shkrimtar. Botoi veprat ''Dibranja e mjerueshme'' (1923), ''Dashuni e besnikri'' (1923), ''Agimi i lumnueshëm'' (1924), ''Burgu'' (1935), ''Sikur t'isha djalë'' (1936), ''Fyelli i Dibrës'' përmbledhje që u botua në serinë "Visaret e Kombit" (1944), ''Trashëgimtarët tanë'' (1950) ndërsa pas vdekjes u botuan ditari "[[Shtigjet e lirisë|Shtigjet të lirisë]]" (1966) dhe "[[Kalorësi i Skënderbeut|Kalorësi e Skënderbeut]]" (1968).<ref name=":0" /> Romani ''Sikur të isha djalë'' është ndoshta i vetmi roman “më i shitur” me ribotimet periodike nëpër vite. Romani është një apoteozë e fuqishme artistike për të drejtat e njeriut në përgjithësi dhe të femrës në veçanti. Ai zgjoi kërshëri dhe luajti një rol të pazëvëndësueshëm në masën e lexuesve në të gjitha trevat shqiptare. Në vitet ’30, në vitet ’50 dhe deri në dhjetëvjeçarin e parë të shek. 21, romani ka njohur mbi 12 ribotime: në Tiranë, [[Prishtina|Prishtinë]] e [[Shkupi|Shkup]], duke shënuar një rekord të paarritshëm në historinë e letrave shqiptare. Romani “vë gishtin” në një lëmi të ndjeshme në jetën shoqërore shqiptare - tragjizmin e jetës së femrës.<ref name=":1" /> Një kineast irlandezobritanik, Mike Downey, shkruante në vitin 2023 se po merrej me përshtatjen kinematografike të romanit.<ref>{{Cite news|last=Downey|first=Mike|date=16 korrik 2023|title=‘I felt Ingmar Bergman was looking over my shoulder, laughing at me’: my month writing at the maestro’s desk|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/film/2023/jul/26/ingmar-bergman-faro-baltic-island-house-writer-in-residence|access-date=25 prill 2025}}</ref> Dihet se ka të paktën një përkthim, romanin ''Gjarpri i dashurisë'' me autor drejtuesin e të para grupeve teatrore të Tiranës, [[Muhsin Serezi|Muhsin Serezin.]]<ref>{{Cite book|last=Mato|first=Jakup|url=https://www.google.al/books/edition/Rrjedhave_t%C3%AB_artit_paraprofesionist/FDUIAQAAMAAJ?hl=sq&gbpv=1&bsq=%22Muhsin+Serezi%22&dq=%22Muhsin+Serezi%22&printsec=frontcover|title=Rrjedhave të artit paraprofesionist: shoqeritë artistike të periudhës së pavarësisë|publisher=Akademia e Shkencave të Shqipërisë|year=2004|isbn=9789994361427|location=Tiranë|pages=178-179|language=sq|author-link=Jakup Mato}}</ref> Romani është shkruar në [[turqishte]] dhe është botuar më 1999 nga sh.b. Vatra në Shkup.<ref>{{Cite book|url=https://www.google.al/books/edition/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0/H9ro91D4UpUC?hl=sq&gbpv=1&bsq=%22Muhsin+Serezi%22&dq=%22Muhsin+Serezi%22&printsec=frontcover|title=Македонска библиографија - Монографски публикации|publisher=Narodna i univerzitetska biblioteka "Kliment Ohridski"|year=1999|edition=1-2|location=Shkup|pages=234|language=mk}}</ref>{{Wikisource1|Haki Stërmilli}} == Referime == {{reflist|2}} {{Autorë shqiptarë|state=collapsed}} {{DEFAULTSORT:Stërmilli, Haki}} [[Kategoria:Lindje 1895]] [[Kategoria:Vdekje 1953]] [[Kategoria:Romancierë shqiptarë]] [[Kategoria:Publicistë shqiptarë]] [[Kategoria:Partizanë shqiptarë]] [[Kategoria:Njerëz nga Dibra]] [[Kategoria:Njerëz nga Vilajeti i Manastirit]] [[Kategoria:Zyra Sekrete]] [[Kategoria:Shkrimtarë shqiptarë për fëmijë]] [[Kategoria:Përkthyes prej turqishtes në shqip]] cylu1jshmr3zus2qqh92gz4f1c1yy3n Namibia 0 2675 3002490 2999897 2026-06-28T00:48:27Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002490 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Republika e Namibisë | common_name = Namibia | native_name = | image_flag = Flag of Namibia.svg | image_coat = Coat of arms of Namibia.svg | national_motto = "Unitet, Liri, Drejtësi" <br />{{small|(Unity, Liberty, Justice)}} | national_anthem = "[[Namibia, Toka e Trimave]]" <br />{{small|(Namibia, Land of the Brave)}} <div class="center" style="padding-top:0.5em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Namibia (orthographic projection).svg|frameless]]|Trego Globin|[[File:Location Namibia AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Trego Hartën e Afrikës|default=1}} | map_caption = | capital = [[Uindhuk|Windhoek]] | coordinates = {{Coord|22|34|S|17|5|E|type:city_region:NA}} | largest_city = [[Uindhuk|Windhoek]] | official_languages = [[Gjuha Angleze|Anglisht]] | national_languages = {{unbulleted list |[[Gjuha Afrikane|Afrikane]] |[[Gjuha gjermane|Gjermanisht]] |[[Gjuha Herero|Otjiherero]] |[[Gjuha Khoekhoe|Khoekhoegowab]] |[[Oshiwambo]] |[[Gjua Kwangali|RuKwangali]] |[[Gjuha tsvana|Setswana]] |[[Gjuha Lozi|siLozi]] }} | regional_languages = {{unbulleted list | [[Gjuha language|!Kung]] | [[Gjuha Gciriku|Gciriku]] | [[Gjuha Mbukushu|Thimbukushu]] }} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 49.5% [[Ovambo]] | 9.2% [[Kavango]] | 8.0% [[Njerzit me ngjyrë të Namibisë|Me ngjyrë]] {{small|(përfshirë [[Baster]])}} | 7.0% [[Herero]] | 7.0% [[Damara]] | 7.0% [[Namibianët e Bardhë|Të Bardhët]] | 4.7% [[Nama]] | 3.5% [[Lozi]] | 3.0% [[San]] | 0.6% [[Tswana]] | 0.5% Të tjerët }} | ethnic_groups_year = 2014 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |87.9% [[Krishterimi në Namibi|Krishterimi]] |—43.7% [[Kisha Ungjillore Luterane në Namibi|Luteranizmi]] |—22.8% [[Kisha Katolike në Namibi|Katolicizmi]] |—17.0% [[Dioqeza e Namibisë|Anglikanizmi]] |—4.4% Të tjerë [[Lista e besimeve të krishtera|Krishterian]] |10.2% [[Fetë tradicionale Afrikane|Fetë tradicionale]] |1.6% [[Afetaria|Pa Fe]] |0.3% Të tjerë}} | religion_year = 2013 | religion_ref =<ref>{{Cite web|title=Namibia Demographic and Health Survey 2013|publisher=The Namibia Ministry of Health and Social Services (MoHSS) and ICF International|date=shtator 2014|url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR298/FR298.pdf|language=en|access-date=5 korrik 2021|page=30}} Only people between 15 and 49 years of age were surveyed.</ref> | demonym = [[Demografia e Namibisë|Namibian]] | government_type = [[Shteti unitar|Unitar]] [[Sistemi dominant-partiak|dominant-partiak]] [[Republikë gjysmë presidenciale|gjysmë-presidental]] [[Rebublika|republikan]] | leader_title1 = [[Presidenti i Namibisë|President]] | leader_name1 = [[Netumbo Nandi-Ndaitwah]] | leader_title2 = [[Nënpresidenti i Namibisë|Nënpresidenti]] | leader_name2 = [[Lucia Witbooi]] | leader_title3 = [[Kryeministri i Namibisë|Kryeministri]] | leader_name3 = [[Elijah Ngurare]] | leader_title4 = [[Zëvendës Kryeministër]] | leader_name4 = [[Natangwe Ithete]] | leader_title5 = [[Kryegjykatësi i Namibisë|Kryegjykatësi]] | leader_name5 = [[Peter Shivute]] | legislature = [[Parlamenti i Namibisë|Parlamenti]] | upper_house = [[Këshilli Kombëtar (Namibi)|Këshilli Kombëtar]] | lower_house = [[Asambleja Kombëtare (Namibi)|Asambleja Kombëtare]] | sovereignty_type = Pavarësia nga [[Afrika e Jugut]] | established_event1 = [[Kushtetuta e Namibisë|Kushtetuta]] | established_date1 = 9 Shkurt 1990 | established_event2 = Pavarësia | established_date2 = 21 Mars 1990 | area_km2 = 825,615 | area_rank = 34ta | area_sq_mi = 318,696 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = papërfillshëm | population_estimate = 2,550,226 | population_census = 2,113,077<ref>{{cite web|url=https://cms2.my.na/assets/documents/p19dmlj9sm1rs138h7vb5c2aa91.pdf|title=Census data|language=en|website=cms2.my.na|access-date=2020-10-01|archive-date=10 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710101819/https://cms2.my.na/assets/documents/p19dmlj9sm1rs138h7vb5c2aa91.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_year = 2020 | population_estimate_rank = 140ta | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 3.2 | population_density_sq_mi = 6.6 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 235ta | GDP_PPP = {{decrease}}$28.0 miliardë<ref name="imfna">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Countries/NAM|title=Report for Selected Countries and Subjects|language=en|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org|access-date=29 prill 2021}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 147ta | GDP_PPP_per_capita = {{decrease}}$10,791 | GDP_PPP_per_capita_rank = 117ta | GDP_nominal = {{increase}}$12.4miliardë | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 147ta | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $4,809 | GDP_nominal_per_capita_rank = 115ta | Gini = 59.1 <!-- number only --> | Gini_year = 2015 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref =<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NA|title=GINI index (World Bank estimate)|publisher=[[World Bank]]|website=data.worldbank.org|language=en|access-date=20 janar 2019}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.615 <!-- number only --> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = decrease <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref =<ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 shtator 2022|access-date=8 shtator 2022}}</ref> | HDI_rank = 139ta | currency = [[Dollari Namibian]] <br /> (NAD) <br /> [[Randi i Afrikës së Jugut]] (ZAR) | time_zone = [[Zona Kohore e Afrikës Qendrore|CAST]] | utc_offset = +2 | date_format = dd/mm/vvvv | drives_on = majtas | calling_code = [[+264]] | cctld = [[.na]] | footnote_a = | today = }} '''Namibia,''' zyrtarisht '''Republika e Namibisë''', është një vend në [[Afrika jugore|Afrikën Jugore]]. Kufiri i saj perëndimor është [[Oqeani Atlantik]]. Ajo ndan kufijtë tokësorë me [[Zambia|Zambinë]] dhe [[Angola|Angolën]] në veri, [[Botsvana|Botsvanën]] në lindje dhe [[Republika Jugafrikane|Afrikën e Jugut]] në jug dhe lindje. Edhe pse [[Kazungula|nuk]] kufizohet me [[Zimbabveja|Zimbabvenë]], më pak se 200 metra (660 këmbë) në bregun e djathtë të [[zambezi|lumit Zambezi]] i ndan të dy vendet. Namibia fitoi pavarësinë nga Afrika e Jugut më 21 mars 1990, pas [[Lufta e Pavarësisë së Namibisë|Luftës së Pavarësisë Namibiane]]. Kryeqyteti dhe qyteti më i madh i saj është [[Uindhuk|Windhoek]]. Namibia është një shtet anëtar i [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombeve të Bashkuara]] (OKB), [[Komuniteti i Zhvillimit të Afrikës Jugore|Komunitetit të Zhvillimit të Afrikës Jugore]] (SADC), [[Bashkimi Afrikan|Bashkimit Afrikan]] (AU) dhe [[Komonuelthi|Komonuelthit të Kombeve]]. Vendi më i thatë në [[Afrika Sub-Sahariane|Afrikën Sub-Sahariane]],<ref>{{Cite web|last=Peter Shadbolt|date=24 tetor 2012|title=Namibia country profile: moving on from a difficult past|url=https://edition.cnn.com/2012/10/23/world/africa/namibia-eye-on-country-profile/index.html|website=CNN|language=en}}</ref> Namibia ka qenë e banuar që nga kohërat parahistorike nga njerëzit [[San njerëzit|San]], [[popull Damara|Damara]] dhe [[Nama njerëz|Nama]]. Rreth shekullit të 14-të, [[Popujt bantu|popujt]] [[Imigrimi|emigrues]] Bantu mbërritën si pjesë e [[Zgjerimi Bantu|zgjerimit të Bantu]]. Që atëherë, grupet Bantu, më të mëdhatë janë [[njerëz Ovambo|Ovambo]], kanë dominuar popullsinë e vendit; që nga fundi i shekullit të 19-të, ata kanë përbërë shumicën. Sot Namibia është një nga vendet [[Lista e vendeve dhe territoreve sipas dendësisë së popullsisë|më pak të populluara]] në botë. Ka një popullsi prej 2.55 milionë njerëzve dhe është një [[Sistemi kuvendor|demokraci e qëndrueshme parlamentare]] [[Sistemi shumëpartiak|shumëpartiake]]. Bujqësia, [[Turizmi në Namibi|turizmi]] dhe [[Minierat në Namibi|industria minerare]] – duke përfshirë minierat për diamante të çmuar, [[Minierat e uraniumit|uraniumin]], [[Minierat e arit|arin]], [[Nxjerrja e argjendit|argjendin]] dhe [[Metal bazë|metalet bazë]] – përbëjnë bazën e [[Ekonomia e Namibisë|ekonomisë]] së saj, ndërkohë që sektori i prodhimit është relativisht i vogël. Në 1884, [[Perandoria Gjermane]] vendosi sundimin mbi pjesën më të madhe të territorit, duke formuar një koloni të njohur si [[Afrika Jugperëndimore gjermane|Afrika Jugperëndimore Gjermane]] . Midis 1904 dhe 1908, ajo kreu një [[Gjenocidi Herero dhe Namaqua|gjenocid kundër popullit Herero dhe Nama]]. Sundimi gjerman përfundoi në 1915 me një disfatë nga forcat e Afrikës së Jugut. Në vitin 1920, pas përfundimit të [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]], [[Lidhja e Kombeve]] [[Mandati i Lidhjes së Kombeve|mandatoi]] administrimin e kolonisë në Afrikën e Jugut. Si fuqi e detyrueshme, Afrika e Jugut vendosi ligjet e saj, duke përfshirë klasifikimet dhe rregullat racore. Nga viti 1948, me [[Partia Kombëtare (Afrika e Jugut)|Partinë Kombëtare]] të zgjedhur në pushtet, kjo përfshinte Afrikën e Jugut aplikimin [[Aparteidi|e aparteidit]] në atë që atëherë njihej si [[Afrika Jugperëndimore]]. Në fund të shekullit të 20-të, kryengritjet dhe kërkesat për përfaqësim politik nga aktivistët politikë vendas afrikanë që kërkonin pavarësinë rezultuan në marrjen e përgjegjësisë së drejtpërdrejtë mbi territorin nga OKB-ja në vitin 1966, por vendi i Afrikës së Jugut e mbajti {{Lang|la|de facto}} rregull. Në vitin 1973, OKB-ja njohu Organizatën Popullore të Afrikës Jugperëndimore ([[SWAPO]]) si përfaqësuesin zyrtar të popullit Namibian. Pas luftës së vazhdueshme guerile, Namibia fitoi pavarësinë në 1990. Megjithatë, [[Gjiri Walvis|Walvis Bay]] dhe [[Ishujt e pinguinëve|Ishujt Penguin]] mbetën nën kontrollin e Afrikës së Jugut deri në vitin 1994. ==Historia== {{Main|Historia e Namibisë}} ===Etimologjia=== Emri i vendit rrjedh nga shkretëtira [[Shkretëtira e Namibisë|Namib]], shkretëtira më e vjetër në botë.<ref name="at13152">Spriggs, A. (2001)</ref> Vetë emri ''Namib'' është me origjinë [[Gjuha e emrit|Nama]]<nowiki/>dhe do të thotë "vend i gjerë". Kjo fjalë për vendin u zgjodh nga [[Mburumba Kerina]], e cila fillimisht propozoi emrin "Republika e Namibit".<ref>{{Cite web|title=The Man Who Named Namibia- Mburumba Kerina|url=https://www.namibian.com.na/127811/archive-read/The-Man-Who-Named-Namibia--Mburumba-Kerina|access-date=15 qershor 2021|website=The Namibian|language=en}}</ref> Para pavarësisë së saj në 1990, zona njihej fillimisht si [[Afrika Jugperëndimore gjermane|Afrika Jugperëndimore Gjermane]] (''Deutsch-Südwestafrika''), më pas si [[Afrika Jugperëndimore]], duke reflektuar pushtimin kolonial nga gjermanët dhe afrikano-jugorët. ===Periudha parakoloniare=== [[File:Buschmannkinder.jpg|thumb|left|[[San njerëzit|Njerëzit San]] janë banorët më të vjetër [[Popujt indigjenë të Afrikës|indigjenë]] të Namibisë.]] Tokat e thata të Namibisë kanë qenë të banuara që nga kohërat parahistorike nga [[San njerëzit|San]], [[popull Damara|Damara]] dhe [[Nama njerëz|Nama]]. Rreth shekullit të 14-të, [[Bantu njerëzit|njerëzit emigrues Bantu]] filluan të mbërrinin gjatë [[Zgjerimi Bantu|zgjerimit të Bantu]] nga Afrika qendrore.<ref>{{Cite book|last=Belda|first=Pascal|url=https://books.google.com/books?id=NcsUr8BkqAUC&q=The+dry+lands+of+Namibia+have+been+inhabited+since+early+times+by+San,+Damara,+and+Nama.+Around+the+14th+century,+immigrating+Bantu+people+began+to+arrive+during+the+Bantu+expansion+from+central+Africa.&pg=PA14|title=Namibia|date=maj 2007|publisher=MTH Multimedia S.L.|isbn=978-84-935202-1-2|language=en}}</ref> Nga fundi i shekullit të 18-të e tutje, [[Oorlam njerëzit|njerëzit Oorlam]] nga Cape Colony kaluan [[Lumi Portokalli|lumin Orange]] dhe u zhvendosën në zonën që sot është Namibia jugore.<ref name="KDA2">{{Cite web|last=Dierks|first=Klaus|author-link=Klaus Dierks|title=Biographies of Namibian Personalities, A|url=http://www.klausdierks.com/Biographies/Biographies_A.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015021238/http://www.klausdierks.com/Biographies/Biographies_A.htm|archive-date=15 tetor 2008|access-date=24 qershor 2010|language=en}}</ref> Takimet e tyre me fiset nomade Nama ishin kryesisht paqësore. Ata i pritën shumë mirë misionarët që shoqëronin Oorlamin,<ref name="Dierks2">{{Cite web|last=Dierks|first=Klaus|author-link=Klaus Dierks|title=Warmbad becomes two hundred years|url=http://www.klausdierks.com/Warm_Bath/index.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821172028/http://www.klausdierks.com/Warm_Bath/index.htm|archive-date=21 gusht 2019|access-date=22 qershor 2010|website=Klausdierks.com|language=en}}</ref> duke u dhënë atyre të drejtën për të përdorur gropat e ujit dhe kullotjen kundrejt një pagese vjetore.{{Sfn|Vedder|1997}} Në rrugën e tyre më në veri, megjithatë, Oorlamët takuan klanet e [[Njerëzit OvaHerero|OvaHerero]] në Windhoek, [[Gobabis]] dhe [[Okahandja]], të cilët i rezistuan cenimit të tyre. Lufta Nama-Herero shpërtheu në 1880, me armiqësitë u zbehën vetëm pasi [[Perandoria Gjermane]] vendosi trupa në vendet e kontestuara dhe forcoi status quo-në midis Nama, Oorlam dhe Herero.{{Sfn|Vedder|1997}} Në 1878, [[Kolonia e Kepit|Kepi i Shpresës së Mirë]], atëherë një koloni britanike, aneksoi portin e Gjirit të Ualvisit dhe [[Ishujt e pinguinëve|ishujt e Penguinëve]] në det të hapur; këto u bënë pjesë integrale e [[Bashkimi i Afrikës së Jugut|Unionit të ri të Afrikës së Jugut]] në krijimin e tij në 1910. Evropianët e parë që zbarkuan dhe eksploruan rajonin ishin lundërtarët portugez [[Diogo Cão]] në 1485<ref>{{Cite web|last=Observador|title=Padrão português com 500 anos foi roubado da Namíbia no século XIX. Vai ser devolvido|url=https://observador.pt/2019/05/17/padrao-portugues-com-500-anos-foi-roubado-da-namibia-no-seculo-xix-vai-ser-devolvido/|access-date=2020-12-07|website=Observador|language=pt-PT}}</ref> dhe [[bartolomeu diaz|Bartolomeu Dias]] në 1486, por portugezët nuk u përpoqën të pretendonin zonën. Ashtu si pjesa më e madhe e pjesës së brendshme të [[Afrika Sub-Sahariane|Afrikës Sub-Sahariane]], Namibia nuk u eksplorua gjerësisht nga evropianët deri në shekullin e 19-të. Në atë kohë tregtarët dhe kolonët vinin kryesisht nga Gjermania dhe Suedia. Në vitin 1870, misionarët finlandezë erdhën në pjesën veriore të Namibisë për të përhapur [[Luteranizmi|fenë luterane]] midis popullit [[njerëz Ovambo|Ovambo]] dhe [[Njerëzit Kavango|Kavango]]. Në fund të shekullit të 19-të, [[Dorsland Trek|Dorsland Trekkers]] kaluan zonën në rrugën e tyre nga [[Republika e Afrikës së Jugut|Transvaal]] në Angola. Disa prej tyre u vendosën në Namibi në vend që të vazhdonin udhëtimin e tyre. ===Sundimi gjerman=== {{see also|Afrika Jugperëndimore Gjermane|Gjenocidi i Herero dhe Namaqua}} [[File:Kirche denkmal nam.jpg|thumb|Kisha gjermane dhe monumenti i kolonistëve në Windhoek, Namibi.]] {{multiple image | image1 = Witbooi Hendrik.jpg | width1 = 130 | image2 = SamuelMaharero.jpg | width2 = 140 | footer = [[Hendrik Witbooi (Namaqua chief)|Hendrik Witbooi]] (left) and [[Samuel Maharero]] (right) were prominent leaders against German colonial rule. }} Namibia u bë një koloni gjermane në 1884 nën [[Otto von Bismarck]] për të parandaluar shkeljen e perceptuar britanike dhe njihej si [[Afrika Jugperëndimore gjermane|Afrika Jugperëndimore Gjermane]] (''Deutsch-Südwestafrika''). [[Komisioni Palgrave]] nga guvernatori britanik në Cape Town përcaktoi se vetëm porti natyror me ujë të thellë i Walvis Bay ia vlente të pushtohej dhe kështu e aneksoi atë në provincën Kejp të Afrikës së Jugut Britanik. Nga viti 1904 deri në 1907, [[Njerëz herero|Herero]] dhe [[Nama njerëz|Namaqua]] [[Luftërat Herero|morën armët]] kundër kolonializmit brutal gjerman. Në një veprim të llogaritur ndëshkues nga pushtuesit gjermanë, zyrtarët e qeverisë urdhëruan zhdukjen e vendasve në [[Gjenocidi Herero dhe Namaqua|gjenocidin OvaHerero dhe Namaqua]]. Në atë që është quajtur "gjenocidi i parë i shekullit të 20-të",<ref>{{Cite web|last=David Olusoga|author-link=David Olusoga|date=18 prill 2015|title=Dear Pope Francis, Namibia was the 20th century's first genocide|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/apr/18/pope-francis-armenian-genocide-first-20th-century-namibia|access-date=26 nëntor 2015|website=The Guardian|language=en}}</ref> gjermanët vranë sistematikisht 10,000 Nama (gjysma e popullsisë) dhe afërsisht 65,000 Herero (rreth 80% e popullsisë).<ref>Drechsler, Horst (1980).</ref> Të mbijetuarit, kur u liruan përfundimisht nga paraburgimi, iu nënshtruan një politike të shpronësimit, dëbimit, punës së detyruar, ndarjes racore dhe diskriminimit në një sistem që në shumë mënyra parashikonte [[Aparteidi|aparteidin]] e vendosur nga Afrika e Jugut në 1948. Shumica e afrikanëve ishin ngujuar brenda të ashtuquajtura territore autoktone, që u shndërruan në "mëmëdhe zezake" ([[Bantustani|Bantustane]]) nën sundimin jugafrikan pas vitit 1949. Disa historianë kanë shtruar mundësinë që gjenocidi gjerman në Namibi ishte model për [[Nazizmi|Nazistët]] gjatë [[Holokausti|Holokaustit]]. Kujtimi i gjenocidit qëndron i ndërlidhur me identitetin etnik në Namibinë e pavarur, dhe me marrëdhëniet e saj me Gjermaninë.<ref>Reinhart Kössler and Henning Melber, "Völkermord und Gedenken: Der Genozid an den Herero und Nama in Deutsch-Südwestafrika 1904–1908," ("Genocide and memory: the genocide of the Herero and Nama in German South-West Africa, 1904–08") ''Jahrbuch zur Geschichte und Wirkung des Holocaust'' 2004: 37–75</ref> Ministri gjerman për zhvillimin e ndihmës humanitare kërkoi falje për gjenocidin namibian në vitin 2004, mirëpo qeveria gjermane mbajti distancë nga kjo kërkimfalje.<ref>{{cite web|author=Andrew Meldrum|date=15 gusht 2004|title=German minister says sorry for genocide in Namibia|url=https://www.theguardian.com/world/2004/aug/16/germany.andrewmeldrum|access-date=26 tetor 2018|work=The Guardian|language=en}}</ref> === Mandati i Afrikës së Jugut === {{see also|Afrika Jugperëndimore}} Gjatë Luftës së Parë Botërore, trupat e Afrikës së Jugut nën gjeneralin [[Louis Botha]] [[Fushata e Afrikës Jugperëndimore|pushtuan territorin]] dhe rrëzuan administratën koloniale gjermane. Përfundimi i luftës dhe [[Traktati i Versajës]] rezultoi që Afrika Jugperëndimore të mbetej një zotërim i Afrikës së Jugut, në fillim si [[Mandati i Lidhjes së Kombeve|mandat i Lidhjes së Kombeve]], deri në vitin 1990.<ref name="Rajagopal2">{{Cite book|last=Rajagopal|first=Balakrishnan|url=https://archive.org/details/internationallaw00raja|title=International Law from Below: Development, Social Movements and Third World Resistance|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=978-0521016711|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/internationallaw00raja/page/n66 50]–68|language=en|url-access=limited}}</ref> Sistemi i mandatit u formua si një kompromis midis atyre që avokuan për një aneksim aleat të ish territoreve gjermane dhe osmane dhe një propozim i paraqitur nga ata që dëshironin t'i jepnin ato në një kujdestari ndërkombëtare derisa të mund të qeverisnin veten.<ref name="Rajagopal2" /> Ai lejoi qeverinë e Afrikës së Jugut të administronte Afrikën Jugperëndimore derisa banorët e atij territori të përgatiteshin për vetëvendosje politike.<ref name="Louis2">{{Cite book|last=Louis|first=William Roger|url=https://archive.org/details/endsofbritishimp0000loui|title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization|publisher=I.B. Tauris & Company, Ltd|year=2006|isbn=978-1845113476|location=London|pages=[https://archive.org/details/endsofbritishimp0000loui/page/n270 251]–261|language=en}}</ref> Afrika e Jugut e interpretoi mandatin si një aneksim të mbuluar dhe nuk bëri asnjë përpjekje për të përgatitur Afrikën Jugperëndimore për autonominë e ardhshme.<ref name="Louis2" /> Si rezultat i [[Konferenca e Kombeve të Bashkuara për Organizatën Ndërkombëtare|Konferencës për Organizatën Ndërkombëtare]] në 1945, Lidhja e Kombeve u zëvendësua zyrtarisht nga [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombet e Bashkuara]] (OKB) dhe mandatet e mëparshme të Lidhjes nga një sistem kujdestarie. Neni 77 i [[Karta e Kombeve të Bashkuara|Kartës së Kombeve të Bashkuara]] thoshte se kujdestaria e OKB-së "do të zbatohet...për territoret që tani mbahen nën mandat"; për më tepër, do të ishte "një çështje e marrëveshjes së mëvonshme se cilat territore në territoret e mësipërme do të futen nën sistemin e kujdestarisë dhe nën çfarë kushtesh".<ref name="Vandenbosch2">{{Cite book|last=Vandenbosch|first=Amry|url=https://archive.org/details/southafricaworld00vand|title=South Africa and the World: The Foreign Policy of Apartheid|publisher=University Press of Kentucky|year=1970|isbn=978-0813164946|location=Lexington|pages=[https://archive.org/details/southafricaworld00vand/page/207 207–224]|language=en|url-access=registration}}</ref> OKB-ja kërkoi që të gjitha mandatet e mëparshme të Lidhjes së Kombeve t'i dorëzoheshin [[Këshilli i Kujdestarisë së Kombeve të Bashkuara|Këshillit të saj të Kujdestarisë]] në pritje të pavarësisë së tyre.<ref name="Vandenbosch2" /> Afrika e Jugut refuzoi ta bënte këtë dhe në vend të kësaj kërkoi leje nga OKB-ja për të aneksuar zyrtarisht Afrikën Jugperëndimore, për të cilën mori kritika të konsiderueshme.<ref name="Vandenbosch2" /> Kur Asambleja e Përgjithshme e OKB-së e hodhi poshtë këtë propozim, Afrika e Jugut hodhi poshtë opinionin e saj dhe filloi të forcojë kontrollin e territorit.<ref name="Vandenbosch2" /> Asambleja e Përgjithshme e OKB-së dhe Këshilli i Sigurimit u përgjigjën duke ia referuar çështjen [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë]] (ICJ), e cila mbajti një numër diskutimesh mbi ligjshmërinë e sundimit të Afrikës së Jugut midis 1949 dhe 1966.<ref name="First2">{{Cite book|last=First|first=Ruth|title=South West Africa|url=https://archive.org/details/southwestafrica0000ruth|publisher=Penguin Books, Incorporated|year=1963|isbn=978-0844620619|editor-last=Segal|editor-first=Ronald|location=Baltimore|pages=[https://archive.org/details/southwestafrica0000ruth/page/169 169]–193|language=en}}</ref> [[File:Namibia homelands 78.jpeg|thumb|Harta që përshkruan zonën e policisë (në ngjyrë kafe) dhe atdheun fisnor (me të kuqe) siç ekzistonin në 1978. Vendet fisnore vetëqeverisëse duken si të nxira me vija të kuqe.]] [[File:Foreign Observer identification badge in the 1989 Namibian election.jpg|thumb|Distinktivi i identifikimit të Vëzhguesit të Huaj lëshuar gjatë zgjedhjeve të vitit 1989 në Namibi]] Afrika e Jugut filloi të impononte ''[[Aparteidi|aparteidin]] ,'' sistemin e saj të kodifikuar të ndarjes dhe diskriminimit racor, në Afrikën Jugperëndimore gjatë fundit të viteve 1940.<ref name="Crawford12">{{Cite book|last=Crawford|first=Neta|url=https://archive.org/details/argumentchangewo00craw|title=Argument and Change in World Politics: Ethics, Decolonization, and Humanitarian Intervention|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=978-0521002790|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/argumentchangewo00craw/page/n350 333]–336|language=en|url-access=limited}}</ref> Zezakët e Afrikës Jugperëndimore iu nënshtruan [[Të miratojë ligjet|miratimit të ligjeve]], shtetrrethimit dhe një sërë rregulloresh rezidenciale që kufizonin lëvizjen e tyre.<ref name="Crawford12" /> Zhvillimi u përqendrua në rajonin jugor të territorit ngjitur me Afrikën e Jugut, i njohur si "Zona e Policisë", ku ndodheshin shumica e vendbanimeve kryesore dhe aktivitetit ekonomik tregtar.<ref name="Devils2">{{Cite book|last=Herbstein|first=Denis|url=https://archive.org/details/devilsareamongus00deni|title=The Devils Are Among Us: The War for Namibia|last2=Evenson|first2=John|publisher=Zed Books Ltd|year=1989|isbn=978-0862328962|location=London|pages=[https://archive.org/details/devilsareamongus00deni/page/n26 14]–23|language=en|url-access=limited}}</ref> Jashtë Zonës së Policisë, popujt indigjenë ishin të kufizuar në [[Bantustan|atdheu fisnor]]<nowiki/>teorikisht vetëqeverisës.<ref name="Devils2" /> Gjatë fundit të viteve 1950 dhe fillimit të viteve 1960, [[Dekolonizimi i Afrikës|dekolonizimi i përshpejtuar i Afrikës]] dhe presioni në rritje mbi fuqitë e mbetura koloniale për t'u dhënë kolonive të tyre vetëvendosje rezultoi në formimin e partive nacionaliste të sapolindura në Afrikën Jugperëndimore.<ref name="Müller2">{{Cite book|last=Müller|first=Johann Alexander|title=The Inevitable Pipeline Into Exile. Botswana's Role in the Namibian Liberation Struggle|publisher=Basler Afrika Bibliographien Namibia Resource Center and Southern Africa Library|year=2012|isbn=978-3905758290|location=Basel, Switzerland|pages=36–41|language=en}}</ref> Lëvizjet si [[Bashkimi Kombëtar i Afrikës Jugperëndimore|Unioni Kombëtar i Afrikës Jugperëndimore]] (SWANU) dhe [[Organizata Popullore e Afrikës Jugperëndimore]] avokuan për përfundimin zyrtar të mandatit të Afrikës së Jugut dhe pavarësinë për territorin.<ref name="Müller2" /> Në vitin 1966, pas vendimit të diskutueshëm të GJND-së se nuk kishte pozitë ligjore për të shqyrtuar çështjen e sundimit të Afrikës së Jugut, SWAPO nisi një kryengritje të armatosur që u përshkallëzua në një pjesë të një konflikti më të gjerë rajonal të njohur si [[Lufta Kufitare e Afrikës së Jugut]] .<ref name="Caprivi2">{{Cite book|last=Kangumu|first=Bennett|title=Contesting Caprivi: A History of Colonial Isolation and Regional Nationalism in Namibia|publisher=Basler Afrika Bibliographien Namibia Resource Center and Southern Africa Library|year=2011|isbn=978-3905758221|location=Basel|pages=143–153|language=en}}</ref> ===Pavarësia=== Ndërsa kryengritja e SWAPO u intensifikua, rasti i Afrikës së Jugut për aneksimin në komunitetin ndërkombëtar vazhdoi të bjerë.<ref name="Dobell2">{{Cite book|last=Dobell|first=Lauren|title=Swapo's Struggle for Namibia, 1960–1991: War by Other Means|publisher=P. Schlettwein Publishing Switzerland|year=1998|isbn=978-3908193029|location=Basel|pages=27–39|language=en}}</ref> OKB-ja deklaroi se Afrika e Jugut kishte dështuar në detyrimet e saj për të siguruar mirëqenien morale dhe materiale të banorëve indigjenë të Afrikës Jugperëndimore, dhe kështu kishte mohuar mandatin e saj.<ref name="Yusuf2">{{Cite book|last=Yusuf|first=Abdulqawi|title=African Yearbook of International Law, Volume I|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1994|isbn=978-0-7923-2718-9|location=The Hague|pages=16–34|language=en}}</ref> Më 12 qershor 1968, Asambleja e Përgjithshme e OKB-së miratoi një rezolutë që shpallte që, në përputhje me dëshirat e popullit të saj, Afrika Jugperëndimore të riemërohej ''Namibia'' .<ref name="Yusuf2" /> [[Rezoluta 269 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara]], e miratuar në gusht 1969, e shpalli të paligjshëm pushtimin e vazhdueshëm të Namibisë nga Afrika e Jugut.<ref name="Yusuf2" /><ref name="MAA2">{{Cite book|last=Peter|first=Abbott|url=https://books.google.com/books?id=t9Aj997IO9gC|title=Modern African Wars (3): South-West Africa|last2=Helmoed-Romer Heitman|last3=Paul Hannon|publisher=Osprey Publishing|year=1991|isbn=978-1-85532-122-9|pages=5–13|language=en}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Në njohje të këtij vendimi historik, krahu i armatosur i SWAPO u riemërua [[Ushtria Çlirimtare Popullore e Namibisë]] (PLAN).<ref name="Camp2">{{Cite book|last=Williams|first=Christian|title=National Liberation in Postcolonial Southern Africa: A Historical Ethnography of SWAPO's Exile Camps|date=tetor 2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1107099340|location=Cambridge|pages=73–89|language=en}}</ref> Namibia u bë një nga disa pikat e ndezjes për konfliktet ndërmjetëse të [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]] në Afrikën jugore gjatë viteve të fundit të kryengritjes së PLAN-it.<ref name="Hughes2">{{Cite book|last=Hughes|first=Geraint|title=My Enemy's Enemy: Proxy Warfare in International Politics|publisher=Sussex Academic Press|year=2014|isbn=978-1845196271|location=Brighton|pages=73–86|language=en}}</ref> Kryengritësit kërkuan armë dhe dërguan rekrutë në Bashkimin Sovjetik për stërvitje ushtarake.<ref name="Betram2">{{Cite book|last=Bertram|first=Christoph|title=Prospects of Soviet Power in the 1980s|publisher=Palgrave Books|year=1980|isbn=978-1349052592|location=Basingstoke|pages=51–54|language=en}}</ref> Ndërsa përpjekja e luftës PLAN mori vrull, Bashkimi Sovjetik dhe shtete të tjera simpatike si Kuba vazhduan të rrisin mbështetjen e tyre, duke vendosur këshilltarë për të trajnuar drejtpërdrejt kryengritësit, si dhe duke furnizuar më shumë armë dhe municione.<ref name="Vanneman2">{{Cite book|last=Vanneman|first=Peter|url=https://archive.org/details/sovietstrategyin00vann|title=Soviet Strategy in Southern Africa: Gorbachev's Pragmatic Approach|publisher=Hoover Institution Press|year=1990|isbn=978-0817989026|location=Stanford|pages=[https://archive.org/details/sovietstrategyin00vann/page/41 41–57]|language=en|url-access=registration}}</ref> Udhëheqja e SWAPO-s, e varur nga ndihma ushtarake sovjetike, Angolane dhe Kubane, e pozicionoi lëvizjen fort brenda bllokut socialist deri në vitin 1975.<ref name="Dreyer2">{{Cite book|last=Dreyer|first=Ronald|url=https://archive.org/details/namibiasoutherna0000drey|title=Namibia and Southern Africa: Regional Dynamics of Decolonization, 1945-90|publisher=Kegan Paul International|year=1994|isbn=978-0710304711|location=London|pages=[https://archive.org/details/namibiasoutherna0000drey/page/73 73]–87, 100–116, 192|language=en}}</ref> Kjo aleancë praktike përforcoi perceptimin e jashtëm të SWAPO-s si një përfaqësues sovjetik, i cili dominoi retorikën e Luftës së Ftohtë në Afrikën e Jugut dhe Shtetet e Bashkuara.<ref name="Devils3">{{Cite book|last=Herbstein|first=Denis|url=https://archive.org/details/devilsareamongus00deni|title=The Devils Are Among Us: The War for Namibia|last2=Evenson|first2=John|publisher=Zed Books Ltd|year=1989|isbn=978-0862328962|location=London|pages=[https://archive.org/details/devilsareamongus00deni/page/n26 14]–23|language=en|url-access=limited}}</ref> Nga ana e tij, Bashkimi Sovjetik mbështeti SWAPO pjesërisht sepse e shikonte Afrikën e Jugut si një aleat rajonal perëndimor.<ref name="Shultz2">{{Cite book|last=Shultz|first=Richard|url=https://archive.org/details/sovietunionrevo00shul/page/121|title=Soviet Union and Revolutionary Warfare: Principles, Practices, and Regional Comparisons|publisher=Hoover Institution Press|year=1988|isbn=978-0817987114|location=Stanford, California|pages=[https://archive.org/details/sovietunionrevo00shul/page/121 121–123, 140–145]|language=en|url-access=registration}}</ref> [[File:SADF-Operations 4.jpg|thumb|left|Trupat e Afrikës së Jugut patrullojnë rajonin kufitar për kryengritësit e PLAN-it, vitet 1980.]] Rritja e lodhjes nga lufta dhe ulja e tensioneve midis superfuqive e detyruan Afrikën e Jugut, Angolën dhe Kubën të aderonin në [[Marrëveshja Trepalëshe (Angola)|Marrëveshjen Trepalëshe]], nën presionin si nga Bashkimi Sovjetik ashtu edhe nga Shtetet e Bashkuara.<ref name="SACP2">{{Cite book|last=Sechaba|first=Tsepo|title=Comrades Against Apartheid: The ANC & the South African Communist Party in Exile|url=https://archive.org/details/comradesagainsta0000step|last2=Ellis|first2=Stephen|publisher=Indiana University Press|year=1992|isbn=978-0253210623|location=Bloomington|pages=[https://archive.org/details/comradesagainsta0000step/page/184 184]–187|language=en}}</ref>Afrika e Jugut pranoi pavarësinë e Namibisë në këmbim të tërheqjes ushtarake kubane nga rajoni dhe një angazhimi të Angolës për të ndërprerë të gjithë ndihmën ndaj PLAN.<ref name="James2">{{Cite book|last=James III|first=W. Martin|title=A Political History of the Civil War in Angola: 1974-1990|publisher=Transaction Publishers|year=2011|isbn=978-1-4128-1506-2|location=New Brunswick|pages=207–214, 239–245|language=en|orig-date=1992}}</ref> PLAN dhe Afrika e Jugut miratuan një armëpushim jozyrtar në gusht 1988 dhe u formua një [[Grupi i Kombeve të Bashkuara për Ndihmën e Tranzicionit|Grupi i Ndihmës së Tranzicionit të Kombeve të Bashkuara]] (UNTAG) për të monitoruar procesin e paqes në Namibi dhe për të mbikëqyrur kthimin e refugjatëve.<ref name="Sitkowski2">{{Cite book|last=Sitkowski|first=Andrzej|title=UN peacekeeping: myth and reality|url=https://archive.org/details/unpeacekeepingmy0000sitk|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=978-0-275-99214-9|location=Westport, Connecticut|pages=[https://archive.org/details/unpeacekeepingmy0000sitk/page/80 80]–86|language=en}}</ref> Armëpushimi u prish pasi PLAN bëri një inkursion përfundimtar në territor, ndoshta si rezultat i keqkuptimit të direktivave të UNTAG, në mars 1989.<ref name="Clairborne2">{{Cite news|last=Clairborne|first=John|date=7 prill 1989|title=SWAPO Incursion into Namibia Seen as Major Blunder by Nujoma|language=en|work=[[The Washington Post]]|location=Washington DC|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1989/04/07/swapo-incursion-into-namibia-seen-as-major-blunder-by-nujoma/7182b414-2fd3-4036-b3f8-be9debd58840/|access-date=18 shkurt 2018}}</ref> Një armëpushim i ri u vendos më vonë me kushtin që kryengritësit të kufizoheshin në bazat e tyre të jashtme në Angola derisa të mund të çarmatoseshin dhe çmobilizoheshin nga UNTAG.<ref name="Sitkowski2" /><ref name="Demob2">{{Cite book|last=Colletta|first=Nat|title=Case Studies of War-To-Peace Transition: The Demobilization and Reintegration of Ex-Combatants in Ethiopia, Namibia, and Uganda|last2=Kostner|first2=Markus|last3=Wiederhofer|first3=Indo|publisher=[[World Bank]]|year=1996|isbn=978-0821336748|location=Washington DC|pages=127–142|language=en}}</ref> Deri në fund të periudhës 11-mujore të tranzicionit, trupat e fundit të Afrikës së Jugut ishin tërhequr nga Namibia, të gjithë të burgosurve politikë iu dha amnisti, legjislacioni diskriminues racor u shfuqizua dhe 42,000 refugjatë namibianë u kthyen në shtëpitë e tyre.<ref name="Dreyer3">{{Cite book|last=Dreyer|first=Ronald|url=https://archive.org/details/namibiasoutherna0000drey|title=Namibia and Southern Africa: Regional Dynamics of Decolonization, 1945-90|publisher=Kegan Paul International|year=1994|isbn=978-0710304711|location=London|pages=[https://archive.org/details/namibiasoutherna0000drey/page/73 73]–87, 100–116, 192|language=en}}</ref> Pak më shumë se 97% e votuesve me të drejtë vote morën pjesë në [[Zgjedhjet parlamentare të Namibisë, 1989|zgjedhjet e para parlamentare]] të vendit të mbajtura nën një [[Franshizë universale|ekskluzivitet universal]] .<ref name="NYT19892">{{Cite news|date=15 nëntor 1989|title=Namibia Rebel Group Wins Vote, But It Falls Short of Full Control|language=en|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1989/11/15/world/namibia-rebel-group-wins-vote-but-it-falls-short-of-full-control.html|access-date=20 qershor 2014}}</ref> Plani i Kombeve të Bashkuara përfshinte mbikëqyrjen nga [[Monitorimi i zgjedhjeve|vëzhguesit e huaj të zgjedhjeve]] në një përpjekje për të siguruar [[Zgjedhjet|zgjedhje të lira dhe të ndershme]] . SWAPO fitoi një numër vendesh në [[Anëtarë të Asamblesë Kushtetuese të Namibisë|Asamblenë Kushtetuese]] me 57% të votave popullore.<ref name="NYT19892" /> Kjo i dha partisë 41 vende, por jo një shumicë prej dy të tretash, gjë që do t'i mundësonte asaj të hartonte vetë kushtetutën.<ref name="NYT19892" /> Kushtetuta e Namibisë u miratua në shkurt 1990. Ai përfshinte mbrojtjen për të drejtat e njeriut dhe kompensimin për shpronësimet shtetërore të pronës private dhe krijoi një gjyqësor të pavarur, legjislativ dhe një presidencë ekzekutive (asambleja kushtetuese u bë asambleja kombëtare). Vendi u bë zyrtarisht i pavarur më 21 mars 1990.<ref>[https://www.sahistory.org.za/dated-event/namibia-gains-independence Namibia gains Independence] – South African History Online</ref>  [[Sam Nujoma]] u betua si [[Presidenti i Namibisë|Presidenti i parë i Namibisë]] në një ceremoni ku morën pjesë [[Nelson Mandela]] i Afrikës së Jugut (i cili ishte liruar nga burgu muajin e kaluar) dhe përfaqësues nga 147 vende, duke përfshirë 20 krerë shtetesh.<ref>{{Cite web|last=Dierks|first=Klaus|author-link=Klaus Dierks|title=7. The Period after Namibian Independence|url=http://www.klausdierks.com/Chronology/132.htm|access-date=21 gusht 2020|publisher=Klausdierks.com|language=en}}</ref> Në vitin 1994, pak para zgjedhjeve të para shumëracore në Afrikën e Jugut, ai vend ia dorëzoi Walvis Bay Namibisë.<ref>{{Cite web|title=Treaty between the Government of the Republic of South Africa and the Government of the Republic of Namibia with respect to Walvis Bay and the off-shore Islands, 28 February 1994|url=https://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/ZAF-NAM1994OI.PDF|website=United Nations|language=en}}</ref> ===Pas Pavarësisë=== Që nga pavarësia, Namibia ka përfunduar kalimin nga sundimi i aparteidit të pakicës së bardhë në demokraci parlamentare. [[Demokracia shumëpartiake]] u prezantua dhe është ruajtur, me [[Zgjedhjet në Namibi|zgjedhjet lokale, rajonale dhe kombëtare]] të mbajtura rregullisht. Disa parti të regjistruara politike janë aktive dhe të përfaqësuara në Asamblenë Kombëtare, megjithëse [[SWAPO]] ka fituar çdo zgjedhje që nga pavarësia.<ref>{{Cite web|date=25 maj 2010|title=Country report: Spotlight on Namibia|url=http://www.thecommonwealth.org/news/34580/34581/224187/250510spotlightonnamibia.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705012456/http://www.thecommonwealth.org/news/34580/34581/224187/250510spotlightonnamibia.htm|archive-date=5 korrik 2010|publisher=[[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] Secretariat|language=en}}</ref> Kalimi nga sundimi 15-vjeçar i Presidentit [[Sam Nujoma|Nujoma]] në pasardhësin e tij [[Hifikepunye Pohamba]] në 2005 shkoi pa probleme.<ref name="IRIN2">{{Cite news|date=mars 2007|title=IRIN country profile Namibia|language=en|agency=[[The New Humanitarian|IRIN]]|url=http://www.irinnews.org/country.aspx?CountryCode=NA&RegionCode=SAF|access-date=12 korrik 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100217173041/http://www.irinnews.org/country.aspx?CountryCode=NA&RegionCode=SAF|archive-date=17 shkurt 2010}}</ref> Që nga pavarësia, qeveria Namibiane ka promovuar një politikë të pajtimit kombëtar. Ai lëshoi një amnisti për ata që luftuan në të dyja anët gjatë luftës çlirimtare. Lufta civile në Angola u përhap dhe ndikoi negativisht në Namibianët që jetonin në veri të vendit. Në vitin 1998, trupat e [[Forca e Mbrojtjes së Namibisë|Forcave të Mbrojtjes së Namibisë]] (NDF) u dërguan në [[Republika Demokratike e Kongos|Republikën Demokratike të Kongos]] si pjesë e një kontigjenti të [[Komuniteti i Zhvillimit të Afrikës Jugore|Komunitetit të Zhvillimit të Afrikës Jugore]] (SADC). Në vitin 1999, qeveria kombëtare anuloi një përpjekje secesioniste në [[Rripi i Kaprivit|Rripin verilindor të Caprivit]] .<ref name="IRIN3">{{Cite news|date=mars 2007|title=IRIN country profile Namibia|language=en|agency=[[The New Humanitarian|IRIN]]|url=http://www.irinnews.org/country.aspx?CountryCode=NA&RegionCode=SAF|access-date=12 korrik 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100217173041/http://www.irinnews.org/country.aspx?CountryCode=NA&RegionCode=SAF|archive-date=17 shkurt 2010}}</ref> Në dhjetor 2014, kryeministrja [[Hage Geingob]], kandidati i SWAPO në pushtet, fitoi [[Zgjedhjet e përgjithshme në Namibi 2014|zgjedhjet presidenciale]], duke marrë 87% të votave. Paraardhësi i tij, Presidenti [[Hifikepunye Pohamba]], gjithashtu i SWAPO, kishte shërbyer dy mandate maksimale të lejuara nga kushtetuta.<ref>{{Cite news|date=dhjetor 2014|title=Namibian presidential election won by Swapo's Hage Geingob|language=en|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-30285987}}</ref> Në dhjetor 2019, presidenti Hage Geingob [[Zgjedhjet e përgjithshme në Namibi 2019|u rizgjodh]] për një mandat të dytë, duke marrë 56.3% të votave.<ref>{{Cite news|date=dhjetor 2019|title=Namibia's President Hage Geingob wins re-election|language=en|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-50618516}}</ref> ==Gjeografia== {{Main|Gjeografia e Namibisë}} [[File:Namib Desert Namibia(2).jpg|thumb|Dunat e rërës në [[Shkretëtira e Namibisë|Namib]], Namibi]] [[File:Namibia Natural Earth 1.jpg|thumb|upright=1.3|Harta e relievit me hije të Namibisë]] [[File:Koppen-Geiger_Map_NAM_present.svg|350 px|thumb|[[Klasifikimi i klimës Köppen|Llojet klimatike Köppen]] të Namibisë]] Në {{Convert|825615|km2|sqmi|0}} ,<ref>{{Cite web|title=Rank Order&nbsp;– Area|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|archive-date=9 shkurt 2014|access-date=12 prill 2008|publisher=CIA World Fact Book|language=en}}</ref> Namibia është vendi i tridhjetë e katërt më i madh në botë (pas Venezuelës). Ai shtrihet kryesisht midis gjerësisë gjeografike [[Paralelja e 17-të jugore|17°]] dhe [[Paralelja e 29-të jugore|29°S]] (një zonë e vogël është në veri të 17°) dhe gjatësive [[Meridiani i 11-të lindor|11°]] dhe [[Meridiani i 26-të lindor|26°L]] . Duke qenë e vendosur midis shkretëtirave [[Shkretëtira e Namibisë|Namib]] dhe [[Kallahari|Kalahari]], Namibia ka më pak reshje shiu nga çdo vend tjetër në Afrikën Sub-Sahariane.<ref>{{Cite news|last=Brandt|first=Edgar|date=21 shtator 2012|title=Land degradation causes poverty|language=en|work=[[New Era (Namibia)|New Era]]|url=http://allafrica.com/stories/201209211357.html}}</ref> Peizazhi i Namibisë përbëhet në përgjithësi nga pesë zona gjeografike, secila me [[Komponent abiotik|kushte dhe bimësi karakteristike abiotike]], me disa ndryshime brenda dhe mbivendosje midis tyre: Rrafshnalta Qendrore, Namibi, [[Skarpat e Madhe, Afrika Jugore|Scarpmenti i Madh]], [[Bushveld]] dhe shkretëtira Kalahari. Rrafshnalta Qendrore shtrihet nga veriu në jug, kufizohet nga [[Bregu i skeletit|Bregu i Skeletit]] në veriperëndim, Shkretëtira e Namibit dhe fushat e saj bregdetare në jugperëndim, [[Lumi Portokalli|lumi Orange]] në jug dhe shkretëtira Kalahari në lindje. Rrafshnalta Qendrore është shtëpia e pikës më të lartë në Namibi në lartësinë [[Königstein, Namibi|Königstein]] {{Convert|2606|m|ft|0}} .<ref name="elevation2">{{Cite web|title=Landsat.usgs.gov|url=http://landsat.usgs.gov/gallery/detail/367/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907062948/http://landsat.usgs.gov/gallery/detail/367/|archive-date=7 shtator 2008|access-date=26 qershor 2010|publisher=Landsat.usgs.gov|language=en}}</ref> Namib është një hapësirë e gjerë fushash zhavorri hiper-të thatë dhe duna që shtrihen përgjatë gjithë vijës bregdetare të Namibisë. Ai ndryshon midis {{Convert|100|and|200|km|mi|-1}} në gjerësi. Zonat brenda Namibit përfshijnë Bregun e Skeletit dhe [[Kaokoveld]] në veri dhe detin e gjerë të rërës Namib përgjatë bregut qendror.<ref name="at13153">Spriggs, A. (2001)</ref> Skarpa e Madhe ngrihet me shpejtësi në mbi {{Convert|2000|m|ft|-3}} . Temperaturat mesatare dhe diapazoni i temperaturës rriten më tej në brendësi të tokës nga ujërat e ftohta të Atlantikut, ndërsa mjegulla e vazhdueshme bregdetare zvogëlohet ngadalë. Megjithëse zona është shkëmbore me toka të zhvilluara dobët, ajo është dukshëm më produktive se shkretëtira Namib. Ndërsa erërat e verës janë të detyruara mbi Skarpment, lagështia nxirret si reshje.<ref>Spriggs, A. (2001)</ref> Shkretëtira Kalahari, një rajon i thatë që shtrihet në Afrikën e Jugut dhe Botsvana, është një nga tiparet e njohura gjeografike të Namibisë. Kalahari, ndërsa njihet gjerësisht si një shkretëtirë, ka një shumëllojshmëri mjedisesh të lokalizuara, duke përfshirë disa zona të gjelbëruara dhe teknikisht jo-shkretëtirë. Succulent Karoo është shtëpia e mbi 5000 llojeve të bimëve, gati gjysma e tyre [[Endemizmi|endemike]] ; afërsisht 10 për qind e sukulentëve në botë gjenden në Karoo.<ref>Van Jaarsveld, E. J. 1987.</ref><ref>Smith et al 1993</ref>Arsyeja pas këtij produktiviteti të lartë dhe endemizmit mund të jetë natyra relativisht e qëndrueshme e reshjeve.<ref>Spriggs, A. (2001)</ref> Shkretëtira Bregdetare e Namibisë është një nga shkretëtirat më të vjetra në botë. Dunat e saj me rërë, të krijuara nga erërat e forta në breg, janë më të lartat në botë.<ref>{{Cite web|title=NASA&nbsp;– Namibia's Coastal Desert|url=http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_540.html|access-date=9 tetor 2009|publisher=nasa.gov|language=en}}</ref> Për shkak të vendndodhjes së vijës bregdetare, në pikën ku uji i ftohtë i Atlantikut arrin në klimën e nxehtë të Afrikës, shpesh formohet mjegull jashtëzakonisht e dendur përgjatë bregdetit.<ref>{{Cite web|title=An Introduction to Namibia|url=http://www.geographia.com/namibia/|access-date=9 tetor 2009|publisher=geographia.com|language=en|archive-date=4 qershor 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20010604205022/http://www.geographia.com/namibia/|url-status=dead}}</ref>Pranë bregut ka zona ku janë të mbuluara me vegjetacion.<ref>{{Cite web|title=NACOMA&nbsp;– Namibian Coast Conservation and Management Project|url=http://www.nacoma.org.na/Our_Coast/WalkOnOurCoastline.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090721154939/http://www.nacoma.org.na/Our_Coast/WalkOnOurCoastline.htm|archive-date=21 korrik 2009|access-date=9 tetor 2009|publisher=nacoma.org.na|language=en}}</ref> Namibia ka burime të pasura bregdetare dhe detare që mbeten kryesisht të paeksploruara. [[File:SAC Namibia-cactus.jpg|thumb|[[Kanioni i lumit të peshkut]]]] [[Rripi i Kaprivit|Rripi Caprivi]] shtrihet në lindje nga cepi verilindor i vendit. === Klima === [[Skeda:Namibia-1113.jpg|majtas|parapamje|Namibia është kryesisht një pllajë e madhe shkretëtirë dhe gjysmë shkretëtire.]] Namibia shtrihet nga 17°J në 25°S gjerësi gjeografike: klimatikisht diapazoni i Brezit me Presion të Lartë Sub-Tropikal. Përshkrimi i përgjithshëm i klimës së tij është i thatë, duke zbritur nga Sub-Humid [mesatarja e shiut mbi 500 mm (20 në) ] përmes Semi-Arid [midis 300 and 500 mm (12 dhe 20 në) ] (duke përqafuar shumicën e Kalaharive pa ujë) dhe Arid [nga 150 to 300 mm (6 deri në 12 në) ] (këto tre rajone janë në brendësi nga [[Skarpat e Madhe, Afrika Jugore|skarpata]] perëndimore) deri në rrafshinën bregdetare Hyper-Aride [më pak se 100 mm (4 në) ]. Maksimumi i temperaturës kufizohet nga lartësia e përgjithshme e të gjithë rajonit: vetëm në jug të largët, për shembull [[Warmbad, Namibi|Warmbad]], janë maksimale mbi 40 °C (104 °F) të regjistruara.<ref>"Paper and digital Climate Section".</ref> Në mënyrë tipike, brezi nën-tropikal me presion të lartë, me qiell të shpeshtë të pastër, ofron më shumë se 300 ditë me diell në vit. Ndodhet në skajin jugor të tropikëve; [[Tropiku i Bricjapit]] e përgjysmon vendin. Dimri (qershor&nbsp;– gusht) është përgjithësisht i thatë. Të dy stinët me shi ndodhin në verë: sezoni i vogël i shirave midis shtatorit dhe nëntorit, ai i madhi midis shkurtit dhe prillit. Lagështia është e ulët dhe [[Shiu|reshjet]] mesatare variojnë nga pothuajse zero në [[Bregu i skeletit|shkretëtirën bregdetare]] në më shumë se 600 mm (24 në) në Rripin Caprivi. Reshjet janë shumë të ndryshueshme dhe thatësirat janë të zakonshme. Në verën e vitit 2006/07 reshjet u regjistruan shumë më poshtë se mesatarja vjetore.<ref name="Olszewski12">{{Cite news|last=Olszewski|first=John|date=13 maj 2009|title=Climate change forces us to recognise new normals|language=en|work=[[Namibia Economist]]|url=http://www.economist.com.na/index.php?option=com_content&view=article&catid=531:weather&id=14308:climate-change-forces-us-to-recognise-new-normals&Itemid=54|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513062850/http://www.economist.com.na/index.php?option=com_content&view=article&catid=531:weather&id=14308:climate-change-forces-us-to-recognise-new-normals&Itemid=54|archive-date=13 maj 2011}}</ref> Në maj 2019, Namibia shpalli një gjendje të jashtëzakonshme në përgjigje të thatësirës,<ref>{{Cite web|last=AfricaNews|date=2019-05-06|title=Namibia declares national state of emergency over drought|url=https://www.africanews.com/2019/05/06/namibia-declares-national-state-of-emergency-over-drought/|access-date=2019-05-20|website=Africanews|language=en}}</ref> dhe e zgjati atë me 6 muaj të tjerë në tetor 2019.<ref>{{Cite web|last=Namibian|first=The|title=State of drought emergency extended|url=https://www.namibian.com.na/index.php?page=archive-read&id=193796|access-date=2020-11-24|website=The Namibian|language=en|archive-date=10 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310104544/https://www.namibian.com.na/index.php?page=archive-read&id=193796|url-status=dead}}</ref> Moti dhe klima në zonën bregdetare dominohen nga [[Rryma Benguela|rryma e ftohtë Benguela]] e Oqeanit Atlantik me rrjedhje veriore, e cila përbën [[Reshjet (meteorologji)|reshje]] shumë të ulëta ( 50 mm (2 në) në vit ose më pak), mjegull e dendur e shpeshtë dhe temperatura në përgjithësi më të ulëta se në pjesën tjetër të vendit. Në dimër, herë pas here një gjendje e njohur si ''{{Lang|de|[[Bergwind]]}}'' (Gjermanisht për "erën e malit") ose ''{{Lang|af|Oosweer}}'' ( [[Gjuha afrikane|Afrikanisht]] për "motin lindor") ndodh, një erë e nxehtë e thatë që fryn nga brendësia në bregdet. Meqenëse zona prapa bregut është një shkretëtirë, këto erëra mund të zhvillohen në stuhi rëre, duke lënë depozita rëre në Oqeanin Atlantik që janë të dukshme në imazhet satelitore.<ref name="Olszewski22">{{Cite news|last=Olszewski|first=John|date=25 qershor 2010|title=Understanding Weather&nbsp;– not predicting it|language=en|work=Namibia Economist|url=http://www.economist.com.na/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=575&Itemid=54&limitstart=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20101207061033/http://www.economist.com.na/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=575&Itemid=54&limitstart=5|archive-date=7 dhjetor 2010}}</ref> Zonat e Rrafshnaltës Qendrore dhe Kalahari kanë diapazon të gjerë të temperaturave [[Ndryshimi i temperaturës ditore|ditore]] deri në 30C (54F). ''Efundja'', përmbytjet sezonale vjetore të pjesëve veriore të vendit, shpesh shkakton jo vetëm dëmtime në infrastrukturë, por edhe humbje jete.<ref>{{Cite news|last=Adams|first=Gerry|date=15 prill 2011|title=Debilitating floods hit northern and central Namibia|language=en|publisher=United Nations Radio|url=http://www.unmultimedia.org/radio/english/2011/04/debilitating-floods-hit-northern-and-central-namibia/|url-status=dead|access-date=19 shkurt 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220185613/http://www.unmultimedia.org/radio/english/2011/04/debilitating-floods-hit-northern-and-central-namibia/|archive-date=20 dhjetor 2016}}</ref> Shirat që shkaktojnë këto përmbytje kanë origjinën në Angola, derdhen në [[Pellgu Cuvelai-Etosha|pellgun Cuvelai-Etosha]] të Namibisë dhe mbushin ''oshanas'' ( [[Oshiwambo]] : fushat e përmbytjes) atje. Përmbytjet më të këqija so far ndodhi në mars 2011 dhe zhvendosi 21,000 njerëz.<ref>{{Cite news|last=van den Bosch|first=Servaas|date=29 mars 2011|title=Heaviest floods ever in Namibia|language=en|work=[[The Namibian]]|url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&tx_ttnews%5Btt_news%5D=79689&no_cache=1}}</ref> === Burimet e ujit === Namibia është vendi më i thatë në [[Afrika Sub-Sahariane|Afrikën Sub-Sahariane]] dhe varet kryesisht nga ujërat nëntokësore. Me një reshje mesatare prej rreth 350 mm (14 në) në vit, reshjet më të larta ndodhin në Rripin Caprivi në verilindje (rreth 600 mm (24 në) në vit) dhe zvogëlohet në drejtimin perëndimor dhe jugperëndimor deri në 50 mm (2 në) dhe më pak në vit në bregdet. Lumenjtë e vetëm shumëvjeçarë gjenden në kufijtë kombëtarë me Afrikën e Jugut, Angolën, Zambinë dhe kufirin e shkurtër me Botsvanën në Rripin e Kaprivit. Në brendësi të vendit, ujërat sipërfaqësore disponohen vetëm në muajt e verës kur lumenjtë përmbyten pas reshjeve të jashtëzakonshme. Përndryshe, ujërat sipërfaqësore janë të kufizuara në disa diga të mëdha depozituese që mbajnë dhe bllokojnë këto përmbytje sezonale dhe rrjedhjen e tyre. Aty ku njerëzit nuk jetojnë pranë lumenjve shumëvjeçarë ose nuk përdorin digat e depozitimit, ata varen nga ujërat nëntokësore. Edhe komunitetet e izoluara dhe ato aktivitete ekonomike që ndodhen larg burimeve të mira ujore sipërfaqësore, si minierat, bujqësia dhe turizmi, mund të furnizohen nga ujërat nëntokësore mbi gati 80% të vendit.<ref>{{Cite web|title=Groundwater in Namibia|url=http://www.iwrm-namibia.info.na/iwrm/fundaments-in-iwrm/groundwater-in-namibia/index.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729155617/http://www.iwrm-namibia.info.na/iwrm/fundaments-in-iwrm/groundwater-in-namibia/index.php|archive-date=29 korrik 2016|website=Integrated Water Resource Management|language=en}}</ref> Më shumë se 100,000 [[Gropë pusi|gropa]] janë shpuar në Namibi gjatë shekullit të kaluar. Një e treta e këtyre puseve janë shpuar të thatë.<ref>{{Cite book|url=http://www.namhydro.com/downloads.html|title=Groundwater in Namibia|year=2001|isbn=978-0-86976-571-5|editor-last=Greg Christelis|language=en|access-date=10 korrik 2018|editor-last2=Wilhelm Struckmeier|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404091336/http://namhydro.com/downloads.html|archive-date=4 prill 2015|url-status=dead|name-list-style=amp|via=Namibian Hydrogeological Association}}</ref> Një [[Akuiferi|akuifer]] i quajtur Ohangwena II, në të dy anët e kufirit Angola-Namibi, u zbulua në vitin 2012. Është vlerësuar të jetë në gjendje të furnizojë një popullsi prej 800,000 njerëz në Veri për 400 vjet, me normën aktuale (2018) të konsumit.<ref name="aqui2">{{Cite web|last=McGrath|first=Matt|date=20 korrik 2012|title=Vast aquifer found in Namibia could last for centuries|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18875385|access-date=10 shtator 2013|publisher=BBC World|language=en}}</ref> Ekspertët vlerësojnë se Namibia ka {{Convert|7,720|km3|cumi}} të ujërave nëntokësore.<ref name="afr2">{{Cite web|last=McGrath|first=Matt|date=20 prill 2012|title='Huge' water resource exists under Africa|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-17775211|access-date=10 shtator 2013|publisher=BBC World Service|language=en}}</ref> Sipas [[African Folder,]] një projekt i trajtimit të ujërave të zeza në ujë në Namibi jo vetëm që u siguron qytetarëve ujë të pijshëm të sigurt, por gjithashtu rrit produktivitetin me 6% në vit. Të gjithë ndotësit dhe papastërtitë hiqen duke përdorur teknologjinë më të fundit "multi-barriere", e cila përfshin klorinimin e mbetur, trajtimin e ozonit dhe filtrimin ultra membranor. Metodat strikte të bio-monitorimit përdoren gjithashtu gjatë gjithë procesit për të siguruar ujë të pijshëm me cilësi të lartë dhe të sigurt.<ref>{{Cite web|last=Jayeoba|first=Deborah|title=How Namibia Is Recycling Drinking Water From Toilet To Tap|url=https://africanfolder.com/how-namibia-is-recycling-drinking-water-from-toilet-to-tap/|access-date=12 mars 2023|website=African Folder|language=en}}</ref> Më 8 qershor 2023, Namibia u bë vendi i parë i Afrikës Jugore dhe vendi i tetë në Afrikë që aderoi në Konventën për Mbrojtjen dhe Përdorimin e Rrjedeve Ujore Ndërkufitare dhe Liqeneve Ndërkombëtare (Konventa e Ujit të OKB-së).<ref>{{Cite web|title=Namibia becomes first Southern African country to join UN Water Convention {{!}} UNECE|url=https://unece.org/media/Sustainable%20Development/news/379643|access-date=2023-10-06|website=unece.org|language=en}}</ref> [[Skeda:SAC_Namibia-bushveld.jpg|parapamje|Mali [[Quivertree]] , [[Bushveld]]]] === Ruajtja komunale e jetës së egër === Namibia është një nga vendet e pakta në botë që trajton në mënyrë specifike [[Ruajtja e jetës së egër|ruajtjen]] dhe mbrojtjen e [[Burimet natyrore|burimeve natyrore]] në kushtetutën e saj. Neni 95 thotë, "Shteti do të promovojë dhe ruajë në mënyrë aktive mirëqenien e njerëzve duke miratuar politika ndërkombëtare që synojnë si më poshtë: mirëmbajtjen e [[Ekologjia|ekosistemeve]], proceset thelbësore ekologjike dhe diversitetin biologjik të Namibisë, dhe përdorimin e burimeve natyrore të gjalla mbi një bazë të qëndrueshme. për të mirën e të gjithë Namibianëve, të tashëm dhe të ardhshëm". Në vitin 1993, qeveria e sapoformuar e Namibisë mori fonde nga [[Agjencia e Shteteve të Bashkuara për Zhvillim Ndërkombëtar]] (USAID) nëpërmjet projektit të saj Living in a Finite Environment (LIFE).<ref>Community Based Natural Resource Management (CBNRM) Programme Details (n.d.</ref> Ministria e Mjedisit dhe Turizmit, me mbështetjen financiare nga organizata të tilla si USAID, [[Trust i rrezikuar i kafshëve të egra|Endangered Wildlife Trust]], [[Fondi Botëror për Natyrën|WWF]] dhe Fondi i Ambasadorit Kanadez, së bashku formojnë një strukturë mbështetëse për Menaxhimin e Burimeve Natyrore të Bazuar në Komunitet (CBNRM). Qëllimi kryesor i projektit është të promovojë menaxhimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore duke u dhënë komuniteteve lokale të drejta për menaxhimin e kafshëve të egra dhe turizmin. == Qeveria dhe politika == [[Skeda:Tintenpalast-Windhoek.jpg|parapamje|Tintenpalast , qendra e qeverisë së Namibisë]] Namibia është një [[Republika|republikë]] [[Demokracia përfaqësuese|demokratike përfaqësuese]] [[Shteti unitar|unitare]] [[Sistemi gjysmë presidencial|gjysmë-presidenciale]] .<ref name="Dual2">{{Cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|date=dhjetor 2005|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057%2Fpalgrave.fp.8200087.pdf|journal=French Politics|language=en|volume=3|issue=3|pages=323–351|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|access-date=4 shtator 2016|quote=Of the contemporary cases, only four provide the assembly majority an unrestricted right to vote no confidence, and of these, only two allow the president unrestricted authority to appoint the prime minister. These two, Mozambique and Namibia, as well as the Weimar Republic, thus resemble most closely the structure of authority depicted in the right panel of Figure 3, whereby the dual accountability of the cabinet to both the president and the assembly is maximized. (...) Namibia allows the president to dissolve ''[the assembly]'' at any time but places a novel negative incentive on his exercise of the right: He must stand for a new election at the same time as the new assembly elections.|doi-access=free}}</ref> [[Presidenti i Namibisë]] zgjidhet për një mandat pesë-vjeçar dhe është njëkohësisht [[Kreu i Shtetit|kreu i shtetit]] dhe [[kreu i qeverisë]] .<ref name="CN2">{{Cite web|date=1992|title=Constitution of the Republic of Namibia|url=http://209.88.21.55/opencms/export/sites/default/grnnet/AboutNamibia/constitution/constitution1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100119205953/http://209.88.21.55/opencms/export/sites/default/grnnet/AboutNamibia/constitution/constitution1.pdf|archive-date=19 janar 2010|access-date=10 korrik 2018|language=en}}</ref> Të gjithë anëtarët e qeverisë janë individualisht dhe kolektivisht përgjegjës ndaj legjislativit.<ref name="ECN2">{{Cite web|title=How to Register as a Voter|url=http://www.ecn.na/web/ecn/elections|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014311/http://www.ecn.na/web/ecn/elections|archive-date=21 korrik 2018|access-date=22 mars 2019|publisher=Electoral Commission of Namibia|language=en}}</ref> [[Kushtetuta e Namibisë]] përshkruan si më poshtë organet e qeverisë së vendit:<ref name="Bösl2">{{Cite book|last=Shivute|first=Peter|title=The Independence of the Judiciary in Namibia|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan Education Namibia]]|year=2008|isbn=978-99916-0-807-5|editor-last=Bösl|editor-first=Anton|series=Publications sponsored by [[Konrad Adenauer Stiftung]]|page=10|language=en|chapter=Foreword|author-link=Peter Shivute|editor-last2=Horn|editor-first2=Nico|chapter-url=http://www.kas.de/wf/doc/kas_15058-544-2-30.pdf}}</ref> * Ekzekutivi: Pushteti ekzekutiv ushtrohet nga Presidenti dhe [[Kabineti i Namibisë|Qeveria]] . * Legjislativi: Namibia ka një [[Parlamenti i Namibisë|Parlament]] [[Dydhomësia|dydhomësh]] me [[Asambleja Kombëtare e Namibisë|Asamblenë Kombëtare]] si [[Dhoma e ulët|dhomë të ulët]] dhe [[Këshilli Kombëtar i Namibisë|Këshillin Kombëtar]] si [[Dhoma e sipërme|dhomën e sipërme]] .<ref name="parliament1532">{{Cite web|title=National Council|url=http://www.parliament.gov.na/index.php?option=com_content&view=article&id=153&Itemid=1264|access-date=21 gusht 2020|website=Parliament.gov.na|language=en}}</ref> * [[Gjyqësori]] : Namibia ka një sistem gjykatash që interpretojnë dhe zbatojnë ligjin në emër të shtetit. Ndërsa kushtetuta parashikonte një [[Sistemi shumëpartiak|sistem shumëpartiak]] për qeverinë e Namibisë, partia [[SWAPO]] ka qenë [[Sistemi dominant-partiak|dominuese]] që nga pavarësia në 1990.<ref>{{Cite web|title=SWAPO:Dominant party?|url=http://www.swapoparty.org/throw_out_nyamu_motion.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222946/http://www.swapoparty.org/throw_out_nyamu_motion.html|archive-date=3 mars 2016|access-date=26 gusht 2017|publisher=Swapoparty.org|language=en}}</ref> === Marrëdhëniet me jashtë === [[Skeda:Russia-Africa_Summit_in_Sochi_(2019-10-24).jpg|parapamje|Presidenti Namibian Hage Geingob (me xhaketë gri të çelur) me liderët afrikanë dhe presidentin rus Vladimir Putin në Samitin Rusi-Afrikë në Soçi, 24 tetor 2019]] Namibia ka një [[Politikë e jashtme|politikë të jashtme]] kryesisht të pavarur, me lidhje të vazhdueshme me shtetet që ndihmuan luftën për pavarësi, duke përfshirë [[Kuba|Kubën]] . Me një ushtri të vogël dhe një ekonomi të brishtë, shqetësimi kryesor i politikës së jashtme të qeverisë Namibiane është zhvillimi i lidhjeve të forta brenda rajonit të Afrikës Jugore. Një anëtare dinamike e [[Komuniteti i Zhvillimit të Afrikës Jugore|Komunitetit të Zhvillimit të Afrikës Jugore]], Namibia është një avokate e zëshme për një integrim më të madh rajonal. Ajo u bë anëtari i 160-të i OKB-së më 23 prill 1990. Me pavarësinë e saj u bë anëtari i 50-të i [[Komonuelthi|Komonuelthit të Kombeve]]. === Ushtria === Në fillim të vitit 2020, Indeksi Global i Fuqisë së Zjarrit (GFP) raportoi se [[Namibia/Ushtarake|ushtria]] e Namibisë renditet si një nga më të dobëtat në botë, në vendin e 126-të nga 137 vende. Midis 34 vendeve afrikane, Namibia renditet gjithashtu dobët në pozitën e 28-të.<ref>{{Cite web|last=Marketing|first=Intouch Interactive|date=14 janar 2020|title=Namibia ranked weak in military strength - Government - Namibian Sun|url=https://www.namibiansun.com/news/namibia-ranked-weak-in-military-strength2020-01-14|access-date=2020-05-06|website=www.namibiansun.com|language=en}}</ref> Pavarësisht kësaj, shpenzimet e qeverisë për Ministrinë e Mbrojtjes ishin 5,885 milionë N$ (një rënie prej 1.2% nga viti i kaluar financiar).<ref>{{Cite web|date=6 maj 2020|title=Namibia Budget on a Plate|url=https://www.pwc.com/na/en/assets/pdf/2019-budget-tabloid.pdf|website=PWC Namibia|language=en}}</ref> Me afro 6 miliardë dollarë namibianë (411 milionë dollarë amerikanë në 2021), [[Ministria e Mbrojtjes (Namibia)|Ministria e Mbrojtjes]] merr shumën e katërt më të lartë të parave nga qeveria për ministri. Namibia nuk ka asnjë armik në [[Komuniteti i Zhvillimit të Afrikës Jugore|rajon]], megjithëse ka qenë e përfshirë në mosmarrëveshje të ndryshme në lidhje me kufijtë dhe planet e ndërtimit.<ref>{{Cite journal|last=Moser|first=Jana|title=Border Contracts – Border Conflicts: Examples from Northern Namibia|url=https://history.icaci.org/wp-content/uploads/2016/09/Moser.pdf|journal=Symposium on "Shifting Boundaries": Cartography of the 19th and 20th Centuries. ICA Commission on the History of Cartography|language=en}}</ref> [[Kushtetuta e Namibisë|Kushtetuta]] e Namibisë përcakton rolin e ushtrisë si " ''mbrojtje e territorit dhe interesave kombëtare".'' Namibia formoi [[Forca e Mbrojtjes Namibiane|Forcën e Mbrojtjes Namibiane]] (NDF), e përbërë nga ish-armiqtë në një luftë 23-vjeçare me : [[Ushtria Çlirimtare Popullore e Namibisë]] (PLAN) dhe ''Forca Territoriale'' [[Afrika Jugperëndimore|e Afrikës Jugperëndimore]] ( [[SWATF]] ). Britanikët formuluan planin për integrimin e këtyre forcave dhe filluan stërvitjen e NDF, e cila përbëhet nga një shtab i vogël dhe pesë batalione. Batalioni i këmbësorisë Kenyan i [[Grupi i Asistencës Tranzicionale të Kombeve të Bashkuara|Grupit të Ndihmës Tranzicionale të Kombeve të Bashkuara]] (UNTAG) mbeti në Namibi për tre muaj pas pavarësisë për të ndihmuar në trajnimin e NDF-së dhe për të stabilizuar veriun. Sipas [[Ministria e Mbrojtjes (Namibia)|Ministrisë së Mbrojtjes Namibiane]], regjistrimet e burrave dhe grave nuk do të jenë më shumë se 7,500. Në vitin 2017, Namibia nënshkroi [[Traktati për Ndalimin e Armëve Bërthamore|traktatin e OKB-së për ndalimin e armëve bërthamore]] .<ref>{{Cite web|date=7 korrik 2017|title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|publisher=United Nations Treaty Collection|language=en}}</ref> === Ndarjet administrative === [[Skeda:Namibia_14_regions-numbered.svg|djathtas|parapamje|340x340px|Regjionet e Namibisë]] Namibia është e ndarë në 14 rajone të cilat janë të ndara në 121 zona elektorale. Ndarja administrative e Namibisë paraqitet nga ''Komisionet e Kufizimit'' dhe pranohet ose refuzohet nga [[Asambleja Kombëtare e Namibisë|Asambleja Kombëtare]] . Që nga themelimi shtetëror katër Komisione të Kufizimit kanë kryer punën e tyre, i fundit në vitin 2013 nën kryesimin e gjyqtarit Alfred Siboleka.<ref>{{Cite news|last=Nakale|first=Albertina Haindongo|date=9 gusht 2013|title=President divides Kavango into two|language=en|work=[[New Era (Namibia)|New Era]]|publisher=via allafrica.com|url=http://www.newera.com.na/articles/53580/President-divides-Kavango-into-two|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022020857/http://www.newera.com.na/articles/53580/President-divides-Kavango-into-two|archive-date=22 tetor 2014}}</ref> Këshilltarët e qarkut zgjidhen drejtpërdrejt me votim të fshehtë (zgjedhje rajonale) nga banorët e zonave të tyre zgjedhore.<ref>{{Cite web|title=Namibia National Council|url=http://www.ipu.org/parline/reports/2226.htm|access-date=14 korrik 2010|publisher=[[Inter-Parliamentary Union]]|language=en}}</ref> Autoritetet lokale në Namibi mund të jenë në formën e bashkive (ose komunat e pjesës 1 ose të pjesës 2), këshillave të qytetit ose fshatrave.<ref name="alan2">{{Cite web|title=Local Authorities|url=http://www.alan.org.na/?q=localauthorities/list|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610203011/http://www.alan.org.na/?q=localauthorities%2Flist|archive-date=10 qershor 2013|access-date=10 shtator 2013|publisher=Association of Local Authorities in Namibia|language=en}}</ref> === Të drejtat e njeriut === Namibia konsiderohet si një nga vendet më të lira dhe më demokratike në Afrikë,<ref>{{Cite web|title=Namibia &#124; Freedom House|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/namibia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103140009/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/namibia|archive-date=3 janar 2020|access-date=3 janar 2020|language=en}}</ref> me një qeveri që ruan dhe mbron të drejtat dhe liritë themelore të njeriut. Megjithatë, çështje të rëndësishme përfshijnë - Korrupsionin e Qeverisë dhe Mbipopullimin e Burgjeve. Gjithashtu, refugjatëve nuk u lejohet lëvizja e lirë.<ref name="USDOS2">Human Rights In Namibia (November 2021). [https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/namibia/#:~:text=Significant%20human%20rights%20issues%20included,or%20elsewhere%20in%20the%20government. 2021 Country Report on Human Rights: Namibia]. state.gov</ref> Ligji nuk zbatohet,<ref name=":42">{{Cite web|date=2021-03-30|title=2020 Country Reports on Human Rights Practices: Namibia|url=https://www.state.gov/reports/2020-country-reports-on-human-rights-practices/namibia/|access-date=2021-05-24|website=United States Department of State|language=en-US}}</ref> por aktet homoseksuale janë të paligjshme në Namibi.<ref>{{Cite news|last=Avery|first=Daniel|date=4 prill 2019|title=71 Countries Where Homosexuality is Illegal|language=en|work=Newsweek|url=https://www.newsweek.com/73-countries-where-its-illegal-be-gay-1385974}}</ref> Diskriminimi, si dhe intoleranca, ndaj [[Të drejtat LGBT në Namibi|personave LGBT]] janë të përhapura.<ref>{{Cite news|date=30 korrik 2017|title=Namibia's gay paraders call for legal protection|language=en|work=News24|url=https://www.news24.com/Africa/News/namibias-gay-paraders-call-for-legal-protection-20170730|url-status=dead|access-date=16 gusht 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719010703/https://www.news24.com/Africa/News/namibias-gay-paraders-call-for-legal-protection-20170730|archive-date=19 korrik 2019}}</ref> Disa zyrtarë të qeverisë Namibiane dhe figura të profilit të lartë, si [[Avokati i Popullit|Avokati i]] Popullit i Namibisë, John Walters dhe Zonja e Parë [[Monica Geingos]], kanë bërë thirrje që [[Sodomi|sodomia]] dhe homoseksualiteti të dekriminalizohen dhe janë në favor të [[Të drejtat LGBT|të drejtave LGBT]] .<ref name=":42" /><ref>{{Cite news|last=Beukes|first=Jemima|date=14 qershor 2019|title=Sodomy law's days numbered - Geingos|language=en|work=[[Namibian Sun]]|url=https://www.namibiansun.com/news/sodomy-laws-days-numbered-geingos2019-06-13}}</ref> Në nëntor 2018, u raportua se 32% e grave të moshës 15-49 vjeç kanë përjetuar [[Dhuna ndaj grave|dhunë]] dhe [[Abuzimi në familje|abuzim në familje]] nga bashkëshortët/partnerët e tyre dhe 29.5% e meshkujve besojnë se abuzimi fizik ndaj gruas/partnerit të tyre është i pranueshëm.<ref>{{Cite web|date=nëntor 2018|title=Landscaping Gender Based Violence in Namibia|url=https://eeas.europa.eu/sites/eeas/files/gbv_web.pdf|access-date=6 qershor 2019|website=Democracy Report|language=en}}</ref> Kushtetuta Namibiane garanton të drejtat, liritë dhe trajtimin e barabartë të grave në Namibi<ref>{{Cite web|date=9 dhjetor 2015|title=Namibia - Gender Indicator - Gender equality {{sic|obj|etive|nolink=y}} outputs|url=https://en.unesco.org/creativity/namibia-gender-indicator-gender-equality-objetive-outputs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103145359/https://en.unesco.org/creativity/namibia-gender-indicator-gender-equality-objetive-outputs|archive-date=3 janar 2020|access-date=21 gusht 2020|publisher=[[Unesco]]|language=en}}</ref> dhe SWAPO, partia në pushtet në Namibi, ka miratuar një "sistem zebra", i cili siguron një ekuilibër të drejtë të të dy gjinive në qeveri dhe përfaqësim të barabartë të grave në qeverinë Namibiane.<ref>{{Cite news|last=O'Riordan|first=Alexander|date=8 korrik 2014|title=Namibia's 'zebra' politics could make it stand out from the global herd|language=en|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/global-development/2014/jul/08/namibia-gender-equality-zebra-politics}}</ref><ref name="USDOS3">Human Rights In Namibia (November 2021). [https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/namibia/#:~:text=Significant%20human%20rights%20issues%20included,or%20elsewhere%20in%20the%20government. 2021 Country Report on Human Rights: Namibia]. state.gov</ref> == Ekonomia == {{Main|Ekonomia e Namibisë}} [[Skeda:GDP_per_capita_development_in_Southern_Africa.svg|parapamje|Zhvillimi historik i PBB-së për frymë në vendet e Afrikës Jugore, që nga viti 1950]] [[Skeda:Downtown_Windhoek,_Independence_Avenue.jpg|parapamje|Në qendër të Windhoek]] Ekonomia e Namibisë është e lidhur ngushtë me atë të [[Ekonomia e Afrikës Jugore|Afrikës së Jugut]] për shkak të historisë së tyre të përbashkët.<ref name="Intelligence12">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/ Namibia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110010829/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia |date=10 janar 2021 }}.</ref><ref name="Department12">{{Cite web|title=Namibia|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/namibia.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221805/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/namibia.htm|archive-date=3 mars 2016|access-date=26 gusht 2017|publisher=UCB Libraries GovPubs|language=en}}</ref> Sektorët më të mëdhenj ekonomikë janë minierat (10.4% e prodhimit të brendshëm bruto në 2009), bujqësia (5.0%), prodhimi (13.5%) dhe turizmi (14.5%).<ref name="usds2">{{Cite web|date=26 tetor 2010|title=Background Note:Namibia|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5472.htm|access-date=26 gusht 2017|publisher=[[United States Department of State|US Department of State]]|language=en}}</ref> Namibia ka një sektor bankar shumë të zhvilluar me infrastruktura moderne, të tilla si bankat në internet dhe bankat me celular. [[Banka e Namibisë]] (BoN) është banka qendrore e Namibisë përgjegjëse për kryerjen e të gjitha funksioneve të tjera që zakonisht kryhen nga një bankë qendrore. Ekzistojnë pesë banka komerciale të autorizuara nga BoN në Namibi: Bank Windhoek, First National Bank, Nedbank, Standard Bank dhe Small and Medium Enterprises Bank.<ref>{{Cite web|title=Bank of Namibia (BoN)|url=https://www.bon.com.na|access-date=3 prill 2011|language=en}}</ref> Ekonomia e Namibisë karakterizohet nga një ndarje midis ekonomive formale dhe joformale, e cila është rënduar pjesërisht nga trashëgimia e planifikimit hapësinor të aparteidit. Sipas Raportit të Sondazhit të Fuqisë Punëtore të Namibisë 2012, të kryer nga [[Agjencia e Statistikave të Namibisë]], shkalla e papunësisë në vend është 27.4%.<ref>{{Cite web|date=9 prill 2013|title=Namibia Labour Force Survey 2012|url=http://www.microdata.nsa.org.na/index.php/catalog/9|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019214139/http://www.microdata.nsa.org.na/index.php/catalog/9|archive-date=19 tetor 2013|publisher=Namibia Statistics Agency|language=en}}</ref> "Papunësia e rreptë" (njerëzit që kërkojnë në mënyrë aktive një punë me kohë të plotë) qëndroi në 20.2% në 2000, 21.9% në 2004 dhe u rrit në 29.4% në 2008. Sipas një përkufizimi më të gjerë (duke përfshirë njerëzit që kanë hequr dorë nga kërkimi për punë), papunësia u rrit në 36.7% në 2004. Ky vlerësim i konsideron njerëzit në [[Ekonomia informale|ekonominë informale]] si të punësuar. Ministri i Punës dhe Mirëqenies Sociale [[Immanuel Ngatjizeko]] vlerësoi studimin e vitit 2008 si "lart më superior në shtrirje dhe cilësi ndaj çdo që ka qenë i disponueshëm më parë", por metodologjia e tij gjithashtu ka marrë kritika.<ref>{{Cite news|last=Ndjebela|first=Toivo|date=18 nëntor 2011|title=Mwinga speaks out on his findings|language=en|work=[[New Era (Namibia)|New Era]]|url=http://allafrica.com/stories/201111180890.html}}</ref> Në vitin 2004 u miratua një akt pune për të mbrojtur njerëzit nga diskriminimi i punës që rrjedh nga shtatzënia dhe statusi i HIV/AIDS. Në fillim të vitit 2010, [[Bordi i tenderit|bordi qeveritar i tenderit]] njoftoi se "tani e tutje 100 për qind e gjithë punës së pakualifikuar dhe gjysmë të kualifikuar duhet të merret, pa përjashtim, nga brenda Namibisë". Në vitin 2013, ofruesi global i lajmeve të biznesit dhe financiar, [[Bloomberg LP|Bloomberg]], e emëroi Namibinë ekonominë më të mirë të tregut në zhvillim në Afrikë dhe të 13-tën më të mirën në botë. Vetëm katër vende afrikane u renditën në listën e 20 tregjeve më të mira në zhvillim në numrin e marsit 2013 të revistës Bloomberg Markets, dhe Namibia u vlerësua përpara [[Maroku|Marokut]] (19), Afrikës së Jugut (15) dhe Zambisë (14). Në mbarë botën, Namibia gjithashtu u paraqit më mirë se Hungaria, Brazili dhe Meksika. Revista Bloomberg Markets renditi 20 më të mirat bazuar në më shumë se një duzinë kriteresh. Të dhënat erdhën nga statistikat e vetë tregut financiar të Bloomberg, parashikimet e FMN-së dhe Banka Botërore. Vendet u vlerësuan gjithashtu në fushat me interes të veçantë për investitorët e huaj: lehtësia e të bërit biznes, niveli i perceptuar i korrupsionit dhe liria ekonomike. Për të tërhequr investime të huaja, qeveria ka bërë përmirësime në reduktimin e burokracisë si rezultat i rregulloreve të tepërta të qeverisë, duke e bërë Namibinë një nga vendet më pak burokratike për të bërë biznes në rajon. Pagesat e lehtësimit kërkohen herë pas here nga doganat për shkak të procedurave të rënda dhe të kushtueshme doganore.<ref>{{Cite web|title=Snapshot of Namibia Country Profile|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/namibia/snapshot.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220022104/http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/namibia/snapshot.aspx|archive-date=20 shkurt 2014|access-date=6 shkurt 2014|publisher=Business Anti-Corruption Portal|language=en}}</ref> Namibia klasifikohet gjithashtu si një vend me të ardhura të larta të mesme nga [[Banka Botërore]], dhe renditet e 87-ta nga 185 ekonomitë për sa i përket lehtësisë së të bërit biznes.<ref>{{Cite web|date=10 janar 2013|title=Namibia|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/namibia/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926174152/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/namibia/|archive-date=26 shtator 2013|access-date=10 shtator 2013|publisher=Doingbusiness.org|language=en}}</ref> [[Kostoja e jetesës në Namibi]] është relativisht e lartë sepse shumica e mallrave, përfshirë drithërat, duhet të importohen. Kryeqyteti i saj, Windhoek, është vendi i 150-të më i shtrenjtë në botë për të jetuar emigrantët.<ref>{{Cite web|title=Namibia, Windhoek Cost of Living|url=http://www.xpatulator.com/outside.cfm?lid=142|access-date=26 gusht 2017|website=Apatulator.com|language=en|archive-date=18 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018162413/http://www.xpatulator.com/outside.cfm?lid=142|url-status=dead}}</ref> [[Taksat në Namibi|Taksimi në Namibi]] përfshin tatimin mbi të ardhurat personale, i cili zbatohet për të ardhurat totale të tatueshme të një individi. Të gjithë individët tatohen me norma marxhinale progresive mbi një sërë grupesh të ardhurash. Tatimi mbi vlerën e shtuar (TVSH) është i zbatueshëm për shumicën e mallrave dhe shërbimeve.<ref>PAYE12 Volume 18 published by The Ministry of Finance in Namibia</ref> [[Skeda:Sandstorm_while_driving_from_Swakopmund_to_Walfish_Bay,_2005.jpg|parapamje|B2 midis Swakopmund dhe Walvis Bay, Namibi]] Pavarësisht natyrës së largët të pjesës më të madhe të vendit, Namibia ka porte detare, aeroporte, autostrada dhe [[Transporti hekurudhor në Namibi|hekurudha]] (me diametër të ngushtë). Ajo kërkon të bëhet një qendër transporti rajonale; ka një port të rëndësishëm detar dhe disa fqinjë pa dalje në det. Rrafshnalta Qendrore tashmë shërben si një [[Korridori i transportit|korridor transporti]] nga veriu më i dendur i populluar në Afrikën e Jugut, burimi i katër të pestat e importeve të Namibisë.<ref name="World Almanac 20042">World Almanac. 2004.</ref> === Agrokultura === [[Skeda:Schildburgsdorf.jpg|parapamje|Welcoming sign of the ''Burgsdorf'' farm in [[Hardap Region|Hardap]]]] Rreth gjysma e popullsisë varet nga bujqësia (kryesisht [[Bujqësia e mbijetesës|bujqësia e jetesës]] ) për jetesën e saj, por Namibia duhet të importojë ende një pjesë të ushqimit të saj. Megjithëse PBB-ja për frymë është pesëfishi i PBB-së për frymë të vendeve më të varfra të Afrikës, shumica e njerëzve të Namibisë jetojnë në zonat rurale dhe kanë një mënyrë jetese. Namibia ka një nga [[Lista e vendeve sipas barazisë së të ardhurave|normat më të larta të pabarazisë së të ardhurave]] në botë, pjesërisht për shkak të faktit se ka një ekonomi urbane dhe një ekonomi më rurale pa para. Kështu, shifrat e pabarazisë marrin parasysh njerëzit që nuk mbështeten në ekonominë formale për mbijetesën e tyre. Edhe pse toka e punueshme përbën <1% të Namibisë, (rreth 0,97%), gati gjysma e popullsisë është e punësuar në bujqësi.<ref name="World Almanac 20043">World Almanac. 2004.</ref> Rreth 4,000 fermerë komercialë zotërojnë pothuajse gjysmën e tokës së punueshme të Namibisë.<ref>LaFraniere, Sharon (25 December 2004) [https://www.nytimes.com/2004/12/25/international/africa/25namibia.html Tensions Simmer as Namibia Divides Its Farmland"], ''The New York Times''</ref> Mbretëria e Bashkuar ofroi rreth 180,000 dollarë në 2004 për të ndihmuar në financimin e procesit [[Reforma e tokës|të reformës së tokës]] në Namibi, pasi Namibia planifikon të fillojë shpronësimin e tokës nga fermerët e bardhë për të rivendosur namibianët zezakë pa tokë.<ref>{{Cite web|date=1 tetor 2004|title=NAMIBIA: Key step in land reform completed|url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=51556|access-date=10 shtator 2013|publisher=IRIN Africa|language=en}}</ref> Gjermania ka ofruar 1.1 miliardë euro në vitin 2021 gjatë 30 viteve si dëmshpërblime për gjenocidet në fillim të shekullit të 20-të, por paratë do të shkojnë për infrastrukturën, kujdesin shëndetësor dhe programet e trajnimit dhe jo për reformën e tokës.<ref>{{Cite news|date=28 maj 2021|title=Germany officially recognises colonial-era Namibia genocide|language=en|publisher=BBC|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-57279008}}</ref> Është arritur një marrëveshje për [[Privatizimi|privatizimin]] e disa ndërmarrjeve të tjera në vitet e ardhshme, me shpresën se kjo do të stimulojë investimet e huaja shumë të nevojshme, por riinvestimi i kapitalit të përftuar nga mjedisi ka penguar të ardhurat për frymë të Namibisë. Një nga zonat me rritje më të shpejtë të zhvillimit ekonomik në Namibi është rritja e [[Ruajtja komunale e jetës së egër në Namibi|ruajtjes së kafshëve të egra]] . Këto janë veçanërisht të rëndësishme për popullsinë rurale, përgjithësisht të papunë. === Minierat dhe energjia elektrike === Duke siguruar 25% të të ardhurave të Namibisë, minierat janë kontribuesi i vetëm më i rëndësishëm në ekonomi.<ref>{{Cite web|title=Mining in Namibia|url=http://www.nied.edu.na/divisions/projects/SEEN/SEEN%20Publications/Environmental%20Information%20Sheets/Development%20and%20Environment/4.%20Mining%20in%20Namibia.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510004055/http://www.nied.edu.na/divisions/projects/SEEN/SEEN%20Publications/Environmental%20Information%20Sheets/Development%20and%20Environment/4.%20Mining%20in%20Namibia.pdf|archive-date=10 maj 2011|access-date=26 qershor 2010|publisher=NIED|language=en}}</ref> Namibia është eksportuesi i katërt më i madh i mineraleve pa lëndë djegëse në Afrikë dhe ishte prodhuesi i katërt më i madh në botë i [[Urani (element kimik)|uraniumit]] . Ka pasur investime të konsiderueshme në [[minierat e uraniumit]] dhe Namibia planifikoi të bëhej eksportuesi më i madh i uraniumit deri në vitin 2015.<ref>{{Cite web|last=Oancea|first=Dan|date=shkurt 2008|title=Mining Uranium at Namibia's Langer Heinrich Mine|url=http://www.infomine.com/publications/docs/Mining.com/Feb2008e.pdf|publisher=MINING.com|language=en}}</ref> Sidoqoftë, që nga viti 2019, Namibia vazhdoi të prodhonte 750 ton uranium në vit duke e bërë atë një eksportues më të vogël se mesatarja në tregun konkurrues botëror.<ref>{{Cite web|last=Bhutada|first=Govind|date=23 shtator 2021|title=70 years of global uranium production by country|url=https://www.mining.com/web/70-years-of-global-uranium-production-by-country/|publisher=Visual Capitalist Elements|language=en|via=Mining.Com}}</ref> Depozitat e pasura të diamanteve [[Aluvion|aluviale]] e bëjnë Namibinë një burim kryesor për diamante me cilësi të çmuar.<ref>{{Cite web|last=Oancea|first=Dan|date=6 nëntor 2006|title=Deep-Sea Mining and Exploration|url=http://technology.infomine.com/articles/1/99/deep-sea-mining.undersea-miners.black-smoker/deep-sea.mining.and.aspx|access-date=26 gusht 2017|publisher=Technology.infomine.com|language=en|archive-date=27 qershor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170627093407/http://technology.infomine.com/articles/1/99/deep-sea-mining.undersea-miners.black-smoker/deep-sea.mining.and.aspx|url-status=dead}}</ref> Ndërsa Namibia është e njohur kryesisht për depozitat e saj të diamantit të çmuar dhe uraniumit, një sërë mineralesh të tjera nxirren në mënyrë industriale si [[Plumbi (element kimik)|plumbi]], [[tungsteni]], [[ari]], [[Kallaj|kallaji]], [[Fluorspar|fluospari]], [[mangani]], [[Mermer|mermeri]], [[bakri]] dhe [[zinku]] . Në Oqeanin Atlantik ka depozita gazi në det të hapur që janë planifikuar të nxirren në të ardhmen.<ref name="usds3">{{Cite web|date=26 tetor 2010|title=Background Note:Namibia|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5472.htm|access-date=26 gusht 2017|publisher=[[United States Department of State|US Department of State]]|language=en}}</ref> Sipas "The Diamond Investigation", një libër për tregun global të diamanteve, nga viti 1978, [[De Beers]], kompania më e madhe e diamanteve, bleu pjesën më të madhe të diamanteve Namibiane dhe do të vazhdonte ta bënte këtë, sepse "çfarëdo qeverie që të vinte në pushtet ata do të duhen këto të ardhura për të mbijetuar”.<ref>{{Cite web|date=4 dhjetor 1978|title=The Diamond Investigation, chapter 1 by Edward Jay Epstein, in an interview with Harry Frederick Oppenheimer owner of De Beers|url=http://www.edwardjayepstein.com/diamond/chap1.htm|access-date=10 shtator 2013|publisher=Edwardjayepstein.com|language=en}}</ref> Tensioni i furnizimit të brendshëm është 220 V AC. Energjia elektrike prodhohet kryesisht nga termocentralet dhe hidrocentralet. Metodat jo-konvencionale të prodhimit të energjisë elektrike gjithashtu luajnë një rol. E inkurajuar nga depozitat e pasura të uraniumit, në vitin 2010 qeveria Namibiane planifikoi të ngrejë stacionin e saj të parë të energjisë bërthamore deri në vitin 2018. Pasurimi i uraniumit ishte parashikuar gjithashtu të bëhej në nivel lokal.<ref name="Saveorsink2">{{Cite news|last=Weidlich|first=Brigitte|date=7 janar 2011|title=Uranium: Saving or sinking Namibia?|language=en|work=[[The Namibian]]|url=http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/january/article/uranium-saving-or-sinking-namibia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110113120601/http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/january/article/uranium-saving-or-sinking-namibia|archive-date=13 janar 2011}}</ref> === Diamantet === Megjithëse pjesa më e madhe e furnizimit me diamant në botë vjen nga ato që quhen [[Diamante gjaku|diamante të gjakut]] afrikanë, Namibia ka arritur të zhvillojë një industri të minierave të diamanteve kryesisht pa llojet e konflikteve, zhvatjeve dhe vrasjeve që kanë pllakosur shumë kombe të tjera afrikane me miniera diamanti. Kjo i është atribuar dinamikës politike, institucioneve ekonomike, ankesave, gjeografisë politike dhe efekteve të lagjeve dhe është rezultat i një marrëveshjeje të përbashkët midis qeverisë dhe [[De Beers]] që ka çuar në një bazë të tatueshme, duke forcuar institucionet shtetërore.<ref>{{Cite journal|last=Nathan Munier|date=1 mars 2016|title=Diamonds Without Blood: A Look at Namibia|journal=South African Security|language=en|volume=9|issue=1|pages=21–41|doi=10.1080/19392206.2016.1132903}}</ref> === Nafta dhe gazi natyror === Vlerësimet e përditësuara në vitin 2022 sugjerojnë se dy puse eksplorimi në pellgun detar të Orange mund të mbajnë respektivisht 2 dhe 3 miliardë fuçi naftë. Të ardhurat e pritshme mund të transformojnë ekonominë e brendshme të Namibisë dhe të lehtësojnë qëllimet e zhvillimit të qëndrueshëm.<ref name="bra12">{{Cite news|last=Brandt|first=Edgar|date=8 prill 2022|title=Namibia: Orange Basin potential shoots up to billions of barrels|language=en|publisher=AllAfrica, New Era|agency=allafrica.com|url=https://allafrica.com/stories/202204080598.html|access-date=13 prill 2022}}</ref> === Turizmi === {{Main|Turizmi në Namibi}} [[Skeda:Equus_burchelli_4.jpg|parapamje|Një shembull i kafshëve të egra Namibiane, zebra e fushave, është një nga fokuset e turizmit.]] Turizmi është një kontribuues i madh (14.5%) në PBB-në e Namibisë, duke krijuar dhjetëra mijëra vende pune (18.2% të të gjithë punësimit) drejtpërdrejt ose indirekt dhe duke shërbyer mbi një milion turistë në vit.<ref>{{Cite web|date=mars 2010|title=A Framework/Model to Benchmark Tourism GDP in South Africa|url=http://www.southafrica.net/sat/action/media/downloadFile?media_fileid=29571|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100718143151/http://www.southafrica.net/sat/action/media/downloadFile?media_fileid=29571|archive-date=18 korrik 2010|publisher=Pan African Research & Investment Services|page=34|language=en}}</ref> Vendi është një destinacion kryesor në Afrikë dhe është i njohur për [[Ekoturizmi|ekoturizmin]], i cili përmban [[Jeta e egër e Namibisë|jetën e egër të gjerë të Namibisë]] .<ref name="goodshape2">{{Cite news|last=Hartman|first=Adam|date=30 shtator 2009|title=Tourism in good shape&nbsp;– Minister|language=en|work=[[The Namibian]]|url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&tx_ttnews%5Btt_news%5D=51487&no_cache=1|access-date=26 gusht 2017}}</ref> Ka shumë shtëpiza dhe rezerva për të akomoduar ekoturistët. Sporti dhe [[gjuetia e trofeve]] është gjithashtu një komponent i madh dhe në rritje i ekonomisë Namibiane, duke zënë 14% të turizmit total në vitin 2000, ose 19.6&nbsp;milion dollarë amerikanë, me Namibinë që mburret me specie të shumta të kërkuara nga gjuetarët ndërkombëtarë të sportit. Përveç kësaj, sportet ekstreme të tilla si [[sandboarding]], [[Hedhje me parashutë|skydiving]] dhe 4x4ing janë bërë të njohura, dhe shumë qytete kanë kompani që ofrojnë turne.Vendet përfshijnë kryeqytetin [[Uindhuk|Windhoek]], [[Rripi i Kaprivit|Caprivi Strip]], [[Kanioni i lumit të peshkut|Fish River Canyon]], [[Sossusvlei]], [[Bregu i skeletit|Skeleton Coast]] Park, [[Sesriem]], [[Etosha Pan]] dhe qytetet bregdetare të [[Swakopmund]], [[Gjiri Walvis|Walvis Bay]] dhe [[Lüderitz]] .<ref>{{Cite web|title=Namibia top tourist destinations|url=http://www.namibiatourism.com.na/namibia-top-attractions/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227102320/http://www.namibiatourism.com.na/namibia-top-attractions/|archive-date=27 dhjetor 2016|access-date=26 gusht 2017|publisher=Namibiatourism.com.na|language=en}}</ref> Windhoek luan një rol shumë të rëndësishëm në turizmin e Namibisë për shkak të vendndodhjes qendrore dhe afërsisë me [[Aeroporti Ndërkombëtar Hosea Kutako|Aeroportin Ndërkombëtar Hosea Kutako]] . Sipas Sondazhit të Daljes së Turizmit në Namibi, i cili u prodhua nga [[Korporata e Sfidës së Mijëvjeçarit]] për Drejtorinë Namibiane të Turizmit, 56% e të gjithë turistëve që vizituan Namibinë në 2012–13 vizituan Windhoek.<ref>{{Cite web|title=Report on the Namibia Tourist Exit Survey 2012–2013|url=http://www.mcanamibia.org/files/files/exitsurvey.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305170850/http://www.mcanamibia.org/files/files/exitsurvey.pdf|archive-date=5 mars 2016|access-date=26 gusht 2017|website=Mcanamibia.org|language=en}}</ref> Shumë nga parashtetëroret dhe organet qeverisëse të lidhura me turizmin e Namibisë, si Namibia Wildlife Resorts dhe [[Bordi i Turizmit në Namibi|Bordi i Turizmit të Namibisë]], si dhe [[Shoqata tregtare|shoqatat tregtare]] të lidhura me turizmin e Namibisë, si [[Shoqata e Mikpritjes së Namibisë|Shoqata e Mikpritjes së Namibisë,]] kanë selinë në Windhoek.<ref>{{Cite web|title=HAN Namibia|url=http://www.hannamibia.com/|access-date=26 gusht 2016|website=Hannamibia.com|language=en}}</ref> Ka gjithashtu një numër hotelesh të shquar në Windhoek, si [[Windhoek Country Club Resort]], dhe disa zinxhirë hotelesh ndërkombëtare, të tilla si Hilton Hotels and Resorts . Organi kryesor qeverisës i Namibisë lidhur me turizmin, [[Bordi i Turizmit në Namibi|Bordi i Turizmit të Namibisë]] (NTB), u krijua me një Akt Parlamenti: ''Akti i Bordit të Turizmit të Namibisë, 2000'' (Akti 21 i 2000). Objektivat e saj kryesore janë të rregullojë industrinë e turizmit dhe të tregtojë Namibinë si një destinacion turistik.<ref>{{Cite web|date=14 korrik 2004|title=Government Gazette of the Republic of Namibia, No. 3235 (2014)|url=https://laws.parliament.na/cms_documents/gg-3235-fd9818f2e8.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831003156/https://laws.parliament.na/cms_documents/gg-3235-fd9818f2e8.pdf|archive-date=31 gusht 2019|access-date=24 mars 2018|website=laws.parliament.na|language=en}}</ref> Ekzistojnë gjithashtu një numër [[Shoqata tregtare|shoqatash tregtare]] që përfaqësojnë sektorin e turizmit në Namibi, të tilla si Federata e Shoqatave të Turizmit të Namibisë (organi ombrellë për të gjitha shoqatat e turizmit në Namibi), [[Shoqata e Mikpritjes së Namibisë]], Shoqata e Agjentëve të Udhëtimit Namibian, Makina Shoqata e Qirasë e Namibisë dhe Shoqata Turistike dhe Safari e Namibisë.<ref>{{Cite web|title=FENATA {{!}} Federation of Namibian Tourism Association in Namibia|url=http://www.fenata.org/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308161948/http://www.fenata.org/|archive-date=8 mars 2016|access-date=8 mars 2016|website=Fenata.org|language=en}}</ref> === Furnizimi me ujë dhe kanalizimet === Furnizuesi i vetëm i ujit me shumicë në Namibi është [[NamUjë|NamWater]], i cili ua shet atë bashkive përkatëse, të cilat nga ana e tyre e dorëzojnë atë përmes rrjeteve të tyre të rrjetit.<ref name=":02">{{Cite book|last=Banerjee|first=Sudeshna|url=http://www.infrastructureafrica.org/aicd/system/files/BP12_Water_sect_maintxt_new.pdf|title=Ebbing Water, Surging Deficits: Urban Water Supply in Sub-Saharan Africa|publisher=The International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank|year=2009|location=Washington, DC|language=en|access-date=26 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304031237/http://www.infrastructureafrica.org/aicd/system/files/BP12_Water_sect_maintxt_new.pdf|archive-date=4 mars 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Në zonat rurale, për furnizimin me ujë të pijshëm ngarkohet Drejtoria e Ujësjellësit Rural në Ministrinë e Bujqësisë, Ujërave dhe Pyjeve.<ref name=":02" /> [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|OKB-ja]] vlerësoi në 2011 se Namibia ka përmirësuar ndjeshëm rrjetin e saj të aksesit të ujit që nga pavarësia në 1990. Megjithatë, një pjesë e madhe e popullsisë nuk mund t'i përdorë këto burime për shkak të kostos jashtëzakonisht të lartë të konsumit dhe distancës së gjatë midis vendbanimeve dhe pikave të ujit në zonat rurale.<ref name=":02" /> Si rezultat, shumë Namibianë preferojnë puset tradicionale mbi pikat e disponueshme të ujit larg.<ref name=":12">{{Cite news|last=Smith|first=Jana–Mari|date=12 korrik 2011|title=Red alert on sanitation and safe drinking water|language=en|work=[[The Namibian]]|url=http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/july/article/red-alert-on-sanitation-and-safe-drinking-water/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531123557/http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/july/article/red-alert-on-sanitation-and-safe-drinking-water/|archive-date=31 maj 2012}}</ref> Krahasuar me përpjekjet e bëra për të përmirësuar aksesin në ujë të sigurt, Namibia ka mbetur prapa në ofrimin e kanalizimeve adekuate.<ref>{{Cite news|date=11 korrik 2011|title=Independent UN expert urges Namibia to expand access to sanitation services|language=en|work=UN News Centre|publisher=[[United Nations]] News service|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?Cr1=&NewsID=39000&Cr=sanitaition|access-date=26 gusht 2017}}</ref> Këtu përfshihen 298 shkolla që nuk kanë tualete.<ref name=":22">{{Cite news|last=Tjihenuna|first=Theresia|date=2 prill 2014|title=More than 1 million Namibians defecate in open|language=en|work=[[The Namibian]]|url=http://www.namibian.com.na/indexx.php?id=11284&page_type=story_detail&category_id=1|url-status=dead|access-date=26 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407103151/http://www.namibian.com.na/indexx.php?id=11284&page_type=story_detail&category_id=1|archive-date=7 prill 2014}}</ref> Mbi 50% e vdekjeve të fëmijëve lidhen me mungesën e ujit, kanalizimeve ose higjienës; 23% janë vetëm për shkak të diarresë. OKB-ja ka identifikuar një "krizë sanitare" në vend.<ref name=":13">{{Cite news|last=Smith|first=Jana–Mari|date=12 korrik 2011|title=Red alert on sanitation and safe drinking water|language=en|work=[[The Namibian]]|url=http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/july/article/red-alert-on-sanitation-and-safe-drinking-water/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531123557/http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/july/article/red-alert-on-sanitation-and-safe-drinking-water/|archive-date=31 maj 2012}}</ref> Përveç banesave për familjet e klasës së lartë dhe të mesme, kanalizimi është i pamjaftueshëm në shumicën e zonave të banuara. Tualetet private me ujë janë shumë të shtrenjta për pothuajse të gjithë banorët e [[Bashkësi|fshatrave]] për shkak të konsumit të ujit dhe kostos së instalimit. Si rezultat, aksesi në [[Higjiena e përmirësuar|përmirësimin e kanalizimeve]] nuk është rritur shumë që nga pavarësia: në zonat rurale të Namibisë 13% e popullsisë kishte më shumë se sanitare bazë, nga 8% në 1990. Shumë prej banorëve të Namibisë duhet të përdorin "tualetet fluturuese", qese plastike për të defekuar, të cilat pas përdorimit hidhen në shkurre.<ref>{{Cite news|last=Cloete|first=Luqman|date=28 prill 2008|title=Namibia is lagging behind on sanitation|language=en|work=[[The Namibian]]|url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&tx_ttnews%5Btt_news%5D=42630&no_cache=1}}</ref> Përdorimi i zonave të hapura afër tokës së banimit për urinim dhe jashtëqitje është shumë i zakonshëm<ref>{{Cite journal|last=Deffner|first=Jutta|last2=Mazambani|first2=Clarence|date=shtator 2010|title=Participatory empirical research on water and sanitation demand in central northern Namibia: A method for technology development with a user perspective|url=http://www.drfn.info/docs/water/cuve_7_deffner.pdf|url-status=dead|journal=CuveWaters Papers|language=en|location=Frankfurt (Main)|publisher=Institute for Social-Ecological Research (ISOE)|volume=7|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322212906/http://www.drfn.info/docs/water/cuve_7_deffner.pdf|archive-date=22 mars 2012}}</ref> dhe është identifikuar si një [[Shëndeti në Namibi|rrezik i madh për shëndetin]] .<ref name=":23">{{Cite news|last=Tjihenuna|first=Theresia|date=2 prill 2014|title=More than 1 million Namibians defecate in open|language=en|work=[[The Namibian]]|url=http://www.namibian.com.na/indexx.php?id=11284&page_type=story_detail&category_id=1|url-status=dead|access-date=26 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407103151/http://www.namibian.com.na/indexx.php?id=11284&page_type=story_detail&category_id=1|archive-date=7 prill 2014}}</ref> == Demografia == {{Main|Demografia e Namibisë}} [[Skeda:Namibia_Population_Density_(2011).jpg|majtas|parapamje|Dendësia e popullsisë në Namibi sipas rajoneve (regjistrimi 2011)]] Namibia ka [[Lista e vendeve sipas dendësisë së popullsisë|dendësinë e dytë më të ulët të popullsisë]] nga çdo vend sovran, pas [[Mongolia|Mongolisë]] .<ref name="unpop2">{{Cite book|last=Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat|title=World Population Prospects: The 2008 Revision|publisher=United Nations|year=2009|location=New York|language=en|chapter=Table A.1|access-date=12 mars 2009|chapter-url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf}}</ref> Në vitin 2017 kishte mesatarisht 3.08 persona për km <sup>2</sup>.<ref>{{Cite web|title=World Development Indicators (WDI) {{!}} Data Catalog|url=https://datacatalog.worldbank.org/dataset/world-development-indicators|access-date=9 korrik 2019|website=datacatalog.worldbank.org|language=en}}</ref> [[Norma totale e lindshmërisë|Shkalla totale e lindshmërisë]] në vitin 2015 ishte 3.47 fëmijë për grua sipas OKB-së. === Grupet etnike === Shumica e popullsisë Namibiane është me origjinë [[Popujt bantu|Bantu]] -folëse - kryesisht nga etnia [[njerëz Ovambo|Ovambo]], e cila përbën rreth gjysmën e popullsisë - që banon kryesisht në veri të vendit, megjithëse shumë prej tyre tani banojnë në qytete në të gjithë Namibinë. Grupe të tjera etnike janë njerëzit [[Njerëz herero|Herero]] dhe [[Njerëzit Himba|Himba]], të cilët flasin gjuhën e lidhur Herero, dhe [[Damara (njerëz)|Damara]], të cilët, si [[Nama njerëz|Nama]], flasin [[Gjuha Khoekhoe|Khoekhoe]] . Përveç shumicës Bantu, ka grupe të mëdha [[Khoisan]] (si Nama dhe [[San njerëzit|San]] ), të cilët janë pasardhës të banorëve origjinalë të Afrikës Jugore. Vendi gjithashtu përmban disa [[Angolanët në Namibi|pasardhës të refugjatëve nga Angola]] . Ekzistojnë gjithashtu dy grupe më të vogla njerëzish me origjinë të përzier racore, të quajtur " [[Njerëz me ngjyrë në Namibi|Të ngjyrosur]] " dhe " [[Baster]] ", të cilët së bashku përbëjnë 8.0% (me Ngjyrët që i tejkalojnë basters dy me një). Ka një [[Kinezët në Namibi|pakicë të konsiderueshme kineze në Namibi]] ; ai ishte 40,000 në 2006.<ref>{{Cite web|last=Malia Politzer|date=gusht 2008|title=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration|url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690|access-date=10 shtator 2013|publisher=Migration Information Source|language=en}}</ref> [[Skeda:Himba_Woman_and_Family.JPG|parapamje|Njerëzit Himba në Namibinë veriore]] [[Afrikan i bardhë|Të bardhët]] (që janë kryesisht me origjinë [[Njerëz afrikanë|afrikane]], gjermane, britanike dhe [[diaspora portugeze|portugeze]] ) përbëjnë midis 4.0 dhe 7.0% të popullsisë. Megjithëse përqindja e tyre e popullsisë u ul pas [[Pavarësia e Namibisë|pavarësisë]] për shkak të emigrimit dhe niveleve më të ulëta të lindjeve, ata ende përbëjnë popullsinë e dytë më të madhe të [[Grupet etnike në Evropë|prejardhjes evropiane]], si në përqindje ashtu edhe në numrin aktual, në [[Afrika Sub-Sahariane|Afrikën Sub-Sahariane]] (pas Afrikës së Jugut).<ref name="CIA2">{{Cite web|last=Central Intelligence Agency|author-link=CIA|year=2009|title=Namibia|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/|access-date=23 janar 2010|website=[[The World Factbook]]|language=en|archive-date=10 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110010829/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia|url-status=dead}}</ref> Shumica e [[Namibianët e bardhë|të bardhëve namibianë]] dhe pothuajse të gjithë ata që janë të [[Basters|racës së përzier]] flasin [[Gjuha afrikane|afrikanisht]] dhe ndajnë origjinë, kulturë dhe fe të ngjashme me popullsinë e bardhë dhe me ngjyrë të Afrikës së Jugut. Një pakicë e madhe e të bardhëve (rreth 30,000) e gjurmojnë origjinën e tyre familjare që nga kolonët [[Namibianët gjermanë|gjermanë]] që kolonizuan Namibinë përpara pushtimit të Afrikës së Jugut gjatë Luftës së Parë Botërore, dhe ata mbajnë institucione kulturore dhe arsimore gjermane. Pothuajse të gjithë kolonët portugez erdhën në vend nga ish- [[Afrika perëndimore portugeze|kolonia portugeze]] e Angolës.<ref>{{Cite news|date=16 gusht 1975|title=Flight from Angola|language=en|work=The Economist|url=https://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340|access-date=10 shtator 2013}}</ref> Regjistrimi i vitit 1960 raportoi 526,004 persona në atë që ishte atëherë Afrika Jugperëndimore, duke përfshirë 73,464 të bardhë (14%).<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Lalita Prasad|title=The United Nations and Namibia|publisher=East African Publishing House|year=1980|language=en}}</ref> [[Skeda:Toutrek.jpg|parapamje|Fëmijë [[afrikane|afrikanë]] në Namibi]] === Regjistrimet === Namibia kryen një regjistrim çdo dhjetë vjet. Pas pavarësisë, Regjistrimi i parë i Popullsisë dhe Banesave u krye në vitin 1991; raunde të mëtejshme pasuan në 2001 dhe 2011.<ref name="2001Census2">{{Cite web|title=Census Summary Results|url=http://www.npc.gov.na/census/index.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111224420/http://www.npc.gov.na/census/index.htm|archive-date=11 janar 2012|access-date=21 shkurt 2012|publisher=National Planning Commission of Namibia|language=en}}</ref> Metoda e mbledhjes së të dhënave është që të numërohet çdo person rezident në Namibi në natën e referencës së regjistrimit, kudo që të ndodhë. Kjo quhet metoda ''de facto'' .<ref>{{Cite news|last=Kapitako|first=Alvine|date=8 gusht 2011|title=Namibia: 2011 Census Officially Launched|language=en|work=Allafrica.com|url=http://allafrica.com/stories/201108080754.html|access-date=26 gusht 2017}}</ref> Për qëllime regjistrimi, vendi është i ndarë në 4042 ''zona regjistrimi'' . Këto zona nuk mbivendosen me kufijtë e zonave zgjedhore për të marrë të dhëna të besueshme edhe për qëllime zgjedhore.<ref>{{Cite web|title=Methodology|url=http://www.npc.gov.na/census/index.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111224420/http://www.npc.gov.na/census/index.htm|archive-date=11 janar 2012|access-date=21 shkurt 2012|publisher=National Planning Commission of Namibia|language=en}}</ref> Regjistrimi i Popullsisë dhe Banesave 2011 numëronte 2,113,077 banorë. Ndërmjet viteve 2001 dhe 2011 rritja vjetore e popullsisë ishte 1.4%, nga 2.6% në periudhën dhjetëvjeçare të mëparshme.<ref name="snapshot2">{{Cite news|last=Duddy|first=Jo Maré|date=28 mars 2013|title=Census gives snapshot of Namibia's population|language=en|work=[[The Namibian]]|url=http://allafrica.com/stories/201303280355.html?page=2|access-date=26 gusht 2017}}</ref> === Vendbanimet urbane === Namibia ka 13 qytete, të qeverisura nga bashkitë dhe 26 qytete, të qeverisura nga këshillat e qytetit.<ref name="EW152">{{Cite news|year=2015|title=Know Your Local Authority|language=en|page=4|work=Election Watch|publisher=Institute for Public Policy Research|issue=3}}</ref><ref>{{Cite news|last=Hartman|first=Adam|date=27 gush 2010|title=Town regrading a 'sad move'|language=en|page=1|work=[[The Namibian]]|url=https://www.namibian.com.na/index.php?id=69963&page=archive-read|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317023725/http://www.namibian.com.na/news-articles/national/full-story/archive/2010/august/article/town-regrading-a-sad-move/|archive-date=2012-03-17}}</ref> Kryeqyteti Windhoek është deri tani vendbanimi më i madh urban në Namibi. {{Largest cities | country = Namibia | stat_ref = Sipas Censusit të vitit 2011<ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/Namibia.html|title=Namibia|language=en|website=citypopulation.de|access-date=16 shkurt 2022}}</ref> | list_by_pop = | div_name = Region | div_link = | city_1 = Windhoek | div_1 = Khomas Region{{!}}Khomas | pop_1 = 325,858 | img_1 = Klein-Windhoek 01.jpg | city_2 = Rundu | div_2 = Kavango East Region{{!}}Kavango East | pop_2 = 63,431 | img_2 = Rundu, Namibia, Okavango-River, Angola (2018).jpg | city_3 = Walvis Bay | div_3 = Erongo Region{{!}}Erongo | pop_3 = 62,096 | img_3 = Walvis Bay aerial.jpg | city_4 = Swakopmund | div_4 = Erongo Region{{!}}Erongo | pop_4 = 44,725 | img_4 = Mole, Jetty and Lighthouse Swakopmund, Namibia.jpg | city_5 = Oshakati | div_5 = Oshana Region{{!}}Oshana | pop_5 = 36,541 | city_6 = Rehoboth, Namibia{{!}}Rehoboth | div_6 = Hardap Region{{!}}Hardap | pop_6 = 28,843 | city_7 = Katima Mulilo | div_7 = Zambezi Region{{!}}Zambezi | pop_7 = 28,362 | city_8 = Otjiwarongo | div_8 = Otjozondjupa Region{{!}}Otjozondjupa | pop_8 = 28,249 | city_9 = Ondangwa | div_9 = Oshana Region {{!}}Oshana | pop_9 = 22,822 | city_10 = Okahandja | div_10 = Otjozondjupa Region{{!}}Otjozondjupa | pop_10 = 22,639 }} === Religjioni === [[Skeda:Swakopmund_ev-luth_Kirche_1.jpg|djathtas|parapamje|Kisha Luterane në [[Swakopmund]]]] Komuniteti i krishterë përbën 80%–90% të popullsisë së Namibisë, me të paktën 75% [[Protestantizmi|protestantë]], nga të cilët të paktën 50% janë [[Luteranizmi|luteranë]] . Luteranët janë grupi më i madh fetar, një trashëgimi e punës misionare gjermane dhe [[Finlanda|finlandeze]] gjatë kohërave koloniale të vendit. 10%–20% e popullsisë kanë besime [[Popujt autoktonë|indigjene]] .<ref name="CIA3">{{Cite web|last=Central Intelligence Agency|author-link=CIA|year=2009|title=Namibia|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/|access-date=23 janar 2010|website=[[The World Factbook]]|language=en|archive-date=10 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110010829/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia|url-status=dead}}</ref> Aktivitetet misionare gjatë gjysmës së dytë të shekullit të 19-të rezultuan në konvertimin e shumë Namibias në krishterim. Sot shumica e të krishterëve janë [[Luteranizmi|luteranë]], por ka gjithashtu [[Kisha katolike|katolikë romakë]], [[Metodizmi|metodistë]], [[Anglikanizmi|anglikane]], [[Kisha Episkopale Metodiste Afrikane|episkopalë metodistë afrikanë]], [[Kisha e Reformuar Hollandeze|të reformuar holandezë]], [[Kisha e Jezu Krishtit e Shenjtorëve të Ditëve të Mëvonshme|shenjtorë të ditëve të mëvonshme]] dhe [[Dëshmitarët e Jehovait|Dëshmitarë të Jehovait]] . [[Islami në Namibi]] është abonuar nga rreth 9,000 njerëz,<ref>{{Cite web|date=27 janar 2011|title=Table: Muslim Population by Country|url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/table-muslim-population-by-country/|access-date=13 mars 2017|publisher=Pew Research Center|language=en}}</ref> shumë prej tyre Nama.<ref>{{Cite web|title=Islam in Namibia, making an impact|url=https://archive.islamonline.net/?p=18129|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215035636/https://archive.islamonline.net/?p=18129|archive-date=15 shkurt 2020|access-date=26 gusht 2017|publisher=Islamonline.net|language=en}}</ref> Namibia është shtëpia e një komuniteti të vogël [[Judaizmi|hebre]] me rreth 100 njerëz.<ref name="jewishvirtuallibrary12">{{Cite web|title=Namibia: Virtual Jewish History Tour|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/namibia.html|access-date=1 gusht 2013|publisher=Jewishvirtuallibrary.org|language=en}}</ref> === Gjuhët === {{bar box|title=Gjuhët në Namibi|titlebar=#ddd|left1=Gjuhët|right1=percent|float=right|bars={{bar percent|Oshiwambo|darkgreen|48.9}} {{bar percent|Khoekhoegowab|purple|11.3}} {{bar percent|Afrikane|red|10.4}} {{bar percent|Otjiherero|black|8.6}} {{bar percent|RuKwangali|orange|8.5}} {{bar percent|siLozi|green|4.8}} {{bar percent|Anglisht|blue|3.4}} {{bar percent|Gjermanisht|teal|0.9}} {{bar percent|San|darkred|0.8}} {{bar percent|Setswana|gray|0.3}} {{bar percent|Të tjera Afrikane|tan|1.2}} {{bar percent|Të tjera Evropiane|lime|0.7}} {{bar percent|Aziatike|violet|0.1}}}}Deri në vitin 1990, anglishtja, [[Gjuha gjermane në Namibi|gjermanishtja]] dhe [[Gjuha afrikane|afrikanishtja]] ishin gjuhë zyrtare. Shumë kohë përpara pavarësisë së Namibisë nga Afrika e Jugut, SWAPO ishte i mendimit se vendi duhet të bëhej zyrtarisht njëgjuhësh, duke zgjedhur këtë qasje në kontrast me atë të fqinjit të saj Afrikën e Jugut (e cila u dha [[Gjuhët e Afrikës së Jugut|të 11 gjuhëve të saj kryesore]] statusin zyrtar), të cilën e shihte si "një politikë e qëllimshme e fragmentimit etnolinguistik".<ref>Pütz, Martin (1995) "Official Monolingualism in Africa: A sociolinguistic assessment of linguistic and cultural pluralism in Africa", p. 155 in ''Discrimination through language in Africa? ''</ref> Rrjedhimisht, SWAPO themeloi anglishten si gjuhën e vetme zyrtare të Namibisë, megjithëse vetëm rreth 3% e popullsisë e flet atë si gjuhë amtare. Zbatimi i tij është i fokusuar në shërbimin civil, arsim dhe sistemin e transmetimit, veçanërisht transmetuesin shtetëror NBC.<ref name="kriger2">{{Cite book|last=Kriger|first=Robert & Ethel|title=Afrikaans Literature: Recollection, Redefinition, Restitution.|date=1996|publisher=Rodopi Bv Editions|isbn=978-9042000513|pages=66–67|language=en}}</ref> Disa gjuhë të tjera kanë marrë njohje gjysmë zyrtare duke u lejuar si mjet mësimi në shkollat fillore. Shkollat private pritet të ndjekin të njëjtën politikë si shkollat shtetërore dhe “Gjuha angleze” është lëndë e detyrueshme.<ref name="kriger2" /> Disa kritikë argumentojnë se, si në shoqëritë e tjera postkoloniale afrikane, shtytja për mësimdhënie dhe politika njëgjuhëshe ka rezultuar në një shkallë të lartë të braktisjes së shkollës dhe të individëve, kompetenca akademike e të cilëve në çdo gjuhë është e ulët.<ref>Tötemeyer, Andree-Jeanne.</ref> Sipas regjistrimit të vitit 2011, gjuhët më të zakonshme janë [[Gjuha ovambo|Oshiwambo]] (gjuha më e folur për 49% të familjeve),<ref>{{Cite web|title=Languages Spoken|url=http://www.gov.na/languages-spoken|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306115415/http://www.gov.na/languages-spoken|archive-date=6 mars 2017|access-date=17 mars 2017|website=GRN Portal|publisher=[[Government of Namibia]]|language=en}}</ref> [[Gjuha Khoekhoe|Khoekhoegowab]] (11.3%), Afrikanisht (10.4%), [[gjuha kuangali|RuKwangali]] (9%) dhe [[Otjiherero]] (9% ).<ref name="snapshot3">{{Cite news|last=Duddy|first=Jo Maré|date=28 mars 2013|title=Census gives snapshot of Namibia's population|language=en|work=[[The Namibian]]|url=http://allafrica.com/stories/201303280355.html?page=2|access-date=26 gusht 2017}}</ref><ref name="census20112">{{Cite web|title=Namibia 2011&nbsp;– Population and Housing Census Main Report|url=http://www.nsa.org.na/files/downloads/Namibia%202011%20Population%20and%20Housing%20Census%20Main%20Report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002064316/http://www.nsa.org.na/files/downloads/Namibia%202011%20Population%20and%20Housing%20Census%20Main%20Report.pdf|archive-date=2 tetor 2013|access-date=10 shtator 2013|publisher=Namibia Statistics Agency|language=en}}</ref> Gjuha kombëtare më e kuptuar gjerësisht është [[gjuha afrikane]], gjuha lingua franca e vendit. Si gjuha afrikanase dhe ajo angleze përdoren kryesisht si gjuhë e dytë e rezervuar për komunikim publik. Një listë e plotë e gjuhëve sipas regjistrimit të vitit 2011 është 48.9% [[Gjuha ovambo|Oshiwambo]], 11.3% [[Gjuha Khoekhoe|Khoekhoegowab]], 10.4% [[Gjuha afrikane|Afrikane]], 8.6% [[Gjuha Otjiherero|Otjiherero]], 8.5% [[gjuha kuangali|RuKwangali]], 4.8% [[gjuha lozi|siLozi]], 3.8% [[Gjuha angleze|Gjuhë Angleze]], 3.8% [[Gjuhët e Afrikës|Gjuhë]] të tjera, [[Gjuha gjermane|Afrikane]], 01. % San, 0,7% [[Gjuhët e Evropës|Gjuhë të tjera Evropiane]], 0,3% [[Gjuha tsvana|Setswana]] dhe 0,1% [[Gjuhët e Azisë|gjuhë aziatike]] .<ref name="nsa2">{{Cite web|title=Table 4.2.2 Urban population by Census years (2001 and 2011)|url=http://cms.my.na/assets/documents/p19dmn58guram30ttun89rdrp1.pdf|access-date=19 maj 2017|website=Namibia 2011 - Population and Housing Census Main Report|publisher=Namibia Statistics Agency|page=40|language=en}}</ref> Shumica e popullsisë së bardhë flet afrikanisht ose gjermanisht. Më shumë se një shekull pas përfundimit të epokës koloniale gjermane, gjermanishtja vazhdon të luajë një rol si gjuhë tregtare. Afrikanisht flitet nga 60% e komunitetit të bardhë, gjermanisht nga 32%, anglisht nga 7% dhe portugalisht nga 4-5%.<ref name="CIA4">{{Cite web|last=Central Intelligence Agency|author-link=CIA|year=2009|title=Namibia|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/|access-date=23 janar 2010|website=[[The World Factbook]]|language=en|archive-date=10 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110010829/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia|url-status=dead}}</ref> Afërsia gjeografike me Angolën portugeze-folëse shpjegon numrin relativisht të lartë të [[Gjuha portugeze|folësve portugez]] ; në vitin 2011 këto llogariteshin në 100,000.<ref>{{Cite news|last=Sasman|first=Catherine|date=15 gusht 2011|title=Portuguese to be introduced in schools|language=en|work=[[The Namibian]]|url=https://www.namibian.com.na/83964/archive-read/Portuguese-to-be-introduced-in-schools|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121222082932/http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&tx_ttnews%5Btt_news%5D=85817&no_cache=1|archive-date=22 dhjetor 2012}}</ref> === Shëndetsia === [[Jetëgjatësia mesatare|Jetëgjatësia]] në lindje vlerësohet të jetë 64 vjet në vitin 2017&nbsp;– ndër më të ulëtat në botë.<ref>{{Cite web|title=Life Expectancy ranks|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryName=Namibia&countryCode=wa&regionCode=afr&rank=210#wa|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523043802/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryName=Namibia&countryCode=wa&regionCode=afr&rank=210#wa|archive-date=23 maj 2020|access-date=26 gusht 2017|website=The World Factbook|language=en}}</ref> Namibia nisi një Program Kombëtar të Zgjerimit të Shëndetit në 2012<ref>{{Cite web|date=16 tetor 2012|title=Namibia: Health Extension Programme Will Bridge Gaps Â? Unicef|url=http://allafrica.com/stories/201210160334.html|access-date=26 gusht 2017|website=AllAfrica.com|language=en}}</ref> duke vendosur 1,800 (2015) nga një tavan total prej 4,800 punonjësish të ekstensionit shëndetësor të trajnuar për gjashtë muaj në aktivitetet shëndetësore të komunitetit duke përfshirë ndihmën e parë, promovimin e shëndetit për parandalimin e sëmundjeve, vlerësimin dhe këshillimin ushqimor, ujin praktikat sanitare dhe higjienike, testimi i HIV-it dhe trajtimi antiretroviral i bazuar në komunitet.<ref>{{Cite web|date=7 gusht 2015|title=Going the extra mile to deliver health care|url=https://www.unicef.org/namibia/Health_Worker_HIS_print.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711093332/https://www.unicef.org/namibia/Health_Worker_HIS_print.pdf|archive-date=11 korrik 2018|access-date=11 korrik 2018|publisher=unicef|language=en}}</ref> Namibia përballet me një barrë sëmundjesh jo të transmetueshme. Anketa Demografike dhe Shëndetësore (2013) përmbledh gjetjet mbi presionin e lartë të gjakut, hipertensionin, diabetin dhe obezitetin: * Ndër të anketuarit e kualifikuar të moshës 35-64 vjeç, më shumë se 4 në 10 gra (44 përqind) dhe burra (45 përqind) kanë presion të lartë të gjakut ose aktualisht po marrin ilaçe për të ulur presionin e gjakut. * Dyzet e nëntë për qind e grave dhe 61 për qind e burrave nuk janë të vetëdijshëm se kanë presion të lartë të gjakut. * Dyzet e tre përqind e grave dhe 34 përqind e burrave me hipertension po marrin ilaçe për gjendjen e tyre. * Vetëm 29 për qind e grave dhe 20 për qind e burrave me hipertension marrin mjekim dhe e kanë presionin e gjakut nën kontroll. * Gjashtë përqind e femrave dhe 7 përqind e meshkujve janë diabetikë; dmth kanë rritur vlerat e glukozës plazmatike të agjërimit ose raportojnë se po marrin ilaçe për diabetin. Një shtesë prej 7 përqind e grave dhe 6 përqind e burrave janë prediabetikë. * Gjashtëdhjetë e shtatë përqind e grave dhe 74 përqind e burrave me diabet po marrin ilaçe për të ulur glukozën në gjak. * Gratë dhe burrat me një indeks të masës trupore më të lartë se normalja (25.0 ose më i lartë) kanë më shumë gjasa të kenë presion të lartë të gjakut dhe nivele të larta të glukozës në gjak. [[Skeda:AIDS_and_HIV_prevalence_2008.svg|parapamje|Përqindja e përllogaritur e HIV në mesin e të rriturve të rinj (15–49) për çdo vend 2011.<ref>{{cite web|title=AIDSinfo|url=http://www.unaids.org/en/dataanalysis/datatools/aidsinfo/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130305203900/http://www.unaids.org/en/dataanalysis/datatools/aidsinfo/|archive-date=5 mars 2013|access-date=4 mars 2013|website=UNAIDS|language=en}}</ref>{{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#b00000|<small>15–50</small>}} {{col-end}}]] Epidemia e HIV-it mbetet një çështje e shëndetit publik në Namibi pavarësisht arritjeve të rëndësishme të bëra nga Ministria e Shëndetësisë dhe Shërbimeve Sociale për të zgjeruar shërbimet e trajtimit të HIV-it. Në vitin 2001, llogaritet se kishte rreth 210,000 njerëz që jetonin me HIV/AIDS, dhe numri i vlerësuar i vdekjeve në vitin 2003 ishte 16,000. Sipas raportit të UNAIDS-it të vitit 2011, epidemia në Namibi "duket se po rrafshohet".<ref>{{Cite web|title=UNAIDS World AIDS Day Report 2011|url=http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140824062831/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf|archive-date=24 gusht 2014|access-date=26 gusht 2017|publisher=UNAIDS|language=en}}</ref> Ndërsa epidemia e HIV/AIDS ka reduktuar popullsinë në moshë pune, numri i jetimëve është rritur. I takon qeverisë të sigurojë arsim, ushqim, strehim dhe veshje për këta jetimë.<ref>{{Cite web|title=Aidsinafrica.net|url=http://www.aidsinafrica.net/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919200353/http://aidsinafrica.net/|archive-date=19 shtator 2017|access-date=26 gusht 2017|publisher=Aidsinafrica.net|language=en}}</ref> Një Anketë Demografike dhe Shëndetësore me një biomarker HIV u përfundua në [https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR298/FR298.pdf vitin 2013] dhe shërbeu si anketa e katërt gjithëpërfshirëse në nivel kombëtar për popullsinë dhe shëndetin e kryer në Namibi si pjesë e programit global të Anketave Demografike dhe Shëndetësore (DHS). DHS vëzhgoi karakteristika të rëndësishme që lidhen me epideminë e HIV: * Në përgjithësi, 26 përqind e meshkujve të moshës 15-49 vjeç dhe 32 përqind e atyre të moshës 50-64 vjeç janë bërë synet.&nbsp;Prevalenca e HIV-it për meshkujt e moshës 15-49 vjeç është më e ulët tek të rrethprerët (8.0 përqind) sesa tek meshkujt e parrethprerë (11.9 përqind). Modeli i prevalencës më të ulët të HIV-it në mesin e meshkujve të synetuar sesa të parrethprerë është vërejtur në shumicën e karakteristikave të sfondit. Për çdo grupmoshë, meshkujt e synetuar kanë prevalencë më të ulët të HIV-it sesa ata që nuk janë bërë synet; diferenca është veçanërisht e theksuar për meshkujt e moshës 35–39 dhe 45–49 vjeç (11,7 pikë përqindje secili). Diferenca në prevalencën e HIV-it midis burrave të parrethprerë dhe atyre të synetuar është më e madhe në mesin e burrave urban sesa në zonat rurale (5.2 pikë përqindje kundrejt 2.1 pikë përqindje). * Prevalenca e HIV-it në mesin e të anketuarve të moshës 15-49 vjeç është 16.9 përqind për femrat dhe 10.9 përqind për meshkujt. Shkalla e prevalencës së HIV midis grave dhe burrave të moshës 50-64 vjeç është e ngjashme (16.7 përqind dhe 16.0 përqind, respektivisht). * Prevalenca e HIV-it arrin kulmin në grupmoshën 35-39 vjeç si për gratë ashtu edhe për burrat (30.9 përqind dhe 22.6 përqind, respektivisht). Është më e ulëta në mesin e të anketuarve të moshës 15-24 vjeç (2,5-6,4 përqind për femrat dhe 2,0-3,4 përqind për meshkujt). * Ndër të anketuarit e moshës 15-49 vjeç, prevalenca e HIV-it është më e larta për gratë dhe burrat në Zambezi (30.9 përqind dhe 15.9 përqind, respektivisht) dhe më e ulëta për gratë në Omaheke (6.9 përqind) dhe burrat në Ohangwena (6.6 përqind). * Në 76.4 përqind të 1007 çifteve që bashkëjetojnë të cilët u testuan për HIV në NDHS 2013, të dy partnerët ishin HIV negativ; në 10.1 përqind të çifteve, të dy partnerët ishin HIV pozitiv; dhe 13.5 përqind e çifteve ishin të papajtueshëm (d.m.th., njëri partner ishte i infektuar me HIV dhe tjetri jo). Që nga viti 2015, Ministria e Shëndetësisë dhe Shërbimeve Sociale dhe UNAIDS hartuan një [http://www.unaids.org/sites/default/files/country/documents/NAM_narrative_report_2015.pdf Raport] Progresi në të cilin [[Programi i Përbashkët i Kombeve të Bashkuara në HIV / AIDS|UNAIDS]] parashikonte prevalencën e HIV-it midis 15-49-vjeçarëve në 13,3% [12,2-14,5%] dhe rreth 210,000 [200,000-230,00] që jetojnë. me HIV.<ref>{{Cite web|title=HIV and AIDS estimates (2015)|url=http://www.unaids.org/en/regionscountries/countries/namibia|access-date=26 gusht 2017|website=Unaids.org|language=en}}</ref> Problemi i [[Malaria|malaries]] duket se është i komplikuar nga epidemia e SIDA-s. Hulumtimet kanë treguar se në Namibi rreziku i kontraktimit të malaries është 14.5% më i madh nëse një person është gjithashtu i infektuar me HIV. Rreziku i vdekjes nga malaria rritet gjithashtu me rreth 50% me një infeksion të njëkohshëm HIV. Vendi kishte vetëm 598 mjekë në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title=WHO Country Offices in the WHO African Region|url=http://www.afro.who.int/home/countries/fact_sheets/namibia.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107105806/http://www.afro.who.int/home/countries/fact_sheets/namibia.pdf|archive-date=7 janar 2010|access-date=26 qershor 2010|publisher=Afro.who.int|language=en}}</ref> == Kultura == === Sporti === [[Skeda:Namibia_Rugby_Team.jpg|djathtas|parapamje|Ekipi i ragbit i Namibisë]] Sporti më popullor në Namibi është [[Futbolli|futbolli .]][[Kombëtarja e futbollit të Namibisë|Ekipi kombëtar i futbollit i Namibisë]] u kualifikua për edicionet [[Kupa e Kombeve të Afrikës 1998|1998]], [[Kupa e Kombeve të Afrikës 2008|2008]] dhe [[Kupa e Kombeve të Afrikës 2019|2019]] të [[Kupa e Kombeve të Afrikës|Kupës së Kombeve të Afrikës]], por ende nuk është kualifikuar për [[Kampionati Botëror i Futbollit|Kupën e Botës]] . Kombëtarja më e suksesshme është [[Ekipi kombëtar i unionit të rugbit të Namibisë|skuadra Namibiane e regbit]], pasi ka konkurruar në gjashtë Kupa Botërore të veçanta. Namibia ishte pjesëmarrëse në [[Kupa e Botës në Rugbi|Kupat Botërore të Rugbit]] [[Kupa e Botës në Rugbi 1999|1999]], [[Kupa e Botës në Rugbi 2003|2003]], [[Kupa e Botës në Rugbi 2007|2007]], [[Kupa e Botës në Rugbi 2011|2011]], [[Kupa e Botës në Rugbi 2015|2015]] dhe 2019. [[Kriketi]] është gjithashtu popullor, me [[Ekipi kombëtar i kriketit i Namibisë|ekipin kombëtar]] që është kualifikuar për [[Kupa Botërore e Kriketit 2003|Kupën e Botës 2003 të Kriketit]], [[Kupa e Botës 2021 ICC T20|Kupën e Botës 2021 ICC T20]] dhe [[Kupa e Botës T20 për meshkuj ICC 2022|Kupën e Botës T20 të ICC për meshkuj 2022]] .<ref>{{Cite web|title=Wiese, Erasmus the heroes as Namibia qualify for the Super 12s|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2021-22-1267897/ireland-vs-namibia-11th-match-first-round-group-a-1273722/match-report|website=ESPNcricinfo|language=en}}</ref> Në dhjetor 2017, Namibia Cricket arriti për herë të parë në finalen e Sfidës Njëditore Provinciale të Kriketit të Afrikës së Jugut (CSA).<ref name="NCYR2">{{Cite web|last=Helge Schütz|date=19 dhjetor 2017|title=Namibia Cricket Year Review|url=https://www.namibian.com.na/62702/read/Namibia-Cricket-Year-Review|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051115/https://www.namibian.com.na/62702/read/Namibia-Cricket-Year-Review|archive-date=22 dhjetor 2017|language=en}}</ref> Në shkurt 2018, Namibia priti Divizionin 2 të Ligës Botërore të Kriketit të ICC me Namibinë, Keninë, Emiratet e Bashkuara Arabe, Nepalin, Kanadanë dhe Omanin për të konkurruar për dy pozicionet e fundit të Kualifikimit të Kupës Botërore të Kriketit të ICC në Zimbabve. Namibia gjithashtu u kualifikua në kualifikimet e ICC T20 World Cup 2021 dhe hyri në klubin super 12.<ref name="NCYR2" /> Atleti më i famshëm nga Namibia është [[Frankie Fredericks]], vrapues në garat 100 dhe 200 m. Ai fitoi katër medalje të argjendta olimpike (1992, 1996) dhe gjithashtu ka medalje nga disa [[Kampionati Botëror i IAAF në Atletikë|kampionate botërore të atletikës]] .<ref>{{Cite web|title=IAAF World Championships in Athletics|url=http://www.gbrathletics.com/ic/wc.htm|access-date=26 shkurt 2019|website=www.gbrathletics.com|language=en}}</ref> Lojtari i golfit [[Trevor Dodds]] fitoi [[Greater Greensboro Open]] në 1998, një nga 15 turnetë në karrierën e tij. Ai arriti një renditje të lartë botërore të karrierës në vendin e 78-të në 1998. </link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2018)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> Çiklisti profesionist dhe kampioni i Garës Rrugore Namibiane [[Dan Craven]] përfaqësoi Namibinë në [[Lojërat olimpike verore 2016|Lojërat Olimpike Verore 2016]] si në garën rrugore ashtu edhe në provën individuale të kohës.<ref>{{Cite web|title=Dan Craven|url=https://firstcycling.com/rider.php?r=2421&y=2016|access-date=20 qershor 2022|website=FirstCycling.com|language=en}}</ref> Boksieri [[Julius Indongo]] është kampioni i unifikuar i botës në WBA, IBF dhe IBO në kategorinë [[Me peshë të lehtë|e lehtë të peshës së lehtë]] . Një tjetër atlet i famshëm nga Namibia është ish-ragbisti [[Jacques Burger]] . Burger luajti për [[Saracens Rugby Club|Saracens]] dhe [[Stade Aurillacois Cantal Auvergne|Aurillac]] në Evropë, si dhe pati 41 paraqitje për ekipin kombëtar. === Media === Megjithëse popullsia e Namibisë është mjaft e vogël, vendi ka një zgjedhje të larmishme mediash; dy stacione televizive, 19 stacione radio (pa llogaritur stacionet komunitare), 5 gazeta ditore, disa të përjavshme dhe botime speciale konkurrojnë për vëmendjen e audiencës. Për më tepër, një sasi e konsiderueshme e mediave të huaja, veçanërisht të Afrikës së Jugut, është në dispozicion. Mediat online bazohen kryesisht në përmbajtjen e botimeve të shtypura. Namibia ka një agjenci shtypi në pronësi të shtetit, të quajtur [[Agjencia e Shtypit e Namibisë|NAMPA]] .<ref name="Rothe2">Rothe, Andreas (2010): Media System and News Selection in Namibia.</ref> Në përgjithësi {{Rreth}} 300 gazetarë punojnë në vend.<ref name="jobs2">{{Cite news|last=Kahiurika|first=Ndanki|last2=Ngutjinazo|first2=Okeri|date=22 janar 2019|title=40 journalists lose jobs since 2016|language=en|page=6|work=[[The Namibian]]|url=https://www.namibian.com.na/74849/read/40-journalists-lose-jobs-since-2016|access-date=3 nëntor 2023|archive-date=22 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190122145012/https://www.namibian.com.na/74849/read/40-journalists-lose-jobs-since-2016|url-status=dead}}</ref> Gazeta e parë në Namibi ishte ''Windhoeker Anzeiger'' në gjuhën gjermane, e themeluar në 1898. Gjatë sundimit gjerman, gazetat kryesisht pasqyronin realitetin e gjallë dhe pikëpamjen e pakicës së bardhë gjermanishtfolëse. Shumica e zezë u injorua ose u përshkrua si një kërcënim. Gjatë sundimit të Afrikës së Jugut, paragjykimi i bardhë vazhdoi, me ndikim të dukshëm të qeverisë Pretoria në sistemin mediatik të Afrikës Jugperëndimore. Gazetat e pavarura shiheshin si një kërcënim për rendin ekzistues dhe gazetarët kritikë shpesh kërcënoheshin.<ref name="Rothe3">Rothe, Andreas (2010): Media System and News Selection in Namibia.</ref><ref>von Nahmen, Carsten (2001): Deutschsprachige Medien in Namibia</ref><ref name="Links2">Links, Frederico (2006): ''We write what we like: The role of independent print media and independent reporting in Namibia''</ref> Gazetat aktuale të përditshme janë botimet private ''[[Namibian|The Namibian]]'' (anglisht dhe gjuhë të tjera), ''[[Die Republikein]]'' (Afrikaans), ''[[Allgemeine Zeitung (Namibi)|Allgemeine Zeitung]]'' (gjermanisht) dhe ''[[Dielli Namibian|Namibian Sun]]'' (anglisht) si dhe ''[[Epoka e Re (Namibia)|New Era]]'' në pronësi të shtetit (kryesisht anglisht). Përveç gazetës më të madhe, ''The Namibian'', e cila është në pronësi të një trusti, gazetat e tjera private të përmendura janë pjesë e Democratic Media Holdings.<ref name="Rothe4">Rothe, Andreas (2010): Media System and News Selection in Namibia.</ref> Gazeta të tjera të përmendura janë tabloidi ''Informanté'' në pronësi të TrustCo, e përjavshmja ''[[Vëzhguesi Windhoek|Windhoek Observer]]'', e përjavshmja ''[[Ekonomist i Namibisë|Namibia Economist]]'', si dhe ''Namib Times'' rajonale. Revistat e çështjeve aktuale përfshijnë ''[[Insight Namibia]]'', ''revistën Vision2030 Focus'' </link> dhe ''FOKUS Kryesor'' . Revista ''[[Motra Namibia|Sister Namibia]]'' shquhet si revista më e gjatë e OJQ-ve në Namibi, ndërsa ''[[Namibia Sport]]'' është e vetmja revistë sportive kombëtare. Më tej, tregu i shtypit plotësohet me botime partiake, gazeta studentore dhe botime PR.<ref name="Rothe4" /> Radio u prezantua në 1969, TV në 1981. Sektori i transmetimit sot dominohet nga [[Korporata Transmetuese Namibiane|Korporata e Transmetimeve Namibiane]] (NBC) e drejtuar nga shteti. [[Transmetimi publik|Transmetuesi publik]] ofron një stacion televiziv si dhe një "Radio Kombëtare" në anglisht dhe nëntë shërbime gjuhësore në gjuhët e folura lokale. Nëntë stacionet radio private në vend janë kryesisht kanale në gjuhën angleze, përveç Radio Omulunga (Oshiwambo) dhe Kosmos 94.1 (Afrikaans). [[Një televizion Afrikan|One Africa TV]] i mbajtur privatisht ka konkurruar me NBC që nga vitet 2000.<ref name="Rothe5">Rothe, Andreas (2010): Media System and News Selection in Namibia.</ref><ref name="oneafricabackground2">[https://web.archive.org/web/20100928202233/http://www.oneafrica.tv/node/2 One Africa Television].</ref> Krahasuar me vendet fqinje, Namibia ka një shkallë të madhe lirie mediatike. Gjatë viteve të fundit, vendi zakonisht renditej në tremujorin e sipërm të [[Indeksi i Lirisë së Shtypit|Indeksit të Lirisë së Shtypit]] të [[Reporterët pa Kufij|Reporterëve pa Kufij]], duke arritur në vendin e 21 në 2010, duke qenë në të njëjtin nivel me Kanadanë dhe vendin më të pozicionuar afrikan.<ref>{{Cite web|title=Press Freedom Index 2010|url=http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010,1034.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124050702/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010%2C1034.html|archive-date=24 nëntor 2010|access-date=12 dhjetor 2012|publisher=Reporters Without Borders|language=en}}</ref> Barometri Afrikan i Medias tregon rezultate të ngjashme pozitive. Megjithatë, si në vendet e tjera, ka ende ndikim të dukshëm të përfaqësuesve të shtetit dhe ekonomisë në mediat në Namibi.<ref name="Rothe6">Rothe, Andreas (2010): Media System and News Selection in Namibia.</ref> Në vitin 2009, Namibia ra në pozitën e 36 në Indeksin e Lirisë së Shtypit.<ref>{{Cite web|title=Press Freedom Index 2009|url=http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128213104/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1001|archive-date=28 janar 2012|access-date=26 gusht 2017|publisher=Reporters Without Borders|language=en}}</ref> Në vitin 2013, ai ishte i 19-ti,<ref>{{Cite web|title=Press Freedom Index 2013|url=http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1054|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727023534/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1054|archive-date=27 korrik 2014|access-date=24 qershor 2013|language=en}}</ref> i 22-ti në 2014<ref>{{Cite web|title=World Press Freedom Index|url=https://rsf.org/en/ranking/2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140214120404/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php|archive-date=14 shkurt 2014|access-date=25 prill 2015|publisher=Reporters Without Borders|language=en}}</ref> dhe i 23-ti në 2019,<ref>{{Cite web|title=Namibia: Real freedom but frequent threats &#124; Reporters without borders|url=https://rsf.org/en/namibia|website=RSF|language=en}}</ref> që do të thotë se aktualisht është vendi afrikan i renditur më lart për sa i përket lirisë së shtypit. Media dhe gazetarët në Namibi përfaqësohen nga kapitulli namibian i [[Instituti i Mediave të Afrikës Jugore|Institutit të Medias të Afrikës Jugore]] dhe Forumi i Redaktorëve të Namibisë. Një ombudsmen i pavarur i medias u emërua në vitin 2009 për të parandaluar një këshill të mediave të kontrolluar nga shteti.<ref name="Rothe7">Rothe, Andreas (2010): Media System and News Selection in Namibia.</ref> === Arsimi === [[Skeda:42817_06.JPG|parapamje|Nxënës të shkollave të mesme]] Namibia ka arsim falas për nivelin e arsimit fillor dhe të mesëm. Klasat 1-7 janë të nivelit fillor, klasat 8-12 janë të mesme. Në vitin 1998, kishte 400,325 nxënës Namibianë në shkollën fillore dhe 115,237 nxënës në shkollat e mesme. Raporti nxënës-mësues në vitin 1999 u vlerësua në 32:1, ku rreth 8% e PBB-së shpenzohej për arsim. Zhvillimi i kurrikulës, kërkimi arsimor dhe zhvillimi profesional i mësuesve organizohen në mënyrë qendrore nga Instituti Kombëtar për Zhvillimin e Arsimit (NIED) në Okahandja.<ref>{{Cite web|title=National Institute for Educational Development|url=http://www.nied.edu.na/|access-date=26 qershor 2010|publisher=Nied.edu.na|language=en|archive-date=12 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512213852/http://www.nied.edu.na/|url-status=dead}}</ref> Ndër vendet e Afrikës Sub-Sahariane, Namibia ka një nga normat më të larta të shkrim-leximit.<ref name="auto2">{{Cite web|title=Literacy - The World Factbook|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/literacy/|website=www.cia.gov|language=en|access-date=3 nëntor 2023|archive-date=1 prill 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401014237/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/literacy/|url-status=dead}}</ref> Sipas [[CIA World Factbook]], që nga viti 2018, 91.5% e popullsisë së moshës 15 vjeç e lart mund të lexojë dhe të shkruajë.<ref name="auto2" /> Shumica e shkollave në Namibi janë shtetërore, por ka disa shkolla private, të cilat janë gjithashtu pjesë e sistemit arsimor të vendit. Ekzistojnë katër universitete për trajnimin e mësuesve, tre kolegje të bujqësisë, një kolegj trajnimi për policinë dhe tre universitete: [[Universiteti i Namibisë]] (UNAM), [[Universiteti Ndërkombëtar i Menaxhimit]] (IUM) dhe [[Universiteti i Shkencës dhe Teknologjisë i Namibisë]] (NUST). Namibia u rendit e 100-ta në [[Indeksi Global i Inovacionit|Indeksin Global të Inovacionit]] në 2021.<ref>{{Cite web|title=Global Innovation Index 2021|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2021/|access-date=2022-03-05|website=[[World Intellectual Property Organization]]|publisher=[[United Nations]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Release of the Global Innovation Index 2020: Who Will Finance Innovation?|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2020/index.html|access-date=2021-09-02|website=www.wipo.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Innovation Index 2019|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|access-date=2021-09-02|website=www.wipo.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=RTD - Item|url=https://ec.europa.eu/newsroom/rtd/items/691898|access-date=2021-09-02|website=ec.europa.eu|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2013-10-28|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|archive-date=2 shtator 2021|access-date=2021-09-02|website=INSEAD Knowledge|language=en}}</ref> == Referime == {{Reflist|2}} == Referime == {{refbegin}} * {{cite book|last=Vedder|first=Heinrich|author-link=Heinrich Vedder|title=Das alte Südwestafrika. Südwestafrikas Geschichte bis zum Tode Mahareros 1890|trans-title=The old South-West Africa. South-West Africa's history until Maharero's death 1890|language=de|year=1997|edition=7th|publisher=Namibia Scientific Society|location=Windhoek|isbn=978-0-949995-33-9}} * {{cite book|last1=Olusoga|first1=David|author1-link=David Olusoga|last2=Erichsen|first2=Casper W.|title=The Kaiser's Holocaust: Germany's Forgotten Genocide|url=https://archive.org/details/kaisersholocaust0000unse|year=2010|publisher=Farber and Farber|location=London, England|language=en|isbn=978-0-571-23142-3}} * {{cite journal|last=Besenyo|first=Molnar|url=http://knbsz.gov.hu/hu/letoltes/szsz/2013_1_spec.pdf|title=UN peacekeeping in Namibia|journal=Tradecraft Review|publisher=Military National Security Service|language=en|location=Budapest, Hungary|year=2013|issue=2013/1. Special Issue|pages=93–109|access-date=8 nëntor 2014|archive-date=17 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217203716/http://knbsz.gov.hu/hu/letoltes/szsz/2013_1_spec.pdf|url-status=dead}} * Christy, S. A. (2007). ''Namibian Travel Photography''. * Horn, N/Bösl, A (eds.). ''Human rights and the rule of law in Namibia'', Macmillan Namibia, 2008. * Horn, N/Bösl, A (eds.). ''The independence of the judiciary in Namibia'', Macmillan Namibia, 2008. * KAS Factbook Namibia, Facts and figures about the status and development of Namibia, Ed. Konrad-Adenauer-Stiftung e.V. * [[:fr:Jean-Claude Fritz|Fritz, Jean-Claude]]. ''La Namibie indépendante. Les coûts d'une décolonisation retardée'', Paris: [[L'Harmattan]], 1991. * ''World Almanac''. 2004. New York, NY: World Almanac Books. {{refend}} ==Linqe të jashtme== {{Sister project links|voy=Namibia|collapsible=collapsed}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/ Namibia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110010829/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia |date=10 janar 2021 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * [https://web.archive.org/web/20160303221805/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/namibia.htm Namibia] from ''UCB Libraries GovPubs'' (archived 3 March 2016) * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=NA Key Development Forecasts for Namibia] from [[International Futures]] * [https://web.archive.org/web/20121204101417/http://www.grnnet.gov.na/ Republic of Namibia] Government Portal (arkivuar 3 Dhjetor 2012) *[https://web.archive.org/web/20081210072855/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/namibia.html Chief of State and Cabinet Members] (arkivuar 10 Dhjetor 2008) {{Coord|22|S|17|E|type:country_region:NA|display=title}} [[Kategoria:Namibi]] 4vo6gq48s8qqeg9jcbf60vtj33292wk Paraja 0 2981 3002515 2940867 2026-06-28T01:33:58Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002515 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Euro coins and banknotes (cropped).jpg|parapamje|[[Kartëmonedha]] dhe [[monedha]].]] '''Para''' është çdo gjë ose regjistrim i verifikueshëm që përgjithësisht pranohet si [[Pagesa|pagesë]] për [[Mallrat dhe shërbimet|mallra dhe shërbime]] dhe shlyerje [[Borxhi|borxhesh]], të tilla si [[Taksa|taksat]], në një vend ose kontekst të caktuar socio-ekonomik.<ref>{{cite book|title=The Economics of Money, Banking, and Financial Markets|url=https://archive.org/details/economicsofmoney0007edfred_p0a3|last=Mishkin|first=Frederic S.|author-link=Frederic Mishkin|year=2007|publisher=Addison Wesley|location=Boston|isbn=978-0-321-42177-7|page=[https://archive.org/details/economicsofmoney0007edfred_p0a3/page/8 8]|edition=Alternate}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=MDU-NTEJziMC&pg=PA47 ''What Is Money?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221205182603/https://books.google.com/books?id=MDU-NTEJziMC&pg=PA47 |date=2022-12-05 }} By John N. Smithin. Retrieved July-17-09.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_M000217&edition=current&q=money&topicid=&result_number=5|title=money : The New Palgrave Dictionary of Economics|website=The New Palgrave Dictionary of Economics|access-date=18 dhjetor 2010}}</ref> Funksionet kryesore që dallojnë paratë janë: mjeti i këmbimit, një njësi llogarie, ruajtja e vlerës dhe ndonjëherë, standardi i pagesës së shtyrë. Paraja ishte historikisht një dukuri tregu emergjent që zotëronte vlerë të brendshme si mall; pothuajse të gjitha sistemet bashkëkohore të parasë bazohen në para të pambështetura fiat pa vlerë përdorimi. Rrjedhimisht, vlera e tij rrjedh nga konventa shoqërore, pasi është deklaruar nga një qeveri ose ent rregullator si mjet ligjor; pra, duhet pranuar si formë pagese brenda kufijve të vendit, për “të gjitha borxhet, publike dhe private”, në rastin e dollarit amerikan. Oferta monetare e një vendi përfshin të gjitha monedhat në qarkullim (kartëmonedha dhe monedha të emetuara aktualisht) dhe, në varësi të përkufizimit të veçantë të përdorur, një ose më shumë lloje të parave bankare (balancat e mbajtura në llogaritë rrjedhëse, llogaritë e kursimit dhe lloje të tjera bankash llogaritë). Paratë bankare, vlera e të cilave ekziston në librat e institucioneve financiare dhe mund të shndërrohen në kartëmonedha fizike ose të përdoren për pagesa pa para, përbëjnë pjesën më të madhe të parasë së gjerë në vendet e zhvilluara. == Funksioni dhe vetitë == Në ekonominë moderne puna e dhënë paguhet me para në vend të të mirave materiale. Blerja e të mirave materiale si kursimet e tyre bëhen në vlerë të parasë. Së fundi gjatë çdo shkëmbimi, fitimi dhe humbjet llogariten me para. Këta shembuj tregojnë se paraja ka këto funksione në ekonomi: * vlerë e përgjithshme e këmbimit * vlerë kursimi * vlerë matëse === Vlerë e përgjithshme e këmbimit === [[Skeda:Para.jpg|right|300px|Disa monedha dhe kartmonedha.|thumb]] Si nevojë e specializimit të vlerave këmbyese, paraja zëvendson metodën e këmbimit nayral, të mira materiale për të mira materiale (M<->M). Kështu me futjen e parasë në përdorim këmbimi zbërthet në dy akte. Në pjesën e parë bëhet këmbimi i mallit me paratë (M<->P), dhe në pjesën e dytë përdorja e parasë për këmbim me një mall të dëshiruar (P<->M). Për dallim nga këmbimi natyror, koha e aktit dhe vlerat e këmbimit me para, zbërthehen më tutje. Këmbimi i një shërbimi me para i lejon shitësit të vendosë se kur dhe me çfarë dëshiron ai të këmbejë shërbimin e tij. Kjo liri nuk është pa rreziqe: gjatë kohës që shitësi i shërbimit mban paratë mund të ndodhin ndryshime në [[Qarku ekonomik|qarkun ekonomik]] (proçeset ekonomike). == === Vlerë kursimi === Paraja mundëson përbrenda një qarku ekonomik, që të ardhurat e marrura nga ai qarkullim të kursehen për këmbim në një kohë të ardhshme. Kështu shoqëritë, siç janë bankat, kursimet i japin në forma të kredive për qëllime ''konsumuese'' (për shpenzues) dhe ''intensive'' (për përdorime produktive). Me këtë paraja bëhet mjet vlersimi në të kaluarën, të tashmen dhe të ardhshmen. Si alternativë e rezervave të parave, këmbyesit mund të përdorin edhe [[letra me vlerë]] (aktiva financiare) ose mallra ([[ari]]). Mirëpo përparsia e parasë qëndron në likuiditetin e saj, përderisa letrat me vlerë (ari) duhet që së pari të shndërrohet në para për t'u këmbyer me mallra të tjera. Në përgjithësi, rezervat e të ardhurave në formë të letrave me vlerë sjellin fitime më të mëdha. === Vlerë matëse === Me ndihmën e parasë bëhet i mundshëm vlerësimi i produkteve dhe shërbimeve të ndryshme. Me këtë edhe krahasimi i shpenzimeve për prodhim '''hyrja''' dhe fitimit nga ai prodhim '''dalja''' është i mundshëm. Kjo e bën paranë si njësi themelore matëse e çdo dege ekonomike. Në botën përendimore për termet ekonomike '''hyrja''' dhe '''dalja''' përdoret termi i anglishtes '''input''' gjegjesisht '''output''' Për të kryer këto funksione, parasë i duhen disa veti kryesore ekonomike, si mangësia dhe vlerësimi i lartë. Mangësia mund të vijë nga shpenzimet e prodhimit sikurse te ari, [[argjëndi]], etj., ose sikurse në sistemet administrative të shteteve. Vetitë e tjera pozitive të materialit të parasë janë: zbërthimi, transporti dhe homogjeniteti. Perdorimi i parasë e thjeshtezon mjaft problemin, sepse secili mall e shpreh çmimin e tij në para, duke paksuar numrin e çmimeve në aq sa janë edhe mallra, dhe duke e reduktuar kështu edhe koston e transaksioneve. == Format e parasë == * [[Monedha]] * [[Valuta]] * letra me vlerë == Vlera e parasë == Në teorinë mbi paranë, problemi kryesor është vlera dhe ndryshimi i vlerës së parasë. Vlera e parasë është identike me fuqinë blerëse të saj dhe llogaritet (p) si vlera reciproke e nivelit të çmimit (ç). Me ngritjen e nivelit të çmimit zvogëlohet vlera e parasë dhe anasjelltas. <p align=center>'''p=(1/ç)'''</p> '''Shembull''': Nëse brenda një periudhe të caktuar, niveli i çmimit nga indeksi 100 ngritet në 125, d.m.th me 25%, vlera (fuqia blerëse) e parasë bie 20%. Me një njësi të parasë pra, si rezultat i ngritjes së nivelit të çmimit mund të blejmë 20% mallra më pak se në fillim. Ndryshimet e vleres së parasë quhen '''inflacion''' ose '''deflacion''' Me fjalën '''inflacion''' nënkuptojmë, pavarsisht nga arsyet, rritjen e nivelit të çmimit, në të kundërtën me '''deflacion''' nënkuptojmë zbritjen e nivelit të çmimit. === Matja e ndryshimit të vlerës === == Shiko edhe == * [[Leku shqiptar|Leku]] * [[Euro]] == Referime == [[Kategoria:Valutë|*]] [[Kategoria:Para| ]] [[Kategoria:Ekonomi]] <references />{{eko-cung}} 71jxj6fudmjy0mm0hebuq4srlhuzd4y Qeveria 0 3090 3002492 2974378 2026-06-28T00:53:24Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002492 wikitext text/x-wiki {{Systems of government}} Një '''qeveri''' është sistemi ose grupi i njerëzve që qeverisin një komunitet të organizuar, në përgjithësi një [[Shteti|shtet]] . Në rastin e përkufizimit të saj të gjerë asociativ, qeveria zakonisht përbëhet nga [[Legjislatura|legjislativi]], [[Ekzekutiv (qeveria)|ekzekutivi]] dhe [[gjyqësori]] . Qeveria është një mjet me të cilin zbatohen politikat organizative, si dhe një mekanizëm për përcaktimin e politikave. Në shumë vende, qeveria ka një lloj [[Kushtetuta|kushtetute]], një deklaratë të parimeve dhe filozofisë së saj qeverisëse. Ndërsa të gjitha llojet e organizatave kanë [[Qeverisja|qeverisje]], termi ''qeveri'' shpesh përdoret më konkretisht për t'iu referuar rreth 200 [[lista e shteteve të pavarura|qeverive të pavarura kombëtare]] dhe [[Organizata qeveritare|organizatave ndihmëse]] . Llojet kryesore të [[Sistemi politik|sistemeve politike]] moderne të njohura janë [[demokracia]], [[regjimet totalitare]] dhe, të ulura midis këtyre të dyjave, [[regjimet autoritare]] me një shumëllojshmëri [[Regjimet hibride|regjimesh hibride]].<ref name="Dobratz 2015 p. 472">{{Cite book|last=Dobratz|first=B.A.|url=https://books.google.com/books?id=RoK9CgAAQBAJ&pg=PA47|title=Power, Politics, and Society: An Introduction to Political Sociology|date=2015|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-34529-9|page=47|language=en|access-date=30 pri 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230430083243/https://books.google.com/books?id=RoK9CgAAQBAJ&pg=PA47|archive-date=30 prill 2023|url-status=live}}</ref><ref name="LinzLinz20002">{{Cite book|last=Linz|first=Juan José|url=https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA143|title=Totalitarian and Authoritarian Regimes|date=2000|publisher=Lynne Rienner Publisher|isbn=978-1-55587-890-0|pages=143|language=en|oclc=1172052725|author-link=Juan José Linz|access-date=20 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422130238/https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA143|archive-date=22 prill 2023|url-status=live}}</ref> Sistemi modern i klasifikimit përfshin gjithashtu [[Monarkia|monarkitë]] si një entitet i pavarur ose si një sistem hibrid i tre kryesoreve.<ref name="Garcia-AlexanderWooCarlson20172">{{Cite book|last=Garcia-Alexander|first=Ginny|url=https://books.google.com/books?id=y-M8DwAAQBAJ&pg=PA137|title=Social Foundations of Behavior for the Health Sciences|last2=Woo|first2=Hyeyoung|last3=Carlson|first3=Matthew J.|date=2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-64950-4|pages=137–|language=en|oclc=1013825392}}</ref><ref>{{Cite web|date=8 prill 2016|title=14.2 Types of Political Systems|url=https://opentextbooks.uregina.ca/sociology/chapter/14-2-types-of-political-systems/#:~:text=The%20major%20types%20of%20political,and%20instead%20rule%20through%20fear|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022061920/https://opentextbooks.uregina.ca/sociology/chapter/14-2-types-of-political-systems/#:~:text=The%20major%20types%20of%20political,and%20instead%20rule%20through%20fear|archive-date=22 tetor 2022|access-date=20 tetor 2022|language=en}}</ref>Format historikisht të përhapura të qeverisjes përfshijnë monarkinë, [[Aristokracia|aristokracinë]], [[Timokraci|timokracinë]], [[Oligarkia|oligarkinë]], demokracinë, [[Teokracia|teokracinë]] dhe [[Tirani|tiraninë]] . Këto forma nuk janë gjithmonë reciproke ekskluzive, dhe [[Qeveri e përzier|qeveritë e përziera]] janë të zakonshme. Aspekti kryesor i çdo filozofie të qeverisjes është mënyra se si fitohet pushteti politik, ku dy format kryesore janë [[Zgjedhjet|gara elektorale]] dhe [[Pasuria trashëgimore|trashëgimia trashëgimore]]. == Përkufizime dhe etimologji == Një qeveri është [[sistemi]] për të [[Qeverisja|qeverisur]] një [[Shteti|shtet]] ose komunitet. ''[[Enciklopedia e Kolumbisë|Enciklopedia Columbia]]'' e përkufizon qeverinë si "një sistem kontrolli shoqëror, sipas të cilit e drejta për të bërë ligje dhe e drejta për t'i zbatuar ato, i jepet një grupi të caktuar në shoqëri".<ref>{{Cite book|title=Columbia Encyclopedia|title-link=Columbia Encyclopedia|date=2000|publisher=Columbia University Press|edition=6th|language=en}}</ref> Ndërsa të gjitha llojet e organizatave kanë [[Qeverisja|qeverisje]], fjala ''qeveri'' shpesh përdoret më konkretisht për t'iu referuar afërsisht 200 [[lista e shteteve të pavarura|qeverive kombëtare të pavarura]] në Tokë, si dhe organizatave të tyre ndihmëse, të tilla si [[Qeveria e shtetit|qeveritë shtetërore dhe provinciale,]] si dhe [[Pushteti vendor|qeveritë lokale]]. Fjala ''qeveri'' rrjedh nga folja greke {{Lang|grc|κυβερνάω}}[ kubernáo ] që do të thotë ''të drejtosh'' me një [[Gubernaculum (klasike)|gubernaculum]] (timon), kuptimi metaforik që vërtetohet në literaturën e [[Antikiteti klasik|antikitetit klasik]], duke përfshirë [[Anija e shtetit|Anijen e Shtetit]] të [[Platoni|Platonit]]. Në [[anglishtja britanike|anglisht britanike]], "qeveria" ndonjëherë i referohet asaj që njihet edhe si " [[Ministria (ekzekutiv kolektiv)|ministri]] " ose " [[Administrata (qeveria)|administratë]] ", dmth, politikat dhe zyrtarët qeveritarë të një [[Qeveria e koalicionit|koalicioni]] ekzekutiv ose qeverisës të caktuar. Së fundi, ''qeveria'' ndonjëherë përdoret gjithashtu në anglisht si [[Sinonimi|sinonim]] për sundimin ose qeverisjen.<ref>{{Cite web|title=Government English Definition and Meaning|url=https://www.lexico.com/en/definition/government|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220717193211/https://www.lexico.com/en/definition/government|archive-date=17 korrik 2022|access-date=2022-07-17|website=Lexico|language=en}}</ref> Në gjuhë të tjera, [[Ligj|bashkëngjitjet]] mund të kenë një shtrirje më të ngushtë, siç është [[qeveria e Portugalisë]], e cila në fakt është më e ngjashme me konceptin e [[Administrata (qeveria)|"administrimit"]] . ==Historia== === Qeveritë më të hershme === Momenti dhe vendi që u zhvillua fenomeni i qeverisjes njerëzore humbet në kohë; megjithatë, historia regjistron formimet e qeverive të hershme. Rreth 5000 vjet më parë, u shfaqën qytet-shtetet e para të vogla. Nga mijëvjeçari i tretë deri në të dytën para Krishtit, disa prej tyre ishin zhvilluar në zona më të mëdha të qeverisjes: [[Sumeri]], [[Egjipti i lashtë]], [[Qytetërimi i Luginës së Indusit|qytetërimi i Luginës së Indus]] dhe [[Lista e kulturave neolitike të Kinës|qytetërimi i Lumit të Verdhë]]. Një arsye që shpjegon shfaqjen e qeverive përfshin bujqësinë. Që nga [[Revolucioni neolitik|Revolucioni Neolitik]], bujqësia ishte një metodë efikase për të krijuar tepricë ushqimore. Kjo u mundësoi njerëzve të specializohen në aktivitete jo bujqësore. Disa prej tyre përfshinin aftësinë për të sunduar mbi të tjerët si një autoritet i jashtëm. Të tjera përfshinin eksperimentimin social me modele të ndryshme qeverisjeje. Të dyja këto aktivitete formuan bazën e qeverive.<ref name="Eagly992">{{Cite journal|last=Eagly, Alice H.|last2=Wood, Wendy|date=qershor 1999|title=The Origins of Sex Differences in Human Behavior: Evolved Dispositions Versus Social Roles|url=http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly&wood.htm|url-status=dead|journal=American Psychologist|language=en|volume=54|issue=6|pages=408–423|doi=10.1037/0003-066x.54.6.408|archive-url=https://web.archive.org/web/20000817071347/http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly&wood.htm|archive-date=17 gusht 2000}}</ref> Këto qeveri gradualisht u bënë më komplekse pasi bujqësia mbështeti popullsi më të mëdha dhe më të dendura, duke krijuar [[Kultura|ndërveprime]] të reja dhe [[çështje shoqërore|presione sociale]] që qeveria duhej t'i kontrollonte. shpjegon [[David Christian]]<blockquote>Ndërsa popullatat bujqësore u mblodhën në komunitete më të mëdha dhe më të dendura, ndërveprimet midis grupeve të ndryshme u rritën dhe presioni social u rrit derisa, në një paralele të habitshme me formimin e yjeve, u shfaqën papritmas struktura të reja, së bashku me një nivel të ri kompleksiteti. Ashtu si yjet, qytetet dhe shtetet riorganizojnë dhe aktivizojnë objektet më të vogla brenda fushës së tyre gravitacionale.</blockquote>Një shpjegim tjetër përfshin nevojën për të menaxhuar siç duhet projektet e infrastrukturës si infrastruktura ujore. Historikisht, kjo kërkonte administrim të centralizuar dhe organizim kompleks shoqëror, siç shihet në rajone si Mesopotamia.<ref name="Fukuyama-20122">{{Cite book|last=Fukuyama|first=Francis|url=https://books.google.com/books?id=i9xRAQAAMAAJ&q=origins+of+political+order+amazon|title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution|date=2012-03-27|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-374-53322-9|pages=70|language=en}}</ref> Megjithatë, ka prova arkeologjike që tregojnë suksese të ngjashme me shoqëritë komplekse më të barabarta dhe të decentralizuara.<ref>{{Cite book|last=Roosevelt, Anna C.|title=Cambridge history of the Native peoples of the Americas: South America, Volume 3|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-63075-7|editor-last=Salomon, Frank|pages=266–267|language=en|chapter=The Maritime, Highland, Forest Dynamic and the Origins of Complex Culture|editor-last2=Schwartz, Stuart B.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hxqgDcCrzjkC&pg=PA266|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624045250/https://books.google.com/books?id=hxqgDcCrzjkC&pg=PA266|archive-date=24 qershor 2016|url-status=live}}</ref> === Qeveritë moderne === Duke filluar nga fundi i shekullit të 17-të, përhapja e formave republikane të qeverisjes u rrit. [[Lufta Civile Angleze]] dhe [[Revolucioni i lavdishëm|Revolucioni i Lavdishëm]] në Angli, [[Revolucioni Amerikan]] dhe [[Revolucioni Francez]] kontribuan në rritjen e formave përfaqësuese të qeverisjes. [[Bashkimi Sovjetik]] ishte vendi i parë i madh që kishte një qeveri [[Komunizmi|komuniste]]. Që nga rënia e [[Muri i Berlinit|Murit të Berlinit]], [[demokracia liberale]] është bërë një formë edhe më e përhapur e qeverisjes.{{sfn|Kuper|Kuper|2008|p={{page needed|date=July 2022}}}} Në shekullin e nëntëmbëdhjetë dhe të njëzetë, pati një rritje të konsiderueshme në madhësinë dhe shkallën e qeverisjes në nivel kombëtar. Kjo përfshinte rregullimin e korporatave dhe zhvillimin e [[Shteti i mirëqenies|shtetit të mirëqenies]] . == Shkenca Politike == === Klasifikimi === Në shkencën politike, ka qenë prej kohësh një synim krijimi i një tipologjie ose taksonomie të [[Politikat|politikave]], pasi tipologjitë e sistemeve politike nuk janë të dukshme. {{Sfn|Lewellen|2003}} Është veçanërisht e rëndësishme në fushat e [[Shkenca politike|shkencave politike]] të [[Politika krahasuese|politikës krahasuese]] dhe [[Marrëdhëniet ndërkombëtare|marrëdhënieve ndërkombëtare]] . Ashtu si të gjitha kategoritë e dalluara brenda formave të qeverisjes, kufijtë e klasifikimeve të qeverisë janë ose të rrjedhshëm ose të keqpërcaktuar. Sipërfaqësisht, të gjitha qeveritë kanë një formë zyrtare ''[[de jure]]'' ose ideale. Shtetet e Bashkuara janë një republikë federale kushtetuese, ndërsa ish- [[Bashkimi Sovjetik]] ishte një [[Shteti socialist|republikë federale socialiste]] . Megjithatë, vetë-identifikimi nuk është objektiv, dhe siç argumentojnë Kopstein dhe Lichbach, përcaktimi i regjimeve mund të jetë i ndërlikuar, veçanërisht ''[[De fakto|de facto]]'', kur si qeveria ashtu edhe ekonomia e saj devijojnë në praktikë. {{Sfn|Kopstein|Lichbach|2005}} Për shembull, [[Voltaire|Volteri]] argumentoi se " [[Perandoria e Shenjtë Romake]] nuk është as e shenjtë, as romake, as një perandori". {{Sfn|Renna|2015}} Në praktikë, Bashkimi Sovjetik ishte një shtet i centralizuar autokratik njëpartiak nën [[Josif Stalini|Jozef Stalinin]] . Identifikimi i një forme qeverisjeje është gjithashtu i vështirë sepse shumë [[Sistemi politik|sisteme politike]] e kanë origjinën si lëvizje socio-ekonomike dhe më pas barten në qeveri nga partitë që e emërtojnë veten sipas atyre lëvizjeve; të gjitha me ideologji politike konkurruese. Përvoja me ato lëvizje në pushtet dhe lidhjet e forta që mund të kenë me forma të veçanta qeverisjeje, mund të bëjnë që ato të konsiderohen si forma qeverisjeje në vetvete. Komplikime të tjera përfshijnë moskonsensusin e përgjithshëm ose " [[Dezinformimi|shtrembërimin ose paragjykimin]] " e qëllimshëm të përkufizimeve të arsyeshme teknike të ideologjive politike dhe formave të lidhura të qeverisjes, për shkak të natyrës së politikës në epokën moderne. Për shembull: Kuptimi i "konservatorizmit" në Shtetet e Bashkuara ka pak të përbashkëta me mënyrën se si përkufizimi i fjalës përdoret diku tjetër. Siç vëren Ribuffo, "ajo që amerikanët tani e quajnë konservatorizëm, shumica e botës e quan liberalizëm ose [[Neoliberalizmi|neoliberalizëm]] "; një "konservator" në Finlandë do të etiketohej " [[Socializmi|socialist]] " në Shtetet e Bashkuara. {{Sfn|Ribuffo|2011}} Që nga vitet 1950, konservatorizmi në Shtetet e Bashkuara është lidhur kryesisht me [[Politika e djathtë|politikën e krahut të djathtë]] dhe [[Historia e Partisë Republikane (Shtetet e Bashkuara)|Partinë Republikane]] . Megjithatë, gjatë epokës së [[Ndarja racore në Shtetet e Bashkuara|segregacionit]], shumë [[Demokratët e Jugut|demokratë jugorë]] ishin konservatorë, dhe ata luajtën një rol kyç në [[Koalicioni konservator|koalicionin konservator]] që kontrolloi Kongresin nga viti 1937 deri në 1963. {{Sfn|Frederickson|2000}} {{Efn|{{harvnb|Frederickson|2000|p=12}}, quote:"...conservative southern Democrats viewed warily the potential of New Deal programs to threaten the region's economic dependence on cheap labor while stirring the democratic ambitions of the disfranchised and undermining white supremacy."}} === Dykuptimësi social-politike === Opinionet ndryshojnë nga individët në lidhje me llojet dhe pronat e qeverive që ekzistojnë. "Hijet e grisë" janë të zakonshme në çdo qeveri dhe klasifikimin e saj përkatës. Edhe demokracitë më liberale kufizojnë veprimtarinë politike rivale në një masë ose në një tjetër, ndërsa diktaturat më tiranike duhet të organizojnë një bazë të gjerë mbështetjeje duke krijuar kështu vështirësi për qeveritë e " [[Pëllumbat|pëllumbave]] " në kategori të ngushta. Shembujt përfshijnë pretendimet e [[Plutokracia|Shteteve të Bashkuara si një plutokraci]] dhe jo një demokraci pasi disa votues amerikanë besojnë se zgjedhjet po manipulohen nga [[Super PAC|Super PAC-të]] e pasura. {{Sfn|Freeland|2012}} Disa mendojnë se qeveria duhet të rikonceptohet ku në kohë ndryshimesh klimatike nevojat dhe dëshirat e individit riformohen për të gjeneruar mjaftueshmëri për të gjithë.<ref>''Governing the “Enough” in a Warming World The Discourse of “Sufficiency” from a Climate Governmentality Perspective''. Deflorian, Michel (2015) http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:839526/FULLTEXT01.pdf Retrieved 2 October 2023</ref> == Matja e qeverisjes == Cilësia e një qeverie mund të matet me [[Indeksi i efektivitetit të qeverisë|indeksin e efektivitetit të qeverisë]], i cili lidhet me [[Efikasiteti politik|efikasitetin politik]] dhe [[Kapaciteti shtetëror|kapacitetin shtetëror]] .<ref name="Guisan2">{{Cite journal|last=Guisan|first=Maria-Carmen*|date=2009|title=GOVERNMENT EFFECTIVENESS, EDUCATION, ECONOMIC DEVELOPMENT AND WELL-BEING: ANALYSIS OF EUROPEAN COUNTRIES IN COMPARISON WITH THE UNITED STATES AND CANADA, 2000-2007|url=http://www.usc.es/economet/reviews/aeid914.pdf|journal=Applied Econometrics and International Development|language=en|volume=9|issue=1|page=1|access-date=25 prill 2019}}</ref> == Format == {{main|Lista e formave të qeverisjes}}[[Platoni]] në librin e tij ''[[Republika (Platoni)|Republika]]'' i ndau qeveritë në pesë lloje themelore (katër janë forma ekzistuese dhe një është forma ideale e Platonit, e cila ekziston "vetëm në të folur"):<ref name="Abjorensen20192">{{Cite book|last=Abjorensen|first=Norman|url=https://books.google.com/books?id=cNSSDwAAQBAJ&pg=PA288|title=Historical Dictionary of Democracy|date=2019|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|isbn=978-1-5381-2074-3|pages=288–|language=en|oclc=1081354236}}</ref> * [[Aristokracia]] (sundimi me ligj dhe rendi, si mbretëritë ideale tradicionale "dashamirëse" që nuk janë tiranike) * [[Timokraci|Timokracia]] (sundim me nder dhe detyrë, si një ushtarak "dashamirës"; Sparta si shembull) * [[Oligarkia]] (sundimi nga pasuria dhe etika e bazuar në treg, si një shtet kapitalist me tregti të lirë) * [[Demokracia]] (sundimi nga liria dhe barazia e pastër, si një qytetar i lirë) * [[Tirani|Tirania]] (sundimi nga frika, si një despot) Këto pesë regjime degjenerojnë në mënyrë progresive duke filluar nga aristokracia në krye dhe tirania në fund. {{Sfn|Brill|2016}} Në ''[[Politika (Aristoteli)|Politikën]]'' e tij, Aristoteli shtjellon pesë regjimet e Platonit duke i diskutuar ato në lidhje me qeverisjen e njërit, të paktëve dhe të shumëve.<ref name="Jordović20192">{{Cite book|last=Jordović|first=Ivan|url=https://books.google.com/books?id=if7vxwEACAAJ|title=Taming Politics: Plato and the Democratic Roots of Tyrannical Man|date=2019|publisher=Franz Steiner Verlag|isbn=978-3-515-12457-7|page=intro|language=en|oclc=1107421360}}</ref> Nga kjo rrjedh klasifikimi i formave të qeverisjes sipas të cilave njerëzit kanë autoritetin për të sunduar: ose një person (një [[Autokracia|autokraci]], si monarkia), një grup i zgjedhur njerëzish (një aristokraci), ose populli në tërësi (një demokraci., të tilla si një republikë). [[Thomas Hobbes]] tha në klasifikimin e tyre:<blockquote>Dallimi i Commonwealth-ve konsiston në dallimin e [[sovranit]], ose personit përfaqësues të të gjithëve dhe të secilit prej turmës. Dhe për shkak se sovraniteti është ose në një njeri, ose në një asamble prej më shumë se një; dhe në atë asamble ose çdo njeri ka të drejtë të hyjë, ose jo secili, por disa njerëz të dalluar nga të tjerët; është e qartë se mund të ketë vetëm tre lloje të Komonuelthit. Sepse përfaqësuesi duhet të jetë një burrë, ose më shumë; dhe nëse më shumë, atëherë është bashkim i të gjithëve, ose por i një pjese. Kur përfaqësuesi është një njeri, atëherë Commonwealth është një monarki; kur një asamble e të gjitha atyre që do të mblidhen, atëherë është një demokraci, ose Komonuelth popullor; kur një asamble vetëm e një pjese, atëherë quhet aristokraci. Një lloj tjetër i Komonuelthit nuk mund të ketë asnjë: sepse ose një, ose më shumë, ose të gjithë, duhet të kenë pushtetin sovran (të cilin e kam treguar të jetë i pandashëm) i tërë</blockquote> === Sistemet politike moderne themelore === Sipas profesorit [[Yale University|të Yale,]] [[Juan José Linz|Juan José Linz,]] sot ekzistojnë tre lloje kryesore të [[Sistemi politik|sistemeve politike]]: [[Demokracia|demokracitë]], [[regjimet totalitare]] dhe, mes këtyre dyve, [[regjimet autoritare]] me [[Regjimet hibride|regjime hibride]].<ref name="LinzLinz20003">{{Cite book|last=Linz|first=Juan José|url=https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA143|title=Totalitarian and Authoritarian Regimes|date=2000|publisher=Lynne Rienner Publisher|isbn=978-1-55587-890-0|pages=143|language=en|oclc=1172052725|author-link=Juan José Linz|access-date=20 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422130238/https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA143|archive-date=22 prill 2023|url-status=live}}</ref><ref name="Michie20142">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ip_IAgAAQBAJ&pg=PA95|title=Reader's Guide to the Social Sciences|date=3 shkurt 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-93226-8|editor-last=Jonathan Michie|page=95|language=en|access-date=20 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422130238/https://books.google.com/books?id=ip_IAgAAQBAJ&pg=PA95|archive-date=22 prill 2023|url-status=live}}</ref> Një sistem tjetër klasifikimi modern përfshin [[Monarkia|monarkitë]] si një entitet i pavarur ose si një sistem hibrid i tre kryesoreve.<ref name="Garcia-AlexanderWooCarlson20173">{{Cite book|last=Garcia-Alexander|first=Ginny|url=https://books.google.com/books?id=y-M8DwAAQBAJ&pg=PA137|title=Social Foundations of Behavior for the Health Sciences|last2=Woo|first2=Hyeyoung|last3=Carlson|first3=Matthew J.|date=2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-64950-4|pages=137–|language=en|oclc=1013825392}}</ref> Studiuesit në përgjithësi i referohen një [[Diktatura|diktature]] ose si një formë autoritarizmi ose totalitarizmi.<ref name="ToddWaller20152">{{Cite book|last=Todd|first=Allan|url=https://books.google.com/books?id=y_pfCgAAQBAJ&pg=PA10|title=History for the IB Diploma Paper 2 AuthoritariaAuthoritarian States (20th Century)|last2=Waller|first2=Sally|date=10 shtator 2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-55889-2|editor-last=Todd|editor-first=Allan|pages=10–|language=en|access-date=20 tetor 2022|editor-last2=Waller|editor-first2=Sally|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422130238/https://books.google.com/books?id=y_pfCgAAQBAJ&pg=PA10|archive-date=22 prill 2023|url-status=live}}</ref><ref name="LinzLinz20003" /><ref name="Sondrol2">{{Cite journal|last=Sondrol|first=P. C.|date=2009|title=Totalitarian and Authoritarian Dictators: A Comparison of Fidel Castro and Alfredo Stroessner|url=https://www.jstor.org/stable/157386|url-status=live|journal=Journal of Latin American Studies|language=en|volume=23|issue=3|pages=599–620|doi=10.1017/S0022216X00015868|jstor=157386|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308100323/https://www.jstor.org/stable/157386|archive-date=8 mars 2023|access-date=20 tetor 2022}}</ref> === Autokracia === Autokracia është një sistem qeverisjeje në të cilin [[Pushteti (social dhe politik)|pushteti]] suprem është i përqendruar në duart e një personi, vendimet e të cilit nuk i nënshtrohen as kufizimeve të jashtme ligjore dhe as mekanizmave të rregulluar të kontrollit popullor (përveç ndoshta kërcënimit të nënkuptuar të një [[Grusht shteti|grushti shteti]] ose në masë. [[Rebelimi|kryengritje]] ).<ref>{{Cite web|last=Johnson|first=Paul M.|title=Autocracy: A Glossary of Political Economy Terms|url=http://www.auburn.edu/~johnspm/gloss/autocracy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226063927/http://www.auburn.edu/~johnspm/gloss/autocracy%20|archive-date=26 dhjetor 2018|access-date=14 shtator 2012|publisher=Auburn.edu|language=en}}</ref> [[Monarkia absolute]] është një formë historikisht e përhapur e autokracisë, ku një [[Monarku|monark]] qeveris si një [[sovran]] i vetëm pa kufizime në [[Prerogativë mbretërore|prerogativën mbretërore]] . Shumica e monarkive absolute janë [[Monarkia e trashëguar|të trashëguara]], megjithatë disa, veçanërisht [[Selia e Shenjtë]], [[Monarki me zgjedhje|zgjidhen]] nga një [[Kolegji Zgjedhor|kolegj elektoral]] (si [[kolegji i kardinalëve]] ose [[Princi-zgjedhës|princër-zgjedhësve]] ). Forma të tjera të autokracisë përfshijnë [[Tirani|tiraninë]], [[Despotizmi|despotizmin]] dhe [[Diktatura|diktaturën]] . === Aristokracia === Aristokracia {{Efn|{{lang-grc|ἀριστοκρατία}} {{transliteration|grc|aristokratía}}, from {{lang|grc|ἄριστος}} {{transliteration|grc|[[Wikt:aristocrat#English|aristos]]}} "excellent", and {{lang|grc|κράτος}} {{transliteration|grc|[[Wikt:kratos|kratos]]}} "[[Power (social and political)|power]]".}} është një formë qeverisjeje që e vendos pushtetin në duart e një klase të vogël [[Elita|elitare]] [[Klasa sunduese|sunduese]],<ref name="OED2">q</ref> siç është një [[Fisnikëria|fisnik]] i trashëguar ose një [[kastë]] [[Privilegj social|e privilegjuar]] . Kjo klasë ushtron [[Rregulli i pakicës|sundimin e pakicës]], shpesh si një [[timokraci]] [[Pronësia e tokës|tokësore]], [[Plutokracia|plutokraci]] e pasur ose [[Oligarkia|oligarki]] . Shumë monarki ishin aristokraci, megjithëse në monarkitë moderne kushtetuese monarku mund të ketë pak fuqi efektive. Termi ''aristokraci'' mund t'i referohet gjithashtu klasave jo [[Fshatar|fshatare]], jo-shërbëtore dhe [[Burgher (klasa sociale)|joqytetase]] në [[Feudalizmi|sistemin feudal]] === Demokraci === [[File:Democracy claims.svg|thumb|upright=1.5|{{ubl|{{legend|green|Qeveritë kombëtare që vetë-identifikohen si demokraci}}|{{legend|red|Qeveritë kombëtare që nuk vetë-identifikohen si demokraci}}}}]] [[File:Electoral democracies.svg|thumb|upright=1.5|Qeveritë e njohura si "demokraci elektorale" as of 2022 nga sondazhi ''[[Liria në botë|Freedom in the World]]'' {{Efn|Conducted by American [[think tank]] [[Freedom House]], which is largely funded by the [[US government]].}}]] Demokracia është një sistem qeverisjeje ku [[Shtetësia|qytetarët]] ushtrojnë pushtetin duke [[Votoni|votuar]] dhe [[Demokracia deliberative|duke diskutuar]] . Në një [[Demokracia e drejtpërdrejtë|demokraci të drejtpërdrejtë]], qytetaria në tërësi formon drejtpërdrejt një organ qeverisës [[Demokracia pjesëmarrëse|pjesëmarrës]] dhe voton drejtpërdrejt për secilën çështje. Në [[Demokracia indirekte|demokracinë indirekte]], qytetaria qeveris në mënyrë indirekte nëpërmjet përzgjedhjes së [[Demokracia përfaqësuese|përfaqësuesve]] ose [[Votimi i deleguar|delegatëve]] nga njëri-tjetri, zakonisht me [[Zgjedhjet|zgjedhje]] ose, më rrallë, me [[Renditja|renditje]] . Këta qytetarë të përzgjedhur më pas takohen për të formuar një organ qeverisës, si një legjislaturë ose [[Juria|juri]] . Disa qeveri kombinojnë qeverisjen demokratike të drejtpërdrejtë dhe të tërthortë, ku qytetarët zgjedhin përfaqësues për të administruar qeverisjen e përditshme, duke rezervuar gjithashtu të drejtën e qeverisjes drejtpërdrejt përmes [[Iniciativa|nismave popullore]], [[Referendumi|referendumeve]] (plebishitet) dhe të [[Kujtoni zgjedhjet|drejtës për të tërhequr vëmendjen]] . Në një [[Kushtetuta|demokraci kushtetuese,]] kompetencat e shumicës ushtrohen brenda kuadrit të një demokracie përfaqësuese, por kushtetuta kufizon [[Rregulli i shumicës|sundimin e shumicës]], zakonisht nëpërmjet parashikimit nga të gjitha disa [[E drejta universale|të drejta universale]], si [[Liria e shprehjes|liria e fjalës]] ose [[Liria e asociimit|liria e organizimit]].<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'': "democracy".</ref> ==== Republikat ==== Republika është një formë qeverisjeje në të cilën vendi konsiderohet një "çështje publike" ( {{Lang-la|res publica}} ), jo shqetësimi ose pronë private e sundimtarëve, dhe ku zyrat e shteteve më pas zgjidhen ose emërohen drejtpërdrejt ose tërthorazi në vend që të trashëgohen. Populli, ose një pjesë e konsiderueshme e tyre, kanë kontrollin suprem mbi qeverinë dhe ku zyrat shtetërore zgjidhen ose zgjidhen nga njerëz të zgjedhur. Një përkufizim i thjeshtësuar i zakonshëm i një republike është një qeveri ku kreu i shtetit nuk është një monark.<ref name="WordNet2">{{Cite journal|title=republic|url=http://dictionary.reference.com/browse/republic|url-status=live|journal=WordNet 3.0|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090312065659/http://dictionary.reference.com/browse/republic|archive-date=12 mars 2009|access-date=20 mars 2009}}</ref><ref name="M-W2">[][</ref> [[Monteskjë|Montesquieu]] përfshinte të dyja [[Demokracia|demokracitë]], ku të gjithë njerëzit kanë një pjesë në sundim, dhe [[Aristokracia|aristokracitë]] ose [[Oligarkia|oligarkitë]], ku sundojnë vetëm disa nga njerëzit, si forma republikane të qeverisjes.{{sfn|Montesquieu|1748|loc=book 2, chapters 2–3}} Terma të tjerë të përdorur për të përshkruar republika të ndryshme përfshijnë [[Republika Demokratike|republikën demokratike]], [[Republika Kuvendore|republikën parlamentare]], [[Republikë gjysmë presidenciale|republikën gjysmë-presidenciale]], [[Sistemi presidencial|republikën presidenciale]], [[Republika Federale|republikën federale]], [[Republika Popullore|republikën popullore]] dhe [[republika islame|republikën islamike]] . ==== Federalizmi ==== Federalizmi është një koncept politik në të cilin një ''grup'' anëtarësh janë të lidhur së bashku me [[Besëlidhja (ligji)|një besëlidhje]] me një [[Kryesia federale|kryetar përfaqësues]] qeverisës. Termi "federalizëm" përdoret gjithashtu për të përshkruar një sistem qeverisjeje në të cilin [[sovraniteti]] ndahet në mënyrë kushtetuese midis një autoriteti qendror qeverisës dhe njësive politike përbërëse, të quajtura ndryshe shtete, provinca ose ndryshe. Federalizmi është një sistem i bazuar në parime dhe institucione demokratike në të cilat pushteti për të qeverisur ndahet ndërmjet qeverive kombëtare dhe provinciale/shtetërore, duke krijuar atë që shpesh quhet [[Federata|federatë]] .<ref>{{Cite book|last=Cane|first=Peter|title=The new Oxford companion to law|url=https://archive.org/details/newoxfordcompani0000unse|last2=Conaghan|first2=Joanne|date=2008|publisher=Oxford university press|isbn=978-0-19-929054-3|location=Oxford|language=en|chapter=Federalism}}</ref> Përkrahësit shpesh quhen [[Federalist|federalistë]] . == Degët == [[File:Separation of powers.png|thumb|upright=1.5|Ndarja e pushteteve në [[Qeveria Federale e Shteteve të Bashkuara|qeverinë amerikane]], duke demonstruar modelin ''trias politica'']]Qeveritë zakonisht organizohen në institucione të veçanta që përbëjnë degë të qeverisë secila me [[Pushteti (social dhe politik)|kompetenca]], funksione, detyra dhe përgjegjësi të veçanta. Shpërndarja e kompetencave ndërmjet këtyre institucioneve ndryshon ndërmjet qeverive, si dhe funksionet dhe numri i degëve. Një shpërndarje e pavarur, paralele e pushteteve ndërmjet degëve të qeverisë është [[ndarja e pushteteve]] . Një shpërndarje e përbashkët, e kryqëzuar ose e mbivendosur e pushteteve është [[Shkrirja e fuqive|shkrirja e pushteteve]] . Qeveritë shpesh janë të organizuara në tre degë me pushtete të veçanta: një legjislativ, një ekzekutiv dhe një gjyqësor; kjo nganjëherë quhet {{Lang|la|trias politica}}</link> model. Megjithatë, në sistemet [[Kuvendi|parlamentare]] dhe [[Sistemi gjysmë presidencial|gjysmë-presidenciale]], degët e qeverisjes shpesh kryqëzohen, duke pasur anëtarësi të përbashkët dhe funksione të mbivendosura. Shumë qeveri kanë më pak ose degë shtesë, të tilla si një [[komisioni zgjedhor|komision i pavarur zgjedhor]] ose degë [[Institucioni suprem i auditimit|auditimi]] . {{Sfn|Needler|1991}} == Sistemi partiak == Aktualisht, shumica e qeverive administrohen nga anëtarë të një [[Partitë politike|partie politike]] të krijuar në mënyrë eksplicite e cila koordinon aktivitetet e [[zyrtar|zyrtarëve]] qeveritarë të asociuar dhe [[Kandidati|kandidatëve]] për poste. Në një [[Sistemi shumëpartiak|sistem qeverisjeje shumëpartiake]], shumë parti politike kanë kapacitetin për të fituar kontrollin e zyrave qeveritare, zakonisht duke konkurruar në [[Zgjedhjet|zgjedhje]], megjithëse [[numri efektiv i partive]] mund të jetë i kufizuar. [[Qeveria e shumicës]] është një qeveri nga një ose më shumë [[Partia qeverisëse|parti qeverisëse]] që së bashku kanë një shumicë absolute të vendeve në parlament, në kontrast me një [[Qeveria e pakicës|qeveri të pakicës]] në të cilën ata kanë vetëm një shumicë vendesh dhe shpesh varen nga një marrëveshje [[Besimi-dhe-furnizimi|besimi dhe furnizimi]] me palëve të tjera. Një [[Qeveria e koalicionit|qeveri koalicioni]] është ajo në të cilën parti të shumta bashkëpunojnë për të formuar një qeveri si pjesë e një [[Marrëveshja e koalicionit|marrëveshjeje koalicioni]] . Në një qeveri me një parti një parti e vetme formon një qeveri pa mbështetjen e një koalicioni, siç është zakonisht rasti me qeveritë e shumicës, {{Sfn|Gallagher|Laver|Mair|2006}} {{Sfn|Kettle|2015}} por edhe një qeveri e pakicës mund të përbëhet nga vetëm një parti e paaftë për të gjetur një të gatshëm partner koalicioni për momentin. {{Sfn|Duxbury|2021}} Një shtet që mban vazhdimisht një qeverisje njëpartiake brenda një sistemi (nominalisht) shumëpartiak, zotëron një [[Sistemi dominant-partiak|sistem dominues partiak]] . Në një [[Shteti njëpartiak|sistem njëpartiak]] (jodemokratik) një [[Partia në pushtet|parti e vetme në pushtet]] ka të drejtën (pak a shumë) ekskluzive për të formuar qeverinë dhe formimi i partive të tjera mund të pengohet ose të jetë i paligjshëm. Në disa raste, një qeveri mund të ketë një [[jopartizanizmi|sistem jopartiak]], siç është rasti me [[Monarkia absolute|monarkinë absolute]] ose [[Demokracia jopartiake|demokracinë jopartiake]] . == Hartat == Demokracia është forma më e popullarizuar e qeverisjes me më shumë se gjysma e kombeve në botë që janë demokraci - 97 nga 167 kombe që nga viti 2021.<ref name="IDEA2">[https://www.idea.int/gsod/sites/default/files/2021-11/the-global-state-of-democracy-2021_0.pdf The Global State of Democracy 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809193024/https://www.idea.int/gsod/sites/default/files/2021-11/the-global-state-of-democracy-2021_0.pdf |date=9 gusht 2022 }} , International Institute for Democracy and Electoral Assistance</ref> Megjithatë, bota po bëhet më autoritare me një të katërtën e popullsisë së botës nën qeveritë [[Rrëshqitja demokratike|e prapambetura në mënyrë demokratike]] .<ref name="IDEA2" /> [[File:EIU Democracy Index 2017.svg|left|upright=2.75|thumb|Indeksi i Demokracisë nga Economist Intelligence Unit, 2017.<ref>{{Cite web|title=Democracy Index 2017 – Economist Intelligence Unit|url=http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2017.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201221004840/http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2017.pdf|archive-date=21 dhjetor 2020|access-date=17 shkurt 2018|website=EIU.com|language=en}}</ref> ---- {{col-begin}} {{col-break}} '''Full Democracies''' {{legend|#006837|9–10}} {{legend|#1a9850|8–9}} {{col-break}} '''Flawed Democracies''' {{legend|#66bd63|7–8}} {{legend|#a6d96a|6–7}} {{col-break}} '''Hybrid Regimes''' {{legend|#fee08b|5–6}} {{legend|#fdae61|4–5}} {{col-break}} '''Authoritarian Regimes''' {{legend|#f46d43|3–4}} {{legend|#d73027|2–3}} {{legend|#a50026|0–2}} {{col-end}}]] [[File:Blank Map World Secondary Political Divisions.svg|thumb|left|upright=2.75|Nivelet administrative botërore të shkallës së parë dhe të dytë]] [[File:Map of unitary and federal states.svg|left|upright=2.75|thumb|Një hartë botërore që dallon vendet e botës si federata (të gjelbërta) nga shtetet unitare (blu). ---- {{legend|#0000b0|[[Shteti unitar]]}} {{legend|#00e000|[[Federata]]}}]] {{clear}} == Referime == {{Notelist}} == Referime == {{Reflist}} ===Biblografia=== {{Refbegin|colwidth=30em|indent=yes}} * {{Cite journal|last=Brill|first=Sara|date=2016|title=Political Pathology in Plato's Republic|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/apeiron-2015-0003/html|journal=Apeiron|language=en|volume=49|issue=2|pages=127–161|doi=10.1515/apeiron-2015-0003|issn=2156-7093|s2cid=148505083|access-date=4 gusht 2022|archive-date=27 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221027215252/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/apeiron-2015-0003/html|url-status=live}} * {{Cite book|last=Brock|first=Roger|url=https://books.google.com/books?id=QCSGircE9WwC|title=Greek Political Imagery from Homer to Aristotle|date=2013|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-4725-0218-6|location=London|language=en|oclc=1040413173|access-date=14 korrik 2022|archive-date=9 nëntor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231109175722/https://books.google.com/books?id=QCSGircE9WwC|url-status=live}} * {{Cite book|last=Christian|first=David|url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri|title=Maps of Time: an Introduction to Big History|date=2004|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-24476-4|location=Berkeley, CA|language=en|oclc=966003275|url-access=registration}} * {{Cite news|last=Duxbury|first=Charlie|date=29 nëntor 2021|title=Magdalena Andersson named Swedish prime minister (again)|language=en|work=Politico|url=https://www.politico.eu/article/magdalena-andersson-sweden-prime-minister-again-resignation|url-status=live|access-date=2022-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220415130747/https://www.politico.eu/article/magdalena-andersson-sweden-prime-minister-again-resignation/|archive-date=15 prill 2022}} * {{Cite book|last=Frederickson|first=Kari|title=The Dixiecrat Revolt and the End of the Solid South, 1932–1968|url=https://archive.org/details/dixiecratrevolte0000fred|date=2000|publisher=University of North Carolina Press|isbn=978-0-8078-4910-1|location=Chapel Hill|language=en|oclc=475254808}} * {{Cite book|last=Freeland|first=Chrystia|title=Plutocrats: the Rise of the New Global Super-Rich and the Fall of Everyone Else|title-link=Plutocrats (book)|date=2012|publisher=Allen Lane|isbn=978-1-84614-252-9|location=London|language=en|oclc=795857028|author-link=Chrystia Freeland}} * {{Cite book|last1=Gallagher|first1=Michael|title=Representative Government in Western Europe|last2=Laver|first2=M.|last3=Mair|first3=P.|date=2006|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0070366848|edition=4th|location=New York|language=en|oclc=906939909}} * {{Cite book|last=Haider-Markel|first=Donald P.|title=The Oxford Handbook of State and Local Government|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_x1t9|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957967-9|location=Oxford, UK|language=en|oclc=904484428}} * {{Cite news|last=Kettle|first=Martin|date=17 prill 2015|title=Coalition and minority governments are not so unusual in UK elections; The first-past-the-post system has led to fewer one-party majority governments in Britain than might be expected -- only half of all those in the 20th century|language=en|work=Guardian|url=https://link.gale.com/apps/doc/A410102999/ITOF?u=wikipedia&sid=bookmark-ITOF&xid=fe0349d5|url-status=live|access-date=2022-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730081416/https://go.gale.com/ps/i.do?p=ITOF&u=wikipedia&id=GALE%7CA410102999&v=2.1&it=r&sid=bookmark-ITOF&asid=fe0349d5|archive-date=30 korrik 2022|via=Gale General OneFile}} * {{Cite book|title=Comparative politics: interests, identities, and institutions in a changing global order|date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521708400|editor-last=Kopstein|editor-first=Jeffrey|edition=2nd|location=Cambridge, UK|language=en|oclc=1293165230|editor-last2=Lichbach|editor-first2=Mark}} * {{Cite book|title=The Social Science Encyclopedia|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-47635-5|editor-last=Kuper|editor-first=Adam|location=London|language=en|oclc=789658928|editor-last2=Kuper|editor-first2=Jessica}} * {{Cite book|last=Lewellen|first=Ted C.|url=https://books.google.com/books?id=gwJBNWbrXeIC|title=Political Anthropology: An Introduction|date=2003|publisher=Praeger|isbn=978-0-89789-891-1|edition=3rd|location=Westport, CT|language=en|oclc=936497371|access-date=20 maj 2020|archive-date=9 nëntor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231109175725/https://books.google.com/books?id=gwJBNWbrXeIC|url-status=live}} * {{Cite book|last=Montesquieu|title=The Spirit of the Laws|title-link=The Spirit of Law|date=1748|language=en|author-link=Montesquieu}} * {{Cite book|last=Needler|first=Martin C.|title=The Concepts of Comparative Politics|url=https://archive.org/details/conceptsofcompar0000unse|date=1991|publisher=Praeger|isbn=978-0-275-93653-2|location=New York|language=en|oclc=925042067}} * {{Cite journal|last=Renna|first=Thomas|date=shtator 2015|title=The Holy Roman Empire was neither holy, nor Roman, nor an empire|journal=Michigan Academician|language=en|volume=42|issue=1|pages=60–75|doi=10.7245/0026-2005-42.1.60}} * {{Cite journal|last=Ribuffo|first=Leo P.|date=2011|title=20 Suggestions for Studying the Right now that Studying the Right is Trendy|journal=Historically Speaking|language=en|volume=12|issue=1|pages=2–6|doi=10.1353/hsp.2011.0013|s2cid=144367661}} * {{Cite book|last1=Smelser|first1=Neil J.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Baltes|first2=Paul B.|date=2001|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-043076-8|location=New York|language=en|oclc=43548228}} {{Refend}} == Lexo më shumë == * {{Cite book|last1=de Mesquita|first1=Bruce Bueno|title=The Dictator's Handbook: Why Bad Behavior is Almost Always Good Politics|url=https://archive.org/details/dictatorshandboo0000buen|last2=Smith|first2=Alastair|date=2012|publisher=[[PublicAffairs]]|isbn=978-1610390446|location=New York|language=en|oclc=1026803822|author-link=Bruce Bueno de Mesquita}} * {{Cite book|last1=de Mesquita|first1=Bruce Bueno|title=The Logic of Political Survival|title-link=The Logic of Political Survival|last2=Smith|first2=Alastair|last3=Siverson|first3=Randolph M.|last4=Morrow|first4=James D.|date=2003|publisher=[[MIT Press]]|isbn=978-0262025461|location=Cambridge, Massachusetts|language=en|oclc=475265120|author-link=Bruce Bueno de Mesquita|author-link4=James D. Morrow}} * {{Cite book|last=Dobson|first=William J.|title=The Dictator's Learning Curve: Inside the Global Battle for Democracy|url=https://archive.org/details/dictatorslearnin0000dobs|date=2013|publisher=Anchor|isbn=978-0307477552|location=New York|language=en|oclc=849820048|author-link=William J. Dobson}} * {{Cite book|last1=Friedrich|first1=Carl J.|url=https://archive.org/details/totalitariandict0000frie|title=Totalitarian Dictatorship and Autocracy|last2=Brzezinski|first2=Zbigniew K.|date=1966|publisher=Frederick A. Praeger|isbn=978-0674895652|edition=2nd|location=New York|language=en|oclc=826626632|author-link2=Zbigniew Brzezinski|orig-date=1965|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Krader|first=Lawrence|url=https://books.google.com/books?id=rIyZAAAAIAAJ|title=Formation of the State|date=1968|publisher=Prentice-Hall|isbn=0133294900|series=Foundations of Modern Anthropology|location=Englewood Cliffs, New Jersey|language=en|oclc=266086412}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Government, Forms of}} [[Kategoria:Qeveri]] [[Kategoria:Terminologji politike]] cb3au34r4chozhjbee23vlzelmmnyqo Krishtërimi 0 3766 3002543 2962606 2026-06-28T02:26:36Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002543 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Spas vsederzhitel sinay.jpg|parapamje|[[Krishti]] Pantokrator i Manastirit të Shën Katerinës në [[Sinai]], një ikonë encaustike e shekullit të 6-të.]] '''Krishtërimi''' është një [[Fe abrahamike|fe Abrahamike]] [[Monoteizmi|monoteiste]], e cila pohon se [[Jezusi në Krishterim|Jezusi]] u [[Ringjallja e Jezusit|ringjall nga të vdekurit]] dhe është [[Biri i Zotit (Krishterimi)|Biri i Zotit]],<ref>{{Cite encyclopedia|last=Jan Pelikan|first=Jaroslav|title=Christianity &#124; Definition, Origin, History, Beliefs, Symbols, Types, & Facts &#124; Britannica|date=13 gusht 2022|entry=Christianity|url=https://www.britannica.com/topic/Christianity|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|quote=...there is a core of ideas that all New Testament scholars and believers would agree are central to ancient Christian beliefs. One British scholar, James G. Dunn, for example, says they would all agree that “the Risen Jesus is the Ascended Lord.” That is to say, there would have been no faith tradition and no scriptures had not the early believers thought that Jesus was “Risen,” raised from the dead, and, “Ascended,” somehow above the ordinary plane of mortal and temporal experience.}}</ref><ref>{{cite book|last=Young|first=Frances M.|author-link=Frances Young|year=2006|chapter=Prelude: Jesus Christ, foundation of Christianity|editor1-last=Mitchell|editor1-first=M.|editor2-last=Young|editor2-first=F.|title=The Cambridge History of Christianity|volume=1|publisher=Cambridge University Press|pages=1–34|doi=10.1017/CHOL9780521812399.002|isbn=978-1-139-05483-6|quote=The death of Jesus Christ by crucifixion, together with bhis resurrection from the dead, lies at the heart of Christianity.}}</ref><ref>{{Cite web|year=2005|title=Christianity - The Oxford Dictionary of Phrase and Fable|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095610483|access-date=2024-08-06|website=Oxford Reference|publisher=Oxford University Press|quote=The religion based on the person and teachings of Jesus of Nazareth, or its beliefs and practices.}}</ref>{{refn|group=note|name="nontrinitarianism"}} ardhja e të cilit si [[Mesia#Krishterimi|Mesia]] ([[Krishti (titull)|Krishti]]) ishte [[Profecitë mesianike në Dhjatën e Vjetër të përmendura në Dhjatën e Re|parashikuar]] në [[Bibla Hebraike]] (e quajtur [[Dhjata e Vjetër]] në Krishtërim) dhe është përshkruar në [[Dhjata e Re]]. Është [[Grupet kryesore fetare|feja më e madhe]] dhe më e përhapur në botë me mbi 2.38 miliardë ndjekës, duke përbërë rreth 31.2% të [[Popullsia botërore|popullsisë botërore]].<ref name="Pew Research Center-1"/> Ndjekësit e saj, të quajtur [[të Krishterë]], përllogariten të përbëjnë shumicën e popullsisë në [[Krishterimi sipas vendeve|157 vende dhe territore]]. Krishtërimi mbetet [[Kultura e Krishterimit|kulturorisht i larmishëm]] në degët e tij [[Krishterimi Perëndimor|Perëndimore]] dhe [[Krishterimi Lindor|Lindore]], dhe doktrinalisht i larmishëm sa i përket [[Justifikimi (teologji)|justifikimit dhe natyrës së shpëtimit]], [[eklesiologjia|eklesiologjisë]], [[ordinimi|ordinimit]] dhe [[Kristologjia|kristologjisë]]. [[Besojma]] e degëve të ndryshme të [[Lista e denominacioneve të Krishtera|denominacioneve të Krishtera]] zakonisht mban të përbashkët Jezusin si Birin e Zotit{{refn|group=note|name="nontrinitarianism"}}—[[Logosi (Krishterimi)|Logosin]] e [[Trupëzimi (Krishterimi)|trupëzuar]]—i cili [[Shërbesa e Jezusit|shërbeu]], [[Pasioni i Jezusit|vuajti]] dhe [[Kryqëzimi i Jezusit|u kryqëzua]], por u ngjall për [[Shpëtimi në Krishterim|shpëtimin]] e njerëzimit; dhe quhet [[ungjilli]], që do të thotë "lajmi i mirë". Katër [[Ungjilli|ungjijtë kanonikë]] të [[Ungjilli i Mateut|Mateut]], [[Ungjilli i Markut|Markut]], [[Ungjilli i Lukës|Lukës]] dhe [[Ungjilli i Gjonit|Gjonit]] përshkruajnë jetën dhe mësimet e Jezusit siç ruhen në traditën e hershme të Krishtërimit, me Dhjatën e Vjetër si sfond të respektuar të ungjijve. Krishtërimi [[Krishterimi në shekullin e 1-rë|filloi në shekullin e 1-rë]], pas vdekjes së Jezusit, si një sekt [[Judaizmi i Tempullit të Dytë|judaik]] me ndikime [[Judaizmi Helenistik|helenistike]] në provincën [[Perandoria Romake|romake]] të [[Judea (provincë romake)|Judeas]]. [[Dishepulli (Krishterimi)|Dishepujt]] e Jezusit [[Përhapja e Krishterimit|përhapën besimin e tyre]] në rajonin e [[Mesdheu Lindor|Mesdheut Lindor]], pavarësisht [[Persekutimi i të Krishterëve në Perandorinë Romake|persekutimeve të mëdha]]. Përfshirja e [[Paganët|johebrenjve]] bëri që Krishtërimi të [[Krishterimi Hebre#Ndarja e Krishterimit të hershëm dhe Judaizmit|ndahej ngadalë nga Judaizmi]] (shekulli i 2-të). Perandori [[Konstandini I]] dekriminalizoi Krishtërimin në [[Perandoria Romake|Perandorinë Romake]] me [[Edikti i Milanos]] (313), më pas thirri [[Këshilli i Parë i Nikeas|Këshillin e Nikeas]] (325) ku Krishtërimi i hershëm u konsolidua në atë që do të bëhej [[Krishterimi si fe shtetërore e Perandorisë Romake|feja shtetërore e Perandorisë Romake]] (380). [[Kisha e Lindjes]] dhe [[Ortodoksia Orientale]] u ndanë për shkak të dallimeve në [[Kristologjia|kristologji]] (shekulli i 5-të), ndërsa [[Kisha Ortodokse Lindore]] dhe [[Kisha Katolike]] u ndanë në [[Shizma Lindje-Perëndim|Shizmën Lindje-Perëndim]] (1054). [[Protestantizmi]] u nda në denominacione të shumta nga Kisha Katolike gjatë periudhës së [[Reformimi|Reformimit]] (shekulli i 16-të). Pas [[Epoka e Zbulimeve|Epokës së Zbulimeve]] (shek. 15–17), Krishtërimi u zgjerua në mbarë botën përmes [[Misioni i Krishterë|misioneve të krishtera]], [[Ungjillizimi|ungjillizimit]], emigracionit dhe tregtisë së gjerë. Krishtërimi ka luajtur [[Roli i Krishterimit në qytetërim|një rol të spikatur]] në [[Etika e Krishterimit|zhvillimin]] e [[Qytetërimi Perëndimor|qytetërimit perëndimor]], veçanërisht në Evropë nga [[Antikiteti i vonë]] dhe [[Mesjeta]].<ref>{{cite book|last=Perry|first=Marvin|url=https://books.google.com/books?id=U2pnv0Aoh2EC&pg=PA33|title=Western Civilization: A Brief History, Volume I: To 1789|year=2012|publisher=Cengage|isbn=978-1-111-83720-4|page=33}}</ref>{{sfn|Bokenkotter|2004|loc=Preface}}<ref>{{cite book|last1=Hayes|first1=Carlton J. H.|title=Christianity and Western Civilization|url=https://archive.org/details/christianitywest0000haye|year=1954|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-7581-3510-0|page=[https://archive.org/details/christianitywest0000haye/page/2 2]}}</ref> Tre degët kryesore të Krishtërimit** janë [[Katolicizmi Romak]] (1.3 miliardë njerëz), [[Protestantizmi]] (625-900 milionë),{{refn|group=note|Denominacionet e [[Adventizmit]], [[Anabaptizmit]] ([[Amishët]], [[Kisha Apostolike e Krishterë|Apostolikët]], [[Komunitetet Bruderhof|Bruderhofët]], [[Huteritët]], [[Menonitët]], [[Vëllezërit e Lumit]] dhe [[Vëllezërit e Shvarcenaus]]), [[Anglikanizmi]], [[Baptistët]], [[Luteranizmi]], [[Metodizmi]], [[Kisha Moraviane|Moravianët/Husitët]], [[Pentekostalizmi]], [[Vëllezërit Plimouth]], [[Kuakerët|Kuakerizmi]], [[Kalvinizmi|Krishterimi i Reformuar]] ([[Kisha Kongregacionale|Kongregacionalistët]], [[Protestantizmi i Reformuar Kontinental|Reformuar Kontinental]] dhe [[Presbiterianizmi|Presbiterianët]]), si dhe [[Valdenzianizmi]]. Grupi të tjerë që ndonjëherë konsiderohen protestantë përfshijnë kongregacionet e krishtera [[Krishterimi pa denominacion|pa denominacion]].<ref name="Melton2005">{{Cite book|last=Melton|first=J. Gordon|title=Encyclopedia of Protestantism|year=2005|publisher=Infobase|isbn=978-0-8160-6983-5|page=398}}</ref>}}<ref name="gordonconwell.edu">{{cite web|url=https://www.gordonconwell.edu/wp-content/uploads/sites/13/2024/01/Status-of-Global-Christianity-2024.pdf|title=Status of Global Christianity, 2024, in the Context of 1900–2050|publisher=Center for the Study of Global Christianity, Gordon-Conwell Theological Seminary|access-date=23 maj 2024|quote=Protestants: 625,606,000; Independents: 421,689,000; Unaffiliated Christians: 123,508,000}}</ref><ref name="KimOsmerSchweitzer2018">{{cite book|last1=Kim|first1=Hyun-Sook|last2=Osmer|first2=Richard R.|last3=Schweitzer|first3=Friedrich|title=The Future of Protestant Religious Education in an Age of Globalization|year=2018|publisher=Waxmann Verlag|isbn=978-3-8309-8876-2|page=8|url=https://books.google.com/books?id=muV0DwAAQBAJ&pg=PA8}}</ref><ref>{{cite book|last1=Walsham|first1=Alexandra|last2=Cummings|first2=Brian|last3=Law|first3=Ceri|last4=Riley|first4=Karis|title=Remembering the Reformation|date=4 qershor 2020|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-61992-2|page=18|url=https://books.google.com/books?id=2XrpDwAAQBAJ&pg=PT18}}</ref> dhe [[Ortodoksia Lindore]] (230 milionë), ndërsa degë të tjera të rëndësishme përfshijnë [[Ortodoksia Orientale]] (60 milionë), [[Restoracionizmi]] (35 milionë),{{refn|group=note|Denominacionet e [[Restoracionizmit]] përfshijnë [[Kisha Katolike Apostolike|Irvingianët]], [[Kisha e Re (Suedborgian)|Suedborgianët]], [[Kristadelfianët]], [[Lëvizja e Ditëve të Mëvonshme|Mormonët]], [[Dëshmitarët e Jehovait]], [[La Luz del Mundo]], dhe [[Iglesia ni Cristo]].<ref>{{cite book|last1=Lewis|first1=Paul W.|last2=Mittelstadt|first2=Martin William|title=What's So Liberal about the Liberal Arts?: Integrated Approaches to Christian Formation|date=27 prill 2016|publisher=Wipf & Stock|isbn=978-1-4982-3145-9|quote=The Second Great Awakening (1790-1840) spurred a renewed interest in primitive Christianity. What is known as the Restoration Movement of the nineteenth century gave birth to an array of groups: Mormons (The Latter Day Saint Movement), the Churches of Christ, Adventists, and Jehovah's Witnesses. Though these groups demonstrate a breathtaking diversity on the continuum of Christianity they share an intense restorationist impulse.}}</ref><ref name="Spinks2017">{{cite book|last1=Spinks|first1=Bryan D.|title=Reformation and Modern Rituals and Theologies of Baptism: From Luther to Contemporary Practices|url=https://archive.org/details/reformationmoder0000spin|date=2 mars 2017|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-351-90583-1|quote=However, Swedenborg claimed to receive visions and revelations of heavenly things and a 'New Church', and the new church which was founded upon his writings was a Restorationist Church. The three nineteenth-century churches are all examples of Restorationist Churches, which believed they were refounding the Apostolic Church, and preparing for the Second Coming of Christ.}}</ref>}} dhe [[Kisha e Lindjes]] (600,000).<ref>{{cite web|last1=Gao|first1=Ronnie Chuang-Rang|last2=Sawatsky|first2=Kevin|date=7 shkurt 2023|title=Motivations in Faith-Based Organizations|url=https://hc.edu/center-for-christianity-in-business/2023/02/07/motivations-in-faith-based-organizations/|access-date=29 gusht 2024|publisher=[[Houston Christian University]]|quote=For example, Christianity comprises six major groups: Church of the East, Oriental Orthodoxy, Eastern Orthodoxy, Roman Catholicism, Protestantism and Restorationism.}} Gao and Sawatsky refer to [[Robert S. Ellwood|Ellwood, Robert S.]], ''The Encyclopedia of World Religions'', New York: Infobase Publishing (2008) as their source for this taxonomy.</ref> Komunitetet më të vogla të kishave numërohen në mijëra, pavarësisht përpjekjeve për unitet ([[Ekumenizmi]]). Në [[Bota Perëndimore|Perëndim]], Krishtërimi mbetet feja dominuese edhe pse është në një [[Rënia e Krishterimit|rënie të aderimit]], me rreth 70% të popullsisë që identifikohen si të krishterë. [[Rritja e popullsisë së krishterë|Krishtërimi është në rritje]] në Afrikë dhe Azi, dy kontinentet më të populluara në botë. Të krishterët janë [[Përndjekja e të Krishterëve|të përndjekur]] në disa rajone të botës, veçanërisht atje ku janë në pakicë, si në [[Lindja e Mesme]], [[Afrika e Veriut]], [[Azia Lindore]] dhe [[Azia Jugore]]. == Etimologjia == Të krishterët e hershëm hebrenj i referoheshin vetes si 'Rruga' (Koinē greqisht: tês hodoû), ndoshta që vjen nga Isaia 40:3, "përgatitni udhën e Zotit". Sipas Veprave 11:26, termi "i krishterë" (Χρῑστῐᾱνός, Khrīstiānós), që do të thotë "pasues të Krishtit" në lidhje me dishepujt e Jezusit, u përdor për herë të parë në qytetin e Antiokisë nga banorët jo-hebrenj atje. Përdorimi më i hershëm i regjistruar i termit "Krishtërim/Krishtërim" (Χρῑστῐᾱνισμός, Khrīstiānismós) ishte nga Ignatius i Antiokisë rreth vitit 100 pas Krishtit. Emri Jezus vjen nga greqishtja e lashtë: Iēsous, me gjasë nga hebraishtja/aramaishtja: Yēšūaʿ. == Historia == === Krishtërimi i hershëm === ==== Epoka apostolike ==== Krishtërimi u zhvillua gjatë shekullit të 1 të erës sonë si një sekt [[krishterim hebraik|Krishtërim hebraik]] me ndikime [[religjioni helenistik|helene]]<ref>{{Cite encyclopedia|entry=Evodius of Antioch → Antioch, Church of|encyclopedia=Brill Encyclopedia of Early Christianity Online|doi=10.1163/2589-7993_eeco_dum_00001220|title=Evodius of Antioch → Antioch, Church of|date=2018}}</ref> i [[Judaizmi i Tempullit të Dytë]].<ref>{{cite book|first=Catherine|last=Cory|title=Christian Theological Tradition|url=https://books.google.com/books?id=SsZcCgAAQBAJ&pg=PA20|year=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-34958-7|at=p. 20 and forward}}</ref><ref>{{cite book|first=Stephen|last=Benko|title=Pagan Rome and the Early Christians|url=https://books.google.com/books?id=LHHxkapsiEgC&pg=PA22|year=1984|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-34286-7|at=p. 22 and forward}}</ref> Një komunitet i hershëm Krishtërim hebraik u themelua në [[Jeruzalem]] nën drejtimin e [[Pillarëve të Kishës]], konkretisht [[Jakobi i Drejtë]], vëllai i Jezu Krishtit, [[Shën Pjetri|Pjetri]], dhe Gjoni.<ref>{{Citation|last=McGrath|first=Alister E.|author-link=Alister McGrath|year=2006|title=Christianity: An Introduction|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=1-4051-0899-1|page=174}}</ref> Krishtërimi hebraik tërhoqi shpejt adhurues të Zotit nga paganezët, duke paraqitur një problem për [[pikëpamjet fetare hebraike|përpikshmërinë fetare hebraike]], e cila insistonte në respektimin e ngushtë të urdhrave hebraikë. [[Pali i Apostulli]] e zgjidhi këtë duke insistuar se shpëtimi përmes [[Pistis Christou|besimit në Krishtin]], dhe [[Pjesëmarrja në Krisht|pjesëmarrja]] në vdekjen dhe ngjalljen e tij përmes pagëzimit të tyre, mjaftonte.<ref>{{Cite book|last=Seifrid|first=Mark A.|author-link=Mark A. Seifrid|title=Justification by Faith: The Origin and Development of a Central Pauline Theme|chapter='Justification by Faith' and The Disposition of Paul's Argument|series=[[Novum Testamentum]]|location=Leiden|publisher=Brill|year=1992|isbn=9004095217|issn=0167-9732|pages=210–211, 246–247|chapter-url=https://books.google.com/books?id=KdUkuOtOw68C&pg=PA210}}</ref> Fillimisht ai persekutoi krishterët e hershëm, por pas një përvoje konvertimi ai predikoi te [[paganezët]], dhe konsiderohet se pati një efekt formues në identitetin në zhvillim të [[Krishterëve|Krishterëve]] si të ndarë nga Judaizmi. Më pas, largimi i tij nga zakonet hebraike do të rezultonte në krijimin e Krishtërimit si një fe të pavarur.<ref>Wylen, Stephen M., ''The Jews in the Time of Jesus: An Introduction'', Paulist Press (1995), {{ISBN|0809136104}}, fq. 190–192; Dunn, James D.G., ''Jews and Christians: The Parting of the Ways, A.D. 70 to 135'', Wm. B. Eerdmans Publishing (1999), {{ISBN|0802844987}}, [fq. 33–34.; Boatwright, Mary Taliaferro & Gargola, Daniel J & Talbert, Richard John Alexander, ''The Romans: From Village to Empire'', Oxford University Press (2004), {{ISBN|0195118758}}, fq. 426.</ref> ==== Periudha Para-Nicene ==== Kjo periudhë formuese u pasua nga peshkopët e hershëm, të cilët krishterët i konsiderojnë si [[pasuesit e apostujve të Krishtit]]. Që nga viti 150, mësuesit krishterë filluan të prodhojnë vepra teologjike dhe apologjetike që kishin për qëllim mbrojtjen e besimit. Këta autorë janë të njohur si [[Ati i Kishës]], dhe studimi i tyre quhet [[patristika]]. Atëra të njohur të hershëm përfshijnë [[Ignatius i Antiokisë]], [[Polikarp]], [[Justini Martir]], [[Ireneu]], [[Tertuliani]], [[Klementi i Aleksandrisë]] dhe [[Origjeni]]. [[Persekutimi i Krishterëve]] ndodhi në mënyrë të ndërprerë dhe në shkallë të vogël nga autoritetet hebraike dhe [[Persekutimi i krishterëve të hershëm nga romakët|romake]], me veprimet romake që filluan që nga [[Zjarri i Madh i Romës]] në vitin 64 të erës sonë. Shembuj të ekzekutimeve të hershme nën autoritetin hebraik të raportuara në [[Dhiatën e Re]] përfshijnë vdekjen e [[Shën Stefani]]<ref>{{bibleverse|Acts|7:59}}</ref> dhe [[Jakobi, djali i Zebedait]].<ref>{{bibleverse|Acts|12:2}}</ref> [[Persekutimi i Decianit]] ishte konflikti i parë që u zhvillua në nivel perandorak,<ref>Martin, D. 2010. [https://www.youtube.com/watch?v=v1Bh_SAEU90 ''The "Afterlife" of the New Testament and Postmodern Interpretation''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160608093412/https://www.youtube.com/watch?v=v1Bh_SAEU90 |date=8 Qershor 2016 }} ([https://cosmolearning.org/video-lectures/the-afterlife-of-the-new-testament-and-postmodern-interpretation-6819/ transkripti i leksionit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160812141627/https://cosmolearning.org/video-lectures/the-afterlife-of-the-new-testament-and-postmodern-interpretation-6819/ |date=12 Gusht 2016 }}). Universiteti Yale.</ref> kur dekretimi i [[Dekius]] në vitin 250 të erës sonë kërkonte që çdo person në Perandorinë Romake (përveç hebrenjve) të bënte një sakrificë për perënditë romake. [[Persekutimi Diokletian]] që filloi në vitin 303 të erës sonë gjithashtu ishte veçanërisht i ashpër. Persekutimi romak përfundoi në vitin 313 të erës sonë me [[Dekretin e Milanit]]. Ndërkohë që [[Krishterimi proto-ortodoks|Krishtërimi proto-ortodoks]] po bëhej dominues, sekte heterodokse gjithashtu ekzistonin në të njëjtën kohë, të cilat mbanin besime krejtësisht të ndryshme. [[Krishterimi Gnostik|Krishtërimi Gnostik]] zhvilloi një doktrinë [[duotheistike]] të bazuar në iluzion dhe ndriçim në vend të faljes së mëkatit. Me vetëm disa shkrime që përputheshin me kanunin ortodoks në zhvillim, shumica e [[teksteve gnostike]] dhe [[evangjeli gnostike]] përfunduan duke u konsideruar herezike dhe u shtypën nga krishterët kryesorë. Një ndarje graduale e [[Krishterimit të Paganeve|Krishtërimit të Paganeve]] la [[Krishterët Hebraikë]] të vazhdojnë të ndjekin [[Ligji i Moisiut]], duke përfshirë praktika të tilla si prehja. Deri në shekullin e pestë, ata dhe [[evangjelet hebraiko-krishtere]] do të shtypeshin kryesisht nga sekte dominues në të dyja Judaizmin dhe Krishtërimin. ==== Përhapja dhe pranimi në Perandorinë Romake ==== Krishtërimi u përhap mes popujve që flisnin [[Arameik]] përgjatë [[bregdetit të Detit Mesdhe]] dhe gjithashtu në pjesët e brendshme të [[Perandorisë Romake]] dhe më tej në [[Perandorinë Parthe]] dhe në [[Perandorinë Sasani]] që pasoi, përfshirë [[Mesopotaminë]], e cila ka qenë nën sundimin e këtyre perandorive në periudha të ndryshme dhe në nivele të ndryshme.<ref>Michael Whitby, et al. eds. ''Christian Persecution, Martyrdom and Orthodoxy'' (2006) [https://www.questia.com/read/115080283?title=Christian%20Persecution%2c%20Martyrdom%2c%20and%20Orthodoxy online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624034855/https://www.questia.com/read/115080283?title=Christian%20Persecution%2c%20Martyrdom%2c%20and%20Orthodoxy|date=24 June 2011}}</ref> Prania e Krishtërimit në Afrikë filloi në mes të shekullit të 1 pas Krishtit në Egjipt dhe deri në fund të shekullit të 2 në rajonin përreth [[Kartagjenës]]. [[Marku Ungjillori]] pretendohet se ka filluar [[Kisha e Aleksandrisë]] rreth vitit 43 pas Krishtit; kishat e ndryshme më vonë e konsiderojnë këtë trashëgimi të tyre, përfshirë [[Kisha Ortodokse Koptike]].<ref>[[Eusebius i Cezareas]], autori i ''[[Historia e Kishës (Eusebius)|Historisë së Kishës]]'' në shekullin e 4, thotë se Shën Marku ka ardhur në Egjipt në vitin e parë ose të tretë të mbretërimit të Perandorit Klaudi, dmth. në vitet 41 ose 43 pas Krishtit. "Dy mijë vjet Krishterimi Koptik" Otto F.A. Meinardus f. 28.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bethel.edu/~letnie/AfricanChristianity/WesternNorthAfricaHomepage.html|title=A History of the Christian Church in Western North Africa|first=Neil|last=Lettinga|archive-url=https://web.archive.org/web/20010730174045/https://www.bethel.edu/~letnie/AfricanChristianity/WesternNorthAfricaHomepage.html|archive-date=30 korrik 2001|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.allaboutreligion.org/history-of-christianity-in-africa-faq.htm|title=Allaboutreligion.org|publisher=Allaboutreligion.org|access-date=19 nëntor 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101116113632/https://allaboutreligion.org/history-of-christianity-in-africa-faq.htm|archive-date=16 nëntor 2010}}</ref> Disa afrikanë të rëndësishëm që ndikuan në zhvillimin e hershëm të Krishtërimit përfshijnë [[Tertulian]], [[Klementi i Aleksandrisë]], [[Origjeni i Aleksandrisë]], [[Cipriani]], [[Atanasi]], dhe [[Augustini i Hiponës]]. [[Tiridatesi III i Armenisë|Mbreti Tiridates III]] e shpalli Krishtërimin si [[religjionin shtetëror]] në [[Armeni]] në fillim të shekullit të 4 pas Krishtit, duke bërë Armeninë shtetin e parë zyrtarisht të krishterë.<ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|country=Armenia|access-date=8 tetor 2011}}</ref><ref name="almanac">{{cite book|last=Brunner|first=Borgna|title=Time Almanac with Information Please 2007|page=[https://archive.org/details/timealmanac2007w00brun/page/685 685]|isbn=978-1-933405-49-0|year=2006|publisher=Time Home Entertainment|location=New York|url=https://archive.org/details/timealmanac2007w00brun/page/685}}</ref> Kjo nuk ishte një fe krejtësisht e re në Armeni, pasi ishte përhapur në vend që nga shekulli i tretë, por mund të ketë qenë e pranishme edhe më herët.<ref>{{cite journal|last=van Lint|first=Theo Maarten|title=The Formation of Armenian Identity in the First Millennium|journal=Church History and Religious Culture|year=2009|volume=89|issue=1/3|page=269}}</ref> [[Konstandini i Madh|Konstandini I]] u njoh me Krishtërimin në rininë e tij, dhe gjatë gjithë jetës së tij mbështetja e tij për këtë fe u rrit, duke kulmuar me pagëzimin në shtratin e vdekjes.<ref>{{cite book|title=Constantinople: Capital of Byzantium|last=Harris|first=Jonathan|publisher=Bloomsbury Academic|edition=2nd|year=2017|url=https://books.google.com/books?id=b-ECDgAAQBAJ|page=38|isbn=978-1-4742-5467-0}}</ref> Gjatë mbretërimit të tij, persekutimi i miratuar nga shteti ndaj të krishterëve u përfundua me [[Edikti i Serdikës|Ediktin e Tolerancës]] në vitin 311 dhe [[Edikti i Milanos]] në vitin 313. Në atë kohë, Krishtërimi ishte ende një besim pakicë, duke përbërë ndoshta vetëm 5% të popullsisë romake.<ref>{{Cite book|title=Christianity: A Global History|url=https://archive.org/details/christianityglob2000chid|last=Chidester|first=David|publisher=HarperOne|year=2000|page=[https://archive.org/details/christianityglob2000chid/page/n106 91]}}</ref> I frymëzuar nga këshilltari i tij [[Mardonius (filozof)|Mardoniusi]], nipi i Konstandinit [[Juliani (perandor)|Juliani]] e tentoi pa sukses të shtypë Krishtërimin.<ref>{{harvnb|Ricciotti|1999}}</ref> Më 27 shkurt 380, [[Teodosiu I]], [[Gratian]] dhe [[Valentinian II]] shpallën [[Krishterimin Nicene|Krishtërimin Nicene]] si [[Kishën shtetërore të Perandorisë Romake]].<ref>[https://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html Theodosian Code XVI.i.2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814182634/http://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html |date=14 August 2014 }}, in: Bettenson. ''Documents of the Christian Church''. p. 31.</ref> Sapo lidhur me shtetin, Krishtërimi u pasurua; Kisha kërkoi donacione nga të pasurit dhe tani mund të kishte tokë.<ref>{{Cite book|title=Empires in World History: Power and the Politics of Difference|url=https://archive.org/details/empiresinworldhi0000burb|last1=Burbank|first1=Jane|last2=Copper|first2=Frederick|publisher=Princeton University Press|year=2010|page=[https://archive.org/details/empiresinworldhi0000burb/page/n81 64]}}</ref> Konstandini gjithashtu ishte thelbësor në thirrjen e [[Këshillit të Parë të Nikesë]] në vitin 325, i cili synonte të trajtonte [[Arianizmin]] dhe formuloi [[Besimin Nicene]], që përdoret ende në [[Katolikizmi]], [[Ortodoksia Lindore]], [[Luteranizmi]], [[Anglikanizmi]], dhe shumë kisha të tjera [[Protestante]].<ref>{{cite book|last1=McTavish|first1=T. J.|title=A Theological Miscellany: 160 Pages of Odd, Merry, Essentially Inessential Facts, Figures, and Tidbits about Christianity|year=2010|publisher=Thomas Nelson|isbn=978-1-4185-5281-7|quote=The Nicene Creed, as used in the churches of the West (Anglican, Catholic, Lutheran, and others), contains the statement, "We believe [''or'' I believe] in the Holy Spirit, the Lord, the giver of life, who proceeds from the Father and the Son."}}</ref><ref name="UMC—Our Common Heritage as Christians" /> Nika ishte e para e një serie këshillash [[ekumenike]], të cilat definuan formalisht elemente kritike të teologjisë së Kishës, veçanërisht lidhur me [[Kristologjia]].<ref>McManners, ''Oxford Illustrated History of Christianity'', f. 37ff.</ref> [[Kisha e Lindjes]] nuk e pranoi këshillën e tretë dhe ato që pasuan dhe ende është e ndarë sot nga pasardhësit e saj ([[Kisha Asiriane e Lindjes]]). Në aspektin e pasurisë dhe jetës kulturore, [[Perandoria Bizantine]] ishte një nga kulmet e [[historisë së Krishterimit|historisë së Krishtërimit]] dhe [[civilizimit të Krishterimit|civilizimit të Krishtërimit]],<ref name="Cameron 2006 42">{{harvnb|Cameron|2006|p=42}}.</ref> dhe [[Konstandinopoli]] mbeti qyteti kryesor i [[botës krishtere]] në madhësi, pasuri dhe kulturë.<ref>{{harvnb|Cameron|2006|p=47}}.</ref> [[Shkollarët grekë në Rilindje|Pati një interes të rinovuar për filozofinë klasike greke]], si dhe një rritje në prodhimin letrar në greqishten e zakonshme.<ref>{{harvnb|Browning|1992|pp=198–208}}.</ref> Arti dhe literatura bizantine kishin një vend domethënës në Europë, dhe ndikimi kulturor i [[artit bizantin]] në Perëndim gjatë këtij periudhe ishte i madh dhe me rëndësi të qëndrueshme.<ref>{{harvnb|Browning|1992|p=218}}.</ref> Ngjitja më vonë e [[Islamit]] në Afrikën e Veriut zvogëloi madhësinë dhe numrin e bashkësive të krishtera, duke lënë në numër të madh vetëm [[Kisha Ortodokse Koptike]] në Egjipt, [[Kisha Ortodokse Tewahedo Etiopiane]] në Gadishullin e Afrikës dhe [[Krishterimi në Sudanin|Kisha Nubiane]] në Sudan (Nobatia, Makuria dhe Alodia). === Mesjeta === ==== Mesjeta e Hershme ==== Me rënien dhe [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|rënien e Perandorisë Romake në Perëndim]], [[papati]] u bë një lojtar politik, i parë fillimisht në marrëdhëniet diplomatike të [[Papi Leo I|Papës Leo]] me [[Attila Hunin|Hunët]] dhe [[Vandalët]].<ref name="Gonzalez-p238" /> Kisha gjithashtu hyri në një periudhë të gjatë aktiviteti misionar dhe zgjerimi mes fiseve të ndryshme. Ndërsa [[Arianizmi|Arianistët]] shpallën dënimin me vdekje për paganët praktikues (shih [[Masakra e Verdenit]], për shembull), [[Katolikizmi]] gjithashtu u përhap mes [[Hungarezëve]], [[Popujve Gjermanikë|Gjermanikëve]],<ref name="Gonzalez-p238">{{harvnb|González|1984|pp=238–242}}</ref> [[Keltnikëve|Keltnikëve]], [[Popujve Baltikë|Baltikëve]] dhe disa [[Popujve Sllavë|popujve sllavë]].<ref>{{harvnb|Chadwick|1995|pp=60, 130}}</ref> Rreth vitit 500, Krishtërimi ishte plotësisht i integruar në kulturën bizantine dhe të [[Mbretëria Ostrogote|Mbretërisë Ostrogote të Italisë]]<ref>{{Cite book|last=Harari|first=Yuval Noah|title=Sapiens: A Brief History of Humankind|url=https://archive.org/details/sapiensbriefhist0000unse|publisher=Penguin Random House|year=2015|isbn=978-0-09-959008-8|location=London|pages=[https://archive.org/details/sapiensbriefhist0000unse/page/243 243], 247|translator-last=Harari|translator-first=Yuval Noah|author-link=Yuval Noah Harari|translator-last2=Purcell|translator-first2=John|translator-last3=Watzman|translator-first3=Haim|translator-link=Yuval Noah Harari|translator-link3=Haim Watzman}}</ref> dhe [[Benedikti i Nursias]] formuloi [[Rregullat e Shën Benediktit|Rregullat e tij Monastike]], duke vendosur një sistem rregullash për themelimin dhe drejtimin e [[manastireve]].<ref name="Gonzalez-p238" /> [[Monastizmi]] u bë një forcë e fuqishme nëpër Europë,<ref name="Gonzalez-p238" /> dhe nxiti shumë qendra të hershme mësimi, më së shquari në [[Irlandë]], [[Skoci]], dhe [[Galë]], duke kontribuar në [[Rilindjen Karolingjiane]] të shekullit të 9. Në shekullin e 7, [[Pushtimi musliman i Sirisë|Muslimanët pushtuan Sirinë]] (përfshirë [[Jeruzalemin]]), Afrikën e Veriut dhe Spanjën, duke konvertuar një pjesë të popullsisë së krishterë në [[Islam]], përfshirë disa nga [[Krishterimi në Arabinë para-Islame|popullsitë e krishtera të Arabisë para-Islame]], dhe duke vendosur pjesën tjetër nën një status të veçantë [[Dhimmi|ligjor]]. Pjesë e suksesit të muslimanëve ishte shkaku i lodhjes së Perandorisë Bizantine nga konflikti i saj dekadash me [[Persinë]].{{sfn|Mullin|2008|p=88}} Fillimisht në shekullin e 8, me ngjitjen e liderëve [[Karolingë]], Papati kërkoi mbështetje më të madhe politike në [[Mbretërinë Franke]].{{sfn|Mullin|2008|pp=93–94}} Mesjeta solli ndryshime të mëdha brenda kishës.<ref>''Religions in Global Society''. f. 146, Peter Beyer, 2006</ref><ref>Cambridge University Historical Series, ''An Essay on Western Civilization in Its Economic Aspects'', f. 40: Hebraizmi, si edhe Helenizmi, ka qenë një faktor shumë i rëndësishëm në zhvillimin e Civilizimit Perëndimor; Judaizmi, si pararendës i Krishterimit, ka ndikuar indirekt në formësimin e idealeve dhe moralit të kombeve perëndimore që nga epoka e krishterë.</ref><ref>Caltron J.H Hayas, ''Christianity and Western Civilization'' (1953), Stanford University Press, f. 2: "Që disa tipare karakteristike të civilizimit tonë perëndimor—civilizimi i Europës perëndimore dhe i Amerikës—janë formësuar kryesisht nga Judaizëm – Greko – Krishterimi, Katolik dhe Protestante."</ref><ref>Fred Reinhard Dallmayr, ''Dialogue Among Civilizations: Some Exemplary Voices'' (2004), f. 22: Civilizimi perëndimor ndonjëherë përshkruhet gjithashtu si "Krishterim" ose "Civilizimi Judeo-Krishterim".</ref> [[Papi Grigorii i Madh]] reformoi drastikisht [[strukturën kishtare]] dhe administratën.<ref>{{harvnb|González|1984|pp=244–47}}</ref> Në fillim të shekullit të 8, [[ikonoklazmi]] u bë një çështje ndarëse, kur u sponsorizua nga perandorët [[Bizanti]]. [[Këshilli i Dytë Ekumenik i Nikesë|Këshilli i Dytë Ekumenik i Nikesë]] (787) shpalli përfundimisht në favor të ikonave.<ref>{{harvnb|González|1984|p=260}}</ref> Në fillim të shekullit të 10, monastizmi i Krishterë Perëndimor u rinovua më tej përmes udhëheqjes së manastirit të madh benediktin të [[Manastiri Cluny|Cluny]].<ref>{{harvnb|González|1984|pp=278–281}}</ref> ==== Mesjetë e Lartë dhe të Vonë ==== Në Perëndim, nga shekulli XI e tutje, disa shkolla të vjetra katedrale [[Universiteti mesjetar|u bënë universitete]] (shih për shembull [[Universiteti i Oksfordit]], [[Universiteti i Parisit]] dhe [[Universiteti i Bolonjës]]). Më parë, arsimi i lartë ishte domeni i shkollave kristiane [[shkolla katedrale]] ose [[shkolla monastike]] (''Scholae monasticae''), të drejtuara nga [[murg]] dhe [[murgeshë]]. Dëshmitë e këtyre shkollave datojnë që nga shekulli i 6-të pas Krishtit.<ref>Riché, Pierre (1978): "Education and Culture in the Barbarian West: From the Sixth through the Eighth Century", Columbia: University of South Carolina Press, {{ISBN|0872493768}}, pp. 126–127, 282–298</ref> Këto universitete të reja e zgjeruan programin mësimor për të përfshirë kurse akademike për klerikë, avokatë, shërbëtorë civilë dhe mjekë.<ref>Rudy, ''The Universities of Europe, 1100–1914'', p. 40</ref> Universiteti njihet në përgjithësi si një institucion që ka origjinën e tij në ambientin [[Historia e Krishterimit|Kristian Mesjetar]].<ref name="verger1999">{{cite book|last=Verger|first=Jacques|year=1999|author-link=:fr:Jacques Verger|title=Culture, enseignement et société en Occident aux XIIe et XIIIe siècles|edition=1st|language=fr|publisher=Presses universitaires de Rennes in Rennes|isbn=978-2868473448|url=https://openlibrary.org/works/OL822497W|access-date=17 qershor 2014}}</ref><ref>Verger, Jacques. "The Universities and Scholasticism", in The New Cambridge Medieval History: Volume V c. 1198–c. 1300. Cambridge University Press, 2007, 257.</ref><ref>Rüegg, Walter: "Foreword. The University as a European Institution", in: ''A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages'', Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0521361052}}, pp. xix–xx</ref> Njëkohësisht me ngritjen e "qyteteve të reja" nëpër Evropë, u themeluan [[rendet mendikante]], duke sjellë [[jeta e shenjtë (Kisha katolike)|jetën e shenjtë fetare]] jashtë manastirit dhe në ambientin e ri urban. Dy lëvizjet kryesore mendikante ishin [[Françeskanët]]<ref>{{harvnb|González|1984|pp=303–307, 310ff., 384–386}}</ref> dhe [[Urdhri dominikan|Dominikanët]],<ref>{{harvnb|González|1984|pp=305, 310ff., 316ff}}</ref>, të themeluar nga [[Françesku i Asizit]] dhe [[Shën Dominiku|Dominiku]], përkatësisht. Të dyja këto urdhra bënë kontribute të rëndësishme në zhvillimin e universiteteve të mëdha të Evropës. Një urdhër tjetër i ri ishin [[Cistercianët]], të cilët, me manastiret e tyre të mëdha dhe të izoluara, udhëhoqën vendosjen e zonave të dikurshme të egra. Gjatë kësaj periudhe, ndërtimi i kishave dhe arkitektura kishtare arritën kulmin, duke kulmuar në urdhrat e arkitekturës [[Romanike]] dhe [[Gotike]] dhe ndërtimin e katedraleve të mëdha evropiane.<ref>{{harvnb|González|1984|pp=321–323, 365ff}}</ref> [[Nationalizmi kristian]] u shfaq gjatë kësaj periudhe, kur kristianët ndjenin dëshirën për të rimarrë tokat ku Krishtërimi kishte lulëzuar historikisht.<ref>{{cite book|title=Parole de l'Orient|volume=30|year=2005|publisher=Université Saint-Esprit|page=488}}</ref> Nga viti 1095, nën papatin e [[Urban II]], u nis [[Kryqëzata e Parë]].<ref>{{harvnb|González|1984|pp=292–300}}</ref> Këto ishin një seri fushatash ushtarake në [[Tokën e Shenjtë]] dhe në vende të tjera, të nisura si përgjigje ndaj lutjeve të Perandorit Bizantin [[Aleksi I]] për ndihmë kundër zgjerimit [[Popujt turq|turk]]. Kryqëzatat përfundimisht dështuan për të ndaluar agresionin islam dhe madje kontribuan në armiqësinë mes kristianëve dhe shkatërrimin e [[Kostandinopojës]] gjatë [[Kryqëzatës së Katërt]].<ref>Riley-Smith. ''The Oxford History of the Crusades''.</ref> Kisha Krishtiane përjetoi një konflikt të brendshëm midis shekujve VII dhe XIII, që rezultoi në një [[Shizma Lindore-Perëndimore|shizmë]] midis Kishës [[Kisha Latine]] të degës [[Krishterimi Perëndimor|Krishtërimi Perëndimor]], Kisha që tani është Katolike, dhe një dege [[Krishterimi Lindor|Lindore]], kryesisht greke, (Kisha Ortodokse Lindore). Të dyja palët nuk ishin dakord për një numër çështjesh administrative, liturgjike dhe doktrinore, më së shumti [[Opozita Ortodokse Lindore ndaj supremacisë papale]].<ref>{{cite web|url=https://www.orthodoxinfo.com/general/greatschism.aspx|title=The Great Schism: The Estrangement of Eastern and Western Christendom|publisher=Orthodox Information Centre|access-date=26 maj 2007|archive-date=29 qershor 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629153450/http://www.orthodoxinfo.com/general/greatschism.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>Duffy, ''Saints and Sinners'' (1997), p. 91</ref> [[Kuvendi i Dytë i Lionit]] (1274) dhe [[Kuvendi i Firences]] (1439) përpiqen të ribashkojnë kishat, por në të dyja rastet, Ortodoksët Lindorë refuzuan të zbatojnë vendimet, dhe dy kishat kryesore mbetën të ndara deri në ditët e sotme. Megjithatë, Kisha Katolike ka arritur bashkimin me disa [[Kisha Katolike Lindore|kishat më të vogla lindore]]. Në shekullin e XIII, një theks i ri mbi vuajtjet e Jezusit, i shembëlltuar nga predikimi i Françeskanëve, kishte si pasojë kthimin e vëmendjes së adhuruesve ndaj hebrenjve, për të cilët [[krishterimi|Krishtërimi]] kishte vendosur fajin për vdekjen e Jezusit. Toleranca e kufizuar e Krishtërimit ndaj hebrenjve nuk ishte e re—Augustini i Hipponës tha se hebrenjtë nuk duhej lejuar të shijonin qytetarinë që krishterët e merrnin si të mirëqenë—por antipatia në rritje ndaj hebrenjve ishte një faktor që çoi në [[Edikti i Dëbimit|dëbimin e hebrenjve nga Anglia në 1290]], e para nga shumë dëbime të tilla në Evropë.<ref>{{cite book|last=MacCulloch|first=Diarmaid|title=Christianity: The First Three Thousand Years|publisher=Penguin|year=2011|url=https://books.google.com/books?id=7x4m20TRYzQC|isbn=978-1-101-18999-3}}</ref><ref>{{cite book|last=Telushkin|first=Joseph|title=Jewish Literacy|publisher=HarperCollins|pages=[https://archive.org/details/jewishliteracy00telu/page/192 192–193]|year=2008|isbn=978-0-688-08506-3|url=https://archive.org/details/jewishliteracy00telu/page/192}}</ref> Fillohet nga viti 1184, pas kryqëzatës kundër heresisë [[Katari|Katar]]<ref>{{harvnb|González|1984|pp=300, 304–305}}</ref>, u krijuan disa institucione, të cilat njihen gjerësisht si [[Inkuizita]], me qëllim të shtypjes së [[heresë]] dhe sigurimit të unitetit fetar dhe doktrinar brenda Krishtërimit përmes [[konvertimit fetar|konvertimit]] dhe ndjekjes.<ref>{{harvnb|González|1984|pp=310, 383, 385, 391}}</ref> === Epoka Moderne === ==== Reforma Protestante dhe Kontrareforma ==== Shekulli i 15-të [[Rilindja]] solli një interes të rinovuar për mësimin e lashtë dhe klasikor. Gjatë [[Reformës]], [[Martin Luteri]] publikoi ''[[Tridhjetë e Pesë Tezat]]'' në vitin 1517 kundër shitjes së [[faljeve]].<ref name="Simon">Simon. ''Great Ages of Man: The Reformation''. fq. 39, 55–61.</ref> Kopjet e shtypura shpërndahen shpejt nëpër Evropë. Në vitin 1521 [[Edikti i Worms]] dënoi dhe ekskomunikoi Luterin dhe ndjekësit e tij, duke rezultuar në shkëputjen e [[Krishterimi Perëndimor|Krishtërimit Perëndimor]] në disa degë.<ref>Simon. ''Great Ages of Man: The Reformation''. fq. 7.</ref> Reformatorë të tjerë si [[Huldrych Zwingli|Zwingli]], [[Johannes Oecolampadius|Oecolampadius]], [[John Calvin|Calvin]], [[John Knox|Knox]], dhe [[Jacobus Arminius|Arminius]] kritikuan më tej mësimet dhe kultin katolik. Këto sfida u zhvilluan në lëvizjen e quajtur [[Protestantizmi]], e cila e hodhi poshtë [[primati papal|primatin e papës]], rolin e traditës, [[sakramentet katolike|shtatë sakramentet]], dhe doktrina dhe praktikat të tjera.<ref name="Simon" /> [[Reformimi Angleze|Reformimi në Angli]] filloi në vitin 1534, kur [[Henri VIII i Anglisë|Mbreti Henri VIII]] shpalli veten [[Aktin e Supremacisë|kreu]] i [[Kisha e Anglisë]]. Duke filluar nga viti 1536, manastiret në të gjithë Anglinë, Uellsin dhe Irlandën u [[Shkrirja e manastireve|shkrinë]].<ref>Schama. ''A History of Britain''. fq. 306–310.</ref> [[Thomas Müntzer]], [[Andreas Karlstadt]] dhe teologë të tjerë e perceptuan si të korrupsionuar si Kishën Katolike ashtu dhe besimet e [[Reformimi Magistral]]. Aktiviteti i tyre solli [[Reformimin Radikal]], i cili krijoi disa degë [[Anabaptizmi|Anabaptiste]]. Pjesërisht si përgjigje ndaj Reformës Protestante, Kisha Katolike u angazhua në një proces të madh reforme dhe rinovimi, të njohur si [[Kontrareforma]] ose Reforma Katolike.{{sfn|Bokenkotter|2004|fq. 242–244}} [[Kuvendi i Trentit]] sqaroi dhe riafirmoi doktrinën katolike. Gjatë shekujve të ardhshëm, konkurrenca mes katolicizmit dhe protestantizmit u ngatërrua thellësisht me luftërat politike mes shteteve evropiane.<ref>Simon. ''Great Ages of Man: The Reformation''. fq. 109–120.</ref> Ndërkohë, zbulimi i Amerikës nga [[Kristofor Kolombi]] në 1492 solli një valë të re aktiviteti misionar. Pjesërisht nga entuziazmi misionar, por nën shtysën e [[Kolonializmi|zgjerimit kolonal]] nga fuqitë evropiane, Krishtërimi u përhap në Amerikë, Oqeaninë, Azinë Lindore dhe Afrikën nën-Sahariane. Nëpër gjithë Evropën, ndarja e shkaktuar nga Reforma çoi në shpërthime të [[dhunës fetare]] dhe në krijimin e kishave shtetërore të veçanta në Evropë. [[Luteranizmi]] u përhap në pjesët veriore, qendrore dhe lindore të Gjermanisë së sotme, [[Livonia]], dhe Skandinavi. [[Anglikanizmi]] u krijua në Angli në vitin 1534. [[Kalvinizmi]] dhe variacionet e tij, si [[Presbiterianizmi]], u prezantuan në Skoci, Holandë, Hungari, Zvicër, dhe Francë. [[Arminianizmi]] fitoi ndjekës në Holandë dhe [[Frisia]]. Përfundimisht, këto ndryshime çuan në shpërthimin e [[luftërave fetare|konflikteve]] në të cilat feja luajti një faktor kyç. [[Lufta e Tridhjetë Viteve]], [[Lufta Civile Angleze]], dhe [[Luftërat Fetare Franceze]] janë shembuj të shquar. Këto ngjarje intensifikuan [[debatein e krishterë mbi përndjekjen dhe tolerancën]].<ref>Një përmbledhje të përgjithshme rreth diskutimit anglez jepet në Coffey, ''Persecution and Toleration in Protestant England 1558–1689''.</ref> Në ringjalljen e neoplatonizmit [[Humanizmi i Rilindjes|humanistët e Rilindjes]] nuk e hodhën poshtë Krishtërimin; përkundrazi, shumë nga veprat më të mëdha të [[Rilindja]] ishin të dedikuara për të, dhe Kisha Katolike sponsorizoi shumë vepra të [[arti i Rilindjes]].<ref name="openuni">Open University, ''[https://www.open.ac.uk/Arts/renaissance2/religion.htm Looking at the Renaissance: Religious Context in the Renaissance]'' (Marrë më 10 maj 2007)</ref> Shumë, nëse jo shumica, e artit të ri ishte e porositur nga ose e dedikuar Kishës.<ref name="openuni" /> Disa studiues dhe historianë i atribuojnë Krishtërimin si kontribues në ngritjen e [[Revolucioni Shkencor]].<ref>Disa studiues dhe historianë i atribojnë Krishterimin si kontribues në ngritjen e Revolucionit Shkencor: * {{cite web|last1=Harrison|first1=Peter|date=8 Maj 2012|title=Christianity and the rise of western science|url=https://www.abc.net.au/religion/articles/2012/05/08/3498202.htm|access-date=28 Gusht 2014|website=[[Australian Broadcasting Corporation]]}} * {{citation|last=Noll|first=Mark|title=Science, Religion, and A.D. White: Seeking Peace in the "Warfare Between Science and Theology"|url=https://biologos.org/uploads/projects/noll_scholarly_essay2.pdf|page=4|access-date=14 Janar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322013257/https://biologos.org/uploads/projects/noll_scholarly_essay2.pdf|url-status=dead|publisher=The Biologos Foundation|archive-date=22 Mars 2015|author-link=Mark Noll}} * {{Citation|last1=Lindberg|first1=David C.|title=God & Nature: Historical Essays on the Encounter Between Christianity and Science|pages=5, 12|year=1986|chapter=Introduction|place=Berkeley dhe Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-05538-4|last2=Numbers|first2=Ronald L.|author-link=David C. Lindberg|author2-link=Ronald L. Numbers}} * {{cite book|last=Gilley|first=Sheridan|title=The Cambridge History of Christianity: Volume 8, World Christianities c. 1815 – c. 1914|publisher=Cambridge University Press|others=Brian Stanley|year=2006|isbn=0-521-81456-1|page=164}} * Lindberg, David. (1992). ''The Beginnings of Western Science''. University of Chicago Press. fq. 204.</ref> Shumë figura historike të njohura që ndikuan në [[Shkencën Perëndimore]] e konsideronin veten si të krishterë, si [[Nicolaus Copernicus]],<ref>''Pro forma'' kandidat për Princ-Peshkop të Warmia, cf. Dobrzycki, Jerzy, dhe Leszek Hajdukiewicz, "Kopernik, Mikołaj", ''[[Polski słownik biograficzny]]'' (Fjalori Biografik Polak), vol. XIV, Wrocław, [[Polska Akademia e Shkencave]], 1969, fq. 11.</ref> [[Galileo Galilei]],<ref>{{cite book|last=Sharratt|first=Michael|year=1994|title=Galileo: Decisive Innovator|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-56671-1|pages=17, 213}}</ref> [[Johannes Kepler]],<ref>"Pasi nuk e pranoi Formulën e Pajtimit pa disa rezerva, ai u ekskomunikua nga bashkësia luterane. Pasi mbeti besnik ndaj luteranizmit të tij gjatë gjithë jetës, ai përjetoi dyshime të vazhdueshme nga katolikët." John L. Treloar, "Biografia e Kepler tregon një njeri me integritet të rrallë. Astronomi e shihte shkencën dhe shpirtëroritetin si një tërësi." ''National Catholic Reporter'', 8 Tetor 2004, fq. 2a. Një shqyrtim i James A. Connor ''Kepler's Witch: An Astronomer's Discovery of Cosmic Order amid Religious War, Political Intrigue and Heresy Trial of His Mother'', Harper San Francisco.</ref> [[Isaac Newton]]<ref>[[Richard S. Westfall]] – [[Indiana University]] {{cite book|url=https://galileo.rice.edu/Catalog/NewFiles/newton.html|title=The Galileo Project|publisher=[[Rice University]]|access-date=5 Korrik 2008<!-- , 2012-02-07-->}}</ref> dhe [[Robert Boyle]].<ref>{{cite web|url=https://www.stmarylebow.co.uk/?Boyle_Lecture|title=The Boyle Lecture|work=St. Marylebow Church|access-date=18 Shkurt 2022|archive-date=22 Dhjetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051144/http://www.stmarylebow.co.uk/?Boyle_Lecture|url-status=dead}}</ref> ==== Pas Ndriçimit ==== Në epokën e njohur si [[Përçarja e Madhe]], kur në Perëndim, [[Epoka e Ndriçimit]] dhe [[revolucioni shkencor]] sollën ndryshime të mëdha shoqërore, Krishtërimi u përball me forma të ndryshme [[skepticizmi]] dhe me disa ideologji moderne [[Ideologji|politike]], si versionet e [[socializmi]]t dhe [[liberalizmi]]t.<ref>{{cite book|last=Novak|first=Michael|title=Catholic social thought and liberal institutions: Freedom with justice|year=1988|publisher=Transaction|isbn=978-0-88738-763-0|page=63|url=https://books.google.com/books?id=7pb1GDmxA1UC&pg=PA63}}</ref> Ngjarjet u shtrinë nga thjesht [[anti-klerikalizmi]] deri te shpërthimet e dhunshme kundër Krishtërimit, siç ishte [[dekristianizimi i Francës gjatë Revolucionit Francez|dekristianizimi i Francës gjatë Revolucionit Francez]],<ref>Mortimer Chambers, ''The Western Experience'' (vol. 2) chapter 21.</ref> [[Lufta Civile Spanjolle]], dhe disa lëvizje [[Markizëm|marksiste]], sidomos [[Revolucioni Rus (1917)|Revolucioni Rus]] dhe [[persekutimi i të krishterëve në Bashkimin Sovjetik]] nën [[ateizmin shtetëror]].<ref>''Religion and the State in Russia and China: Suppression, Survival, and Revival'', by Christopher Marsh, p. 47. Continuum International Publishing Group, 2011.</ref><ref>''Inside Central Asia: A Political and Cultural History'', by Dilip Hiro. Penguin, 2009.</ref><ref>{{cite book|last=Adappur|first=Abraham|title=Religion and the Cultural Crisis in India and the West|url=https://books.google.com/books?id=44DYAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Intercultural Publications|isbn=978-8185574479|quote=Forced Conversion under Atheistic Regimes: It might be added that the most modern example of forced "conversions" came not from any theocratic state, but from a professedly atheist government—that of the Soviet Union under the Communists.}}</ref><ref>Geoffrey Blainey 2011). ''A Short History of Christianity''; Viking; p. 494</ref> Veçanërisht presionuese në Evropë ishte formimi i [[shteteve kombëtare]] pas [[epokës Napoleonike]]. Në të gjitha vendet evropiane, denominacione të ndryshme të Krishtërimit u gjendën në konkurrencë më njëra-tjetrën dhe me shtetin, në masë më të madhe ose më të vogël. Variablat ishin përmasat relative të denominacioneve dhe orientimi fetar, politik dhe ideologjik i shteteve. Urs Altermatt nga [[Universiteti i Friburgut]], duke u përqendruar posaçërisht te katolicizmi në Evropë, identifikon katër modele për kombet evropiane. Në vendet tradicionalisht me shumicë katolike si Belgjika, Spanja dhe Austria, në një masë të caktuar, komunitetet fetare dhe kombëtare janë më shumë ose më pak identike. Simbioza kulturore dhe ndarja gjenden në Poloni, Republikën e Irlandës dhe Zvicër, të gjitha vende me denominacione konkurruese. Konkurrenca gjendet në Gjermani, Holandë dhe përsëri Zvicër, të gjitha vende me popullsi katolike pakicë, të cilat, në masë më të madhe ose më të vogël, identifikoheshin me kombin. Së fundmi, ndarja midis fesë (përsëri, konkretisht katolicizmit) dhe shtetit është e dukshme në një masë të madhe në Francë dhe Itali, vende ku shteti e kundërshtonte aktivisht autoritetin e Kishës Katolike.<ref>{{cite book|last=Altermatt|first=Urs|title=Religion und Nation: Katholizismen im Europa des 19. und 20. Jahrhundert|year=2007|publisher=[[Kohlhammer Verlag]]|isbn=978-3-17-019977-4|pages=15–34|editor-first=Urs|editor-last=Altermatt|editor-first2=Franziska|editor-last2=Metzger|language=de|chapter=Katholizismus und Nation: Vier Modelle in europäisch-vergleichender Perspektive}}</ref> Faktorët e kombinuar të formimit të shteteve kombëtare dhe [[ultramontanizmi]], veçanërisht në Gjermani dhe Holandë, por edhe në Angli në një masë shumë më të vogël,<ref>{{cite book|last=Heimann|first=Mary|title=Catholic Devotion in Victorian England|url=https://archive.org/details/catholicdevotion0000heim|year=1995|publisher=Clarendon|isbn=978-0-19-820597-5|pages=[https://archive.org/details/catholicdevotion0000heim/page/n178 165]–173}}</ref> shpesh i detyronin kishat katolike, organizatat dhe besimtarët të zgjidhnin midis kërkesave kombëtare të shtetit dhe autoritetit të Kishës, veçanërisht papës. Ky konflikt kulmoi në [[Kuvendin e Parë të Vatikanit]], dhe në Gjermani do të çonte drejtpërdrejt në ''[[Kulturkampf]]''.<ref>''The Oxford Handbook of Modern German History'' Helmut Walser Smith, p. 360, OUP Oxford, 2011</ref> Angazhimi i krishterë në Europë ra ndërsa moderniteti dhe sekularizmi po shfaqeshin,<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12811197|work=BBC News|title=Religion may become extinct in nine nations, study says|date=22 mars 2011}}</ref> sidomos në [[Republikën Çeke]] dhe [[Estoni]],<ref>{{cite web|url=https://www2.ttcn.ne.jp/~honkawa/9460.html|script-title=ja:図録▽世界各国の宗教|publisher=.ttcn.ne.jp|lang=ja|access-date=17 gusht 2012|archive-date=18 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818064540/http://www2.ttcn.ne.jp/~honkawa/9460.html|url-status=dead}}</ref> ndërsa angazhimet fetare në Amerikë kanë qenë përgjithësisht më të larta krahasuar me Evropën. Ndryshimet në Krishtërimin botëror gjatë shekullit të kaluar kanë qenë të rëndësishme, që nga viti 1900, Krishtërimi është përhapur shpejt në [[Globin e Jugut]] dhe vendet e Botës së Tretë.<ref>{{cite book|last=Jenkins|first=Philip|author-link=Philip Jenkins|year=2011|title=The Next Christendom: The Coming of Global Christianity|chapter=The Rise of the New Christianity|chapter-url=https://books.google.com/books?id=rPBoAgAAQBAJ&pg=PA101|publisher=[[Oxford University Press]]|pages=101–133|isbn=978-0-19-976746-5}}</ref> Fundi i shekullit të 20-të tregoi zhvendosjen e besnikërisë krishtere në [[Botën e Tretë]] dhe Hemisferën Jugore në përgjithësi,<ref>{{cite book|page=[https://archive.org/details/christianityaswo0000kims/page/n11 2]|title=Christianity as a World Religion|url=https://archive.org/details/christianityaswo0000kims|author-last1=Kim|author-first1=Sebastian|author-last2=Kim|author-link=Sebastian Kim|author-first2=Kirsteen|author-link2=Kirsteen Kim|publisher=Continuum|location=London|year=2008}}</ref><ref>{{cite book|first=Jehu|last=Hanciles|title=Beyond Christendom: Globalization, African Migration, and the Transformation of the West|url=https://books.google.com/books?id=vmCDAwAAQBAJ|year=2008|publisher=Orbis|isbn=978-1-60833-103-1}}</ref> me Perëndimin që nuk është më bartësi kryesor i Krishtërimit. Pothuajse 7 deri 10% e [[Arabëve]] janë [[Krishtër]]<ref>{{cite book|last=Fargues|first=Philippe|title=Christian Communities in the Middle East|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-829388-0|chapter=A Demographic Perspective|editor1-last=Pacini|editor1-first=Andrea}}</ref>, më të shpeshtë në Egjipt, [[Siri]] dhe [[Liban]].<ref>{{cite web|last1=Johnson|first1=Todd|title=Christianity in the Middle East|url=https://www.gordonconwell.edu/blog/christianity-in-the-middle-east/|website=[[Gordon–Conwell Theological Seminary]]|access-date=13 dhjetor 2024|date=26 shkurt 2020}}</ref> == Burime të të dhënave == ''- Botuar për here te pare ne gjuhen angleze ne "Balkanistica - University of Missisipi", 13 (2000). Botohet për herë të parë në gjuhën shqipe. Përkthimi në shqip "Bota Shqiptare" redaktuar nga vetë autori (Robert Elsie).'' == Shiko edhe == * [[Historia e Krishtërimit]] * [[Krishtërimi i hershëm]] * [[Kultura e Krishterë]] * [[Shpirti i Shenjtë]] * [[Kisha katolike romake]] * [[Kisha Ortodokse]] * [[Lista e Papëve]] * [[Kisha Ortodokse Autoqefale e Shqipërisë]] * [[Arti në Kishën Ortodokse të Shqipërisë]] == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20120229192315/http://www.orthodoxalbania.org/Shqip/histori/BH%20Book1a.htm Orthodoxalbania.org] * [https://web.archive.org/web/20150925204836/http://forumkatolik.com/ Forum Katolik Shqiptar] * [http://pergjigje.org/ Krishtërimi Përgjigjet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918230645/http://pergjigje.org/ |date=18 shtator 2012 }} == Referime == [[Kategoria:Krishtërim| ]] [[Kategoria:Fe abrahamike]] [[Kategoria:Fe]] [[tt:Xristianlıq]] <references /> 9sy3cmu0qzsgvy01ymxvy850s99oy3s Ushtria Çlirimtare e Kosovës 0 4834 3002388 3000817 2026-06-27T20:53:21Z Albanian atdhetar 162427 /* */ 3002388 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction | name = Ushtria Çlirimtare e Kosovës | native_name = | war = [[Lufta e Kosovës|Luftën e Kosovës]] | image = Emblema-UÇK-KLA-Logo.svg |caption=Emblema e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës<br> [[File:KLA FLAG (HD).png|200px]]<br>Flamuri i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës | motto = | active = 1990–1999 | ideology = [[Shqipëria Etnike|Çlirimi dhe bashkimi i trojeve shqiptare]] | leaders = <!-- MOS SHTONI më shumë udhëheqës të UÇK-së. Vetëm ata të shquar sipas burimeve që lista të jetë e kuptueshme. --> {{Plainlist| * [[Adem Jashari]] {{KIA}} * [[Agim Çeku]] * [[Azem Syla]] * [[Sami Lushtaku]] * [[Zahir Pajaziti]] {{KIA}} * [[Rrustem Mustafa]] * [[Ramush Haradinaj]] * [[Fatmir Limaj]] * [[Rrahman Rama]] * [[Shukri Buja]] * [[Ahmet Isufi]]}} | headquarters =[[Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] | area = [[Kosova|Kosovë]] * [[Shqipëria|Shqipëri]] *[[Kukës]] *[[Tropojë]] *[[Burrel]] | strength = 17.000 – 20.000 luftëtarë | predecessor = | successor = [[Skeda:Flag of the Kosovo Protection Corps.svg|25px|border]] [[Trupat e Mbrojtjes së Kosovës]] (1999–2009)<br>[[Skeda:UCPMB Flag.png|25px|border]] [[Ushtria Çlirimtare për Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc]]<br>[[Skeda:NLA FLAG (HD).png|25px|border]] [[Ushtria Çlirimtare Kombëtare]] | allies = [[File:Flag of Albania (1992–2002).svg|25px|border]] [[Shqipëria]]<br> [[File:Flag of Kosova (1991–1999).svg|25px|border]] [[Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës (1998-1999)|FARK-u]]<br />{{Collapsible list |bullets = yes |title = [[File:Flag of NATO.svg|25px|border]] [[NATO]] |[[File:Flag of USA.svg|25px|border]] [[SHBA]] |[[File:Flag of Belgium.svg|25px|border]] [[Belgjika]] |[[File:Flag of Canada.svg|25px|border]] [[Kanada]] |[[File:Flag of Denmark.svg|25px|border]] [[Danimarka]] |[[File:Flag of France.svg|25px|border]] [[Franca]] |[[File:Flag of Germany.svg|25px|border]] [[Gjermania]] |[[File:Flag of Italy.svg|25px|border]] [[Italia]] |[[File:Flag of Luxembourg.svg|25px|border]] [[Luksemburgu]] |[[File:Flag of Netherlands.svg|25px|border]] [[Holanda]] |[[File:Flag of Norway.svg|25px|border]] [[Norvegjia]] |[[File:Flag of Portugal.svg|25px|border]] [[Portugalia]] |[[File:Flag of Spain.svg|25px|border]] [[Spanja]] |[[File:Flag of Turkey.svg|25px|border]] [[Turqia]] |[[File:Flag of United Kingdom.svg|25px|border]] [[Britania e Madhe]] }} | opponents = [[File:Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|25px|border]] [[Jugosllavia]] *[[File:Flag of Serbia (1992–2004).svg|25px|border]] [[Serbia]] *[[File:Flag of Montenegro (1993–2004).svg|25px|border]] [[Mali i Zi]] [[File:Flag of Russia.svg|25px|border]] [[Russia]] | battles = {{Collapsible list |bullets = yes |title = [[Periudha paraluftës në Kosovë]] |[[Sulmi në Drenas]]}} {{Collapsible list |bullets = yes |title = [[Kryengritja në Kosovë (1995–1998)]] |[[Prita e Surkishit]] |[[Beteja e Rezallës]] |[[Sulmi i parë në Prekaz]] |[[Prita e Surkishit]]}} {{Collapsible list |bullets = yes |title = [[Lufta e Kosovës]] |[[Sulmi në Likoshan dhe Qirez]] |[[Sulmi në Prekaz]] |[[Beteja e Llapushnikut]] |[[Beteja e Gllogjanit]] |[[Beteja e Bardhit të Madh]] |[[Beteja e Loxhës]] |[[Beteja e Rahovecit]] |[[Beteja e Junikut]] |[[Beteja e Kallavajës]] |[[Operacioni Feniks|Operacioni "Feniks"]] |[[Operacioni Shqiponja (Kosovë)|Operacioni "Shqiponja"]] |[[Luftimet në Gjocaj e Jasiq (1998)|Luftimet në Gjocaj dhe Jasiq]] |[[Beteja e Podujevës]] |[[Beteja e Koshares]] |[[Beteja e Pashtrikut]] |[[Beteja e Vërrinit]] |[[Beteja e Jeshkovës]] |[[Beteja e Krumës]] |[[Pritë në Meja|Operacioni në Mejë]] |[[Beteja e Kleckës]] |[[Beteja e Çirezit]] |[[Beteja e Orlatit]] |[[Beteja e Kijevës]] |[[Sulmi në stacionin e policis në Suva Reka|Sulmi në Suharekë]] |[[Beteja e Baballoqit]] |[[Beteja e Prekazit (1999)]]}} || | |image_size=150px}} '''Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK)''' ishte një forcë politiko–ushtarake e [[Shqiptarët e Kosovës|popullit shqiptar të Kosovës]], e cila luftoi për [[Kronologjia e pavarësisë së Kosovës|Pavarësinë e Kosovës]] dhe për çlirimin e saj nga sundimi i ashpër i [[Serbia|Serbisë]] gjatë viteve 1990–1999. UÇK-ja e kishte zanafillën nga [[Lëvizja Popullore e Kosovës]]. Si Lëvizja Popullore ashtu edhe UÇK-ja e realizoi veprimtarinë e vet si brenda ashtu edhe jashtë Kosovës. Pararendësit e UÇK-së filluan në fund të viteve 1980 me rezistencë të armatosur ndaj policisë jugosllave e cila përpiqej të burgoste aktivistët shqiptarë. Në fillim të viteve 1990 ka pasur sulme ndaj pjesëtarëve të policisë dhe [[Drejtoria e Sigurimit Shtetëror (Serbi)|shërbimit sekret serb]] që abuzuan me civilët shqiptarë. Nga mesi i vitit 1998 UÇK-ja ishte e përfshirë në betejë frontale edhe pse ishte më e madhe se numri dhe jashtë armëve. Konflikti u përshkallëzua nga viti 1997 e tutje për shkak të ushtrisë jugosllave që u kundërpërgjigj me një goditje në rajon që rezultoi në dhunë dhe zhvendosje të popullsisë. Gjakderdhja, spastrimi etnik i mijëra shqiptarëve që i çuan në vendet fqinje dhe potenciali i tij për të destabilizuar rajonin provokoi ndërhyrje nga organizatat ndërkombëtare, si [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombet e Bashkuara]], [[NATO]] dhe OJQ-të. NATO mbështeti UÇK-në dhe ndërhyri në emër të saj në mars 1999. Në shtator 1999, me përfundimin e luftimeve dhe një forcë ndërkombëtare brenda Kosovës, UÇK-ja u shpërbë zyrtarisht dhe mijëra anëtarë të saj hyrën në [[Trupat e Mbrojtjes së Kosovës]] (TMK), një organizatë civile e mbrojtjes emergjente që zëvendësoi UÇK-në dhe Forcën Policore të Kosovës, siç ishte parashikuar në [[Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara|Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit]] të Kombeve të Bashkuara. Përfundimi i Luftës së Kosovës rezultoi në shfaqjen e grupeve guerile dhe organizatave politike të dala nga UÇK-ja duke vazhduar [[Kryengritja në Luginën e Preshevës|luftimet e dhunshme në Luginën e Preshevës]] (1999–2001) dhe [[Lufta e vitit 2001 në Maqedoni|Maqedoninë veri-perëndimore]] (2001), të cilat rezultuan në bisedime paqeje dhe të drejta më të mëdha shqiptare. Ish–drejtuesit e UÇK-së gjithashtu hyrën në politikë, disa prej tyre arritën në zyra të rangut të lartë. UÇK-ja mori fonde të mëdha nga organizatat e diasporës shqiptare. Ka pasur akuza se ka përdorur [[Narkoterrorizmi|narkoterrorizëm]] për të financuar operacionet e saj. Në prill 2014, [[Kuvendi i Kosovës]] shqyrtoi dhe miratoi krijimin e një [[Gjykata e Hagës për ish Jugosllavinë|gjykate speciale]] për të gjykuar rastet që përfshinin krime dhe abuzime të tjera të rënda të supozuara të kryera në 1999–2000 nga anëtarët e UÇK-së. Në qershor 2020, [[Dhomat e Specializuara të Kosovës]] dhe Zyra e Prokurorit të Specializuar ngritën aktakuzë për krime kundër njerëzimit dhe krime lufte kundër një numri të ish-pjesëtarëve të UÇK-së, përfshirë presidentin e Kosovës [[Hashim Thaçi]]. == Fazat e veprimtarisë == {{Neutralitet i dyshimtë}} === Faza e parë === Gjatë viteve 1981-1990 ishte faza e kristalizimit të idesë së luftës së armatosur, që u karakterizua nga përpjekjet për organizimin politik dhe për ngritjen e ndërgjegjes kombëtare në nivelin e përgjegjësisë historike. === Faza e dytë === Prej pranverës 1991 deri në shkurt 1998 u organizuan konkretisht njësitet të vogla guerile dhe fillimi i aksioneve të armatosura kundër [[Policisë Serbe|policisë serbe]]. Në vitin 1991 një grup atdhetarësh të ardhur nga Kosova, [[Zvicra]] e vende të tjera, me [[Adem Jashari|Adem Jasharin]] në krye, u stërvitën ushtarakisht për [[Lufta guerile|rezistencë të armatosur guerile]]. Adem Jashari i pari krijoi grupin e Drenicës dhe në vitin 1992 filloi aksionet e para luftarake. Më 5 prill 1993, në kullën e tij u organizua një mbledhje me luftëtarët e njësiteve guerile dhe veprimtarët politikë. Adem Jashari propozoi që të gjitha aksionet të kryheshin në emër të Ushtrisë së Kosovës. Në këtë mbledhje u mor vendimi për emërimin e Adem Jasharit si Komandant i Përgjithshëm i Ushtrisë së Kosovës, e cila në vjeshtën e vitit 1994 mori emrin Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK).{{Citation needed}} Adem Jashari i bashkërendoi veprimet me zonat e tjera, si me grupin e Llapit – që udhëhiqej nga [[Zahir Pajaziti]] etj. me grupin e Dukagjinit që drejtohej nga [[Luan Haradinaj]], Ardian Krasniqi etj. Në nëntor të vitit 1994, pas aksionit në [[Drenas]], UÇK-ja doli me komunikatën e parë, duke marrë mbi vete të gjitha aksionet e kryera që deri atëherë kishin mbetur anonime. Hapur në publik, ajo u shfaq më 28 nëntor 1997, gjatë ceremonisë së varrimit të arsimtarit [[Halit Geci]] nga Llausha e Skenderajt, të vrarë nga policia serbe. Në atë ceremoni, në tribunë u ngjitën të veshur me uniformën e UÇK-së luftëtarët dhe komandantët e ardhshëm: [[Rexhep Selimi]], [[Mujë Krasniqi]] dhe [[Daut Haradinaj]]. Në periudhën shkurt–mars 1998, Adem Jashari me njësitin e tij ushtarak, vuri nën kontrollin e UÇK-së territorin e [[Drenica|Drenicës]]. Forca të shumta ushtarako-policore të armatosura me autoblinda e artileri të rendë sulmuan Drenicën. Adem Jashari luftoi tri ditë e net nga kulla e tij, së bashku me gjithë lagjen Jashari e familjen prindër, vëllezër, gra dhe fëmijë. Asnjë nga anëtarët e familjes dhe shumë nga farefisi nuk pranuan të largohen, por luftuan derisa ranë heroikisht 56 veta: burra, gra dhe fëmijë nga mosha 5 deri 74 vjeç, të gjithë sa u gjendën në kullat e Jasharajve luftuan deri në vdekje.{{Citation needed}} Me vendim të Shtabit të Përgjithshëm të UÇK-së Adem Jashari ishte shpallur [[Urdhri Hero i Kosovës|Hero Kombëtar]] nga Presidenti Hashim Thaçi.{{Citation needed|Kur}} === Faza e tretë === Faza e tretë (mars 1998 – shtator 1998) filloi pas rënies së Adem Jasharit, kur UÇK-ja u rrit me shpejtësi dhe u shtri menjëherë në të gjitha viset dhe anët e Kosovës. Gjatë kësaj faze UÇK-ja çliroi zona të tëra, krijoi bazat e veta strategjike, u armatos, u krijuan repartet e rregullta, të cilat përgatiteshin në qendrat e stërvitjes, sipas kushteve të një ushtrie bashkëkohore. Në pranverë dhe verë 1998, UÇK-ja vuri nën kontroll degëzimet e rrugëve më strategjike në Kosovën qendrore. Forcat ushtarako-policore serbe u detyruan të tërhiqen nëpër qytetet e mëdha të Kosovës. Takimi i diplomatit amerikan [[Riçard Hollbruk]] (qershor 1998) me përfaqësuesit e UÇK-së në Junik, shënoi njohjen e saj nga SHBA-ja dhe, më pas nga Evropa, gjë që u konkretizua më [[Marrëveshja e Rambujesë|Konferencën Ndërkombëtare të Rambujesë]] për Kosovën, kur UÇK-ja u njoh ndërkombëtarisht, dhe mori rolin udhëheqës në delegacionin shqiptar. Mësymja e madhe serbe në gusht–shtator 1998, i shkaktoi UÇK-së humbje dhe e detyroi të lëshonte një pjesë të madhe të zonave të lira. Ajo u tërhoq në zonat malore. Forcat ushtarake serbe u futën nëpër fshatra dhe në zonat urbane, që mbaheshin nga UÇK-ja, si [[Rahoveci]], [[Malisheva]] etj, dhe kryen masakra, djegie e shkatërrime të mëdha, për të larguar popullsinë, që ishte mbështetja kryesore e UÇK-së. === Faza e katërt === Faza e katërt (tetor 1998 – qershor 1999) filloi pas mësymjes serbe, kur UÇK-ja, megjithëse mori goditje të rëndë nuk u asgjësuan, siç ishte qëllimi e siç deklaronte Serbia; UÇK-ja u bë dhe më e fortë se më parë; u riorganizua shpejt me formacione më të mëdha, në [[Brigada (njësi ushtarake)|brigada]]. Kjo fazë u karakterizua nga zhvillimi i luftimeve në të gjithë hapësirën e Kosovës, pa vija fronti të përcaktuara, duke dhënë goditje më të fuqishme armikut shekullor. Bazat strategjike, Shtabi i Përgjithshëm, spitalet, [[Radio Kosova e Lirë]] dhe agjencia [[Kosova Press]] etj, u mbrojtën me çdo kusht në Malet e [[Berisha (Malishevë)|Berishës]]. Qenë bërë edhe përgatitjet për botimin e një gazete të kohëpaskohshme te Radio Kosova e Lirë dhe Kosova Press, mirëpo mungonin kushtet elementare; pastaj filluan sulmet e armikut dhe u kufizuan mundësitë për një botim të shpejtë. Në këtë fazë, krahas mobilizimit vullnetar, me vendim të Shtabit të Përgjithshëm u zbatua edhe mobilizimi i detyrueshëm për luftë. Thirrjes për luftë iu përgjigje vullnetarisht populli, por edhe një pjesë e konsiderueshme të emigrantëve, djem e vajza që jetonin e punonin në vendet e Evropës Perëndimore, në SHBA e gjetiu. Në SHBA u krijua i ashtuquajturi "Batalioni Atlantik", i cili, pasi u stërvit dhe u armatos jashtë Kosovës, u fut në luftë në frontin e Koshares dhe në atë të Pashtrikut. Strategjia e luftës së Kosovës përbëhet nga dy pjesë: strategjia politike dhe strategjia ushtarake:<ref>http://www.shiluck.org/ushtria-clirimtare-e-kosoves-3/|{{Lidhje e thyer}} Ushtria Çlirimtare e Kosovës</ref> Strategjia politike përmbante konceptin e ndërgjegjësimit e të mobilizimit të popullit shqiptar të Kosovës për luftën e armatosur kundër pushtimit serb, si e vetmja rrugë për fitoren e lirisë, duke siguruar mbështetjen mbarëkombëtare dhe duke bindur faktorin ndërkombëtar për drejtësinë e luftës. Kjo strategji u përpunua nga Drejtoria Politike e UÇK-së. SHP i UÇK-së, jo pa vështirësi, ia arriti qëllimit të bindte shqiptarët për mundësitë e mposhtjes së Serbisë me luftë dhe faktorin ndërkombëtar për ta njohur dhe mbështetur luftën e drejt të shqiptarëve. U hodh poshtë çdo akuzë ndaj UÇK-së, si forcë “[[Terrorizmi|terroriste]]”, si lëvizje revolucionare “[[Marksizëm–Leninizmi|marksiste-leniniste]]” apo si lëvizje “[[Fondamentalizmi islam|fundamentaliste islamike]]”. Përpunimi i strategjisë politike, bazuar në parimet universale të dokumenteve ndërkombëtare dhe të zbatuara me korrektësi në fushën e luftës nga UÇK-ja, e cila nuk vriste gra e fëmijë, civilë të paarmatosur, robërit e luftës i trajtonte me humanizëm, në përputhje me normat ndërkombëtare të luftës etj, e bindi botën demokratike për drejtësinë e luftës që zhvillonte dhe siguroi mbështetjen e [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|SHBA]]-së e të [[NATO]]-s, si faktorë të fuqishëm të jashtëm për çlirimin e Kosovës. Strategjia ushtarake përmblidhte konceptin e vazhdimësisë në rritje të luftës së armatosur, duke kaluar nga njësitet e vogla në njësi të mëdha, derisa e gjithë Kosova të ngrihej në këmbë dhe të shndërrohej në forcë asgjësuese për armikun, për ta detyruar atë të largohej nga toka e okupuar e Kosovës. Megjithëse përpjekjet që u bënë, nuk u arrit që i gjithë populli të përfshihej në luftë për shkakun kryesor se i mungonin armët. Taktika e luftës u zhvillua sipas fazave. Në fazën e dytë – luftë sipas taktikës guerile, në fazën e tretë – krijimi i zonave të lira, bllokimi i rrugëve të komunikacionit dhe mbrojtja e zonave të lira nëpërmjet luftës ballore nga pozicione të përgatitura me punime xheniere. Taktika e luftës pozicionale iu imponua UÇK-së nga domosdoshmëria e mbrojtjes së popullsisë prej masakrave serbe. Përdorimi i kësaj taktike, me anën e së cilës u krijuan zona të tëra të lira, ia rriti shpejt autoritetin UÇK-së në Kosovë e në botë. Në fazën e katërt, të mësymjes së madhe serbe për spastrimin rrënjësor etnik të Kosovës, ishte e pamundur të zhvillohej kudo luftë ballore. Prandaj u hoq dorë nga mbajtja me çdo kusht e zonave të lira, përveç bazave strategjike dhe korridoreve të furnizimit.<ref>http://www.shiluck.org/ushtria-clirimtare-e-kosoves-3/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305091721/http://www.shiluck.org/ushtria-clirimtare-e-kosoves-3/ |date=5 mars 2016 }} | Ushtria Çlirimtare e Kosovës</ref> Në këtë fazë u kalua në luftën pa front të rregullt, duke dhënë goditje të fuqishme me reparte e brigada në të gjithë Kosovën. Këtë e diktoi edhe fakti se me fillimin e bombardimeve të NATO-s, forcat serbe u shkoqën, u shpërndanë e u maskuan nëpër qendra të banuara, në shtëpitë dhe pronat e shqiptarëve. Veprimet e UÇK-së, gjatë kësaj kohe, u bashkërenduan me sulmet ajrore të NATO-s. == Organizimi dhe udhëheqja == [[Skeda:UCK shoulder insignia.JPEG|parapamje|Emblema e UÇK-së.]] === Shtabi i Përgjithshëm === {{Artikulli kryesor|Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës}} Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ishte [[Selia|selia qendrore]] dhe [[Komanda|struktura udhëheqëse]] e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.<ref>{{Cite web|title=Organizimi i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës – Epoka e Re|url=https://www.epokaere.com/organizimi-i-ushtrise-clirimtare-te-kosoves/|access-date=2023-09-16|language=sq}}</ref> Drejtues Politik ishte [[Adem Demaçi]] dhe Komandant i Shtabit të Përgjithshëm ishte Gjeneral Lejtnant [[Agim Çeku]] nga Dukagjini. Shtabi i Përgjithshëm u themelua në nëntor të vitit 1994, kur doli komunikata e parë. Në mbledhjen themeluese morën pjesë: [[Adem Jashari]], [[Xhavit Haziri]], Nait Hasani, [[Azem Syla]], [[Xhavit Haliti]], [[Sokol Bashota]] e më vonë iu bashkëngjit edhe [[Zahir Pajaziti]] etj. Shtabi i Përgjithshëm u zgjerua dhe u kualifikua me zhvillimin e luftës dhe rritjen e [[UÇK (kthjellim)|UÇK]]-së. Ai përbëhej nga dy pjesë kryesore: drejtoria politike e drejtuar nga Hashim Thaçi dhe shtabi ushtarak, i përbërë nga drejtoritë operative: të zbulimit, të logjistikës, të personelit dhe mobilizimit, të ndërlidhjes, të financës, të policisë ushtarake, të informimit, etj. Shtabi ushtarak u drejtua nga Komandant i Përgjithshëm i UÇK-së [[Azem Syla]]. Anëtarë të shtabit ishin: [[Hashim Thaçi]], [[Sokol Bashota]], [[Jakup Krasniqi]], Bislim Zyrapi, [[Rexhep Selimi]], [[Kadri Veseli]], [[Ramë Buja]], Lahi Ibrahimaj, [[Fatmir Limaj]] etj. Në përbërje të drejtorisë politike qenë: [[Adem Demaçi]], [[Xhavit Haliti]], Bardhyl Mahmuti, [[Jakup Krasniqi]], [[Ramë Buja]] etj. Karakteristikat kryesore të UÇK-së ishte Lufta e drejt dhe përcaktimi për t’u sakrifikuar për lirinë e atdheut. Aktet e saj të heroizmit përbëjnë pika kulmore nga më të lartat që njeh historia jonë kombëtare e kohës më të re.<ref>[http://www.shiluck.org/ushtria-clirimtare-e-kosoves-3/%7C+UCK+KLA]{{Lidhje e thyer}}</ref><ref>{{Cite web|title=Forca politike dhe ushtarake e armatosur dhe e organizuar e popullit shqiptar të Kosovës, për çlirim nga pushtuesi serb. Zanafillën e ka në Lëvizjen politike ilegale, pas Luftës së Dytë Botërore, kulmi i se cilës u arrit me demonstratat e vitit 1981, kur studentët, rinia dhe populli i Kosovës, shprehu vendosmërinë për çlirimin e Kosovës.|url=http://www.shiluck.org/ushtria-clirimtare-e-kosoves-3/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305091721/http://www.shiluck.org/ushtria-clirimtare-e-kosoves-3/|archive-date=5 mars 2016|access-date=24 shtator 2019|language=sq}}</ref> Pas përfundimit të luftës në Kosovë më [[1999]], në pajtim me marrëveshjet e dala nga bisedimet e [[Marrëveshja e Rambujesë|Rambujesë]] mes delegacionit kosovar dhe përfaqësuesve të [[OKB]]-së, UÇK-ja u transformua në [[Trupat Mbrojtëse të Kosovës]]. === Përbërja === [[Skeda:Hamëz Jashari monument in Skënderaj - Srbica.jpg|alt=|parapamje|333x333px|Shtatorja e [[Hamëz Jashari|Hamëz Jasharit]].]] Në fazën e parë u krijuan grupet e vogla guerile, sipas skemave tepër konspirative të luftës ilegale. Në fazën e dytë u zgjeruan grupet, u rrit numri i luftëtarëve, u njohën komandantët. Në fazën e tretë u krijuan repartet e organizuara nga oficerë profesionistë, që erdhën në Kosovë nga Kroacia, Bosnja, si dhe nga ata që kishin dezertuar nga ushtria jugosllave e disa vullnetarë nga Shqipëria. UÇK-ja mori plotësisht formë të rregullt, me rreshtim organik, me uniformë, me armatim, me kazerma dhe qendra stërvitore etj, brenda në Kosovë dhe jashtë saj. Në fazën e fundit të katërt, struktura organizative u ndërtua me brigada, si njësi më të fuqishme luftarake. Në maj 1999 struktura e UÇK-së përbëhej nga: {| class="wikitable" |+ !{{Abbr|Nr.|Numri}} ![[Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës|Shtabi i Përgjithshëm]] !Sasia e brigadave |- |1 |Zona Operative e Drenicës |4 |- |2 |Zona Operative e Llapit |4 |- |3 |Zona Operative e Dukagjinit |8 |- |4 |Zona Operative e Pashtrikut |6 |- |5 |Zona Operative e Shalës |4 |- |6 |Zona Operative e Nerodimjes |3 |- |7 |Zona Operative e Karadakut |3 |} UÇK arriti nga 40.000 deri në 50.000 trupa. Me këtë forcë UÇK-ja përballoi mësymjen serbe të pranverës 1999 dhe në aleancë me NATO-n, ajo nga toka dhe Aleanca nga ajri, e detyruan [[Forcat e Armatosura të Serbisë dhe Malit të Zi|ushtrinë serbe]] ta lëshonte Kosovën. Më 10 qershor 1999, UÇK-ja hyri në [[Prishtina|Prishtinë]] dhe në qytetet tjera të Kosovës. === Logjistika === Problemi më i vështirë për UÇK-në ishte furnizimi me [[Armatimi|armë]] e [[Municioni|municione]]. Ato u siguruan jashtë vendit dhe u futën në Kosovë, duke kapërcyer vështirësi e pengesa të jashtëzakonshme, që kushtuan shumë jetë njerëzish. Një pjesë e vogël u siguruan nga perëndimi e nga tregtarët e vendeve përrreth. Armatimi i UÇK-së ishte armatim i lehtë: automatikë, mitraloza, mortaja dhe topa kundërtank. Kontributin më të madh për logjistikën e UÇK-së e dha popullata e Kosovës, kosovarët që ishin emigrantë në perëndim, nëpërmjet financimit të grumbulluar në fondin ”Atdheu në rrezik, Vendlindja thërret”.{{Citation needed}} == Prapaskena == Një pararendës kyç i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ishte Lëvizja Popullore e Kosovës (LPK). Ky grup, i cili argumentonte se liria e Kosovës mund të fitohej vetëm përmes luftës së armatosur, daton që nga viti 1982 dhe luajti një rol vendimtar në krijimin e UÇK-së në vitin 1993. Mbledhja e fondeve filloi në vitet 1980 në Zvicër nga mërgimtarët shqiptarë të dhunës së vitit 1981 dhe emigrantët e mëvonshëm. Slobodan Millosheviçi revokoi autonominë e Kosovës në vitin 1989, duke e rikthyer rajonin në statusin e tij të vitit 1945, duke i dëbuar shqiptarët etnikë nga burokracia kosovare dhe duke i shtypur me dhunë protestat. Në përgjigje, shqiptarët e Kosovës themeluan Lidhjen Demokratike të Kosovës (LDK). E kryesuar nga Ibrahim Rugova, qëllimi i saj ishte pavarësia nga Serbia, por me mjete paqësore. Për këtë qëllim, LDK krijoi dhe zhvilloi një "shtet paralel" me një fokus të veçantë në arsim dhe kujdes shëndetësor. Nacionalizmi shqiptar ishte një parim qendror i UÇK-së dhe shumë në radhët e saj mbështetën krijimin e një Shqipëria të Madhe, e cila do të përfshinte të gjithë shqiptarët në Ballkan, duke theksuar kulturën, etninë dhe kombin shqiptar. Ajo u konsiderua një grup terrorist deri në shpërbërjen e Jugosllavisë.<ref>{{Cite journal|last=Ozerdem|first=Alpaslan|date=2003|title=From a ‘terrorist’ group to a ‘civil defence’ corps: The ‘transformation’ of the Kosovo Liberation Army|url=https://pureportal.coventry.ac.uk/en/publications/from-a-terrorist-group-to-a-civil-defence-corps-the-transformatio|journal=International Peacekeeping|volume=10|issue=3|pages=79–101|doi=10.1080/13533310308559337|issn=1353-3312}}</ref> Vetë UÇK-ja mohoi krijimin e një 'Shqipërie të Madhe'. UÇK-ja e bëri emrin e saj të njohur publikisht për herë të parë në vitin 1995, dhe një paraqitje e parë publike pasoi në vitin 1997, në të cilën kohë anëtarësia e saj ishte ende vetëm rreth 200. Kritike ndaj progresit të bërë nga Rugova, UÇK-ja mori mbështetje nga Marrëveshjet e Dejtonit të vitit 1995 - këto nuk i dhanë asgjë Kosovës, dhe kështu gjeneruan një refuzim më të përhapur të metodave paqësore të LDK-së - dhe nga armët e plaçkitura që u derdhën në Kosovë pas rebelimit shqiptar të vitit 1997. Gjatë viteve 1997–98, Ushtria Çlirimtare e Kosovës eci përpara LDK-së së Rugovës, një fakt i ilustruar qartë nga Hashim Thaçi i UÇK-së që udhëhoqi shqiptarët e Kosovës në negociatat e Rambujesë të pranverës së vitit 1999, me Rugovën si zëvendës të tij. Në shkurt të vitit 1996, UÇK-ja ndërmori një seri sulmesh kundër stacioneve të policisë dhe oficerëve të qeverisë jugosllave, duke thënë se kishin vrarë civilë shqiptarë si pjesë e një fushate spastrimi etnik. Më vonë atë vit, e përjavshmja britanike The European botoi një artikull nga një ekspert francez ku thuhej se "shërbimet e inteligjencës civile dhe ushtarake gjermane kanë qenë të përfshira në trajnimin dhe pajisjen e rebelëve me qëllim forcimin e ndikimit gjerman në zonën e Ballkanit. (...) Lindja e UÇK-së në vitin 1996 përkoi me emërimin e Hansjoerg Geiger si kreu i ri i BND-së (Shërbimit Sekret Gjerman). (...) Njerëzit e BND-së ishin përgjegjës për përzgjedhjen e rekrutëve për strukturën komanduese të UÇK-së nga 500,000 kosovarë në Shqipëri." Matthias Küntzel u përpoq të provonte më vonë se diplomacia sekrete gjermane kishte qenë instrumentale në ndihmën e UÇK-së që nga krijimi i saj. Autoritetet serbe e denoncuan UÇK-në si një organizatë terroriste dhe rritën numrin e forcave të sigurisë në rajon. Kjo pati efektin e rritjes së besueshmërisë së UÇK-së embrionale midis popullsisë shqiptare të Kosovës. Jo shumë kohë para se të fillonte veprimi ushtarak i NATO-s, Komiteti Amerikan për Refugjatët dhe Imigrantët raportoi se "sulmet e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ... synonin të 'pastronin' Kosovën nga popullsia e saj serbe etnike". Një nga qëllimet e përmendura nga komandantët e UÇK-së ishte formimi i Shqipërisë së Madhe, koncept irredentist i tokave që konsiderohen si atdheu kombëtar nga shumë shqiptarë, që përfshin Kosovën, Shqipërinë dhe pakicën etnike shqiptare të Maqedonisë dhe Malit të Zi fqinjë.<ref>{{Cite book|last=Janssens|first=Jelle|url=https://books.google.com/books?id=YS15BgAAQBAJ&pg=PA53#v=onepage&q&f=false|title=State-building in Kosovo. A plural policing perspective|date=2015-02-05|publisher=Maklu|isbn=978-90-466-0749-7|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Phillips|first=David L.|url=https://books.google.com/books?id=X5sa90AEvi0C&pg=PA69#v=onepage&q&f=false|title=Liberating Kosovo: Coercive Diplomacy and U. S. Intervention|date=2012-07-20|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-30512-9|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kosovo Liberation Army (KLA) {{!}} History & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Kosovo-Liberation-Army|access-date=2025-06-02|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> === Problemet me logjistikën, mosunifikimi i fondeve në terren dhe fërkimet politike === Disa nga problemet kryesore të rezistencës, por edhe gjatë luftës, ishin: logjistika jo e mjaftueshme e armëve dhe furnizimeve, duke kufizuar kështu gjerësinë e planifikimeve nga ana e udhëheqësve, si para luftës por edhe gjatë zgjerimit të konfliktit në luftë guerile. Mosunifikimi i fondeve të UÇK-së me ato që mblidhte Qeveria e Republikës së Kosovës në ekzil dhe fërkimet politike në mes LPK/LDK-së.<ref>{{Cite web |date=355537 |title=Krahu i Luftës dhe i Paqes. Dhe disa miliona për UÇK-në në mes |url=https://insajderi.com/hulumtime/krahu-i-luftes-dhe-i-paqes-dhe-disa-miliona-per-uck-ne-ne-mes/ |access-date=2026-05-21 |website=Gazeta Online INSAJDERI |language=en}}</ref> Problemi i krahut politik të LDK-së ishte se nuk mund të pranonte publikisht se po financonte kryengritje të armatosur,<ref>{{Citation |last=Nuredin Drenica |title=Ibrahim Rugova per UÇK fillim 1998 dhe populli i Drenices |date=2025-12-07 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SDFzohJV2LU |access-date=2026-05-21}}</ref> pasi kjo rrezikonte të gjithë furnizimin për shtetin paralel që po mirëmbante, me rrezikun që të shpallej financuese e [[Separatizmi|separatizmit]] dhe do të ndëshkohej direkt nga regjimi serb por mbase dhe të humbte përkrahjen ndërkombëtare pasi po merrnin pjesë në bisedime. Por ajo ''de facto'' po trajtonte grupe dhe planifikonte një rezistencë të armatosur në fshehtësi që nga viti 1991, në marrëveshje me Shqipërinë, siç ishin dy grupet e para me [[Zahir Pajaziti|Zahir Pajazitin]] dhe [[Adem Jashari|Adem Jasharin]] etj. Kurse LPK-ja vazhdimisht kërkonte që të gjitha fondet e grumbulluara t’i kalonin asaj për përpjekjet e çlirimit.<ref>{{Cite web |last=Qeriqi |first=Zamir |date=2015-05-20 |title=Sheradin Berisha: Kur Thaçi dhe SHP i UÇK-së akuzonin Bujar Bukoshin për keqpërdorim dhe krime |url=https://www.radiokosovaelire.com/sheradin-berisha-kur-thaci-dhe-shp-i-uck-se-akuzonin-bujar-bukoshin-per-keqperdorim-dhe-krime/ |access-date=2026-05-21 |website=Radio Kosova e Lirë |language=en-US}}</ref> == Lufta e Kosovës == {{Kryesor|Lufta e Kosovës}} Midis 5 dhe 7 marsit 1998, Ushtria Jugosllave nisi një operacion në Prekaz. Operacioni pasoi një shkëmbim zjarri të mëparshëm (28 shkurt) në të cilin u vranë katër policë dhe disa të tjerë u plagosën; Adem Jashari, një udhëheqës i UÇK-së, iku. Në Prekaz, u vranë 28 militantë, së bashku me 30 civilë, shumica prej të cilëve i përkisnin familjes së Jasharit. Amnesty International pretendoi se ishte një operacion ushtarak i përqendruar kryesisht në eliminimin e Jasharit dhe familjes së tij.<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://www.amnesty.org/download/Documents/156000/eur700331998fr.pdf|access-date=2025-06-02|website=www.amnesty.org}}</ref> Më 23 prill 1998, Ushtria Jugosllave (UJ) i zuri pritë UÇK-së pranë kufirit shqiptaro-jugosllav. UÇK-ja ishte përpjekur të kontrabandonte armë dhe furnizime në Kosovë. Ushtria Jugosllave, megjithëse shumë më e pakët në numër, nuk pati viktima, ndërsa 19 militantë u vranë. Sipas Roland Keith, një drejtor i zyrës në terren të Misionit të Verifikimit të OSBE-së në Kosovë:{{Citation needed|data=maj 2026}}<blockquote>Me mbërritjen time, lufta u zhvillua gjithnjë e më shumë në një konflikt me intensitet të mesëm, pasi pritat, shkelja e linjave kritike të komunikimit dhe rrëmbimi i forcave të sigurisë nga UÇK-ja rezultuan në një rritje të konsiderueshme të viktimave qeveritare, të cilat nga ana tjetër çuan në operacione të mëdha hakmarrëse të sigurisë jugosllave... Deri në fillim të marsit, këto operacione terrori dhe kundër-terrori çuan në ikjen e banorëve të shumë fshatrave ose shpërndarjen në fshatra, qytete ose kodra të tjera për të kërkuar strehim... Situata ishte e qartë se provokimet e UÇK-së, siç u pa personalisht në pritat e patrullave të sigurisë që shkaktuan viktima fatale dhe të tjera, ishin shkelje të qarta të marrëveshjes së tetorit të kaluar dhe Rezolutës 1199 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara.</blockquote>Në një moment gjatë Luftës së Kosovës, UÇK-ja ndryshoi taktikat e saj nga operacionet "godit dhe ik" në luftë konvencionale. Në korrik 1998, UÇK-ja pushtoi qytetet e Rahovecit dhe Malishevës dhe zgjeroi pushtimin e territorit në 40% të Kosovës. Megjithatë, pa fuqi punëtore dhe armatim të rëndë të mjaftueshëm për të mbrojtur fitimet e tyre, të dy qytetet ranë shpejt në duart e forcave jugosllave. Pushtimi i Rahovecit nga ana e tyre u njollos nga akte mizorish të kryera kundër civilëve serbë. Më 24 gusht 1998, UÇK-ja iu rikthye luftës guerile dhe përdori taktika të reja, duke përfshirë emërimin e komandantëve të rinj, autoriteteve qendrore, kampe stërvitore të zgjeruara dhe burgje ushtarake. Disa burime thonë se UÇK-ja nuk fitoi kurrë një betejë, ndërsa të tjera thonë se fitoi relativisht pak beteja.<ref>{{Cite book|last=Waller|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=_F0lqCkITqcC&pg=PA20#v=onepage&q&f=false|title=Kosovo: The Politics of Delusion|last2=Drezov|first2=Kyril|last3=Gökay|first3=Bülent|date=2001|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-5157-6|language=en}}</ref> == Financimi == UÇK-ja pranoi fonde të mëdha nga diaspora shqiptare. Vlerësohet se këto fonde kapnin shumën nga 75 deri në 100 milionë dollarë dhe vinin nga Evropa dhe Shtetet e Bashkuara, por edhe nga biznesmenë shqiptarë në Kosovë.<ref name="RadioKosova2">{{cite web|title=Ismet Hazir Asllani (18.8.1955 – 24.3.1999)|url=https://www.radiokosovaelire.com/ismet-hazir-asllani-18-8-1955-24-3-1999/|access-date=29 mars 2025|website=Radio Kosova e Lirë|language=sq}}</ref><ref name="Perritt2">{{cite book|last=Perritt|first=Henry H.|title=Kosovo Liberation Army: The Inside Story of an Insurgency|publisher=University of Illinois Press|year=2008|isbn=978-0-252-03342-1}}</ref> == Rekrutimi == === Në Kosovë === Bërthama origjinale e UÇK-së në fillim të viteve 1990 ishte një grup i ngushtë komandantësh, i përbërë nga oficerë të porositur dhe nën-oficerë që i përkisnin njësive rezervë, të rregullta dhe të mbrojtjes territoriale të ushtrisë jugosllave (APJ). Në vitin 1996, UÇK-ja përbëhej vetëm nga disa qindra luftëtarë. Brenda kontekstit të luftës së armatosur, në vitet 1996-1997, një raport nga CIA vuri në dukje se UÇK-ja mund të mobilizonte dhjetëra mijëra mbështetës në Kosovë brenda një afati kohor prej dy deri në tre vjetësh. Deri në fund të vitit 1998, UÇK-ja kishte 17,000 burra. Ndërsa feja nuk ishte një ideologji e qartë e UÇK-së, ajo praktikisht përbëhej plotësisht nga shqiptarë myslimanë.{{Citation needed}} === Vullnetarë të huaj === Rekrutët shqiptarë nga Maqedonia fqinje iu bashkuan UÇK-së dhe numri i tyre varionte nga disa dhjetëra në mijëra.<ref name=":0">{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00682663/document|access-date=2025-06-02|website=halshs.archives-ouvertes.fr}}</ref> Pas luftës, disa shqiptarë nga Maqedonia kanë ndjerë se pjesëmarrja e tyre ushtarake dhe ndihma ndaj bashkëkombësve shqiptarë të Kosovës gjatë konfliktit nuk është njohur siç duhet në Kosovë.<ref name=":0" /> Ish-zëdhënësi i UÇK-së, Jakup Krasniqi, tha se vullnetarët vinin nga "Suedia, Belgjika, Mbretëria e Bashkuar, Gjermania dhe SHBA-ja".<ref>{{Cite web|title=Kosovars Refute Islamic Terror Claims {{!}} Institute for War and Peace Reporting|url=https://iwpr.net/global-voices/kosovars-refute-islamic-terror-claims|access-date=2025-06-02|website=iwpr.net|language=en}}</ref> UÇK-ja përfshinte shumë vullnetarë të huaj nga Evropa Perëndimore, kryesisht nga Gjermania dhe Zvicra, si dhe shqiptarë etnikë nga SHBA-ja. Sipas Ministrisë së Punëve të Jashtme të Serbisë, deri në shtator 1998 kishte mercenarë të huaj nga Shqipëria, Arabia Saudite, Jemeni, Afganistani, Bosnja dhe Hercegovina (myslimanë) dhe Çeçenia në radhët e UÇK-së.<ref>{{Cite web|title=U.S. Senate Republican Policy Committee|url=https://irp.fas.org/world/para/docs/fr033199.htm|access-date=2025-06-02|website=irp.fas.org}}</ref> Duke cituar një raport të vitit 2003 nga qeveria serbe, akademikët Lyubov Mincheva dhe Ted Gurr pohojnë se njësia muxhahedine Abu Bekir Sidik me 115 anëtarë vepronte në Drenicë në maj-qershor 1998, dhe një duzinë anëtarësh të saj ishin sauditë dhe egjiptianë, të cilët thuhet se financoheshin nga organizatat islamike. Ata pretendojnë më tej se grupi u shpërbë më vonë dhe nuk u krijua asnjë prani e përhershme xhihadiste. Dështimi i grupeve islamike për të fituar një pikëmbështetje në radhët e lëvizjes separatiste lidhet me themelin laik të nacionalizmit shqiptar dhe qëndrimet e rënda laike të shqiptarëve të Kosovës, të cilat nuk lanë hapësirë ​​për zhvillimin e ideologjive islamiste.<ref>{{Cite book|last=Mincheva|first=Lyubov|url=https://books.google.com/books?id=c9qW8LPiY38C&pg=PA34#v=onepage&q&f=false|title=Crime-Terror Alliances and the State: Ethnonationalist and Islamist Challenges to Regional Security|last2=Gurr|first2=Ted Robert|date=2013-01-03|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-13210-1|language=en}}</ref> Gjatë konfliktit të Kosovës, Millosheviçi dhe mbështetësit e tij e portretizuan UÇK-në si një organizatë terroriste të Islamit militant. CIA e këshilloi UÇK-në të shmangte përfshirjen me ekstremistët myslimanë. UÇK-ja refuzoi ofertat për ndihmë nga fundamentalistët myslimanë. Brenda radhëve të UÇK-së kishte një mirëkuptim se ndihma e huaj nga fundamentalistët myslimanë do të kufizonte mbështetjen për kauzën e shqiptarëve të Kosovës në Perëndim.{{Citation needed}} == Pasojat (pas-1999) == Pas luftës, UÇK-ja u transformua në Trupat Mbrojtëse të Kosovës, të cilat punuan përkrah forcave të NATO-s që patrullonin provincën.<ref>{{Cite web|title=Terrorist Groups and Political Legitimacy - Council on Foreign Relations|url=http://www.cfr.org/publication/10159/|access-date=2025-06-02|website=www.cfr.org|language=en|archive-date=20 dhjetor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091220030412/http://www.cfr.org/publication/10159/|url-status=dead}}</ref> Në shkurt të vitit 2000, në Mitrovicë pati trazira, ku një oficer policie dhe një mjek jugosllav u vranë, dhe tre oficerë dhe një mjek u plagosën. Në mars, RFJ-ja u ankua për përshkallëzimin e dhunës në rajon, duke pretenduar se kjo tregonte se UÇK-ja ishte ende aktive. Midis prillit dhe shtatorit, RFJ-ja i lëshoi ​​disa dokumente Këshillit të Sigurimit të OKB-së në lidhje me dhunën kundër serbëve dhe jo-shqiptarëve të tjerë.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9yZvxlpU0NoC&pg=PA360|title=Yearbook of the United Nations}}</ref> Disa njerëz nga komunitetet jo-shqiptare, si serbët dhe romët, ikën nga Kosova, disa nga frika e sulmeve hakmarrëse nga njerëz të armatosur dhe refugjatë të kthyer, ndërsa të tjerë u vunë nën presion nga UÇK-ja dhe bandat e armatosura për t'u larguar. Kryqi i Kuq Jugosllav kishte vlerësuar një total prej 30,000 refugjatësh dhe personash të zhvendosur brenda vendit (PZHBV) nga Kosova, shumica e të cilëve ishin serbë. UNHCR-ja e vlerësoi shifrën në 55,000 refugjatë që kishin ikur në Mal të Zi dhe Serbinë Qendrore, shumica e të cilëve ishin serbë të Kosovës: "Mbi 90 fshatra të përziera në Kosovë tani janë zbrazur nga banorët serbë dhe serbë të tjerë vazhdojnë të largohen, ose për t'u zhvendosur në pjesë të tjera të Kosovës ose për të ikur në Serbinë qendrore."<ref>{{Cite news|date=2000-03-23|title=¿Qué fue del Ejército de Liberación de Kosovo?|language=es|work=El País|url=https://elpais.com/diario/2000/03/23/internacional/953766021_850215.html|access-date=2025-06-02|issn=1134-6582}}</ref> Në Kosovën e pasluftës, luftëtarët e UÇK-së janë nderuar nga shoqëria shqiptare e Kosovës me botimin e literaturës si biografi, ngritjen e monumenteve dhe ngjarjeve përkujtimore. Bëmat e Adem Jasharit janë festuar dhe shndërruar në legjendë nga ish-anëtarët e UÇK-së dhe nga shoqëria shqiptare e Kosovës. Disa këngë, vepra letrare, monumente, memoriale i janë kushtuar atij, dhe disa rrugë dhe ndërtesa mbajnë emrin e tij në të gjithë Kosovën.<ref>{{Cite web|url=https://www.annadilellio.com/wp-content/uploads/2013/10/Adem-Jashari-NN.pdf|language=sq}}</ref> === Kryengritja në Serbinë Jugore dhe Maqedoni === Pas përfundimit të Luftës së Kosovës në vitin 1999 me nënshkrimin e marrëveshjes së Kumanovës,<ref>{{Cite web|title=NATO & Kosovo: Military Technical Agreement - 9 June 1999|url=https://www.nato.int/kosovo/docu/a990609a.htm|access-date=2025-06-02|website=www.nato.int}}</ref> u krijua një Zonë Tokësore e Sigurisë (ZT) me gjerësi 5 kilometra. Ajo shërbeu si një zonë tampon midis Ushtrisë Jugosllave dhe Forcës së Kosovës (KFOR).<ref>{{Cite web|date=2001-06-01|title=Ground Safety Zone (GSZ): Time out for rebel strong hold - Serbia {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/serbia/ground-safety-zone-gsz-time-out-rebel-strong-hold|access-date=2025-06-02|website=reliefweb.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Supervision of Kosovo’s borders and military-technical agreement – Prime Minister|url=https://kryeministri.rks-gov.net/en/news/supervision-of-kosovos-borders-and-military-technical-agreement/|access-date=2025-06-02|website=kryeministri.rks-gov.net}}</ref> Në qershor të vitit 1999, u formua një grup i ri militant kryengritës shqiptar nën Ushtrinë Çlirimtare të Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit (UÇPMB), i cili filloi stërvitjen në ZT.<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/sorry/index?continue=https://books.google.com/books%3Fid%3D_94vCgAAQBAJ%26pg%3DPA93&q=EgRUFiZIGJn788EGIi3_idqLyIU5XysHQKoBlmRmsz3BfBOLGXUjrqQoPeyijKd9JJ3va_VMqxmY4YQyAnJSWgFD|language=sq}}</ref> Grupi filloi të sulmonte civilët dhe policinë serbe, gjë që u përshkallëzua në një kryengritje. Me nënshkrimin e Marrëveshjes së Konçulit në maj të vitit 2001, ish-luftëtarët e UÇK-së dhe UÇPMB-së u zhvendosën më pas në Maqedoninë perëndimore ku u krijua Ushtria Çlirimtare Kombëtare (UÇK), e cila luftoi kundër qeverisë maqedonase në vitin 2001. Ali Ahmeti e organizoi UÇK-në nga ish-luftëtarë të UÇK-së dhe UÇPMB-së nga Kosova, kryengritës shqiptarë nga Ushtria Çlirimtare e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit në Serbi, radikalë të rinj shqiptarë, nacionalistë nga Maqedonia dhe mercenarë të huaj.<ref>{{Cite web|last=Marusic|first=Sinisa Jakov|date=2020-09-02|title=North Macedonia Albanian Leader Testifies to Kosovo War Prosecutors|url=https://balkaninsight.com/2020/09/02/north-macedonia-albanian-leader-testifies-to-kosovo-war-prosecutors/|access-date=2025-06-02|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref> Akronimi ishte i njëjtë me atë të UÇK-së në shqip. === Veteranët e UÇK-së në politikë === Një numër figurash të UÇK-së tani luajnë një rol të madh në politikën kosovare. * [[Hashim Thaçi]], kreu politik i UÇK-së, është udhëheqës i Partisë Demokratike të Kosovës (PDK) dhe shërbeu një mandat si kryeministër që nga janari i vitit 2008. Në vitin 2011, ai u identifikua në raportet e zbulimit ushtarak perëndimor të rrjedhura si një "peshk i madh" në krimin e organizuar në Kosovë. Ai ishte President i Kosovës që nga 7 prilli 2016 deri në dorëheqjen e tij më 5 nëntor 2020. Më 24 qershor 2020, Dhomat e Specializuara të Kosovës dhe Zyra e Prokurorit të Specializuar ngritën një aktakuzë me dhjetë pika, duke akuzuar Hashim Thaçin dhe të tjerë për krime kundër njerëzimit dhe krime lufte.<ref>{{Cite news|date=2020-06-24|title=Kosovo President Thaci faces war crimes indictment|language=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53169808|access-date=2025-06-02}}</ref> * [[Agim Çeku]], shefi ushtarak i UÇK-së, u bë Kryeministër i Kosovës pas luftës. Ky veprim shkaktoi disa polemika në Serbi, pasi Beogradi e konsideronte atë si kriminel lufte, megjithëse ai nuk u padit kurrë nga gjykata e Hagës.<ref>{{Cite web|title=War Criminal, Ally, or Both?|url=https://www.motherjones.com/news/special_reports/total_coverage/kosovo/ceku.html|access-date=2025-06-02|website=www.motherjones.com|language=en|archive-date=7 shkurt 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060207012959/https://www.motherjones.com/news/special_reports/total_coverage/kosovo/ceku.html|url-status=dead}}</ref> * [[Ramush Haradinaj]], një komandant i UÇK-së, është themeluesi dhe aktualisht udhëheqësi i Aleancës për Ardhmërinë e Kosovës (AAK) dhe shërbeu për një kohë të shkurtër si Kryeministër i Kosovës përpara se të dorëzohej në ICTY në Hagë për t'u gjykuar për akuzat për krime lufte.<ref>{{Cite news|date=2005-03-10|title=Kosovo ex-PM war charges revealed|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4337085.stm|access-date=2025-06-02}}</ref> Ai u lirua më vonë nga akuzat. Nga viti 2017 deri në vitin 2020 ai ishte përsëri Kryeministër i Kosovës. * [[Fatmir Limaj]], një komandant i lartë i UÇK-së, tani është udhëheqës i Iniciativës për Kosovën (NISMA). Ai u gjykua gjithashtu në Hagë dhe u lirua nga të gjitha akuzat në nëntor 2005.<ref>{{Cite web|title=Trial Watch : Fatmir Limaj (Çeliku)|url=http://www.trial-ch.org/en/trial-watch/profile/db/legal-procedures/fatmir_limaj_145.html|access-date=2025-06-02|website=www.trial-ch.org|language=en|archive-date=12 tetor 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012140201/http://www.trial-ch.org/en/trial-watch/profile/db/legal-procedures/fatmir_limaj_145.html|url-status=dead}}</ref> === Aktakuzat === Hajredin Bala, një ish-roje burgu i UÇK-së, u dënua më 30 nëntor 2005 me 13 vjet burgim për keqtrajtimin e tre të burgosurve në [[Kampi i burgut të Lapushnikut|kampin e burgut të Llapushnikut]], rolin e tij personal në "mirëmbajtjen dhe zbatimin e kushteve çnjerëzore" të kampit, ndihmën në torturimin e një të burgosuri dhe pjesëmarrjen në vrasjen e nëntë të burgosurve nga kampi të cilët u marshuan drejt Maleve të Berishës më 25 ose 26 korrik 1998 dhe u vranë. Bala apeloi dënimin dhe apeli është ende në pritje.<ref>{{Cite web|title=Haradin Bala Granted Temporary Provisional Release|url=http://www.un.org/icty/pressreal/2006/p1070-e.htm|access-date=2025-06-02|website=www.un.org}}</ref> == Mbështetja e huaj == Shtetet e Bashkuara (dhe NATO) mbështetën drejtpërdrejt UÇK-në.<ref>{{Cite book|last=Scott|first=Peter Dale|url=https://books.google.com/books?id=op39ymd2um0C&pg=PA131#v=onepage&q&f=false|title=The Road to 9/11: Wealth, Empire, and the Future of America|date=2007-09-04|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-92994-4|language=en}}</ref> CIA financoi, trajnoi dhe furnizoi UÇK-në (ashtu siç kishin bërë më parë me Ushtrinë Boshnjake). Siç u zbulua për The Sunday Times nga burime të CIA-s, "agjentët e inteligjencës amerikane kanë pranuar se ndihmuan në trajnimin e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës para bombardimit të Jugosllavisë nga NATO".<ref>{{Cite web|title=CIA Aided Kosovo Guerrilla Army All Along|url=https://archive.globalpolicy.org/security/issues/kosovo1/ksv17.htm|access-date=2025-06-02|website=archive.globalpolicy.org}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ron|first=James|url=https://books.google.com/books?id=uZiNkMAOp3QC|title=Frontiers and Ghettos: State Violence in Serbia and Israel|date=2003-05-19|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-93690-4|language=en}}</ref> James Bissett, ambasadori kanadez në Jugosllavi, Bullgari dhe Shqipëri, shkroi në vitin 2001 në Toronto Star se raportet e medias tregojnë se "që në vitin 1998, Agjencia Qendrore e Inteligjencës e ndihmuar nga Shërbimi Ajror Special Britanik po armatoste dhe trajnonte anëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në Shqipëri për të nxitur rebelim të armatosur në Kosovë. (...) Shpresa ishte që me Kosovën në flakë, NATO të mund të ndërhynte ...".<ref>{{Cite web|title=We created a monster|url=http://www.deltax.net/bissett/a-monster.htm|access-date=2025-06-02|website=www.deltax.net}}</ref> Sipas Tim Judah, përfaqësuesit e UÇK-së ishin takuar tashmë me agjencitë e inteligjencës amerikane, britanike dhe zvicerane në vitin 1996, dhe ndoshta "disa vite më parë". Kongresmeni republikan amerikan Dana Rohrabacher, ndërsa ishte kundër trupave tokësore amerikane në Kosovë, mbështeti që Amerika t'i ofronte mbështetje UÇK-së për t'i ndihmuar ata të fitonin lirinë e tyre. Ai u nderua nga Lidhja Qytetare Shqiptaro-Amerikane në një aktivitet për mbledhje fondesh në New Jersey më 23 korrik 2001. Presidenti i Lidhjes, Joseph J. DioGuardi, vlerësoi Rohrabacher për mbështetjen e tij ndaj UÇK-së, duke thënë "Ai ishte anëtari i parë i Kongresit që këmbënguli që Shtetet e Bashkuara të armatosin Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës dhe një nga të paktët anëtarë që deri më sot mbështet publikisht pavarësinë e Kosovës". Rohrabacher mbajti një fjalim në mbështetje të pajisjes amerikane të UÇK-së me armatim, duke e krahasuar atë me mbështetjen franceze për Amerikën në Luftën Revolucionare.<ref>{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0JZS/is_20_17/ai_n25037473/|language=sq|access-date=2 qershor 2025|archive-date=15 korrik 2012|archive-url=https://archive.today/20120715035934/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0JZS/is_20_17/ai_n25037473/|url-status=dead}}</ref> == Krimet e luftës == Ka pasur raportime për krime lufte të kryera nga UÇK-ja si gjatë ashtu edhe pas konfliktit. Këto janë drejtuar kundër serbëve, pakicave të tjera etnike (kryesisht romëve) dhe kundër shqiptarëve etnikë të akuzuar për bashkëpunim me autoritetet serbe.<ref>{{Cite web|title=UNDER ORDERS: War Crimes in Kosovo|url=https://www.hrw.org/reports/2001/kosovo/|access-date=2025-06-02|website=www.hrw.org}}</ref> Sipas një raporti të vitit 2001 nga Human Rights Watch (HRW):<blockquote>UÇK-ja ishte përgjegjëse për abuzime të rënda... duke përfshirë rrëmbimet dhe vrasjet e serbëve dhe shqiptarëve etnikë të konsideruar si bashkëpunëtorë me shtetin. Elementë të UÇK-së janë gjithashtu përgjegjës për sulmet pas konfliktit ndaj serbëve, romëve dhe jo-shqiptarëve të tjerë, si dhe rivalëve politikë shqiptarë etnikë... djegien dhe plaçkitjen e përhapur dhe sistematike të shtëpive që u përkisnin serbëve, romëve dhe pakicave të tjera dhe shkatërrimin e kishave dhe manastireve ortodokse... të kombinuara me ngacmime dhe kërcënime të dizajnuara për të detyruar njerëzit të largohen nga shtëpitë dhe komunitetet e tyre... elementë të UÇK-së janë qartësisht përgjegjës për shumë nga këto krime.<ref name=":1">{{Cite web|title=UNDER ORDERS: War Crimes in Kosovo - 1. Executive Summary|url=https://www.hrw.org/reports/2001/kosovo/undword.htm|access-date=2025-06-02|website=www.hrw.org}}</ref></blockquote>UÇK-ja u përfshi në sulme kundër serbëve në Kosovë, hakmarrje kundër shqiptarëve etnikë që "bashkëpunuan" me qeverinë serbe, dhe bombardoi stacione policie dhe kafene që dihej se frekuentoheshin nga zyrtarë serbë, duke vrarë civilë të pafajshëm gjatë këtij procesi. Shumica e aktiviteteve të saj u financuan nga trafiku i drogës, megjithëse lidhjet e saj me grupet e komunitetit dhe të mërguarit shqiptarë i dhanë popullaritet lokal.<ref>{{Cite web|title=Terrorist Groups and Political Legitimacy - Council on Foreign Relations|url=http://www.cfr.org/publication/10159/|access-date=2025-06-02|website=www.cfr.org|language=en|archive-date=20 dhjetor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091220030412/http://www.cfr.org/publication/10159/|url-status=dead}}</ref> [[Rasti Panda|Incidenti i Panda Bar]], një masakër e adoleshentëve serbë në një kafene, çoi në një goditje të menjëhershme në lagjet jugore të Pejës të populluara nga shqiptarët, gjatë së cilës policia serbe vrau dy shqiptarë. Aleksandar Vuçiç ka deklaruar se nuk ka prova se vrasja është kryer nga shqiptarët, siç besohej më parë. Zyra e Prokurorit të Krimit të Organizuar Serb nisi një hetim të ri në vitin 2016 dhe arriti në përfundimin se masakra nuk është kryer nga shqiptarët. Shumë vite pas incidentit, qeveria serbe ka pranuar zyrtarisht se ajo është kryer nga agjentë të Shërbimit Sekret Serb.<ref>{{Cite web|title=Terrorist Groups and Political Legitimacy - Council on Foreign Relations|url=http://www.cfr.org/publication/10159/|access-date=2025-06-02|website=www.cfr.org|language=en|archive-date=20 dhjetor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091220030412/http://www.cfr.org/publication/10159/|url-status=dead}}</ref> Numri i saktë i viktimave të UÇK-së nuk dihet. Sipas një raporti të qeverisë serbe, UÇK-ja kishte vrarë dhe rrëmbyer 3,276 persona me përshkrime të ndryshme etnike, përfshirë disa shqiptarë. Nga 1 janari 1998 deri më 10 qershor 1999, UÇK-ja vrau 988 persona dhe rrëmbeu 287; në periudhën nga 10 qershori 1999 deri më 11 nëntor 2001, kur NATO mori kontrollin në Kosovë, u raportua se 847 persona u vranë dhe 1,154 u rrëmbyen. Kjo përfshinte si civilë ashtu edhe personel të forcave të sigurisë. Nga të vrarët në periudhën e parë, 335 ishin civilë, 351 ushtarë, 230 policë dhe 72 ishin të paidentifikuar. Sipas kombësisë, 87 nga civilët e vrarë ishin serbë, 230 shqiptarë dhe 18 të kombësive të tjera. Pas tërheqjes së forcave të sigurisë serbe dhe jugosllave nga Kosova në qershor 1999, të gjitha viktimat ishin civilë, shumica dërrmuese ishin serbë. Sipas Human Rights Watch, deri në "një mijë serbë dhe romë janë vrarë ose janë zhdukur që nga 12 qershori 1999... elementë të UÇK-së janë qartësisht përgjegjës për shumë nga këto krime".<ref name=":1" /> Një gjykatë serbe dënoi 9 ish-anëtarë të UÇK-së për vrasjen e 32 civilëve joshqiptarë.<ref>{{Cite web|title=Serbia Jails 9 Ethnic Albanian Guerrillas for Crimes in Kosovo - Novinite.com - Sofia News Agency|url=https://www.novinite.com/articles/124420/Serbia+Jails+9+Ethnic+Albanian+Guerrillas+for+Crimes+in+Kosovo|access-date=2025-06-02|website=www.novinite.com}}</ref> Në të njëjtin rast, 35 civilë të tjerë rezultojnë të zhdukur, ndërsa 153 u torturuan dhe u liruan. === Përdorimi i fëmijëve ushtarë === Konventa për të Drejtat e Fëmijëve, e miratuar nga Asambleja e Përgjithshme e OKB-së më 20 nëntor 1989, hyri në fuqi më 2 shtator 1990 dhe ishte e vlefshme gjatë gjithë konfliktit. Neni 38 i kësaj Konvente përcakton moshën 15 vjeç si minimumin për rekrutim ose pjesëmarrje në konflikt të armatosur. Neni 38 kërkon që shtetet palë të parandalojnë çdo person nën moshën 15 vjeç nga pjesëmarrja e drejtpërdrejtë në armiqësi dhe të përmbahen nga rekrutimi i kujtdo nën moshën 15 vjeç.<ref>{{Cite web|title=Child Soldiers International - International Standards|url=http://www.child-soldiers.org/international_standards.php|access-date=2025-06-02|website=www.child-soldiers.org}}</ref> Pjesëmarrja e personave nën moshën 18 vjeç në UÇK u konfirmua në tetor 2000 kur u bënë të njohura detajet e regjistrimit të 16,024 ushtarëve të UÇK-së nga Organizata Ndërkombëtare për Migracionin në Kosovë. Dhjetë përqind e këtij numri ishin nën moshën 18 vjeç. Shumica e tyre ishin 16 dhe 17 vjeç. Rreth 2% ishin nën moshën 16 vjeç. Këto ishin kryesisht vajza të rekrutuara për të gatuar për ushtarët në vend që të luftonin realisht.<ref>{{Cite web|title=Child Soldiers Global Report 2001 - Federal Republic of Yugoslavia|url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/cscoal/2001/en/65418|access-date=2025-06-02|website=Refworld|language=en}}</ref> === Akuzat për vjedhje të organeve === Carla Del Ponte, një kryeprokurore e ICTY-së me përvojë të gjatë, pohoi në librin e saj "The Hunt: Me and the War Criminals" (2008) se ka pasur raste të trafikimit të organeve në vitin 1999 pas përfundimit të Luftës së Kosovës.<ref>{{Cite web|title=Serb prisoners 'were stripped of their organs in Kosovo war' - Telegraph|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2008/04/11/wserb111.xml&CMP=ILC-mostviewedbox|access-date=2025-06-02|website=www.telegraph.co.uk}}</ref> Akuzat janë hedhur poshtë nga autoritetet kosovare si trillime, ndërsa ICTY ka thënë se "nuk janë marrë prova të besueshme për të mbështetur akuzat".<ref>{{Cite web|title=ICTY Weekly Press Briefing|url=http://www.un.org/icty/briefing/2008/pb080416.htm|access-date=2025-06-02|website=www.un.org}}</ref> Në fillim të vitit 2011, Komiteti i Punëve të Jashtme i Parlamentit Evropian shqyrtoi një raport nga Dick Marty mbi aktivitetet e dyshuara kriminale dhe polemikën e dyshuar për marrjen e organeve; megjithatë, Anëtarët e Parlamentit e kritikuan raportin, duke përmendur mungesën e provave, dhe Marty u përgjigj se një program për mbrojtjen e dëshmitarëve ishte i nevojshëm në Kosovë përpara se ai të mund të jepte më shumë detaje mbi dëshmitarët sepse jeta e tyre ishte në rrezik. Në vitin 2011, France 24 mori një dokument të klasifikuar që datonte që nga viti 2003 dhe zbuloi se OKB-ja dinte për trafikimin e organeve përpara se të përmendej nga Carla del Ponte në vitin 2008. Në korrik 2014, avokati amerikan Clint Williamson, ish-Ambasadori i Shteteve të Bashkuara për Çështjet e Krimeve të Luftës, njoftoi se ai dhe ekipi i tij kishin gjetur "tregues bindës" se afërsisht 10 të burgosur ishin vrarë në mënyrë që organet e tyre të mund të merreshin. "Fakti që ndodhi në një shkallë të kufizuar nuk e zvogëlon egërsinë e një krimi të tillë", tha Williamson, por shtoi se niveli i provave ishte i pamjaftueshëm për të ngritur akuza kundër ndonjë individi të veçantë.<ref>{{Cite web|date=2014-07-29|title=Kosovo prosecutor suspects some killed for organs|url=https://apnews.com/general-news-d8d77e5a58884e9490f51754eb07dcdf|access-date=2025-06-02|website=AP News|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Fioretti|first=Julia|date=2014-07-29|title=Inquiry finds 'indications' of organ harvesting in Kosovo conflict|language=en-US|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/world/inquiry-finds-indications-of-organ-harvesting-in-kosovo-conflict-idUSKBN0FY1FJ/|access-date=2025-06-02}}</ref> === Vrasjet === Më 24 qershor 2020, Hashim Thaçi, Presidenti i atëhershëm i Kosovës, Kadri Veseli dhe tetë ish-udhëheqës të tjerë të UÇK-së, u paditën nga Zyra e Prokurorit të Specializuar (ZPS) në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë në Hagë.<ref>{{Cite news|last=Mayr|first=Walter|date=2020-06-25|title=Kosovo: Hashim Thaci wegen Kriegsverbrechen angeklagt|language=de|work=Der Spiegel|url=https://www.spiegel.de/ausland/kosovo-hashim-thaci-wegen-kriegsverbrechen-angeklagt-a-0cfd85f5-adb9-4f28-82dd-cce94c7321f5|access-date=2025-06-02|issn=2195-1349}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.scp-ks.org/en/press-statement|language=sq}}</ref> Aktakuza i ngarkon të dyshuarit me afërsisht 100 vrasje të shqiptarëve të Kosovës, serbëve të Kosovës, romëve të Kosovës dhe kundërshtarëve politikë. Sipas Prokurorit të Specializuar, ishte e nevojshme që çështja të bëhej publike për shkak të përpjekjeve të përsëritura nga Thaçi dhe Veseli për të penguar dhe minuar punën e Dhomave të Specializuara të Kosovës.{{Citation needed}} === Masakrat === * Vrasjet në Kleçkë (26–27 gusht 1998) – 22 trupa të djegur u gjetën në një krematorium të improvizuar; Serbia ia ka atribuar vrasjet UÇK-së.<ref>{{Cite book|last=Council|first=United Nations Security|url=https://books.google.com/books?id=B8MRAQAAMAAJ|title=Official Records: Proces-verbaux Officiels|date=2006|language=en}}</ref> * Masakra e liqenit Radonjiç (9 shtator 1998) – 34 individë të etnisë serbe, rome dhe shqiptare u zbuluan nga një ekip mjeko-ligjor serb pranë liqenit. Serbia ia ka atribuar vrasjen UÇK-së dhe militantëve të tjerë kosovarë.<ref>{{Cite book|last=Krieger|first=Heike|url=https://books.google.com/books?id=-OhPTJn8ZWoC&pg=PA38#v=onepage&q&f=false|title=The Kosovo Conflict and International Law: An Analytical Documentation 1974-1999|date=2001-07-12|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-80071-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Staff|first=Human Rights Watch|url=https://books.google.com/books?id=LdWZrfsdqAEC&pg=PA311#v=onepage&q&f=false|title=Human Rights Watch World Report 1999|date=1998-10-12|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1-56432-190-9|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Haradinaj et al. (IT-04-84) {{!}} International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|url=https://www.icty.org/case/haradinaj/4#ind|access-date=2025-06-02|website=www.icty.org}}</ref> * Varrez masive në Malishevë - Pasi u rrëmbyen dhe u mbajtën në paraburgim nga UÇK-ja, 12 serbë dhe 1 civil bullgar u masakruan me mbetjet e tyre të zbuluara në një varr masiv në qytetin e Malishevës.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-may-15-fg-kosovo15-story.html|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/0409-2953/2015/0409-29531503122D.pdf|language=sq}}</ref> * Vrasjet në Gjilan – Mbetjet e 80 serbëve u zbuluan pasi u vranë, me sa duket nga anëtarë të Grupit të Gjilanit të UÇK-së, të cilët u gjykuan në mungesë nga një gjykatë serbe dhe u shpallën fajtorë. Një varr masiv u gjet në Çena(r) Çesma pranë Gjilanit.<ref>{{Cite book|last=Andjelković|first=Zoran|url=https://books.google.com/books?id=YZYMAQAAMAAJ|title=Days of Terror: In the Presence of the International Forces|date=2000|publisher=Centre for Peace and Tolerance|language=en}}</ref> * Masakra e Rahovecit – Më shumë se 100 civilë serbë dhe romë nga Rahoveci dhe fshatrat përreth tij - Retimlje, Opterusa, Zočište dhe Velika Hoca - në Kosovën perëndimore u rrëmbyen dhe u vendosën në kampe burgimi nga luftëtarët e UÇK-së; 47 u vranë dhe varri i tyre u gjet në vitin 2005.<ref>{{Cite web|title=Belgrade Remembers Victims from Orahovac :: Balkan Insight|url=http://www.balkaninsight.com/en/article/belgrade-remembers-victims-from-orahovac/1460/3|access-date=2025-06-02|website=www.balkaninsight.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=B92 - News - 13 years since massacre of Serbs and Roma in Kosovo|url=http://www.b92.net/eng/news/crimes-article.php?yyyy=2011&mm=07&dd=18&nav_id=75498|access-date=2025-06-02|website=www.b92.net}}</ref> * Masakra e Grackës së Vjetër – 14 fermerë serbë u vranë. Autorët e krimit nuk u gjetën kurrë.<ref>{{Cite book|last=Nations|first=United|url=https://books.google.com/books?id=46wG44UdPscC&pg=PA367|title=Yearbook of the United Nations 1999|date=2002-02-21|publisher=United Nations Publications|isbn=978-92-1-100856-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sremac|first=Danielle S.|url=https://books.google.com/books?id=IGeJzd6BLU4C&q=War+of+Words:+Washington+Tackles+the+Yugoslav+Conflict|title=War of Words: Washington Tackles the Yugoslav Conflict|date=1999-10-30|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-0-275-96609-6|language=en}}</ref> * Varr masiv në Ugljare – 15 trupa serbësh të gjetur në një varr masiv, i raportuar më 25 gusht 1999 nga KFOR-i.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KxqPAAAAMAAJ|title=Review of International Affairs|date=1999|publisher=Federation of Yugoslav Journalists|language=en}}</ref> KFOR-i zhvarrosi varrin masiv më 27 korrik. 14 serbë ishin qëlluar, therur ose goditur me shkopinj. Ugljare ishte një bastion i UÇK-së. Masakra e Volujakut – Sipas autoriteteve serbe, u vranë 25 civilë meshkuj serb të Kosovës. Serbia ia atribuon vrasjet "grupit të Rahovecit" të UÇK-së.<ref>{{Cite book|last=Bogdanović|first=Ljiljana|url=https://books.google.com/books?id=oTfZAAAAIAAJ|title=Abductions and Disappearances of Non-Albanians in Kosovo|date=2001|publisher=Humanitarian Law Center|isbn=978-86-82599-26-5|language=en}}</ref> Në vitin 2003, gazeta e përditshme serbe Večernje novosti publikoi fotografi të kohës së luftës të tre ushtarëve të UÇK-së me kokat e serbëve të prerë. Gazeta identifikoi dy nga tre anëtarët e UÇK-së si Sadik Çuflaj dhe djalin e tij Valon Çuflaj, i cili sipas gazetës atëherë punonte për Trupat Mbrojtëse të Kosovës.<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=http://www.kosovo.net/kladecapit.pdf|access-date=2025-06-02|website=www.kosovo.net}}</ref> Bojan Cvetkoviç, një ushtar vullnetar i cili kishte qenë në detyrë vetëm për javë të tëra, u identifikua si një nga viktimat, ndërsa Partia Radikale Serbe më vonë konfirmoi se ushtari Aleksandar Njegoviç, i cili ishte anëtar i SRP-së, ishte viktima e dytë nga tre ushtarë të tjerë që u zhdukën në të njëjtën kohë.<ref>{{Cite web|title=CNJ / ORRORI|url=https://www.cnj.it/documentazione/ORRORI/orrore8.htm|access-date=2025-06-02|website=www.cnj.it}}</ref> === Kishat dhe monumentet mesjetare të shkatërruara === Historiani kulturor András Riedlmayer deklaroi se asnjë kishë apo manastir ortodoks serb nuk u dëmtua apo shkatërrua nga UÇK-ja gjatë luftës. Riedlmayer dhe Andrew Herscher kryen një studim të trashëgimisë kulturore të Kosovës për ICTY-në dhe UNMIK-un pas luftës dhe rezultatet e tyre zbuluan se shumica e dëmeve në kisha ndodhën gjatë sulmeve hakmarrëse pas konfliktit dhe kthimit të refugjatëve shqiptarë të Kosovës. Në vitin 1999, luftëtarët e UÇK-së u akuzuan për vandalizimin e manastirit Devič dhe terrorizimin e stafit. Trupat e KFOR-it thanë se rebelët e UÇK-së vandalizuan murale dhe piktura shekullore në faltore dhe vodhën dy makina dhe të gjithë ushqimin e manastirit.<ref>{{Cite web|title=CNN - KLA rebels accused of vandalizing Serb monastery - June 17, 1999|url=http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9906/17/kosovo.04/|access-date=2025-06-02|website=edition.cnn.com|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304095609/http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9906/17/kosovo.04/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.novosti.rs/vesti/naslovna/dosije/aktuelno.292.html:775163-Zak-Ogar-Hocu-da-svedocim-o-zlocinima-OVK-ali-me-ne-zovu/|language=sq}}</ref> Karima Bennoune, raportuese speciale e Kombeve të Bashkuara në fushën e të drejtave kulturore, iu referua shumë raporteve të sulmeve të përhapura kundër kishave të kryera nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës. Në vitin 2014, John Clint Williamson njoftoi gjetjet hetimore të Task Forcës Speciale Hetimore të BE-së dhe tregoi se një element i caktuar i UÇK-së pas përfundimit të luftës (qershor 1999) qëllimisht shënjestroi popullatat minoritare në një fushatë të organizuar spastrimi etnik me akte persekutimi që përfshinin edhe përdhosjen dhe shkatërrimin e kishave dhe vendeve të tjera fetare. Fabio Maniscalco, një arkeolog italian, specialist për mbrojtjen e pronës kulturore, përshkroi se anëtarët e UÇK-së sekuestruan ikona dhe stoli liturgjike ndërsa plaçkitnin dhe se ata vazhduan të shkatërronin kishat dhe manastiret ortodokse të krishtera me bomba mortaje pas mbërritjes së KFOR-it.<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=http://webjournal.unior.it/Dati/18/54/2.%20Kosovo,%20Maniscalco.pdf|access-date=2025-06-02|website=webjournal.unior.it|archive-date=18 mars 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318004707/http://webjournal.unior.it/Dati/18/54/2.%20Kosovo,%20Maniscalco.pdf|url-status=dead}}</ref> === Kampet e burgut === * Kampi i burgut të Llapushnikut – Haradin Bala, një roje burgu i UÇK-së, u shpall fajtor nga ICTY për torturë dhe keqtrajtim të të burgosurve, krime të kryera në kamp.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=V3hqQJkJSNcC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|title=Genocide, War Crimes, and Crimes Against Humanity|publisher=Human Rights Watch|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Mishra|first=Pramod|url=https://books.google.com/books?id=09hNR6cBP1AC&pg=PA85#v=onepage&q&f=false|title=Human Rights Reporting|date=2006|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-383-0|language=en}}</ref> * Kampi i burgut të Jabllanicës – 10 individë u ndaluan dhe u torturuan nga forcat e UÇK-së, përfshirë: një serb, tre malazezë, një boshnjak, tre shqiptarë dhe dy viktima me etni të panjohur.<ref>{{Cite web|title=Haradinaj et al. (IT-04-84) {{!}} International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|url=https://www.icty.org/case/haradinaj/4#ind|access-date=2025-06-02|website=www.icty.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=UN-Tribunal spricht Kosovo-Führer Haradinaj frei - WELT|url=https://www.welt.de/print/welt_kompakt/print_politik/article111691054/UN-Tribunal-spricht-Kosovo-Fuehrer-Haradinaj-frei.html|access-date=2025-06-02|website=DIE WELT|language=de}}</ref> Disa të mbijetuar të kampeve të burgjeve të drejtuara nga UÇK-ja në Shqipëri kanë dalë hapur për të treguar historitë e tyre si janë rrëmbyer dhe transportuar në këto kampe, ku kanë qenë dëshmitarë të torturave dhe vrasjeve të të burgosurve të tjerë.<ref>{{Cite news|date=2009-04-10|title=Horrors of KLA prison camps revealed|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7990984.stm|access-date=2025-06-02}}</ref> Në vitin 2009, dëshmitë e dëshmitarëve okularë nga ish-të burgosur dhe luftëtarë të UÇK-së për ndalimin e qytetarëve të qytetarëve, romë dhe serbë nga zona e Prizrenit në kampet e burgjeve të drejtuara nga UÇK-ja në qytetin shqiptar të Kukësit. Pavarësisht se kampi u ngrit fillimisht, me burgun e ushtrisë shqiptare, për të ndaluar luftëtarët të padisiplinuar të UÇK-së, akte torturë dhe vrasje pa gjyq dhe kryen nga UÇK-ja kundër civilëve shqiptarë, romë dhe serbë. Sipas një ish-luftëtari të UÇK-së:<ref>{{Cite web|last=Montgomery|first=Altin Raxhimi, Vladimir Karaj, Michael|date=2009-04-09|title=KLA Ran Torture Camps in Albania|url=https://balkaninsight.com/2009/04/09/kla-ran-torture-camps-in-albania/|access-date=2025-06-02|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref><blockquote>Nuk dukej e çuditshme në atë kohë... por tani, duke parë prapa, e di se disa nga gjërat që u bënë ndaj civilëve të pafajshëm ishin të gabuara. Por njerëzit që i bënë ato gjëra sillen sikur nuk kishte ndodhur asgjë dhe vazhdojnë të lëndojnë popullin e tyre, shqiptarët.</blockquote> === Dhuna seksuale === Që nga hyrja e Forcës së Kosovës të udhëhequr nga NATO, janë dokumentuar përdhunime të grave serbe dhe rome, si dhe atyre shqiptare të perceptuara si bashkëpunëtore, nga shqiptarë etnikë dhe ndonjëherë nga anëtarë të UÇK-së.<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF|access-date=2025-06-02|website=www.amnesty.org}}</ref><ref>{{Cite news|last=McVeigh|first=Karen|date=2018-08-03|title=After two decades, the hidden victims of the Kosovo war are finally recognised|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development/2018/aug/03/after-two-decades-the-hidden-victims-of-the-kosovo-war-are-finally-recognised|access-date=2025-06-02|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kosovo: Rape as a Weapon of "Ethnic Cleansing"|url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/hrw/2000/en/17379|access-date=2025-06-02|website=Refworld|language=en}}</ref> === Statusi si grup terrorist === Autoritetet jugosllave, nën Slobodan Millosheviqin, e konsideronin UÇK-në si grup terrorist. Në shkurt të vitit 1998, i dërguari special i Presidentit të SHBA-së Bill Clinton në Ballkan, Robert Gelbard, dënoi si veprimet e qeverisë serbe ashtu edhe të UÇK-së, dhe e përshkroi UÇK-në si "pa asnjë dyshim, një grup terrorist". Rezoluta 1160 e OKB-së mori një qëndrim të ngjashëm.<ref>{{Cite web|title=Security Council resolution 1160 (1998) on the Letters from the United Kingdom (S/1998/223) and the United States (S/1998/272)|url=http://www.un.org/peace/kosovo/98sc1160.htm|access-date=2025-06-02|website=www.un.org}}</ref><ref>{{Cite book|last=Henriksen|first=Dag|url=https://books.google.com/books?id=XYBURe35uCQC|title=NATO's Gamble: Combining Diplomacy and Airpower in the Kosovo Crisis, 1998-1999|date=2007|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-59114-355-0|language=en}}</ref> Me sa duket, lista zyrtare e Departamentit të Shtetit të SHBA-së e vitit 1997 e "Organizatave të Huaja Terroriste" nuk e përfshinte UÇK-në, por Departamenti i Shtetit i SHBA-së mund ta ketë listuar atë si një organizatë terroriste në vitin 1998, me sa duket për faktin se ajo po financonte operacionet e saj me para nga tregtia ndërkombëtare e heroinës dhe kreditë nga vendet islamike. Në mars të vitit 1998, vetëm një muaj më vonë, Gerbald u detyrua të modifikonte deklaratat e tij për të thënë se UÇK-ja nuk ishte klasifikuar ligjërisht nga qeveria amerikane si një grup terrorist, dhe qeveria amerikane iu afrua udhëheqësve të UÇK-së për t'i bërë ata bashkëbisedues me serbët. The Wall Street Journal pretendoi më vonë se qeveria amerikane në shkurt të vitit 1998 e kishte hequr UÇK-në nga lista e organizatave terroriste, një heqje që nuk është konfirmuar kurrë. Franca e hoqi UÇK-në nga lista në fund të vitit 1998, pas lobimit të fortë të SHBA-së dhe Mbretërisë së Bashkuar. UÇK-ja është ende e pranishme në listën e grupeve terroriste të MIPT Terrorism Knowledge Base, dhe është e listuar si një organizatë terroriste joaktive nga Konsorciumi Kombëtar për Studimin e Terrorizmit dhe Përgjigjet ndaj Terrorizmit.<ref>{{Cite web|title=START {{!}} Terrorist Organization Profile|url=http://www.start.umd.edu/data/tops/terrorist_organization_profile.asp?id=3517|access-date=2025-06-02|website=www.start.umd.edu}}</ref> Gjatë luftës, trupat e UÇK-së bashkëpunuan me trupat e NATO-s, dhe një nga anëtarët e saj u quajt nga NATO mishërimi i "luftëtarëve të lirisë" të Kosovës. Në fund të vitit 1999, UÇK-ja u shpërbë dhe anëtarët e saj u bashkuan me Trupat Mbrojtëse të Kosovës. Shumica e shteteve që u përballën në territorin e tyre me aktivitet ndërkombëtar nga UÇK-ja nuk e caktuan kurrë zyrtarisht atë si një organizatë terroriste.{{Citation needed}} == Hetimet për krime lufte == Në vitin 2005, komandanti i UÇK-së Haradin Bala u dënua për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit kundër serbëve dhe shqiptarëve nga Gjykata Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë. Komandantët e UÇK-së dhe më vonë politikanët e Kosovës, Ramush Haradinaj dhe Fatmir Limaj, u liruan nga akuzat, por gjykata vuri në dukje se kishte vështirësi sepse shumë dëshmitarë kishin frikë të jepnin dëshmi, ndërsa të tjerë ndryshuan dëshmitë e tyre dhe disa vdiqën në rrethana misterioze. Përveç kësaj, pati dënime për manipulim dëshmitarësh në lidhje me këto dy raste.<ref>{{Cite web|last=Stojanovic|first=Emina Dizdarevic, Sven Milekic, Milica|date=2021-06-23|title=Hague Tribunal Leaves Uncertain Legacy as Last Trial Nears End|url=https://balkaninsight.com/2021/06/23/hague-tribunal-leaves-uncertain-legacy-as-last-trial-nears-end/|access-date=2025-06-02|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref> Në vitin 2010, një raport nga Këshilli i Evropës akuzoi guerilasit e UÇK-së për vrasjen e civilëve serbë dhe kundërshtarëve politikë shqiptarë etnikë. Bazuar në raportin e Këshillit të Evropës, Task Forca Speciale Hetimore (SITF) u krijua në vitin 2011 për të hetuar akuzat. Kryeprokurori i SITF paraqiti gjetjet e tij të përgjithshme në vitin 2014, duke rezultuar në krijimin e dhomave të specializuara në Hagë për të gjykuar çështjet.<ref>{{Cite web|date=2020-06-25|title=Kosovo: War Crimes Indictment Advances Justice {{!}} Human Rights Watch|url=https://www.hrw.org/news/2020/06/25/kosovo-war-crimes-indictment-advances-justice|access-date=2025-06-02|language=en}}</ref> Në prill të vitit 2014, Kuvendi i Kosovës shqyrtoi dhe miratoi krijimin e një gjykate speciale të Kosovës për të gjykuar krimet e dyshuara të luftës dhe abuzimet e tjera të rënda të kryera gjatë dhe pas luftës së Kosovës në vitet 1998-99. Gjykata do të gjykojë çështjet kundër individëve bazuar në një raport të Këshillit të Evropës të vitit 2010 nga senatori zviceran Dick Marty. Procedurat do të financohen nga BE-ja dhe do të mbahen në Hagë, megjithëse do të jetë ende një gjykatë kombëtare e Kosovës. Të pandehurit ka të ngjarë të përfshijnë anëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës të cilët dyshohet se kanë kryer krime kundër pakicave etnike dhe kundërshtarëve politikë, që do të thotë se gjykata ka të ngjarë të hasë në njëfarë mospopullariteti në vend, ku UÇK-ja ende konsiderohet gjerësisht si heronj.<ref>{{Cite web|title=Special Court for Crimes Committed During Kosovo War Established in The Hague (January 15, 2016) {{!}} ASIL|url=https://www.asil.org/blogs/special-court-crimes-committed-during-kosovo-war-established-hague-january-15-2016|access-date=2025-06-02|website=www.asil.org|language=en}}</ref> Në vitin 2017, dhjetë anëtarë të UÇK-së, përfshirë Sylejman Selimin, i cili ishte ish-kreu i Forcës së Sigurisë së Kosovës dhe më vonë ambasador në Shqipëri, u dënuan për krime lufte kundër civilëve.<ref>{{Cite web|last=Isufi|first=Perparim|date=2017-09-04|title=Kosovo ‘Drenica Group’ Guerrillas’ Convictions Confirmed|url=https://balkaninsight.com/2017/09/04/kosovo-drenica-group-supreme-court-verdict-09-04-2017/|access-date=2025-06-02|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref> Më 24 qershor 2020, Dhomat e Specializuara të Kosovës dhe Zyra e Prokurorit të Specializuar ngritën një aktakuzë me dhjetë pika, duke akuzuar Presidentin e Kosovës Hashim Thaçi, Kadri Veselin dhe të tjerë për krime kundër njerëzimit dhe krime lufte. Prokurorët thanë se Hashim Thaçi dhe Kadri Veseli u përpoqën vazhdimisht të pengonin dhe minonin punën e Gjykatës Speciale të Kosovës (KS), "në një përpjekje për të siguruar që ata të mos përballen me drejtësinë". Në korrik 2020, Thaçi u mor në pyetje nga prokurorët e krimeve të luftës në Hagë.<ref>{{Cite web|date=2020-07-14|title=Kosovo's Thaci quizzed by war crimes prosecutors - World News|url=https://www.hurriyetdailynews.com/kosovos-thaci-quizzed-by-war-crimes-prosecutors-156545|access-date=2025-06-02|website=Hürriyet Daily News|language=en}}</ref> Në shtator 2020, Agim Çeku u thirr nga prokurorët si i dyshuar për krime lufte. Po atë muaj, ish-komandanti i UÇK-së, Salih Mustafa, u arrestua dhe u transferua në qendrat e paraburgimit në Hagë, bazuar në një "urdhër arresti, urdhër transferimi dhe aktakuzë të konfirmuar të lëshuar nga një gjyqtar i procedurës paraprake". Mustafa u akuzua për krime lufte të ndalimit arbitrar, trajtimit mizor, torturës dhe vrasjes. Po atë muaj, Hysni Gucati (Kryetar i Shoqatës së Veteranëve të Luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës) dhe Nasim Haradinaj (Zëvendëskryetar i Shoqatës së Veteranëve të Luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës) u arrestuan gjithashtu dhe u transferuan në Njësinë e Paraburgimit të Dhomave të Specializuara të Kosovës. Ata u akuzuan për pengim të zyrtarëve të Gjykatës Speciale të Kosovës në kryerjen e detyrave të tyre, frikësim gjatë procedurave penale, hakmarrje dhe shkelje të sekretit të procedurave.<ref>{{Cite web|url=https://www.scp-ks.org/en/cases/hysni-gucati-nasim-haradinaj/en|language=sq}}</ref> Në nëntor 2020, Thaçi, një deputet në parlamentin e Kosovës Rexhep Selimi, presidenti i Partisë Demokratike të Kosovës të Thaçit, Kadri Veseli dhe politikani veteran i Kosovës Jakup Krasniqi u arrestuan dhe u transferuan në qendrën e paraburgimit të Tribunalit të Kosovës në Hagë me akuza për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit.<ref>{{Cite web|date=2020-11-06|title=Kosovo President Thaci arrested, moved to The Hague to face war crimes charges - World News|url=https://www.hurriyetdailynews.com/kosovo-president-thaci-arrested-moved-to-the-hague-to-face-war-crimes-charges-159785|access-date=2025-06-02|website=Hürriyet Daily News|language=en}}</ref> Në dhjetor 2020, Parlamenti i Shqipërisë vendosi të krijojë një komision për të hetuar akuzat kundër UÇK-së për shkelje të të drejtave të njeriut si në Kosovë ashtu edhe në veri të Shqipërisë, ku ajo kishte baza. Kryeministri Edi Rama akuzoi shefin e opozitës Lulzim Basha se kishte ndihmuar OKB-në të hetonte UÇK-në dhe e quajti atë tradhtar. Basha i mohoi akuzat.<ref>{{Cite web|last=BIRN|date=2020-12-03|title=Albania’s Parliament to Probe Allegations of KLA Crimes|url=https://balkaninsight.com/2020/12/03/albanias-parliament-to-probe-allegations-of-kla-crimes/|access-date=2025-06-02|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref> Në vitin 2020, autoritetet serbe arrestuan Nezir Mehmetajn në Merdare. Ai akuzohet për pjesëmarrje në krime lufte kundër civilëve, duke përfshirë vrasje dhe djegie e plaçkitje të pronave private në fshatin Rudicë në Klinë gjatë luftës. Ai i mohoi akuzat.<ref>{{Cite web|last=Osmanaj|first=Rinesa|date=2022-01-10|title=Kosovo Protesters Urge Serbia to Free War Crimes Defendant|url=https://balkaninsight.com/2022/01/10/kosovo-protesters-urge-serbia-to-free-war-crimes-defendant/|access-date=2025-06-02|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref> Në shkurt 2021, presidentja e Dhomave të Specializuara të Kosovës, Ekaterina Trendafilova, i informoi diplomatët evropianë se kishte përpjekje në rritje nga Kosova për të minuar punën e gjykatës dhe paralajmëroi për sigurinë e dëshmitarëve. Ajo përmendi se kishte përpjekje për të sfiduar ligjin dhe për të falur ata që janë dënuar për krime. Përveç kësaj, ajo tha se Kosova po përpiqet shumë ta zhvendosë gjykatën nga Haga në Prishtinë (kryeqyteti i Kosovës) dhe një lëvizje e tillë do të "rrezikonte jetën, sigurinë dhe mbrojtjen e njerëzve që kanë ose do të jenë të gatshëm të bashkëpunojnë me gjykatën".<ref>{{Cite web|date=2021-02-15|title=Kosovo could try to move war crimes court to Pristina, judge warns|url=https://www.euronews.com/2021/02/15/kosovo-could-try-to-move-war-crimes-court-to-pristina-judge-warns|access-date=2025-06-02|website=euronews|language=en}}</ref> Në mars të vitit 2021, autoritetet belge arrestuan Pjeter Shalën, një ish-komandant të UÇK-së, me akuza për krime lufte.<ref>{{Cite web|last=Isufi|first=Perparim|date=2021-03-16|title=Belgium Arrests Kosovo Ex-Guerrilla on War Crime Charges|url=https://balkaninsight.com/2021/03/16/kosovo-war-crime-suspect-arrested-in-belgium/|access-date=2025-06-02|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref> Raportet e Shteteve të Bashkuara mbi Praktikat e të Drejtave të Njeriut të vitit 2021 raportuan se "politikanë kryesorë, udhëheqës të shoqërisë civile dhe organizata veteranësh" në Kosovë po përpiqeshin të minonin gjykatën e Hagës.<ref>{{Cite web|last=BIRN|date=2021-03-31|title=US Concerned About Continuing Rights Violations in South-East Europe|url=https://balkaninsight.com/2021/03/31/us-concerned-about-continuing-rights-violations-in-south-east-europe/|access-date=2025-06-02|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref> Në maj të vitit 2022, u shtuan akuza të tjera për krime lufte të dyshuara se u kryen në vitet 1998 dhe 1999 nga anëtarët e UÇK-së në konviktet në Budakovë dhe Semetishtë. Sipas aktakuzës përfundimtare, shumica e krimeve u kryen në qendrat e paraburgimit në Kosovë dhe Shqipëri.<ref>{{Cite web|last=Isufi|first=Perparim|date=2022-09-21|title=Kosovo War Crime Court President Suggests KLA Leaders’ Trial is Near|url=https://balkaninsight.com/2022/09/21/kosovo-war-crime-court-president-suggests-kla-leaders-trial-is-near/|access-date=2025-06-02|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref> Në dhjetor 2022, Salih Mustafa, i cili ishte arrestuar në shtator 2020, u dënua në Hagë për krime lufte të ndalimit arbitrar, torturës dhe vrasjes, por jo për trajtim mizor për arsye ligjore. Ai u dënua me 26 vjet burg. Trupi Gjykues përmendi gjithashtu se viktimat dhe dëshmitarët kishin treguar guxim të jashtëzakonshëm duke bashkëpunuar me Dhomat e Specializuara dhe Prokurorin e Specializuar, sepse ata iu nënshtruan kërcënimeve dhe frikësimeve në Kosovë për bashkëpunimin e tyre.<ref>{{Cite web|url=https://www.scp-ks.org/en/salih-mustafa-found-guilty-war-crimes-and-sentenced-26-years-imprisonment|language=sq}}</ref> Më poshtë është vendimi i gjyqtarëve për Salih Mustafën në detaje:<ref>{{Cite web|url=https://www.scp-ks.org/sites/default/files/public/content/documents/20221216_summary-judgment-mustafa-en.pdf|language=sq}}</ref><blockquote>Z. Mustafa, duke qenë se jeni shpallur fajtor për më shumë se një krim, Paneli ka përcaktuar një dënim individual për secilin krim për të cilin është dhënë dënimi, në përputhje me Rregullin 163(4) të Rregullores. Së pari do t'i përcaktoj këto dënime individuale, më pas do të shpall një dënim të vetëm për tërësinë e sjelljes suaj kriminale. Paneli ka përcaktuar: # një dënim prej 10 (dhjetë) vjetësh burgim për krimin e luftës të ndalimit arbitrar (Pika 1); # një dënim prej 22 (njëzet e dy) vjetësh burgim për krimin e luftës të torturës (Pika 3); dhe # një dënim prej 25 (njëzet e pesë) vjetësh burgim për krimin e luftës të vrasjes (Pika 4). Paneli ju dënon me një dënim të vetëm prej njëzet e gjashtë (26) vjetësh burgim, duke llogaritur edhe kohën e vuajtur.</blockquote> Kosova u ofron ndihmë ish-anëtarëve të UÇK-së, por nuk i mbështet viktimat e krimeve të luftës, pavarësisht kërkesave të Dhomës së Përfaqësuesve.<ref>{{Cite web|last=Haxhiaj|first=Serbeze|date=2023-12-22|title=Kosovo: Guerrillas’ Trials in The Hague Overshadow Justice Efforts at Home|url=https://balkaninsight.com/2023/12/22/kosovo-guerrillas-trials-in-the-hague-overshadow-justice-efforts-at-home/|access-date=2025-06-02|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref> == Shiko edhe == * [[Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] * [[Lëvizja Popullore e Kosovës]] * [[Lufta e Kosovës]] * [[Kryengritja në Kosovë (1995–1998)]] * [[Republika e Parë e Kosovës]] * [[Ushtria Çlirimtare për Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc]] * [[Ushtria Çlirimtare Kombëtare]] == Lidhje të jashtme == * {{URL|https://web.archive.org/web/20160205083629/http://www.shiluck.org/|Shoqata e Invalidëve të UÇK-së}} (arkivuar më 5 shkurt 2016 në [[Wayback Machine]]) == Referime == {{Reflist|30em}} [[Kategoria:Ushtria Çlirimtare e Kosovës]] [[Kategoria:Lëvizja Popullore e Kosovës]] [[Kategoria:Organizata paraushtarake kosovare]] [[Kategoria:Lufta e Kosovës]] [[Kategoria:Historia moderne e Kosovës]] [[Kategoria:Bashkimi kombëtar shqiptar]] s4k1h0giiinkflmyuesnrcuv0g6anmo Once Upon a Time in America 0 7357 3002461 2941163 2026-06-27T23:26:03Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002461 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Once Upon a Time in America | image = Once Upon A Time In America1.jpg | caption = Posteri i shfaqjes teatrale nga [[Tom Jung]] | director = [[Sergio Leone]] | screenplay = {{plainlist| * [[Leonardo Benvenuti]] * [[Piero De Bernardi]] * [[Enrico Medioli]] * [[Franco Arcalli]] * [[Franco Ferrini]] * Sergio Leone }} | based_on = ''The Hoods''<br/>nga [[Harry Grey]] | producer = [[Arnon Milchan]] | starring = {{Plainlist| * [[Robert De Niro]] * [[James Woods]] * [[Elizabeth McGovern]] * [[Joe Pesci]] * [[Burt Young]] * [[Tuesday Weld]] * [[Treat Williams]] }} | cinematography = [[Tonino Delli Colli]] | editing = [[Nino Baragli]] | music = [[Ennio Morricone]] | studio = {{plainlist| * [[The Ladd Company]] * [[Producers Sales Organization|PSO International]] * [[Regency Enterprises|Embassy International Pictures]] * Rafran Cinematografica<ref name="trove">{{cite web|url=http://trove.nla.gov.au/work/7643203|title=Once Upon a Time in America|work=[[Trove]]|language=en|access-date=11 tetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012074633/http://trove.nla.gov.au/work/7643203|archive-date=12 tetor 2016|url-status=live}}</ref><ref name="BFI">{{cite web|url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b6e31e32e|title=Once Upon a Time in America (1983)|website=[[British Film Institute]]|language=en|access-date=1 shkurt 2020|archive-date=14 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114151424/https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b6e31e32e|url-status=dead}}</ref> }} | distributor = {{plainlist| * [[Warner Bros. Pictures|Warner Bros.]] (Shtetet e Bashkuara) * [[Titanus]] (Italy) }} | released = 23 maj 1984 ([[Festivali i Filmit në Kanë]])<br/>1 qershor 1984 (Shtetet e Bashkuara)<br/>28 shtator 1984 (Itali) | runtime = {{plainlist| * 269 minuta (kohëzgjatja origjinale) * 251 minuta (kohëzgjatja në [[Festivali i Filmit në Kanë 2012|Kanë 2012]]) * 229 minuta (kohëzgjatja standarde) * 139 minuta (lansim amerikan)}} | country = {{plainlist| * Shtetet e Bashkuara<ref name="lum">{{cite web|url=http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=23484|title=Once Upon a Time in America (EN) [Original title]|work=[[European Audiovisual Observatory]]|language=en|access-date=17 shkurt 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624042620/http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=23484|archive-date=24 qershor 2018|url-status=live}}</ref> * Itali<ref name="lum"/> }} | language = Anglisht | budget = $30 million | gross = $5.5 million<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0087843/?ref_=bo_rl_ti|title=''Once Upon a Time in America'' (1984)|website=Boxofficemojo.com|language=en|access-date=22 tetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929044835/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=onceuponatimeinamerica.htm|archive-date=29 shtator 2019|url-status=live}}</ref> }} '''''Once Upon a Time in America''''' ([[Gjuha italiane|Italisht]]: '''''C'era una volta in America''''') është një film epik krimi i vitit 1984, i bashkëshkruar dhe drejtuar nga regjisori italian [[Sergio Leone]], dhe me protagonistë [[Robert De Niro]] dhe [[James Woods]]. Filmi është një sipërmarrje italo-amerikane<ref name="lum"/> e prodhuar nga [[The Ladd Company]], [[Regency Enterprises|Embassy International Pictures]], [[Producers Sales Organization|PSO Enterprises]] dhe Rafran Cinematografica, dhe shpërndarë nga [[Warner Bros.]] Bazuar në romanin ''The Hoods'' të [[Harry Grey]], ai tregon jetën e miqve më të mirë [[David "Noodles" Aaronson]] dhe Maximilian "Max" Bercovicz teksa drejtojnë një grup të rinjsh të getos [[Jehudët|jehude]] që ngrihen në famë si [[Krimi i organizuar jehudo-amerikane|gangsterë jehudë]] në botën e [[Krimi i organizuar|krimit të organizuar]] të [[New York City]]. Filmi eksploron tema të miqësive të fëmijërisë, dashurisë, epshit, lakmisë, tradhtisë, humbjes, marrëdhënieve të prishura, së bashku me rritjen e mafiozëve në shoqërinë amerikane. Ishte filmi i fundit i drejtuar nga Leone para vdekjes së tij pesë vjet më vonë, dhe filmi i parë artistik që ai kishte drejtuar në 13 vjet. Është gjithashtu pjesa e tretë e ''Once Upon a Time Trilogy'' të Leones, e cila përfshin ''[[Once Upon a Time in the West]]'' (1968) dhe ''[[Duck, You Sucker!]]'' (1971).<ref>{{cite web|url=https://www.bfi.org.uk/features/fistful-dynamite-duck-you-sucker-sergio-leone|title=The Film with Three Names – in Praise of Sergio Leone's Neglected Spaghetti Western|website=British Film Institute|date=24 prill 2018|access-date=2 qershor 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602154820/https://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/features/fistful-dynamite-duck-you-sucker-sergio-leone|archive-date=2 qershor 2019|url-status=live}}</ref> Kinematografia është bërë nga [[Tonino Delli Colli]], ndërsa partitura e filmit nga [[Ennio Morricone]]. Leone fillimisht parashikoi dy filma tre-orësh, pastaj një version të vetëm 269-minutësh (4 orë e 29 minuta), por u bind nga shpërndarësit që ta shkurtonte atë në 229 minuta (3 orë e 49 minuta). Shpërndarësit amerikanë, The Ladd Company, e shkurtuan më tej atë në 139 minuta (2 orë e 19 minuta) dhe i riorganizuan skenat në rend kronologjik, pa përfshirjen e Leone. Redaktimi në SHBA ishte një dështim kritik dhe komercial në Shtetet e Bashkuara dhe kritikët që kishin parë të dy versionet i dënuan ashpër ndryshimet e bëra. Origjinali "European cut" ka mbetur i preferuari i kritikëve dhe shfaqet shpesh në listat e [[Lista e filmave që konsiderohen më të mirët|filmave më të mëdhenj të të gjitha kohërave]], veçanërisht në zhanrin gangster. ==Përmbajtja== Në vitin 1933, tre banditë kërkojnë një burrë të quajtur "Noodles", duke torturuar njerëzit për informacion. Ata hyjnë në një teatër [[wayang]], ku pronarët rrëshqasin në një [[opium den]] të fshehur brenda ndërtesës dhe paralajmërojnë Noodles. Ai është apatik, i droguar dhe kap një gazetë që paraqet vdekjen e [[Rum-running|bootleggers]] Patrick Goldberg, Philip Stein dhe Maximilian Bercovicz. Ai kujton se po vëzhgonte policinë duke hequr kufomat e tyre, Max u dogj përtej njohjes. Noodles i shmanget kapjes dhe e lë qytetin vetëm dhe pa para. Në vitin 1918, [[David "Noodles" Aaronson]] dhe miqtë e tij "Patsy" Goldberg, "Cockeye" Stein dhe Dominic luftojnë si fëmijë të rrugës në [[Lower East Side]] të Manhatanit, duke kryer krime të vogla për shefin lokal Bugsy. Maks parandalon një nga grabitjet e tyre, por plaçka e vjedhur prej tij nga një oficer policie i korruptuar, Whitey. Më vonë, ata shantazhojnë oficerin, duke e kapur atë duke bërë seks me Peggy, një prostitutë, dhe pesë të rinjtë krijojnë një bandë me të njëjtin nivel mbrojtjeje nga policia si Bugsy. Max dhe Noodles bëhen miqtë më të mirë. Grupi ngrihet në rangun pas zbatimit të idesë së Noodles për të fshehur pije alkoolike bootleg. Ata ruajnë gjysmën e të ardhurave të tyre në një dollap me kyç stacioni hekurudhor, duke i dhënë çelësin "Fat Moe", një miku që nuk është i përfshirë drejtpërdrejt në aktivitetet e tyre. Noodles është i dashuruar me motrën e Moe, Deborah, e cila ëndërron të bëhet balerin dhe aktore. Bugsy, tani një rival, përfundimisht u zë pritë djemve dhe qëllon Dominicin e vogël, i cili vdes në krahët e Noodles. Në një sulm të tërbuar, Noodles i ri vret Bugsy dhe plagos një oficer policie dhe dënohet me burg. Noodles lëshohet në vitin 1930 dhe ribashkohet me miqtë e tij, tashmë të prosperuar bootlegger gjatë [[Ndalimi në Shtetet e Bashkuara|Ndalimit]]. Puna e tij e parë me ta është një grabitje diamanti duke përdorur një punonjëse bizhuterish dhe një prostitutë të rastësishme të quajtur Carol si informatorin e tyre. Gjatë grabitjes, Carol nxit Noodles për ta goditur atë, pas së cilës ai e përdhunon atë; ajo më vonë vazhdon të bëhet [[Moll (slang)|moll]] e Max. Fakti që puna ishte porositur nga një figurë e [[Sindikata Kombëtare e Krimit|Sindikatës]] për të eliminuar konkurrencën, i shkon keq Noodles, i cili, ndryshe nga Max, nuk i pëlqen hierarkia dhe i mungon ambicia politike. Banda siguron mbrojtje për shefin e [[Vëllazëria Ndërkombëtare e Teamsters|sindikatës së Teamsters]], Jimmy O'Donnell, por Noodles më vonë refuzon planin e Max për të thelluar ato lidhje. Duke kërkuar të krijojë një intimitet të vërtetë me Deborën, Noodles e merr atë në një takim luksoz, ku ajo zbulon planet e saj për të ndjekur një karrierë në Hollywood. Në kthimin e tyre me makinë, një Noodles i frustruar e përdhunon atë në limuzinë. Më vonë ai përballet me largësinë e Deborës kur e shikon atë duke hipur në trenin për në Kaliforni. Suksesi i bandës përfundon me shfuqizimin e Prohibition në 1933. Max sugjeron një grabitje të [[Banka e Rezervës Federale të Nju Jorkut|Bankës së Rezervës Federale të Nju Jorkut]], të cilën Noodles dhe Carol e konsiderojnë një mision vetëvrasës. Carol bind Noodles të informojë policinë për një shkelje më të vogël, duke shpresuar se burgimi i shkurtër do të qetësojë ambicien e Maksit. Pasi Noodles thërret policinë, Max e rrëzon atë gjatë një debati në dukje të improvizuar. Kjo çon në ngjarjet e treguara në prolog: pasi rifitojnë vetëdijen dhe mësojnë se Max, Patsy dhe Cockeye janë vrarë nga policia, një Noodles i mbushur me faj fshihet në strofkën e opiumit. Ai shpëton Moe, por zbulon se e dashura e tij e re Eva është vrarë dhe paratë e dollapit të hekurudhës janë zhdukur. Me bandën e tij të vrarë dhe veten të gjuajtur nga banditët e Sindikatës, Noodles vendoset në [[Buffalo, New York|Buffalo]] me një pseudonim. Në vitin 1968, Noodles informohet me vonesë se Varrezat e Beth Israel po rizhvillohen dhe i kërkohet të rivarroset çdo njeri i dashur. Pas hetimit, [[rabini]] që kishte dërguar letrën e informon atë se trupat e tre miqve të tij të vdekur që atëherë janë zhvendosur në Riverdale. Duke kuptuar se dikush e ka nxjerrë identitetin e tij, Noodles kthehet në Manhatan dhe qëndron me Moe. Brenda mauzoleumit të [[Riverdale, Bronx|Riverdale]], Noodles gjen një çelës për dollapin e hekurudhës. Diçitura në [[Pllaka përkujtimore|pllakën përkujtimore]] thotë në mënyrë të rreme se mauzoleumi u ngrit nga vetë Noodles. Dollapi zbulon një valixhe plot me para dhe një shënim ku thuhet se kjo është një paradhënie për punën e tij të ardhshme. Noodles shikon lajmet për një atentat ndaj sekretarit kontrovers të tregtisë amerikane, Christopher Bailey. Raporti tregon Jimmy O'Donnell, ende një shef i Teamsters, duke u distancuar nga skandali i korrupsionit Bailey. Noodles e gjen Carol në një shtëpi të moshuarish të drejtuar nga Fondacioni Bailey. Ajo i thotë se Maksi i manipuloi ata për ta informuar atë në polici dhe [[Vetëvrasje nga polic|hapi zjarr i pari]], duke dashur të vdiste i ri dhe jo në një azil çmenduri si babai i tij. Pasi e pa atë në foton e përkushtimit të shtëpisë së pensioneve, Noodles gjurmon Deborah, ende një aktore.{{efn|Though every other character is shown to be elderly in 1968, Deborah is depicted as uncannily younger. "Age cannot wither her{{nbsp}}... ([https://www.folger.edu/explore/shakespeares-works/antony-and-cleopatra/read/2/2/#line-2.2.276 Antony and Cleopatra 2.2/276–277]) It's like the play was written for you", Noodles tells her after reading the theater poster of ''[[Antony and Cleopatra]]'', which Deborah had just acted in.<ref>{{cite magazine|first=Tony|last=Sokol|date=7 shtator 2021|title=''Once Upon a Time in America'' Is Every Bit as Great a Gangster Movie as ''The Godfather''|url=https://www.denofgeek.com/movies/once-upon-a-time-in-america-every-bit-as-great-the-godfather/amp|magazine=[[Den of Geek]]|language=en|access-date=2 tetor 2021|archive-date=3 tetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003010731/https://www.denofgeek.com/movies/once-upon-a-time-in-america-every-bit-as-great-the-godfather/?amp|url-status=live}}</ref>}} Ai i tregon asaj për ftesën e tij për një festë në rezidencën e Bejlit. Deborah pranon se është e dashura e Bejlit dhe i lutet Noodles të largohet para se ai të përballet me zbulime lënduese. Duke shpërfillur këshillën e Deborës, Noodles sheh djalin e Bailey-t vetëm jashtë, i cili duket se duket si një Max më i ri. Në festë, Noodles takon Bailey, i cili zbulon se ai është në të vërtetë Max dhe se ai falsifikoi vdekjen e tij me ndihmën e policisë dhe Sindikatës, vodhi paratë e bandës dhe rikrijoi veten si një politikan i vetë-bërë, i lidhur me Teamsters. Ai konfirmon se e bëri Deborën dashnoren e tij vite më parë. Përballë rrënimit dhe fantazmës së një atentati të Teamster, Max zbulon se puna që ka për Noodles është ta vrasë atë. Noodles, duke iu referuar me kokëfortësi me identitetin e tij Bailey, refuzon, duke shpjeguar se në sytë e tij, Max vdiq me bandën. Ndërsa Noodles largohet nga pasuria, një kamion plehrash niset dhe një burrë, me sa duket Max, ecën nga hyrja drejt Noodles derisa kamioni të kalojë mes tyre. Noodles sheh transportuesin e kamionit duke bluar mbeturinat, por njeriu nuk shihet askund. Në vitin 1933, Noodles hyn në strofkën e opiumit pas vdekjes së miqve të tij, duke marrë drogën dhe duke buzëqeshur gjerësisht. ==Luajnë== <!--- Cast per tombstone opening credits and order, roles per closing credits scroll, add "young" versions and oft-seen "Peggy" ---> {{div col|colwidth=22em}} * [[Robert De Niro]] si [[David "Noodles" Aaronson|Noodles]] ** [[Scott Schutzman|Scott Tiler]] si Noodles i riu * [[James Woods]] si Maximilian 'Max' Bercovicz ** [[Rusty Jacobs]] si Max i riu/David Bailey * [[Elizabeth McGovern]] si Deborah Gelly ** [[Jennifer Connelly]] si Deborah i riu * [[Joe Pesci]] si Francis 'Frankie' Monaldi * [[Burt Young]] si Joe Monaldi * [[Tuesday Weld]] si Carol * [[Treat Williams]] si Jimmy Conway O'Donnell * [[Danny Aiello]] si Polici Chief Aiello * [[Richard Bright (aktor)|Richard Bright]] si Chicken Joe * [[James Hayden]] si Patrick 'Patsy' Goldberg ** [[Brian Bloom]] si Patsy i riu * [[William Forsythe (aktor)|William Forsythe]] si Philip 'Cockeye' Stein ** Adrian Curran si Cockeye i riu * [[Darlanne Fluegel]] si Eve * [[Larry Rapp]] si 'Fat' Moe Gelly ** Mike Monetti si Fat Moe i riu * [[Richard Foronjy]] si Oficer 'Fartface' Whitey * [[Robert Harper (aktor)|Robert Harper]] si Sharkey * Dutch Miller si Van Linden * Gerard Murphy<!--- jo aktori me prejardhje irlandeze nga "Waterworld" ---> si Crowning * Amy Ryder si Peggy ** [[Julie Cohen]] si Peggy i riu * [[Estelle Harris]] si nëna e Peggy's {{div col end}} Kasti përfshin gjithashtu Noah Moazezi në rolin e Dominic, [[James Russo]] si Bugsy, producenti [[Arnon Milchan]] si shoferi i Noodles, [[Marcia Jean Kurtz]] si nëna e Max, [[Joey Faye]] si "Adorable Old Man", dhe [[Olga Karlatos]] si një mbrojtëse wayang. Frank Gio, Ray Dittrich dhe [[Mario Brega]] (një aktor i rregullt dytësor në ''[[Dollars Trilogy]]'' të Leones) shfaqen përkatësisht si Beefy, Trigger dhe Mandy, një treshe gangsterësh që kërkojnë Noodles. Bashkëpunëtori i shpeshtë i De Niro, Chuck Low dhe vajza e Leones, Françeska, përkatësisht bëjnë paraqitje të pakredituara si babai i Fat Moe dhe Deborah, dhe e dashura e David Bailey.<ref name="BFI" /> Në restaurimin e vitit 2012, Louise Fletcher shfaqet si Drejtoresha e Varrezave të Riverdale, ku Noodles viziton varrin e miqve të tij në vitin 1968.<ref>{{cite news|last1=Macnab|first1=Geoffrey|title=Martin Scorsese breathes new life into gangster classic ''Once Upon a Time in America''|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/martin-scorsese-breathes-new-life-into-gangster-classic-once-upon-a-time-in-america-7746578.html|newspaper=[[The Independent]]|language=en|access-date=26 mars 2015|date=15 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402151710/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/martin-scorsese-breathes-new-life-into-gangster-classic-once-upon-a-time-in-america-7746578.html|archive-date=2 prill 2015|url-status=live}}</ref> ==Pritje kritike== Përgjigja fillestare kritike ndaj Dikur në Amerikë ishte e përzier, për shkak të versioneve të ndryshme të lëshuara në mbarë botën. Ndërsa ndërkombëtarisht filmi u prit mirë në formën e tij origjinale, kritikët amerikanë ishin shumë më të pakënaqur me versionin 139-minutësh të lëshuar në Amerikën e Veriut. Ky version i kondensuar ishte një fatkeqësi kritike dhe financiare,<ref>{{cite news|first=Lou|last=Loumenick|date=21 shtator 2014|title=Fresh ''Once Upon a Time in America'' Cut Worth Every Second|url=https://nypost.com/2014/09/21/fresh-once-upon-a-time-in-america-cut-worth-every-second/|newspaper=[[New York Post]]|language=en|access-date=15 tetor 2021|archive-date=27 tetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027181628/https://nypost.com/2014/09/21/fresh-once-upon-a-time-in-america-cut-worth-every-second/amp/|url-status=live}}</ref> dhe shumë kritikë amerikanë që dinin për prerjen origjinale të Leone sulmuan versionin e shkurtër. Në faqen e internetit të grumbulluesit të rishikimeve [[Rotten Tomatoes]], ''Once Upon a Time in America'' ka një vlerësim miratimi prej 87% bazuar në 55 rishikime, me një rezultat mesatar prej 8,50/10. Konsensusi i kritikëve të faqes në internet thotë: "Drama epike e krimit e Sergio Leones është vizualisht mahnitëse, stilistikisht e guximshme dhe emocionalisht fantastike, dhe e mbushur me performanca të shkëlqyera nga Robert De Niro dhe James Woods."<ref>{{cite web|title=''Once Upon a Time in America''|url=https://www.rottentomatoes.com/m/once_upon_a_time_in_america/|website=[[Rotten Tomatoes]]|publisher=[[Fandango Media]]|language=en|access-date=13 maj 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523205850/https://www.rottentomatoes.com/m/once_upon_a_time_in_america/|archive-date=23 maj 2019|url-status=live}}</ref> Në [[Metacritic]], filmi ka një Rezultati mesatar i ponderuar prej 75 nga 100 bazuar në vlerësimet nga 20 kritikë, që tregon "vlerësime përgjithësisht të favorshme".<ref>{{cite web|title=''Once Upon a Time in America'' reviews|url=https://www.metacritic.com/movie/once-upon-a-time-in-america|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=22 shtator 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523205850/https://www.metacritic.com/movie/once-upon-a-time-in-america|archive-date=23 maj 2019|url-status=live}}</ref> Filmi që atëherë është renditur si një nga filmat më të mirë të [[Film mafia|zhanrit gangster]]. Kur ''[[Sight & Sound]]'' pyeti disa kritikë në Mbretërinë e Bashkuar më 2002 se cilët ishin filmat e tyre të preferuar të 25 viteve të fundit, ''Once Upon a Time in America'' u rendit në numrin 10.<ref>{{cite web|title=Modern Times|url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/feature/63|website=[[Sight & Sound]]|publisher=[[British Film Institute]]|language=en|date=dhjetor 2002|access-date=27 mars 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307030723/http://www.bfi.org.uk/sightandsound/feature/63|archive-date=7 mars 2012}}</ref> Në vitin 2015, filmi u rendit në vendin e nëntë në listën e ''[[Time Out (revistë)|Time Out]]'' të 50 filmave më të mirë gangsterë të të gjitha kohërave,<ref>{{cite web|title=The 50 best gangster movies of all time|url=https://www.timeout.com/chicago/movies/the-50-best-gangster-movies-of-all-time#tab_panel_5|website=[[Time Out (revistë)|Time Out]]|publisher=Time Out Limited|date=12 mars 2015|access-date=27 mars 2015|language=en|page=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315060008/http://www.timeout.com/chicago/movies/the-50-best-gangster-movies-of-all-time#tab_panel_5|archive-date=15 mars 2015|url-status=live}}</ref> ndërsa në vitin 2021, ''[[The Guardian]]'' e përmendi atë si filmin e katërt më të madh mafioz të realizuar ndonjëherë.<ref>{{cite news|first=Anne|last=Billson|author-link=Anne Billson|title=The 30 Best Mobster Movies – Ranked!|url=https://www.theguardian.com/film/2021/sep/09/the-30-best-mobster-movies-ranked|work=[[The Guardian]]|date=9 shtator 2021|access-date=17 tetor 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016135333/https://www.theguardian.com/film/2021/sep/09/the-30-best-mobster-movies-ranked|archive-date=16 tetor 2021|url-status=live}}</ref> ===Vlerësime=== Ndryshe nga suksesi i tij modern në kritikë, publikimi fillestar amerikan nuk shkoi mirë me kritikët dhe nuk mori asnjë nominim për [[Academy Award]].<ref>{{cite web|title=Snubbed by Oscar: Mistakes & Omissions|url=http://www.filmsite.org/noawards.html|website=[[AMC Networks]]|publisher=American Movie Classics Company|language=en|access-date=27 mars 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317101032/http://www.filmsite.org/noawards.html|archive-date=17 mars 2015|url-status=live}}</ref> Muzika e filmit u skualifikua nga konsiderata për Oscar për një teknikë, pasi studio aksidentalisht e hoqi emrin e kompozitorit nga titulli i hapjes kur shkurtonte kohën e saj të ekzekutimit për lëshimin amerikan.<ref name="OUTSL">{{cite AV media|date=8 janar 2001|title=Once Upon a Time: Sergio Leone|medium=Documentary|language=en, it|publisher=CreaTVty, Westbrook}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Çmimi !! Kategoria !! Nominuesi !! Rezultati |- | rowspan=5|[[38th British Academy Film Awards]]<ref>{{cite web|title=Film in 1985|url=http://awards.bafta.org/award/1985/film?|website=[[British Academy of Film and Television Arts]]|language=en|access-date=25 mars 2015|archive-url=https://archive.today/20130502222930/http://awards.bafta.org/award/1985/film|archive-date=2 maj 2013|url-status=live}}</ref> | [[BAFTA Award for Best Costume Design|Best Costume Design]] | [[Gabriella Pescucci]] | {{won}} |- | [[BAFTA Award for Best Film Music|Best Film Music]] | [[Ennio Morricone]] | {{won}} |- | [[BAFTA Award for Best Direction|Best Direction]] | [[Sergio Leone]] | {{nom}} |- | [[BAFTA Award for Best Actress in a Supporting Role|Best Actress in a Supporting Role]] | [[Tuesday Weld]] | {{nom}} |- | [[BAFTA Award for Best Cinematography|Best Cinematography]] | [[Tonino Delli Colli]] | {{nom}} |- | rowspan=2|[[42nd Golden Globe Awards]]<ref>{{cite news|last1=Thomas|first1=Bob|title=''Amadeus, ''The Killing Fields'', Top Nominees|url=https://apnews.com/1a3a73987c0955c0f5b3d5be09b1cb0b|website=Associated Press Archive|agency=Associated Press|language=en|access-date=27 mars 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327162622/http://www.apnewsarchive.com/1985/-Amadeus-The-Killing-Fields-Top-Nominees/id-1a3a73987c0955c0f5b3d5be09b1cb0b|archive-date=27 mars 2015|date=8 janar 1985}}</ref> | [[Golden Globe Award for Best Director|Best Director]] | Sergio Leone | {{nom}} |- | [[Golden Globe Award for Best Original Score|Best Original Score]] | Ennio Morricone | {{nom}} |- | 8th [[Japan Academy Film Prize]]<ref>{{cite web|title=8th Japan Academy Prize|url=http://www.japan-academy-prize.jp/prizes/?t=8|website=[[Japan Academy Prize (film)|Japan Academy Prize Association]]|access-date=27 mars 2015|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315134505/http://japan-academy-prize.jp/prizes/?t=8|archive-date=15 mars 2015|url-status=live}}</ref> | [[Japan Academy Film Prize for Outstanding Foreign Language Film|Outstanding Foreign Language Film]] | {{center|–}} | {{won}} |- | rowspan=3|[[1984 Los Angeles Film Critics Association Awards|10th Los Angeles Film Critics Association Awards]]<ref>{{cite web|title=10th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|url=http://www.lafca.net/years/1984.html|year=2007|website=[[Los Angeles Film Critics Association]]|language=en|access-date=27 mars 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118102417/http://www.lafca.net/years/1984.html|archive-date=18 janar 2015|url-status=dead}}</ref> | [[Los Angeles Film Critics Association Award for Best Film|Best Film]] | {{center|–}} | {{nom}} |- | [[Los Angeles Film Critics Association Award for Best Director|Best Director]] | Sergio Leone | {{nom}} |- | Best Music Score | Ennio Morricone | {{won}} |} ==Shënime== {{Notelist}} == Referime == {{Reflist|30em}} === Referime === * {{cite book|first1=Robert|last1=Eberwein|first2=Rebecca|last2=Bell-Metereau|title=Acting for America: Movie Stars of the 1980s|year=2010|publisher=Rutgers University Press|language=en|isbn=978-0-8135-4760-2|url=https://books.google.com/books?id=3mDAWRO4fkgC}} * {{cite book|last=Frayling|first=Christopher|author-link=Christopher Frayling|title=Sergio Leone: Something to Do with Death|publisher=University of Minnesota Press|year=2012|language=en|isbn=978-0816646838|location=Minneapolis}} * {{cite book|last=Hughes|first=Howard|year=2006|title=Crime Wave: The Filmgoers' Guide to the Great Crime Movies|url=https://archive.org/details/crimewavefilmgoe0000hugh|location=New York City|publisher=I. B. Tauris|language=en|isbn=978-1845112196}} * {{cite book|last1=McCarty|first1=John|title=Bullets Over Hollywood: The American Gangster Picture from the Silents to "The Sopranos"|date=24 maj 2005|publisher=[[Da Capo Press]]|location=Boston, Massachusetts|language=en|isbn=978-0306814297|url=https://books.google.com/books?id=Ok5_5dLg3LkC|access-date=26 mars 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410063619/https://books.google.com/books?id=Ok5_5dLg3LkC|archive-date=10 prill 2016|url-status=live}} * {{cite book|last=Simsolo|first=Noël|title=Conversations avec Sergio Leone|publisher=Stock|location=Paris|year=1987|language=en|isbn=2-234-02049-2}} [[Kategoria:Filma amerikanë të viteve 1980]] [[Kategoria:Filma anglisht të viteve 1980]] [[Kategoria:Filma italianë të viteve 1980]] [[Kategoria:Filma në italisht të viteve 1980]] [[Kategoria:Filma dramë krimi 1984]] [[Kategoria:Filma 1984]] [[Kategoria:Filma dramë krimi amerikanë]] [[Kategoria:Filma epikë amerikanë]] [[Kategoria:Filma me gangsterë amerikanë]] [[Kategoria:Filma italianë në gjuhën angleze]] [[Kategoria:Filma të bazuar në romane amerikane]] [[Kategoria:Filma me regji nga Sergio Leone]] [[Kategoria:Filma të prodhuar nga Arnon Milchan]] [[Kategoria:Filma të shënuar nga Ennio Morricone]] [[Kategoria:Filma me skenar nga Ernesto Gastaldi]] [[Kategoria:Filma me skenar nga Sergio Leone]] [[Kategoria:Filma dramë krimi italianë]] [[Kategoria:Filma epikë italianë]] [[Kategoria:Filma të Regency Enterprises]] [[Kategoria:Filma të The Lad Company]] [[Kategoria:Filmat e Warner Bros.]] 133rbankdmphp41rxu3p0l8vmmhkenc Benjamin Franklin 0 8634 3002509 2974497 2026-06-28T01:17:37Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002509 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Benjamin Franklin | image = Joseph Siffrein Duplessis - Benjamin Franklin - Google Art Project.jpg | caption = Portret nga [[Joseph Duplessis]], 1778 | office = [[Këshilli i Lartë Ekzekutiv i Komonuelthit të Pensilvanisë#Presidentët|President i 6-të i Pensilvanisë]] | vicepresident = {{ubl|[[Charles Biddle]]|[[Peter Muhlenberg]]|[[David Redick]]}} | term_start = 18 tetor 1785 | term_end = 5 nëntor 1788 | predecessor = [[John Dickinson]] | successor = [[Thomas Mifflin]] | office1 = [[Ministër i Shteteve të Bashkuara në Suedi]] | appointer1 = [[Kongresi i Konfederatës]] | term_start1 = 28 shtator 1782 | term_end1 = 3 prill 1783 | predecessor1 = ''Pozita u themelua'' | successor1 = [[Jonathan Russell]] | office2 = [[Ministër i Shteteve të Bashkuara në Francë]] | appointer2 = [[Kongresi Kontinental]] | term_start2 = 23 mars 1779 | term_end2 = 17 maj 1785 | predecessor2 = ''Pozita u themelua'' | successor2 = [[Thomas Jefferson]] | order3 = 1st | office3 = United States Postmaster General | term_start3 = 26 korrik 1775 | term_end3 = 7 nëntor 1776 | predecessor3 = ''Pozita u themelua'' | successor3 = [[Richard Bache]] | office4 = Delegat nga [[Pensilvania]] në [[Kongresi i Dytë Kontinental|Kongresin e Dytë Kontinental]] | term_start4 = maj 1775 | term_end4 = tetor 1776 | office5 = Postmaster General of British America | term_start5 = 10 gusht 1753 | term_end5 = 31 janar 1774 | predecessor5 = ''Pozita u themelua'' | successor5 = ''zbrazët'' | office6 = [[Speaker of the Pennsylvania Assembly]] | term_start6 = maj 1764 | term_end6 = tetor 1764 | predecessor6 = [[Isaac Norris (statesman)|Isaac Norris]] | successor6 = Isaac Norris | order7 = 1st | office7 = Presidenti i Universitetit të Pensilvanisë | term_start7 = 1749 | term_end7 = 1754 | successor7 = [[William Smith (Episcopal priest)|William Smith]] | predecessor7 = | birth_date = {{Data e stilit të vjetër|17 janar|1706|6 janar 1705}}{{refn|group=Note|name=birthdate|Të dhënat bashkëkohore, të cilat përdorën kalendarin Julian dhe Stilin e Lajmërimit të numërimit të viteve, regjistruan lindjen e tij më 6 janar 1705..<ref>{{cite book|editor1-last=Mulford|editor1-first=Carla|title=The Cambridge Companion to Benjamin Franklin|date=2009|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|page=xiv|isbn=9781139828123|url=https://books.google.com/books?id=hOTroomqzQQC&pg=PR14}}</ref><ref>{{cite book|first=Gordon S.|last=Wood|author-link1=Gordon S. Wood|title=The Americanization of Benjamin Franklin|date=2005|publisher=[[Penguin Group|Penguin Press]]|language=en|page=17|isbn=9780143035282|url=https://books.google.com/books?id=Ak1RVLZDv4gC&pg=PA17}}</ref>}} | birth_place = [[Boston]], [[Provinca e Gjirit të Masaçusets|Gjiri i Masaçusets]], Amerika Angleze | death_date = 17 prill 1790 (84 vjet) | death_place = [[Filadelfia]], Pensilvania, SHBA | resting_place = [[Christ Church Burial Ground]], Filadelfia | party = [[Politikan i pavarur|I pavarur]] | spouse = {{marriage|[[Deborah Read]]|1730|1774|reason=died}} | children = {{hlist|[[William Franklin|William]]|[[Francis Folger Franklin|Francis]]|[[Sarah Franklin Bache|Sarah]]}} | parents = {{ubl|[[Josiah Franklin]]|[[Abiah Folger]]}} | signature = Benjamin Franklin Signature.svg | education = [[Boston Latin School]] }} '''Benjamin Franklin''' ({{Data e stilit të vjetër|17 janar|1706|6 janar 1705}}{{refn|group=Note|name=birthdate}}{{snd}}17 prill 1790) ishte një [[polimat]] amerikan: një shkrimtar, shkencëtar, shpikës, burrë shteti, diplomat, printer, botues dhe [[Filozofia politike|filozof politik]]. Ndër intelektualët më me ndikim të kohës së tij, Franklin ishte një nga [[Etërit Themelues të Shteteve të Bashkuara]]; [[Komiteti i Pesë|hartues]] dhe nënshkrues i [[Deklarata e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara|Deklaratës së Pavarësisë]]. Franklin u bë një redaktor dhe printer i suksesshëm gazetash në Filadelfia, qyteti kryesor në koloni, duke botuar ''[[Pennsylvania Gazette]]'' në moshën 23 vjeçare.<ref>{{cite book|first=H.W.|last=Brands|url=https://books.google.com/books?id=B2bPCEbMAvwC&pg=PA390|title=The First American: The Life and Times of Benjamin Franklin|year=2010|page=390|publisher=Knopf Doubleday Publishing|language=en|isbn=978-0-307-75494-3}}</ref> Ai u bë i pasur duke botuar këtë dhe ''[[Poor Richard's Almanack]]'', të cilin e shkroi me pseudonimin "Richard Saunders".<ref name="Goodrich1829">{{cite book|first=Charles A.|last=Goodrich|url=https://archive.org/details/livessignerstod02goodgoog|title=Lives of the Signers to the Declaration of Independence|date=1829|publisher=W. Reed & Company|language=en|page=[https://archive.org/details/livessignerstod02goodgoog/page/n280 267]|access-date=7 qershor 2013}}</ref> Pas vitit 1767, ai u shoqërua me ''[[Pennsylvania Chronicle]]'', një gazetë e njohur për ndjenjat e saj revolucionare dhe kritikat ndaj politikave të [[Parlamenti i Britanisë së Madhe|Parlamentit Britanik]] dhe të [[Kurora (Komonuelthi)|Kurorës]].<ref name="Smithsonian+Constitutional Post">{{cite web|title=William Goddard and the Constitutional Post|url=https://postalmuseum.si.edu/exhibition/out-of-the-mails-hugh-finlays-journey/william-goddard%E2%80%99s-constitutional-post|access-date=19 tetor 2010|publisher=[[Smithsonian National Postal Museum]]|language=en}}</ref> Si shkencëtar, studimet e tij për energjinë elektrike e bënë atë një figurë kryesore në [[Iluminizmi Amerikan|Iluminizmin Amerikan]] dhe [[Historia e fizikës|historinë e fizikës]]. Ai gjithashtu hartoi dhe emëroi [[Rryma e Golfit|Rrymën e Golfit]]. Shpikjet e tij të shumta të rëndësishme përfshijnë [[Rrufepritësi|shufrën rrufeje]], [[bifokale]], [[harmonikë xhami]] dhe [[sobë Franklin]].<ref>* {{cite web|title=Inventor|url=http://fi.edu/franklin/inventor/inventor.html|publisher=The Franklin Institute|language=en|access-date=25 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070305234033/http://fi.edu/franklin/inventor/inventor.html|archive-date=5 mars 2007|url-status=dead|ref=institute}}</ref> Ai themeloi shumë [[Angazhimi qytetar|organizata qytetare]], duke përfshirë [[Library Company of Philadelphia|Library Company]], [[Union Fire Company|departamentin e parë të zjarrfikësve]] në [[Filadelfia]],<ref>{{cite book|last=Burt|first=Nathaniel|title=The Perennial Philadelphians: The Anatomy of an American Aristocracy|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1999|isbn=978-0-8122-1693-6|language=en|url=https://books.google.com/books?id=L9ueb6r1uXgC&pg=PA142|page=142}}</ref> dhe [[Universiteti i Pensilvanisë|Universitetin e Pensilvanisë]].<ref name="auto">[[#isaacson2004|Isaacson, 2004]]</ref> Franklin fitoi titullin "Amerikani i Parë" për fushatën e tij të hershme dhe të palodhur për [[Trembëdhjetë Kolonitë|unitetin kolonial]]. Ai ishte i vetmi person që nënshkroi Deklaratën e Pavarësisë, [[Traktati i Parisit (1783)|Traktatin e Parisit]], paqen me Britaninë dhe [[Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara|Kushtetutën]]. Themelues në përcaktimin e etikës amerikane, Franklin është quajtur "amerikani më i arrirë i epokës së tij dhe më me ndikim në shpikjen e llojit të shoqërisë që do të bëhej Amerika".<ref>[[#isaacson2004|Isaacson, 2004]], pp. 491–492.</ref> Jeta dhe trashëgimia e tij e arritjeve shkencore dhe politike, dhe statusi i tij si një nga Etërit Themelues më me ndikim të Amerikës, e kanë parë Franklin të nderuar për më shumë se dy shekuj pas vdekjes së tij në [[Kartëmonedha njëqind dollarësh e Shteteve të Bashkuara|kartëmonedhën 100 dollarëshe]] dhe në emrat e [[USS Franklin|anijeve luftarake]], [[Lista e vendeve të emëruara për Benjamin Franklin|shumë qytete dhe qarqe, institucione arsimore dhe korporata]], si dhe në [[Benjamin Franklin në kulturën popullore|referenca të shumta kulturore]] dhe një portret në [[Zyra Ovale|Zyrën Ovale]]. Më shumë se 30,000 letra dhe dokumente të tij janë mbledhur në ''[[The Papers of Benjamin Franklin]]''. == Prejardhja == Babai i Benjamin Franklinit, [[Josiah Franklin]], ishte një tregtar [[Dhjami i viçit|dhjami]], [[sapunbërës]] dhe [[qiribërës]]. Josiah Franklin lindi në [[Ecton, Northamptonshire]], Angli, më 23 dhjetor 1657, djali i Thomas Franklin, një farkëtar dhe fermer, dhe gruaja e tij, Jane White. Babai i Benjaminit dhe të katër gjyshërit e tij kanë lindur në Angli.<ref>{{Cite journal|last=Huang|first=Nian-Sheng|date=2000|title=Franklin's Father Josiah: Life of a Colonial Boston Tallow Chandler, 1657–1745|url=https://www.jstor.org/stable/1586007|journal=Transactions of the American Philosophical Society|volume=90|issue=3|pages=i–155|language=en|doi=10.2307/1586007|jstor=1586007|issn=0065-9746}}</ref> Josiah Franklin kishte gjithsej shtatëmbëdhjetë fëmijë me dy gratë e tij. Ai u martua me gruan e tij të parë, Anne Child, rreth vitit 1677 në Ecton dhe emigroi me të në [[Boston]] më 1683; ata kishin tre fëmijë para emigrimit dhe katër pas. Pas vdekjes së saj, Josiah u martua me [[Abiah Folger]] më 9 korrik 1689, në [[Old South Meeting House]] nga [[Samuel Willard|Reverend Samuel Willard]] dhe pati dhjetë fëmijë me të. Benjamin, fëmija i tyre i tetë, ishte fëmija i pesëmbëdhjetë i Josiah Franklin në përgjithësi, dhe djali i tij i dhjetë dhe i fundit. Nëna e Benjamin Franklin, Abiah, lindi në [[Nantucket]], [[Kolonia e Gjirit të Masaçusets]], më 15 gusht 1667, nga Peter Folger, një mullixhi dhe mësues shkolle, dhe gruaja e tij, Mary Morrell Folger, një ish-shërbëtore me kontratë. Mary Folger vinte nga një familje puritane që ishte ndër [[Pelegrini|pelegrinët]] e parë që ikën në Masaçusets për [[Liria e fesë|liri fetare]], duke lundruar për në Boston më 1635 pasi mbreti [[Charles I i Anglisë]] kishte filluar të persekutonte puritanët. Babai i saj Peter ishte "lloj rebeli i destinuar për të transformuar Amerikën koloniale."ref>[[#isaacson2004|Isaacson, 2004]], p. 14.</ref> Si nëpunës i gjykatës, ai u arrestua më 10 shkurt 1676 dhe u burgos më 19 shkurt për paaftësinë e tij për të paguar lirimin me kusht. Ai kaloi mbi një vit e gjysmë në burg.<ref>{{Cite web|title=Nantucket lands and landowners|url=https://www.loc.gov/item/04017892/|access-date=13 maj 2024|website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|language=en}}</ref> == Jeta e hershme dhe arsimi == === Boston === [[Skeda:Benjamin Franklin Birthplace 2.JPG|parapamje|djathtas|Një ilustrim i vendlindjes së Franklinit në [[Milk Street, Boston|Milk Street]] në [[Boston]], 1881]] Franklin lindi në [Milk Street, Boston|Milk Street]] në [[Boston]], [[Provinca e Gjirit të Masaçusets]] më 17 janar 1706,{{refn|group=Note|name=birthdate}} dhe u pagëzua në [[Old South Meeting House]] në Boston. Si një fëmijë duke u rritur përgjatë [[Lumi Charles|lumit Charles]], Franklin kujtoi se ai ishte "përgjithësisht udhëheqësi midis djemve".<ref>[[#isaacson2004|Isaacson, 2004]], p. 16.</ref> Babai i Franklin donte që ai të ndiqte shkollën me klerin, por kishte mjaftueshëm para për ta dërguar në shkollë për dy vjet. Ai ndoqi [[Boston Latin School]], por nuk u diplomua; ai vazhdoi arsimimin e tij përmes leximit të pangopur. Edhe pse "prindërit e tij flisnin për kishën si një karrierë"<ref name="autobio">{{cite book|last=Franklin|first=Benjamin|title=Autobiography of Benjamin Franklin|chapter-url=https://books.google.com/books?id=qW4VAAAAYAAJ|access-date=1 shkurt 2011|series=Macmillan's pocket English and American classics|orig-year=1771|year=1901|publisher=Macmillan|location=New York|language=en|page=vi|chapter=Introduction|isbn=9780758302939}}<!-- Note: the introduction of this edition is the source for this quote; please do not change the edition without verifying the quote remains sourced. --></ref> për Franklin, shkollimi i tij përfundoi kur ai ishte dhjetë vjeç. Ai punoi për të atin për një kohë dhe në moshën 12-vjeçare u bë [[çiraku]] i vëllait të tij James, një printer, i cili i mësoi atij zanatin e printimit. Kur Benjamin ishte 15 vjeç, James themeloi ''[[The New-England Courant]]'', e cila ishte gazeta e tretë e themeluar në Boston.<ref name="Bernhard 2007 p. 11">{{cite book|last=Bernhard|first=J.|title=Porcupine, Picayune, & Post: How Newspapers Get Their Names|publisher=University of Missouri Press|series=EBL-Schweitzer|year=2007|isbn=978-0-8262-6601-9|url=https://books.google.com/books?id=_oO5fWi6dikC&pg=PA11|language=en|access-date=1 qershor 2023|page=11}}</ref> Kur iu mohua mundësia për t'i shkruar një letër gazetës për botim, Franklin adoptoi pseudonimin e "[[Silence Dogood]]", një e ve në moshë të mesme. Letrat e Znj. Dogood u botuan dhe u bënë objekt bisedash nëpër qytet. As James dhe as lexuesit e Courant nuk ishin në dijeni të mashtrimit dhe James ishte i pakënaqur me Benjamin kur zbuloi se korrespondenti popullor ishte vëllai i tij më i vogël. Franklin ishte një avokat i fjalës së lirë që në moshë të re. Kur vëllai i tij u burgos për tre javë më 1722 për botimin e materialeve që nuk i pëlqenin [[Samuel Shute|guvernatorit]], i riu Franklin mori përsipër gazetën dhe kërkoi Znj. Dogood të shpallte, duke cituar ''[[Cato's Letters]]'': "Pa lirinë e mendimit nuk mund të ketë gjë të tillë si urtësia dhe asgjë e tillë si liria publike pa lirinë e fjalës".<ref>[[#isaacson2004|Isaacson, 2004]], p. 32.</ref> Franklin la praktikën e tij pa lejen e vëllait të tij dhe duke bërë kështu u bë një i arratisur.<ref name="Seelye Selby 2018 p. 394">{{cite book|last1=Seelye|first1=J.E.|last2=Selby|first2=S.|title=Shaping North America: From Exploration to the American Revolution [3 volumes]|publisher=ABC-CLIO|year=2018|isbn=978-1-4408-3669-5|language=en|url=https://books.google.com/books?id=YgVnDwAAQBAJ&pg=PA394|access-date=1 qershor 2023|page=394}}</ref> === Zhvendosja në Filadelfia === Në moshën 17-vjeçare, Franklin iku në [[Filadelfia]], duke kërkuar një fillim të ri në një qytet të ri. Kur mbërriti për herë të parë, ai punoi në disa shtypshkronja atje, por nuk ishte i kënaqur nga perspektiva e menjëhershme në asnjë nga këto punë. Pas disa muajsh, ndërsa punonte në një shtypshkronjë, guvernatori i Pensilvanisë [[Sir William Keith, 4th Baronet|Sir William Keith]] e bindi atë të shkonte në Londër, gjoja për të marrë pajisjet e nevojshme për krijimin e një gazete tjetër në Filadelfia. Duke zbuluar se premtimet e Keith për të mbështetur një gazetë ishin boshe, ai punoi si shtypës në një shtypshkronjë në atë që është kisha e sotme e [[St Bartholomew-the-Great]] në zonën [[Smithfield, Londër|Smithfield]] të Londrës. Pas kësaj, ai u kthye në Filadelfia më 1726 me ndihmën e [[Thomas Denham]], një tregtar që e punësoi atë si nëpunës, dyqanxhi dhe llogaritar në biznesin e tij. == Interesat dhe aktivitetet == === Shahu === [[Skeda:Franklin Chess Club - DPLA - 0aa95351d7bea2d85f77a6d1400e9820.jpg|parapamje|Klubi i Shahut Franklin Mercantile në [[Filadelfia]], emëruar në nder të Franklin]] Franklin ishte një shahist i zjarrtë. Ai ishte duke luajtur shah rreth vitit 1733, duke e bërë atë shahistin e parë të njohur me emër në kolonitë amerikane.<ref name="McCraryChessandFranklin">{{cite web|first=John|last=McCrary|url=http://www.benfranklin300.org/_etc_pdf/Chess_John_McCrary.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.benfranklin300.org/_etc_pdf/Chess_John_McCrary.pdf|archive-date=9 tetor 2022|url-status=live|title=Chess and Benjamin Franklin-His Pioneering Contributions|language=en|access-date=26 prill 2009}}</ref> Eseja e tij mbi "[[The Morals of Chess]]" në ''[[Columbian Magazine]]'' në dhjetor 1786 është shkrimi i dytë i njohur mbi shahun në Amerikë.<ref name="McCraryChessandFranklin"/> Kjo ese për lavdërimin e shahut dhe përshkrimin e një kodi sjelljeje për lojën është ribotuar dhe përkthyer gjerësisht.<ref>The essay appears in [[Marcello Truzzi]] (ed.), ''Chess in Literature'', Avon Books, 1974, pp. 14–15. {{ISBN|0-380-00164-0}}.</ref><ref>The essay appears in a book by the felicitously named Norman Knight, "Chess Pieces", ''[[Chess Magazine]]'', [[Sutton Coldfield]], England (2nd ed. 1968), pp. 5–6. {{ISBN|0-380-00164-0}}.</ref><ref>Franklin's essay is also reproduced at the [https://web.archive.org/web/20100522105848/http://www.washingtonpost.com/gog/museums/u.s.-chess-center-museum-and-hall-of-fame,800594.html U.S. Chess Center Museum and Hall of Fame] in Washington, DC. Retrieved December 3, 2008.</ref> Ai dhe një shok e përdorën shahun si mjet për të mësuar gjuhën italiane, të cilën e studionin të dy; fituesi i çdo loje mes tyre kishte të drejtë të caktonte një detyrë, si p.sh. pjesë të gramatikës së italishtes që të mësoheshin përmendësh, që të kryheshin nga humbësi përpara takimit të tyre të ardhshëm.<ref>[[William Temple Franklin]], ''Memoirs of the Life and Writings of Benjamin Franklin'', reprinted in Knight, ''Chess Pieces'', pp. 136–37.</ref> Franklin ishte në gjendje të luante shah më shpesh kundër opozitës më të fortë gjatë viteve të tij si nëpunës civil dhe diplomat në Angli, ku loja ishte shumë më mirë se në Amerikë. Ai ishte në gjendje të përmirësonte standardin e tij të lojës duke u përballur me lojtarë më me përvojë gjatë kësaj periudhe. Ai ndoqi rregullisht [[Old Slaughter's Coffee House]] në Londër për shah dhe shoqërim, duke bërë shumë kontakte të rëndësishme personale. Ndërsa ishte në Paris, si vizitor dhe më vonë si ambasador, ai vizitoi kafenenë e famshme [[Café de la Régence]], të cilën lojtarët më të fortë të Francës e bënë vendin e tyre të rregullt të takimit. Asnjë regjistrim i lojërave të tij nuk ka mbijetuar, kështu që nuk është e mundur të konstatohet fuqia e tij e lojës në terma moderne.<ref>{{cite book|title=The History of Chess in Fifty Moves|url=https://archive.org/details/historyofchessin0000pric|first=Bill|last=Price|publisher=Firefly Books (U.S.) Inc.|location=Buffalo, New York|year=2015|language=en|isbn=978-1-77085-529-8|pages=90–95}}</ref> Franklin u fut në [[World Chess Hall of Fame|U.S. Chess Hall of Fame]] më 1999.<ref name="McCraryChessandFranklin"/> Klubi i shahut tregtar Franklin në Filadelfia, klubi i dytë më i vjetër i shahut në SHBA, është emëruar në nder të tij.<ref>{{Cite news|last=Murrell|first=David|date=21 prill 2017|title=How the Country's Second Oldest Chess Club is Surviving in a Center City Basement|work=The Philadelphia Inquirer|url=https://www.inquirer.com/philly/news/pennsylvania/philadelphia/Franklin-Mercantile-Chess-club.html|language=en|access-date=17 shtator 2021}}</ref> ==Bibliografia== ===Biografitë=== * [[Carl L. Becker|Becker, Carl Lotus]]. "Benjamin Franklin", ''Dictionary of American Biography'' (1931) – vol 3, with links [http://tigger.uic.edu/~rjensen/franklin.htm#becker online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316174915/http://tigger.uic.edu/~rjensen/franklin.htm#becker |date=16 mars 2010 }} * {{cite book|first=H. W.|last=Brands|title=The First American: The Life and Times of Benjamin Franklin|year=2000|publisher=Knopf Doubleday Publishing|language=en|isbn=978-0-385-49540-0|url=https://archive.org/details/firstamericanlif00bran|ref=brands2000|place=New York}} * {{cite book|last=Crane|first=Vernon W.|title=Benjamin Franklin and a Rising People|year=1954|access-date=2 qershor 2024|place=Boston|url=https://archive.org/details/benjaminfranklin00cran|publisher=Little, Brown and Company|language=en|isbn=978-0-673-39330-2}} * {{cite book|last=Franklin|first=Benjamin|title=The Autobiography of Benjamin Franklin|publisher=Garden City Publishing Company|place=Garden City, NY|editor-last=Pine|editor-first=Frank Woodworth|language=en|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015008997101&seq=9|access-date=4 qershor 2024|year=1916}} * {{cite book|last=Gaustad|first=Edwin S.|title=Benjamin Franklin|year=2006|isbn=9780195305357|publisher=Oxford University Press|place=New York|language=en}} * {{cite book|title=Benjamin Franklin: An American Life|last=Isaacson|first=Walter|publisher=Simon & Schuster|year=2003|location=New York|isbn=9780743258074|url=https://books.google.com/books?id=L64OOJGaCKIC|ref=isaacson2004}} * {{cite book|last=Ketcham|first=Ralph L.|title=Benjamin Franklin|url=https://archive.org/details/benjaminfranklin0000ketc|year=1966|place=New York|publisher=Washington Square Press}} * {{cite book|author=[[Leo Lemay|Lemay, J.A. Leo]]|title=The Life of Benjamin Franklin, Volume 1: Journalist, 1706{{snd}}1739|place=Philadelphia|year=2005|isbn=978-0-8122-3854-9|publisher=University of Pennsylvania}} * {{cite book|author=[[Leo Lemay|Lemay, J.A. Leo]]|title=The Life of Benjamin Franklin, Volume 2: Printer and Publisher, 1730–1747|year=2005|place=Philadelphia|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-3855-6}} * {{cite book|author=[[Leo Lemay|Lemay, J.A. Leo]]|title=The Life of Benjamin Franklin, Volume 3: Soldier, scientist, and politician, 1748–1757|year=2008|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-4121-1}} * {{cite book|author=[[Edmund Morgan (historian)|Morgan, Edmund S.]]|title=Benjamin Franklin|url=https://archive.org/details/benjaminfranklin00edmu|year=2002|place=New Haven, CT|isbn=0-300-10162-7|publisher=Yale University Press}} * {{cite book|author=[[Stacy Schiff|Schiff, Stacy]]|title=A Great Improvisation: Franklin, France, and the Birth of America|url=https://archive.org/details/greatimprovisati0000schi|year=2005|publisher=Henry Holt|place=New York|isbn=978-0-8050-8009-4}} * {{cite book|author=[[James Srodes| Srodes, James]]|title=Franklin, The Essential Founding Father|year=2002|publisher=Regnery History|isbn=978-0-89526-163-2|place=Washington, DC}} * {{cite book|last=Van Doren|first=Carl|title=Benjamin Franklin|year=1938|author-link=Carl Van Doren|publisher=Viking|isbn=978-1-931541-85-5|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.182793/page/n1/mode/2up|access-date=3 qershor 2024|place=New York}} * Wood, Gordon. "Benjamin Franklin" ''Encyclopedia Britannica'' (2021) [https://web.archive.org/web/20210702062014/https://www.britannica.com/biography/Benjamin-Franklin online] * {{cite book|author=[[Gordon S. Wood|Wood, Gordon]]|title=The Americanization of Benjamin Franklin|url=https://archive.org/details/americanizationo00wood|year=2004|isbn=1-59420-019-X|publisher=Penguin|place=New York}} * {{cite book|author=[[Esmond Wright|Wright, Esmond]]|title=Franklin of Philadelphia|year=1988|isbn=978-0-674-31810-6|publisher=Belknap Press|place=Cambridge, MA}} == Shënime == {{reflist|group=Note}} == Referime == {{reflist|30em}} [[Kategoria:Benjamin Franklin| ]] [[Kategoria:Etër themelues të Shteteve të Bashkuara]] [[Kategoria:Lindje 1706]] [[Kategoria:Vdekje 1790]] [[Kategoria:Diplomatë amerikanë të shekullit të 18-të]] [[Kategoria:Shpikës amerikanë të shekullit të 18-të]] [[Kategoria:Gazetarë amerikanë të shekullit të 18-të]] [[Kategoria:Filozofë amerikanë të shekullit të 18-të]] [[Kategoria:Politikanë amerikanë të shekullit të 18-të]] [[Kategoria:Shkrimtarë amerikanë të shekullit të 18-të]] [[Kategoria:Epoka e Iluminizmit]] [[Kategoria:Ambasadorë të Shteteve të Bashkuara në Francë]] [[Kategoria:Ambasadorë të Shteteve të Bashkuara në Suedi]] [[Kategoria:Masonë amerikanë]] [[Kategoria:Shahistë amerikanë]] [[Kategoria:Shkrimtarë amerikanë të shahut]] sfbky6jgt2kt2mte7rt0o01kn77rsvb Shtetet Federale të Amerikës 0 8886 3002434 2941249 2026-06-27T22:22:18Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002434 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name= Shtet | alt_name= | alt_name1= | alt_name2= | alt_name3= | alt_name4= | map= [[File:Map of USA States with names white.svg|330px]] | category= Shtet federal | territory= Shtetet e Bashkuara | upper_unit= | start_date= | start_date1= | start_date2= | start_date3= | start_date4= | legislation_begin= | legislation_begin1= | legislation_begin2= | legislation_begin3= | legislation_begin4= | legislation_end= | legislation_end1= | legislation_end2= | legislation_end3= | legislation_end4= | end_date= | end_date1= | end_date2= | end_date3= | end_date4= | current_number= 50 | number_date= | type= | type1= | type2= | type3= | type4= | status= | status1= | status2= | status3= | status4= | exofficio= | exofficio1= | exofficio2= | exofficio3= | exofficio4= | population_range= Më i vogli: [[Wyoming]], 579,315<br>Më i madhi: [[Kalifornia]], 39,536,653<ref>{{cite web|title=Annual Estimates of the Resident Population: April 1, 2010 to July 1, 2017|url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=PEP_2017_PEPANNRES&src=pt|publisher=U.S. Census Bureau, Population Division|location=Washington, D.C.|language=en|date=dhjetor 2017|accessdate=14 mars 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409173603/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=PEP_2017_PEPANNRES&src=pt|archive-date=9 prill 2018|df=mdy-all}}</ref> | area_range= Më i vogli: [[Rhode Island]], {{Convert|1,545|sqmi}}<br>Më i madhi: [[Alaska]], {{Convert|665,384|sqmi}}<ref name="areameasurements">{{cite web|title=State Area Measurements and Internal Point Coordinates|url=https://www.census.gov/geo/reference/state-area.html|publisher=U.S. Census Bureau|location=Washington, D.C.|language=en|accessdate=14 mars 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316004512/https://www.census.gov/geo/reference/state-area.html|archive-date=16 mars 2018|df=mdy-all}}</ref> | government= Qeveria e shtetit | government1= | government2= | government3= | government4= | subdivision= [[County (Shtetet e Bashkuara)|County]] | subdivision1= | subdivision2= | subdivision3= | subdivision4= }} Në [[Shtetet e Bashkuara]], një '''shtet''' është një njësi politike [[Shteti federativ|përbërëse]], nga të cilat aktualisht janë 50. Të lidhur së bashku në një [[Unioni politik|bashkim politik]], çdo shtet ka juridiksion [[Qeveria|qeveritar]] mbi një territor gjeografik të veçantë dhe të përcaktuar ku ndan [[sovraniteti]]n e tij me [[Qeveria Federale e Shteteve të Bashkuara|qeverinë federale]]. Për shkak të këtij sovraniteti të përbashkët, amerikanët janë [[Shtetësia e Shteteve të Bashkuara|qytetarë]] si të [[Republika federale|republikës federale]] ashtu edhe të shtetit në të cilin ata banojnë.<ref>{{cite web|last1=Erler|first1=Edward|title=Essays on Amendment XIV: Citizenship|url=http://www.heritage.org/constitution/#!/amendments/14/essays/167/citizenship|publisher=The Heritage Foundation|language=en|access-date=12 janar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170724095029/http://www.heritage.org/constitution/#!/amendments/14/essays/167/citizenship|archive-date=24 korrik 2017|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> Shtetësia dhe vendbanimi shtetëror janë fleksibël dhe nuk kërkohet miratim nga qeveria për të [[Liria e lëvizjes sipas ligjit të Shteteve të Bashkuara|lëvizur ndërmjet shteteve]], me përjashtim të personave të kufizuar nga disa lloje të urdhrave të gjykatës (si të dënuarit e [[Lirimi me kusht|liruar me kusht]] dhe fëmijët e bashkëshortëve të divorcuar që [[Kujdestaria e fëmijës|ndajnë kujdestarinë]]). [[Qeveritë e shteteve të Shteteve të Bashkuara|Qeverive të shteteve në SHBA]] u ndahet pushteti nga njerëzit (të secilit shtet përkatës) përmes [[Kushtetuta e shtetit (Shtetet e Bashkuara)|kushtetutave]] të tyre individuale të shtetit. Të gjitha bazohen në [[Republikanizmi në Shtetet e Bashkuara|parimet republikane]] (kjo kërkohet nga [[Kushtetuta e SHBA-ve|kushtetuta federale]]), dhe secila parashikon një qeveri, të përbërë nga tre degë, secila me [[Ndarja e fuqive|pushtete të veçanta dhe të pavarura]]: [[Guvernatori (Shtetet e Bashkuara)|ekzekutiv]], [[Legjislatura e shtetit (Shtetet e Bashkuara)|legjislativ]] dhe [[Gjykata e shtetit (Shtetet e Bashkuara)|gjyqësor]].<ref>{{cite web|url=http://www.leg.state.mn.us/leg/faq/faqtoc.aspx?subject=1|title=Frequently Asked Questions About the Minnesota Legislature|publisher=[[Minnesota State Legislature]]|language=en|access-date=12 janar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021082117/http://www.leg.state.mn.us/leg/faq/faqtoc.aspx?subject=1|archive-date=21 tetor 2013|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> Shtetet ndahen në [[County (Shtetet e Bashkuara)|qarqe]] ose qarqe-ekuivalente, të cilave mund t'u caktohet ndonjë autoritet i qeverisjes vendore, por nuk janë sovrane. Struktura e qarkut ose ekuivalentit të qarkut ndryshon gjerësisht sipas shtetit, dhe shtetet krijojnë gjithashtu [[Qeverisja lokale në Shtetet e Bashkuara|qeveri të tjera lokale]]. Shtetet, ndryshe nga [[Territoret e Shteteve të Bashkuara|territoret e SHBA-së]], zotërojnë shumë kompetenca dhe të drejta sipas [[Kushtetuta e SHBA-ve|Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara]]. Shtetet dhe qytetarët e tyre përfaqësohen në [[Kongresi i Shteteve të Bashkuara të Amerikës|Kongresin e Shteteve të Bashkuara]], një legjislaturë dydhomësh e përbërë nga [[Senati i Shteteve të Bashkuara|Senati]] dhe [[Dhoma e Përfaqësuesve e Shteteve të Bashkuara|Dhoma e Përfaqësuesve]]. Çdo shtet ka gjithashtu të drejtë të zgjedhë një numër zgjedhësish (të barabartë me numrin total të përfaqësuesve dhe senatorëve nga ai shtet) për të votuar në [[Kolegji Zgjedhor i Shteteve të Bashkuara|Kolegjin Zgjedhor]], organi që zgjedh drejtpërdrejt [[Kryetari i Shteteve të Bashkuara|presidentin e Shteteve të Bashkuara]]. Për më tepër, çdo shtet ka mundësinë të ratifikojë [[Amendamenti kushtetues#Shtetet e Bashkuara|amendamentet kushtetuese]] dhe, me pëlqimin e Kongresit, dy ose më shumë shtete mund të hyjnë në marrëveshje ndërshtetërore me njëri-tjetrin. [[Fuqia policore (ligji kushtetues i Shteteve të Bashkuara)|Fuqia policore]] e çdo shteti njihet gjithashtu. Historikisht, detyrat e [[Zbatimi i ligjit në Shtetet e Bashkuara|zbatimit të ligjit]] vendor, [[Edukimi në Shtetet e Bashkuara|edukimit publik]], [[Kujdesi shëndetësor në Shtetet e Bashkuara|shëndetit publik]], rregullimit të tregtisë ndërshtetërore dhe [[Transporti në Shtetet e Bashkuara|transportit]] dhe [[Infrastruktura|infrastrukturës]] lokale, përveç [[Zgjedhjet në Shtetet e Bashkuara|zgjedhjeve lokale, shtetërore dhe federale]], përgjithësisht janë konsideruar kryesisht si përgjegjësi shtetërore, megjithëse të gjitha këto tani kanë financime dhe rregullore të rëndësishme federale gjithashtu. Me kalimin e kohës, Kushtetuta është ndryshuar, interpretimi dhe zbatimi i dispozitave të saj ka ndryshuar. Tendenca e përgjithshme ka qenë drejt centralizimit dhe [[Inkorporimi i Ligjit të të Drejtave|inkorporimit]], me qeverinë federale që luan një rol shumë më të madh se dikur. Ka një debat të vazhdueshëm mbi [[të drejtat e shteteve]], i cili ka të bëjë me shtrirjen dhe natyrën e pushteteve dhe sovranitetit të shteteve në lidhje me qeverinë federale dhe të drejtat e individëve. Kushtetuta i jep Kongresit autoritetin për të [[Pranimi në Bashkim|pranuar shtete të reja]] në Bashkim. Që nga themelimi i Shteteve të Bashkuara në vitin 1776 nga [[Trembëdhjetë Kolonitë]], numri i shteteve është zgjeruar nga 13 fillestare në 50. Çdo shtet i ri është pranuar në [[Barazia e shteteve|baza të barabarta]] me shtetet ekzistuese.<ref>{{cite web|title=Doctrine of the Equality of States|url=https://law.justia.com/constitution/us/article-4/15-doctrine-of-the-equality-of-states.html|website=Justia.com|language=en|access-date=12 shtator 2019}}</ref> Ndërsa Kushtetuta nuk diskuton në mënyrë eksplicite çështjen nëse shtetet kanë fuqinë për t'u shkëputur nga Bashkimi, menjëherë pas [[Lufta Civile Amerikane|Luftës Civile]], [[Gjykata e Lartë e Shteteve të Bashkuara|Gjykata e Lartë e SHBA-së]], në ''[[Texas v. White]]'', vendosi se një shtet nuk mund ta bëjë këtë në mënyrë të njëanshme.<ref name="PavkovićRadan">{{cite book|last1=Pavković|first1=Aleksandar|last2=Radan|first2=Peter|title=Creating New States: Theory and Practice of Secession|date=2007|page=222|publisher=Ashgate Publishing|language=en|url=https://books.google.com/books?id=-IjHbPvp1W0C|isbn=978-0-7546-7163-3|access-date=14 mars 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120115643/https://books.google.com/books?id=-IjHbPvp1W0C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|archive-date=20 nëntor 2015|url-status=live|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Texas v. White 74 U.S. 700 (1868)|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/74/700/|publisher=Justia|location=Mountain View, California|access-date=12 janar 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092022/https://supreme.justia.com/cases/federal/us/74/700/|archive-date=4 mars 2016|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> == Lista == Më poshtë janë 50 shtetet e Shteteve të Bashkuara, sipas rendit alfabetik: {| class="wikitable sortable" ! bgcolor="#ffc0c0" | [[shkurtesa]] ! bgcolor="#ffc0c0" | Anëtar prej vitit ! bgcolor="#ffc0c0" | Emri i shtetit ! bgcolor="#ffc0c0" | Emri i kryeqytetit |- | AL || 1819 || [[Alabama]] || [[Montgomery]] |- | AK || 1959 || [[Alaska]] || [[Juneau]] |- | AZ || 1912 || [[Arizona]] || [[Phoenix]] |- | AR || 1836 || [[Arkansas]] || [[Little Rock]] |- | CO || 1876 || [[Colorado]] || [[Denver]] |- | CT || 1789 || [[Connecticut]] || [[Hartford]] |- | DE || 1789 || [[Delaware]] || [[Dover]] |- | FL || 1845 || [[Florida]] || [[Tallahassee]] |- | GA || 1789 || [[Georgia]] || [[Atlanta]] |- | HI || 1959 || [[Hawaii]] || [[Honolulu]] |- | ID || 1890 || [[Idaho]] || [[Boise]] |- | IL || 1818 || [[Illinois]] || [[Springfield]] |- | IN || 1816 || [[Indiana]] || [[Indianapolis]] |- | IA || 1846 || [[Iowa]] || [[Des Moines]] |- | CA || 1850 || [[Kalifornia]] || [[Sacramento (Kaliforni)|Sacramento]] |- | KS || 1861 || [[Kansas]] || [[Topeka]] |- | KY || 1792 || [[Kentucky]] || [[Frankfort]] |- | LA || 1812 || [[Louisiana]] || [[Baton Rouge]] |- | ME || 1820 || [[Maine]] || [[Augusta]] |- | MD || 1789 || [[Maryland]] || [[Annapolis]] |- | MA || 1789 || [[Massachusetts]] || [[Boston]] |- | MI || 1837 || [[Michigan]] || [[Lansing (Michigan)|Lansing]] |- | MN || 1858 || [[Minnesota]] || [[Saint Paul]] |- | MS || 1817 || [[Mississippi]] || [[Jackson]] |- | MO || 1821 || [[Missouri]] || [[Jefferson City]] |- | MT || 1889 || [[Montana]] || [[Helena]] |- | NE || 1867 || [[Nebraska]] || [[Lincoln (Nebraska)|Lincoln]] |- | NV || 1864 || [[Nevada]] || [[Carson City]] |- | NH || 1789 || [[New Hampshire]] || [[Concord (New Hampshire)|Concord]] |- | NJ || 1789 || [[New Jersey]] || [[Trenton]] |- | NM || 1912 || [[New Mexico]] || [[Santa Fe]] |- | NY || 1789 || [[New York]] || [[Albany]] |- | NC || 1789 || [[North Carolina]] || [[Raleigh]] |- | ND || 1889 || [[North Dakota]] || [[Bismarck]] |- | OH || 1803 || [[Ohio]] || [[Columbus]] |- | OK || 1907 || [[Oklahoma]] || [[Oklahoma City]] |- | OR || 1859 || [[Oregon]] || [[Salem]] |- | PA || 1789 || [[Pennsylvania]] || [[Harrisburg]] |- | RI || 1790 || [[Rhode Island]] || [[Providence]] |- | SC || 1789 || [[South Carolina]] || [[Columbia]] |- | SD || 1889 || [[South Dakota]] || [[Pierre]] |- | TN || 1796 || [[Tennessee]] || [[Nashville]] |- | TX || 1845 || [[Texas]] || [[Austin]] |- | UT || 1896 || [[Utah]] || [[Salt Lake City]] |- | VT || 1791 || [[Vermont]] || [[Montpelier]] |- | VA || 1789 || [[Virginia]] || [[Richmond]] |- | WA || 1889 || [[Washington]] || [[Olympia]] |- | WV || 1863 || [[West Virginia]] || [[Charleston]] |- | WI || 1848 || [[Wisconsin]] || [[Madison]] |- | WY || 1890 || [[Wyoming]] || [[Cheyenne]] |} == Prapavija == 13 shtetet origjinale u krijuan në korrik 1776 gjatë [[Lufta Revolucionare Amerikane|Luftës Revolucionare Amerikane]] (1775–1783), si pasardhës të [[Trembëdhjetë Kolonitë|Trembëdhjetë Kolonive]], pasi ranë dakord me [[Rezoluta e Lee|Rezolutën e Lee]]<ref name="LeeReso">{{Cite web|url=https://declaration.fas.harvard.edu/blog/dd-lee-resolution|title=Delegate Discussions: The Lee Resolution(s)|website=The Declaration Resources Project|series=Course of Human Events|publisher=Harvard Faculty of Arts and Sciences|language=en|access-date=2019-09-11}}</ref> dhe nënshkrimin e [[Deklarata e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara|Deklaratës së Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara]].<ref>{{Cite web|url=https://www.archives.gov/founding-docs/declaration-transcript|title=Declaration of Independence: A Transcription|date=2015-11-01|website=National Archives|language=en|access-date=2019-09-11}}</ref> Para këtyre ngjarjeve çdo shtet kishte qenë një [[Amerika britanike|koloni]] [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|britanike]];<ref name="LeeReso"/> secili u bashkua më pas në [[Bashkimi i Përhershëm|Bashkimin e parë të shteteve]] midis viteve 1777 dhe 1781, pas ratifikimit të [[Nenet e Konfederatës|Neneve të Konfederatës]], kushtetutës së parë të SHBA-së.<ref name="Zimmerman">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hDQpHzSrI0QC|title=Interstate Cooperation, Second Edition: Compacts and Administrative Agreements|last=Zimmerman|first=Joseph F.|publisher=SUNY Press|year=2012|isbn=9781438442365|pages=4–7|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last=Jensen|first=Merrill|title=The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781|url=https://archive.org/details/articlesofconfed0000jens|year=1959|publisher=University of Wisconsin Press|language=en|isbn=978-0-299-00204-6|pages=xi, 184}}</ref> Gjithashtu gjatë kësaj periudhe, shtetet e reja të pavarura zhvilluan kushtetutat e tyre individuale shtetërore, ndër kushtetutat më të hershme të shkruara në botë.<ref>{{Cite web|url=https://constitutioncenter.org/interactive-constitution/white-pages/the-constitutional-convention-of-1787-a-revolution-in-government|title=The Constitutional Convention of 1787: A Revolution in Government|last=Beeman|first=Richard R.|publisher=National Constitution Center|language=en|access-date=2019-09-11}}</ref> Megjithëse të ndryshme në detaje, këto kushtetuta shtetërore ndanin tipare që do të ishin të rëndësishme në rendin kushtetues amerikan: ato ishin [[Republikanizmi në Shtetet e Bashkuara|republikane]] në formë dhe e ndanin pushtetin midis tre degëve, shumica kishin legjislatura dydhomësh dhe përmbanin deklarata ose një projektligj.<ref>{{Cite web|url=https://www.crf-usa.org/images/pdf/gates/First-States-Constitution.pdf|title=How the First State Constitutions helped build the Federal Constitution|publisher=Constitutional Rights Foundation|language=en|pages=10–12|access-date=2019-09-21|archive-date=4 gusht 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804040953/https://www.crf-usa.org/images/pdf/gates/First-States-Constitution.pdf|url-status=dead}}</ref> Më vonë, nga 1787 deri në 1790, secili prej shteteve ratifikoi gjithashtu një kornizë të re federale të qeverisjes në [[Kushtetuta e SHBA-ve|Kushtetutën e Shteteve të Bashkuara]].<ref>{{Cite web|url=https://www.archives.gov/education/lessons/constitution-day/ratification.html|title=Observing Constitution Day|date=15 gusht 2016|website=National Archives|language=en|access-date=2019-09-11}}</ref> Në lidhje me shtetet, Kushtetuta e SHBA përpunoi konceptet e [[Federalizmi në Shtetet e Bashkuara|federalizmit]].<ref>{{Cite web|last1=Barnett|first1=Randy E.|last2=Gerken|first2=Heather|title=Article I, Section 8: Federalism and the overall scope of federal power|url=https://constitutioncenter.org/blog/article-i-section-8-federalism-and-the-overall-scope-of-federal-power/|website=National Constitution Center|language=en}}</ref> == Referime == {{reflist}} {{Shtetat Federale të Amerikës}} [[Kategoria:Shtetet Federale të Amerikës| ]] [[Kategoria:Njësi shtetërore]] [[Kategoria:Shtete të Bashkuara| ]] sgq93807houd33lhjqqfncmelqj9ioj Romakët 0 12481 3002410 2995166 2026-06-27T21:31:27Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002410 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group|group=Romans|native_name={{lang-la|Rōmānī}}<br>{{lang-grc|Ῥωμαῖοι}}, {{lang|grc-Latn|Rhōmaîoi}}|native_name_lang=|image=Pompeii family feast painting Naples.jpg|image_caption=1st century AD wall painting from [[Pompeii]] depicting a multigenerational banquet|languages={{Hlist|[[Latin]]|[[Ancient Greek|Classical Greek]]|[[Languages of the Roman Empire|Other languages]]}}|religions=[[Imperial cult (ancient Rome)|Imperial cult]], [[ancient Roman religion|Roman religion]], [[Hellenistic religion]], [[Christianity]]|related=Other ancient [[Italic peoples]] (including other [[Latins (Italic tribe)|Latins]] and the [[Falisci]]), other [[List of ancient peoples of Italy|ancient peoples of Italy]], other [[Mediterranean Sea]] peoples, modern [[Romance peoples]] and [[Greeks]]}} [[Category:Articles using infobox ethnic group with image parameters|IRRoman people]] '''Romakët''' ishin një grup kulturor, i referuar në mënyra të ndryshme si një [[Grupi etnik|etni]] ose një [[Kombësia|kombësi]], që në [[Antikiteti klasik|antikitetin klasik]], nga shekulli II para Krishtit deri në shekullin e 5-të pas Krishtit, duke shtrirë pushtetin edhe në vende të [[Lindja e Afërt|Lindjes së Afërt]], [[Afrika veriore|Afrikës Veriore]] dhe pjesë të mëdha të [[Evropa|Evropës]] përmes pushtimeve të bëra gjatë [[Republika Romake|Republikës Romake]] dhe [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]] të mëvonshme. Fillimisht duke iu referuar vetëm qytetarëve latinë e italikë të vetë [[Roma|Romës]], kuptimi i "romakut" pësoi ndryshime të konsiderueshme gjatë historisë së gjatë të qytetërimit romak, ndërsa kufijtë e shtetit romak u zgjeruan dhe u tkurrën. Ndonjëherë, grupe të ndryshme brenda shoqërisë romake kishin gjithashtu ide të ndryshme se çfarë do të thoshte të ishe romak. Aspekte të tilla si gjeografia, gjuha dhe përkatësia etnike mund të shiheshin si të rëndësishme nga disa, ndërsa të tjerët e shihnin qytetarinë dhe kulturën romake ose sjelljen si më të rëndësishme. Në kulmin e Perandorisë Romake, identiteti romak ishte një identitet kolektiv gjeopolitik, i shtrirë në pothuajse të gjitha subjektet e perandorëve romakë dhe duke përfshirë diversitet të madh rajonal dhe etnik. == Hyrje == Ndërsa toka nën sundimin romak u rrit nga shekulli IV para Krishtit e tutje, shtetësia romake u shtri gradualisht te popujt e ndryshëm nën sundimin romak. Grantet e nënshtetësisë, rritja demografike dhe kolonitë e ushtarake rritën me shpejtësi numrin e qytetarëve romakë. Rritja arriti kulmin e saj me Kushtetutën Antonine të 212 pas Krishtit të Perandorit [[Caracalla|Karakalla]], i cili zgjeroi të drejtat e qytetarisë për të gjithë banorët e lirë të perandorisë. Në pjesën më të madhe nuk është e qartë se deri në çfarë mase shumica e qytetarëve romakë në antikitet e konsideronin veten si romakë. Me shumë mundësi, identitetet lokale ishin të spikatura në të gjithë Perandorinë Romake për shkak të shtrirjes së saj të madhe gjeografike, por identiteti romak siguroi një ndjenjë më të madhe të identitetit të përbashkët dhe u bë i rëndësishëm kur dallohej nga jo-romakët, si kolonët [[Barbarët|barbarë]] dhe pushtuesit. Kultura romake nuk ishte aspak homogjene; megjithëse ekzistonte një idiomë kulturore mbizotëruese e frymëzuar nga helenizmi, një nga pikat e forta të Perandorisë Romake ishte gjithashtu aftësia e saj për të përfshirë traditat nga kulturat e tjera. Fleksibiliteti kulturor i Romës përjashtoi zhvillimin e një 'identiteti thelbësor' të fortë romak në Itali, por gjithashtu kontribuoi në jetëgjatësinë e perandorisë. [[Skeda:Roman_Empire_map-2.gif|parapamje| Ndryshimet kufitare të shtetit romak nga shekulli VI para Krishtit deri në shekullin XV pas Krishtit]] Perandoria Romake ndikoi në një masë të konsiderueshme në identitetet personale të popujve të saj. Identiteti romak zgjati në të gjithë tokat e perandorisë deri shumë kohë pasi vetë Perandoria Romake ishte zbehur. Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore në shekullin e 5-të i dha fund dominimit politik të Perandorisë Romake në [[Evropa Perëndimore|Evropën Perëndimore]], por identiteti romak mbijetoi në perëndim si një burim i rëndësishëm politik. Nëpërmjet dështimeve të [[Perandoria Bizantine|Perandorisë Romake Lindore]], e quajtur edhe si Perandoria Bizantine, për ripushtimin dhe mbajtjen e kontrollit të perëndimit dhe shtypjen nga mbretëritë e reja gjermanike. Identiteti romak u zbeh në perëndim, pak a shumë u zhduk në shekujt 8 dhe 9. Duke u rritur edhe më shumë, evropianët perëndimorë filluan të përdornin emërtimin romak për qytetarët e qytetit të Romës. Në lindjen greqishtfolëse, ende nën kontrollin perandorak, identiteti romak mbijetoi deri në rënien e Perandorisë Bizantine më 1453 e më tej, megjithëse u shndërrua gjithnjë e më shumë në një identitet etnik, i shënuar nga gjuha greke dhe aderimi në [[Kisha Ortodokse Lindore|krishterimin ortodoks]], një pararendës i modernitetit, [[Grekët e sotëm|identiteti etnik grek]]. Dy grupet kryesore që ende mbaheshin pas identitetit romak gjatë Mesjetës, grekët bizantinë të perandorisë lindore dhe vetë qytetarët e Romës u ndanë nga ana gjuhësore dhe fetare dhe përfundimisht pushuan së njohuri njëri-tjetrin si romak. Ndërsa identiteti romak u zbeh në shumicën e vendeve ku dikur ishte i spikatur, për disa rajone dhe popuj ai u tregua shumë më këmbëngulës. 'Romakët' ishin përdorur vazhdimisht që nga lashtësia për të përshkruar vetë qytetarët e Romës, të cilët identifikohen dhe përshkruhen si të tillë edhe sot e kësaj dite. Grekët vazhduan të identifikoheshin si ''Romioi'', ose emra të ngjashëm. Pas rënies së Perandorisë Romake Lindore, megjithëse shumica identifikohen si ''helenë'' sot. Në [[Alpet|Alpe]], identiteti romak mbijetoi i pandërprerë, pavarësisht përpjekjeve të frankëve për shtypje. Sot, emrat e dy grupeve në Zvicër evokohen ende për prejardhjen e tyre nga këto popullsi: romakët dhe populli Romansh. Disa etnonime të popujve romanë ballkanikë, prejardhja e të cilëve në shumicën e rasteve është e paqartë, evokojnë identitetin romak. Disa emra rrjedhin nga latinishtja ''Romani'' (siç janë [[rumunët]], [[arumunët]] dhe istro-rumunët). == Romanizmi == === Kuptimi i "romakut" === [[Skeda:FayumCollection1.png|majtas|parapamje| Gjashtë nga portretet e mumjes Fajum, portrete bashkëkohore të njerëzve në Egjiptin romak nga shekulli I para Krishtit deri në shekullin III pas Krishtit]] Termi 'romak' përdoret sot në mënyrë të ndërsjellë për të përshkruar një hapësirë historike, një kulturë materiale, një vendndodhje gjeografike dhe një identitet personal. Megjithëse këto koncepte janë të lidhura, ato nuk janë identike. Shumë historianë modernë priren të kenë një ide të preferuar se çfarë do të thotë të jesh romak, të ashtuquajturit ''Romanitas'', por ky ishte një term që përdoret rrallë në[[Roma e lashtë|Romën e Lashtë]]. Si të gjitha identitetet, identiteti i 'romakut' ishte dinamik dhe me shumë shtresa, dhe kurrë statik apo i pandryshueshëm. Duke qenë se Roma ishte një shtet gjeografikisht i gjerë dhe jetëgjatë kronologjikisht, nuk ka një përkufizim të thjeshtë se çfarë do të thoshte të jesh romak, dhe përkufizimet ishin të paqëndrueshme tashmë në antikitet. Megjithatë, disa elemente mbetën të zakonshme gjatë pjesës më të madhe të historisë romake. Disa romakë të lashtë i konsideronin aspekte të tilla si gjeografia, gjuha dhe përkatësia etnike si tregues të rëndësishëm të romanizmit, ndërsa të tjerët e shihnin qytetarinë dhe kulturën romake ose sjelljen si më të rëndësishme. Në kulmin e Perandorisë Romake, identiteti romak formoi një identitet kolektiv gjeopolitik, i shtrirë në pothuajse të gjitha subjektet e perandorëve romakë dhe duke përfshirë diversitet të madh rajonal dhe etnik. Shpesh, ajo që individi besonte dhe bënte ishte shumë më e rëndësishme për konceptin e identitetit romak sesa linjat e gjata të gjakut dhe prejardhja e përbashkët. Çelësi i 'Romanizmit' në mendjet e disa oratorëve të famshëm romakë, si [[Ciceroni]], ishte mbajtja e traditës romake dhe shërbimi ndaj shtetit romak. Pikëpamja e Ciceronit për romanizmin u formua pjesërisht nga statusi i tij si "njeri i ri", i pari i familjes së tij që shërbeu në Senatin Romak, duke mos pasur vetë linja prestigjioze të prejardhjes romake. Kjo nuk do të thotë se rëndësia e farefisnisë së gjakut u hodh poshtë plotësisht. Oratorë të tillë si Ciceroni u bënë shpesh thirrje bashkëkohësve të tyre fisnikë që të jetonin në lartësinë e 'madhështisë së të parëve të tyre'. Këto apele zakonisht u drejtoheshin vetëm familjeve fisnike të shquara, me tradita të tjera të rëndësishme që theksonin prejardhjen kolektive të Romës. Përgjatë historisë së saj, Roma dëshmoi se ishte e aftë në mënyrë unike për të inkorporuar dhe integruar popuj të tjerë (Romanizimi). Ky mendim e ka origjinën nga mitet e themelimit të qytetit, duke përfshirë themelimin e Romës si diçka e ngjashme me një vend të shenjtë politik nga Romulus, si përdhunimin e grave sabine, të cilat përfaqësonin mënyrën se si ishin përzier popuj të ndryshëm që nga fillimi i qytetit. Ciceroni dhe autorë të tjerë romakë talleshin me popujt si [[Athina|athinasit]], të cilët krenoheshin me prejardhjen e tyre të përbashkët, dhe në vend të kësaj gjetën krenari për statusin e Romës si një "komb i përzier". Një pjesë e vogël e autorëve romakë, si [[Taciti|Takitusi]] dhe [[Suetoni|Suetoniusi]], shprehën shqetësime në shkrimet e tyre në lidhje me "pastërtinë e gjakut" romak, pasi qytetarët romakë nga jashtë Italisë romake u shtuan në numër. Megjithatë, asnjëri nga autorët nuk sugjeroi që neutralizimi i qytetarëve të rinj të ndalet, vetëm se dorëzimet (lirimi i skllevërve) dhe dhëniet e shtetësisë duhet të jenë më pak të shpeshta. Shqetësimet e tyre për pastërtinë e gjakut nuk përputheshin me idetë moderne të [[Raca (kategorizimi njerëzor)|racës]] apo përkatësisë etnike dhe kishin pak të bënin"Aethiop", të cilin romakët përdornin për njerëzit me ngjyrë, nuk kishin asnjë implikim shoqëror dhe megjithëse stereotipat e lidhur me fenotipin ekzistonin në Romën e Lashtë, karakteristikat fizike të trashëguara zakonisht nuk ishin të rëndësishme për statusin shoqëror; njerëzit që dukeshin ndryshe nga popullsia tipike mesdhetare, si njerëzit me ngjyrë nuk u përjashtuan nga asnjë profesion dhe nuk ka të dhëna për stigma apo paragjykime kundër marrëdhënieve të "racave të përziera ". Dallimet kryesore shoqërore ndarëse në Romën e Lashtë nuk bazoheshin në veçoritë fizike, por më tepër në dallimet në klasë ose gradë. Romakët praktikonin gjerësisht [[Skllaveria ne Rome|skllavërinë]], por skllevërit në Romën e Lashtë ishin pjesë e grupeve të ndryshme etnike dhe nuk ishin skllavëruar për shkak të përkatësisë së tyre etnike. Sipas historianes angleze Ema Denç, ishte "e vështirë për të zbuluar skllevërit nga pamja e tyre" në Romën e Lashtë. === Popujt tjerë === [[Skeda:Constantineii90010167.jpg|parapamje| Monedha e perandorit [[Konstantini i II|Konstandin II]] ( r. 337–340), që përshkruan perandorin mbi kalë, duke shkelur dy [[Barbarët|barbarë]] (djathtas)]] Edhe pse Roma e lashtë është quajtur një 'shoqëri dukshëm jo-raciste', romakët mbanin stereotipe dhe paragjykime të konsiderueshme kulturore kundër kulturave dhe popujve që nuk ishin të integruar në [[Kultura e Romës antike|botën romake]], dmth. " [[Barbarët|barbarë]] ". Megjithëse pikëpamjet ndryshonin gjatë historisë romake, qëndrimi ndaj popujve përtej kufirit romak në mesin e shumicës së shkrimtarëve romakë në [[Antikiteti i vonë|antikitetin e vonë]] mund të përmblidhet me "i vetmi barbar i mirë është një barbar i vdekur". Përgjatë antikitetit, shumica e perandorëve romakë përfshinin imazhe anti-barbare në monedhat e tyre, të tilla si perandori ose Viktoria (personifikim dhe perëndeshë e fitores) duke u përshkruar si duke shkelur ose duke tërhequr zvarrë armiqtë barbarë të mundur. Sipas shkrimeve të Ciceronit, ajo që i bëri njerëzit barbarë nuk ishin gjuha ose prejardhja e tyre, por zakonet dhe karakteri i tyre, ose mungesa e tyre. Romakët e shihnin veten si superiorë ndaj të huajve, por kjo buronte jo nga dallimet e perceptuara biologjike, por nga ajo që ata e perceptonin si një mënyrë jetese superiore. "Barbar" ishte si i tillë një term kulturor dhe jo biologjik. Nuk ishte e pamundur që një barbar të bëhej romak; vetë shteti romak shihej se kishte për detyrë të pushtonte dhe transformonte popujt barbarë. [[Skeda:Arch_of_Titus_Menorah_22.jpg|parapamje| Relievi nga Harku i Titit që përshkruan romakët duke plaçkitur [[Tempulli i Jeruzalemit|tempullin në Jerusalem]]]] Një grup veçanërisht i papëlqyer i jo-romakëve brenda perandorisë ishin hebrenjtë. Shumica e popullsisë romake i urrenin hebrenjtë dhe judaizmin, megjithëse pikëpamjet ishin më të ndryshme në mesin e elitës romake. Edhe pse shumë, si Taciti, ishin gjithashtu armiqësorë ndaj hebrenjve, të tjerë, si Ciceroni, ishin thjesht indiferentë në mënyrë josimpatike dhe disa nuk i konsideronin fare hebrenjtë si barbarë. Shteti romak nuk ishte plotësisht kundër hebrenjve, pasi kishte një popullsi të konsiderueshme hebreje në vetë Romën, si dhe të paktën trembëdhjetë [[sinagoga]] në qytet. [[Antisemitizmi]] romak, i cili dërgoi në disa persekutime dhe masakra, nuk ishte i rrënjosur në paragjykimet racore, por më tepër në perceptimin se hebrenjtë, në mënyrë unike midis popujve të pushtuar, refuzuan të integroheshin në botën romake. Judenjtë iu përmbaheshin rregullave, kufizimeve dhe detyrimeve të tyre, të cilat zakonisht ose nuk u pëlqyen ose keqkuptoheshin nga romakët, dhe ata i qëndruan besnikë fesë së tyre. Praktikat ekskluzive fetare të hebrenjve dhe kundërshtimi i tyre për të braktisur zakonet e tyre në favor të atyre të Romës, edhe pasi u pushtuan dhe u shtypën në mënyrë të përsëritur, ngjallën dyshimin e romakëve. == Antikiteti == === Antikiteti klasik === ==== Mitet themeluese dhe romakët e republikës ==== [[Skeda:Scène_de_banquet,_fresque,_Herculanum.jpg|parapamje| Një skenë banketi [[Republika Romake|republikan]] i vonë në një afresk nga Herculaneumi, Itali, {{Rreth}} 50 para Krishtit]] Themelimi i Romës dhe historia e qytetit dhe e njerëzve të saj gjatë shekujve të parë, është e zhytur në mite dhe pasiguri. Data tradicionale për themelimin e Romës, 753 para Krishtit, dhe data tradicionale për themelimin e Republikës Romake, 509 p.e.s, megjithëse përdoret zakonisht edhe në historiografinë moderne, janë të pasigurta dhe mitike. Mitet që rrethojnë themelet e Romës kombinuan, nëse jo të ngatërruara, disa histori të ndryshme, që shkojnë nga origjina e popullit latin nën një mbret me emrin Latinus, te Evander i Pallantium, i cili thuhej se kishte sjellë kulturën greke në Itali dhe një mit me origjinë trojane nëpërmjet figurës heroike [[Ené Ankiziadi|Eneas]].Themeluesi aktual mitik i vetë qytetit, Romulus, shfaqet vetëm në shumë breza në rrjetin kompleks të miteve të themelimit. Interpretimet e këtyre miteve ndryshonin midis autorëve në Antikitet, por shumica ranë dakord se qytetërimi i tyre ishte themeluar nga një përzierje emigrantësh dhe të arratisurve. Këto rrëfime të origjinës do të favorizonin integrimet e mëvonshme të gjera të të huajve në botën romake. Origjina e njerëzve që u bënë romakët e parë janë më të qarta. Ashtu si në qytet-shtetet fqinje, romakët e hershëm përbëheshin kryesisht nga njerëz italikë që flisnin [[Gjuha latine|latinisht]], të njohur si latinët. Latinët ishin një popull me karakter të theksuar mesdhetar, të lidhur me popujt e tjerë fqinjë italikë si Falisci. Romakët e hershëm ishin pjesë e atdheut latin, i njohur si Latium, dhe ishin vetë latinë. Në kohën e shekullit të 6-të, banorët e Romës kishin pushtuar dhe shkatërruar të gjitha vendbanimet dhe komunitetet e tjera latine si Antemnae dhe Kollatia dhe mposhtën hegjemoninë e vendbanimit të [[Alba Longa]], e cila më parë kishte bashkuar popullin latin nën udhëheqjen e saj në një pozicion që tani i përkiste Romës. Nga mesi i shekullit të 4-të e tutje, Roma fitoi një sërë fitoresh që i panë ato të ngriheshin për të sunduar të gjithë Italinë në jug të [[Lumi Po|lumit Po]] deri në 270 para Krishtit. Pas pushtimit të Italisë, romakët zhvilluan luftë kundër fuqive të mëdha të kohës së tyre; Kartagjena në jug dhe perëndim dhe [[Diadoket|mbretëritë e ndryshme helenistike]] në lindje, dhe nga mesi i shekullit të dytë p.e.s., të gjithë rivalët ishin mundur dhe Roma u njoh nga vendet e tjera si zotërues i caktuar i Mesdheut. Nga fundi i shekullit të 3-të para Krishtit, rreth një e treta e njerëzve në Italinë në jug të lumit Po ishin bërë qytetarë romakë, që do të thotë se ata ishin përgjegjës për shërbimin ushtarak, dhe pjesa tjetër ishin bërë aleatë, të thirrur shpesh. për t'u bashkuar me luftërat romake. Këta aleatë përfundimisht u bënë qytetarë romakë gjithashtu pas refuzimit nga qeveria romake për t'i bërë ata, kështu që u përball me Luftën Sociale, pas së cilës shtetësia romake u zgjerua për të gjithë njerëzit në jug të lumit Po. Në vitin 49 para Krishtit, të drejtat e shtetësisë u zgjeruan edhe për popullin e Galisë Cisalpine nga [[Jul Çezari|Jul Cezari]]. Numri i romakëve do të rritej me shpejtësi në shekujt e mëvonshëm nëpërmjet zgjerimeve të mëtejshme të shtetësisë. Në mënyrë tipike, kishte pesë mekanizma të ndryshëm për marrjen e nënshtetësisë romake: shërbimi në ushtrinë romake, mbajtja e posteve në qytete me të [[Të Drejtat Latine|drejtën latine]], dhënia e saj drejtpërdrejt nga qeveria, pjesë e një komuniteti që iu dha shtetësia si ". bllok grant" ose, si skllav, lirimi nga një qytetar romak. Ashtu siç mund të fitohej, statusi romak gjithashtu mund të humbiste, për shembull nëpërmjet praktikave të përfshira të konsideruara të korruptuara ose duke u çuar në robëri në sulmet e armikut (edhe pse dikush mund të bëhej përsëri romak pas kthimit nga robëria). ==== Romakët e perandorisë së hershme ==== Në Perandorinë e hershme [[Perandoria Romake|Romake]], popullsia përbëhej nga disa grupe me pozitë të veçantë juridike, duke përfshirë vetë qytetarët romakë ( ''cives romani'' ), provincialët ( ''provinciales'' ), të huajt ( ''peregrini'' ) dhe joqytetarët e lirë si të liruarit (skllevërit e liruar). dhe skllevër. Qytetarët romakë i nënshtroheshin sistemit juridik romak, ndërsa provincialët i nënshtroheshin çfarëdo ligjesh dhe sistemesh juridike që ishin vendosur në zonën e tyre në kohën kur u aneksua nga romakët. Me kalimin e kohës, shtetësia romake u zgjerua gradualisht gjithnjë e më shumë dhe pati një "sifonim" të rregullt të njerëzve nga grupe juridike më pak të privilegjuara në grupe më të privilegjuara, duke rritur përqindjen totale të subjekteve të njohur si romakë përmes inkorporimit të ''provincialeve'' dhe ''peregrinëve''. Aftësia e Perandorisë Romake për të integruar popujt e huaj ishte një nga elementët kyç që siguroi suksesin e saj. Në antikitet, ishte shumë më e lehtë si i huaj të bëheshe romak sesa të bëheshe anëtar apo qytetar i ndonjë shteti tjetër bashkëkohor. Ky aspekt i shtetit romak u pa si i rëndësishëm edhe nga disa prej perandorëve. Për shembull, perandori [[Klaudi|Claudius]] ( r. 41–54) e vuri në dukje kur u pyet nga senati për pranimin e [[Galët|Galëve]] për t'u bashkuar me senatin: Nga Principati (27 para Krishtit – 284 pas Krishtit) e tutje, barbarët u vendosën dhe u integruan në botën romake. Kolonëve të tillë do t'u ishin dhënë disa të drejta ligjore thjesht duke qenë brenda territorit romak, duke u bërë ''provincialë'' dhe duke qenë kështu të kualifikuar për të shërbyer si ''auxilia'' (ushtarë ndihmës), gjë që i bëri ata të kualifikoheshin për t'u bërë civilë të plotë ''romë'' . Nëpërmjet këtij procesi relativisht të shpejtë, mijëra ish-barbarë mund të bëheshin shpejt romakë. Kjo traditë e integrimit të drejtpërdrejtë përfundimisht arriti kulmin në Kushtetutën Antonine, të lëshuar nga Perandori [[Caracalla]] në 212, në të cilën të gjithë banorëve të lirë të Perandorisë iu dha shtetësia. '''{{Sfn|Mathisen|2015}} {{Sfn|Conant|2015}}''' Granti i Caracallas kontribuoi në një rritje të madhe të numrit të njerëzve me ''emrin'' (emri që tregon lidhjen familjare) ''Aurelius'' . {{Sfn|Lavan|2016}} <ref>Though it is well-established in modern historiography, "Caracalla" was a nickname for the emperor, whose actual name was Marcus '''Aurelius''' Severus Antoninus.{{Sfn|Lavan|2016|p=5}}</ref> Në kohën e Kushtetutës së Antoninës, shumë njerëz në të gjithë provincat tashmë e konsideronin veten (dhe konsideroheshin nga të tjerët) si romakë. Gjatë shekujve të zgjerimit romak, një numër i madh veteranësh dhe oportunistësh ishin vendosur në provincat dhe kolonitë e themeluara nga Jul Cezari dhe vetëm [[Augusti]] panë midis 500,000 dhe një milion njerëz nga Italia të vendosur në provincat e Romës. Në vitin 14 pas Krishtit, katër deri në shtatë përqind e njerëzve të lirë në provincat e perandorisë ishin tashmë qytetarë romakë. '''{{Sfn|Lavan|2016}}''' Përveç kolonistëve, shumë provincialë ishin bërë gjithashtu qytetarë përmes granteve nga perandorët dhe përmes metodave të tjera. '''{{Sfn|Lavan|2016}}''' [[Skeda:RomanEmpire_117.svg|parapamje| [[Perandoria Romake]] në vitin 117 pas Krishtit, në shtrirjen e saj më të madhe]] Në shumicën e rasteve, nuk është e qartë se deri në çfarë mase shumica e qytetarëve të rinj romakë e konsideronin veten si romakë, ose deri në çfarë mase konsideroheshin si të tillë nga të tjerët. Për disa provincialë nën sundimin romak, e vetmja përvojë me "romakët" përpara se t'u jepej shtetësia ishte nëpërmjet sistemit të mbledhjes së taksave të Romës ose ushtrisë së saj, aspekte të cilat nuk ishin asimiluese për sa i përket formimit të një perandorie. identiteti kolektiv. Granti i Caracallas shënoi një ndryshim rrënjësor në politikën perandorake ndaj provincialëve. Është e mundur që dekada, dhe në shumë raste shekuj, të romanizimit nëpërmjet ndikimit kulturor të Romës të kishin filluar tashmë evolucionin e një identiteti "kombëtar" romak përpara vitit 212 dhe se granti vetëm e bëri procesin në vazhdim të ligjshëm, por granti mund të ketë shërbyer gjithashtu si parakusht i rëndësishëm për një identitet kolektiv romak të mëvonshëm pothuajse gjithëpërfshirës. Sipas juristit britanik Tony Honoré, granti "u dha shumë miliona, ndoshta një shumicës së banorëve të perandorisë […] një ndërgjegje të re për të qenë romakë". Ka të ngjarë që identitetet lokale të mbijetuan pas dhënies së Karakallës dhe të mbetën të shquara në të gjithë perandorinë, por që vetëidentifikimi si romak siguroi një ndjenjë më të madhe të identitetit të përbashkët dhe u bë i rëndësishëm kur merrej dhe dallohej nga jo-romakët, si p.sh. kolonët dhe pushtuesit barbarë. [[Skeda:Luxor.Aswan_&_Qena_10.JPG|parapamje| Reliev egjiptian që përshkruan perandorin [[Trajani|Trajan]] ( r. 98–117; drejtë) si faraon]] Në shumë raste, romakët e lashtë lidhnin të njëjtat gjëra me identitetin e tyre siç bëjnë historianët sot: literatura e pasur e lashtë latine, arkitektura mbresëlënëse romake, statujat e zakonshme prej mermeri, shumëllojshmëria e vendeve të kultit, infrastruktura romake dhe tradita ligjore, si dhe identiteti pothuajse korporativ i ushtrisë romake ishin të gjitha mënyra kulturore dhe simbolike për të shprehur identitetin romak. Edhe pse kishte një identitet pak a shumë unifikues romak, kultura romake në kohët klasike ishte gjithashtu larg nga homogjene. Kishte një idiomë të përbashkët kulturore, pjesë të mëdha të së cilës bazoheshin në kulturën e hershme helenistike, por forca e Romës qëndronte gjithashtu në fleksibilitetin dhe aftësinë e saj për të përfshirë traditat nga kulturat e tjera. Për shembull, fetë e shumë popujve të pushtuar u përqafuan nëpërmjet bashkimit të perëndive të panteoneve të huaja me ato të panteonit romak. Në Egjipt, perandorët romakë shiheshin si pasardhës të faraonëve (në historiografinë moderne të quajtur faraonët romakë ) dhe u përshkruan si të tillë në vepra arti dhe në tempuj. Shumë kulte nga Mesdheu lindor dhe më gjerë u përhapën në Evropën Perëndimore gjatë sundimit romak. === Antikiteti i vonë === [[Skeda:Epoca_romana,_ritratto_femminile_del_fayum,_IV_sec_dc.JPG|majtas|parapamje| Portreti i shekullit të 4-të i një gruaje nga Egjipti Romak]] Dikur thelbi i romanizmit të lashtë, qyteti i Romës gradualisht humbi statusin e tij të jashtëzakonshëm brenda perandorisë në [[Antikiteti i vonë|antikitetin e vonë]]. Nga fundi i shekullit të tretë, rëndësia e qytetit ishte pothuajse tërësisht ideologjike dhe disa perandorë dhe uzurpatorë kishin filluar të mbretëronin nga qytete të tjera më afër kufirit perandorak. Humbja e statusit të Romës u pasqyrua edhe në perceptimet e qytetit nga popullsia romake. Në shkrimet e ushtarit dhe autorit romak greqishtfolës të shekullit të 4-të [[Amian Marcelini|Ammianus Marcellinus]], Roma përshkruhet pothuajse si një qytet i huaj, me komente përçmuese për korrupsionin dhe papastërtinë e tij. Pak romakë në antikitetin e vonë mishëruan të gjitha aspektet e romanizmit tradicional. Shumë prej tyre do të kishin ardhur nga provinca të largëta ose më pak prestigjioze dhe do të praktikonin fe dhe kulte të padëgjuara në vetë Romë. Shumë prej tyre do të kishin folur gjithashtu 'gjuhë barbare' ose greqisht në vend të latinishtes. Pak mbishkrime nga antikiteti i vonë identifikojnë në mënyrë eksplicite individët si 'qytetarë romakë' ose 'romakë'. Para Kushtetutës Antonine, të qenit romak kishte qenë një shenjë dallimi dhe shpesh e theksuar, por pas shekullit të III statusi romak ishte i vetëkuptueshëm. Kjo heshtje nuk do të thotë se romanizmi nuk kishte më rëndësi në Perandorinë Romake të vonë, por përkundrazi se ishte bërë më pak e dallueshme se shenjat e tjera më specifike të identitetit (si identitetet lokale) dhe duhej të theksohej ose të theksohej vetëm nëse një person kishte kohët e fundit bëhu romak, ose nëse statusi romak i një personi ishte në dyshim. Pikëpamja mbizotëruese e vetë romakëve ishte se ''populus Romanus'', ose populli romak, ishte një "popull sipas kushtetutës", në krahasim me popujt barbarë që ishin ''gjini'', "populus nga prejardhja" (dmth. etnitë). Duke qenë se romanizmi ishte bërë gati universal brenda perandorisë, identitetet lokale u bënë gjithnjë e më të spikatura. Në Perandorinë Romake të vonë, dikush mund të identifikohej si romak si qytetar i perandorisë, si një person me origjinë nga një prej rajoneve kryesore (Afrika, Britania, Galia, Hispania etj.) ose si me origjinë nga një provincë specifike. ose qytet. Megjithëse vetë romakët nuk i shihnin ato si koncepte ekuivalente, nuk ka asnjë ndryshim thelbësor midis ''nënidentiteteve'' të tilla romake dhe identiteteve të gjinive që u atribuohen barbarëve. Në disa raste, autorët romakë ia atribuonin cilësi të ndryshme qytetarëve të pjesëve të ndryshme të perandorisë, si Ammianus Marcellinus i cili shkroi për ndryshimet midis 'galëve' dhe 'italianëve'. Në ushtrinë e vonë romake, kishte regjimente të emërtuara sipas nënidentiteteve romake, si ' [[keltët]] ' dhe ' batavianët ', si dhe regjimente të emërtuara sipas ''gjinive'' barbare, si Frankët ose [[Saksonët]] . [[Skeda:Istanbul_-_Ippodromo_-_Spettatori_-_Soldati_-_Base_obelisco_Teodosio_01.jpg|parapamje| Ushtarët romakë të vonë, ndoshta me origjinë barbare, siç përshkruhet në një reliev nga perandori [[Teodosi I|Theodosius I]] (r. 379–395)]] Ushtria romake pësoi ndryshime të konsiderueshme në shekullin e 4-të, duke përjetuar atë që disa e kanë quajtur 'barbarizim', e kuptuar tradicionalisht si rezultat i rekrutimit të sasive të mëdha të ushtarëve barbarë. Megjithëse origjina barbare harrohej rrallë, shkalla e madhe dhe natyra meritokratike e ushtrisë romake e bëri relativisht të lehtë për rekrutët "barbarë" të hynin në ushtri dhe të ngriheshin nëpër grada vetëm duke pasur parasysh aftësitë dhe arritjet e tyre. Nuk është e qartë se deri në çfarë mase ka pasur ndikim aktual jo-romak mbi ushtrinë; është e besueshme që një numër i madh barbarësh janë bërë pjesë e ushtrisë normale romake, por është po aq e besueshme që ka pasur gjithashtu, ose në vend të kësaj, njëfarë ' elegancë barbare' në ushtri, e krahasueshme me Zouaves franceze të shekullit të 19-të (ushtara franceze njësi në Afrikën e Veriut që adoptuan veshjet vendase dhe praktikat kulturore). Rritja e zakoneve jo-romake në ushtrinë romake mund të mos ketë ardhur si rezultat i rritjes së numrit të rekrutëve barbarë, por nga njësitë ushtarake romake përgjatë kufijve perandorakë që formojnë identitetet e tyre të veçanta. Në perandorinë e vonë, termi "barbar" përdorej ndonjëherë në një kuptim të përgjithshëm nga romakët jo në ushtri për ushtarët romakë të vendosur përgjatë kufirit perandorak, në lidhje me natyrën e tyre të perceptuar agresive. Pavarësisht arsyes, ushtria romake gjithnjë e më shumë filloi të mishëronte aspekte 'barbare' që në kohët e mëparshme ishin konsideruar si antitetike me idealin romak. Aspekte të tilla përfshinin theksimin e forcës dhe etjes për betejë, si dhe supozimin e strategjive dhe zakoneve "barbare", të tilla si ''barritus'' (një thirrje beteje dikur gjermanike), ''Schilderhebung'' (ngritja e një perandori të zgjedhur në një mburojë) si dhe formacionet luftarake gjermane. Supozimi i këtyre zakoneve, në vend të barbarizimit, mund t'i atribuohet ushtrisë romake thjesht duke adoptuar zakone që i dukej të dobishme, një praktikë e zakonshme. Disa ushtarë barbarë të rekrutuar në ushtrinë romake përqafuan me krenari identifikimin romak dhe në disa raste, trashëgimia barbare e disa individëve të vonë romakë madje u injorua plotësisht në botën më të gjerë romake. Feja ka qenë gjithmonë një shënues i rëndësishëm i romanizmit. Ndërsa krishterimi u bë gradualisht feja mbizotëruese në Perandorinë Romake gjatë antikitetit të vonë dhe përfundimisht u bë besimi i vetëm ligjor, aristokracisë romake të krishterizuar iu desh të ripërcaktonte identitetin e saj romak në terma të krishterë. Rritja e krishterimit nuk kaloi pa u vënë re apo pa sfiduar nga elementët konservatorë të elitës pagane romake, të cilët u ndërgjegjësuan se pushteti po rrëshqiste nga duart e tyre. Shumë prej tyre, të nën presion nga të krishterët gjithnjë e më shumë antipaganë dhe militantë, u kthyen për të theksuar se ata ishin të vetmit 'romakë të vërtetë' pasi ruanin fenë tradicionale romake dhe kulturën letrare. Sipas burrështetit dhe oratorit romak Quintus Aurelius Symmachus ( {{Rreth}} 345–402), romakët e vërtetë ishin ata që ndoqën mënyrën tradicionale romake të jetesës, duke përfshirë fetë e saj të lashta, dhe ishte aderimi në ato fe që në fund do ta mbronte perandorinë nga armiqtë e saj, si në shekujt e mëparshëm. Për Symmachus dhe mbështetësit e tij, romanizmi nuk kishte të bënte fare me krishterimin, por varej nga e kaluara pagane e Romës dhe statusi i saj si zemra e një perandorie të madhe dhe politeiste. Idetë e Symmachus nuk ishin të njohura në mesin e të krishterëve. Disa udhëheqës të kishës, si [[Brozi|Ambrose]], Kryepeshkopi i Mediolanumit, filluan sulme formale dhe të egra ndaj paganizmit dhe atyre anëtarëve të elitës që e mbrojtën atë. Ashtu si Simmaku, Ambrozi e pa Romën si qytetin më të madh të Perandorisë Romake, por jo për shkak të së kaluarës së saj pagane, por për shkak të së tashmes së saj të krishterë. Gjatë gjithë antikitetit të vonë, romanizmi u përcaktua gjithnjë e më shumë nga besimi i krishterë, i cili përfundimisht do të bëhej standard. Statusi i Krishterimit u rrit shumë përmes adoptimit të fesë nga perandorët romakë. Përgjatë antikitetit të vonë, perandorët dhe gjykatat e tyre shiheshin si romakë ''par excellence''. Ndërsa Perandoria Romake humbi ose ua dorëzoi territoret sundimtarëve të ndryshëm barbarë, statusi i qytetarëve romakë në ato provinca ndonjëherë vihej në pikëpyetje. Njerëzit e lindur si qytetarë romakë në rajone që më pas ranë nën kontrollin barbar mund t'i nënshtroheshin të njëjtit paragjykim si barbarët. Gjatë rrjedhës së Perandorisë Romake, burra nga pothuajse të gjitha provincat e saj kishin ardhur për të sunduar si perandorë. Si i tillë, identiteti romak mbeti politik, dhe jo etnik, dhe i hapur për njerëzit me origjinë të ndryshme. Kjo natyrë e identitetit romak siguroi që të mos kishte kurrë një konsolidim të fortë të një 'identiteti thelbësor' të romakëve në Itali, por gjithashtu ka të ngjarë të kontribuojë në qëndrueshmërinë dhe suksesin afatgjatë të shtetit romak. Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore përkoi me herën e parë që romakët përjashtuan në mënyrë aktive një grup të huaj me ndikim brenda perandorisë, gjeneralët barbarë dhe me origjinë barbare të shekullit të 5-të, nga identiteti romak dhe aksesi në fronin perandorak romak. == Historia e mëvonshme == Zgjerimi i Perandorisë Romake lehtësoi përhapjen e identitetit romak në një shtrirje të madhe territoresh që nuk kishin pasur kurrë më parë një identitet të përbashkët dhe nuk do të kishin më kurrë. Efektet e sundimit romak mbi identitetet personale të nënshtetasve të perandorisë ishin të konsiderueshme dhe identiteti romak që rezultoi i rezistoi kontrollit aktual perandorak për disa shekuj. === Evropa Perëndimore === ==== Qëndrimi i hershëm i identitetit romak ==== [[Skeda:Diptych_Rufus_Gennadius_Probus_Orestes_VandA_139-1866.jpg|parapamje| Diptiku konsullor i Rufius Gennadius Probus Orestes, një konsull romak i emëruar gjatë kohës që Roma ishte nën sundimin ostrogotik]] Nga kolapsi i Perandorisë Romake Perëndimore në fund të shekullit të 5-të deri në luftërat e perandorit [[Justiniani I|Justinian I]] në shekullin e 6-të, struktura mbizotëruese e shoqërive në perëndim ishte një ushtri pothuajse plotësisht barbare, por edhe një administratë civile pothuajse plotësisht romake dhe aristokracia. Sundimtarët e rinj barbarë ndërmorën hapa për ta paraqitur veten si sundimtarë legjitimë brenda kornizës romake, me pretendimin e legjitimitetit që ishte veçanërisht i fortë midis sundimtarëve të Italisë. Mbretërit e hershëm të Italisë, së pari Odoacer dhe më pas [[Teodoriku i Madh|Teoderiku i Madh]], ishin ligjërisht dhe në dukje nënmbretër të perandorit lindor dhe kështu u integruan në qeverinë romake. Ashtu si perandorët perëndimorë para tyre, ata vazhduan të emëronin konsuj perëndimorë, të cilët u pranuan në lindje dhe nga mbretërit e tjerë barbarë. Oborri perandorak në lindje u jepte nderime të ndryshme sunduesve të fuqishëm barbarë në perëndim, gjë që u interpretua nga barbarët si rritja e legjitimitetit të tyre; diçka që ata përdorën për të justifikuar zgjerimin territorial. Në fillim të shekullit të 6-të, Clovis I i Frankëve dhe Theoderiku i Madh i Ostrogotëve pothuajse shkuan në luftë me njëri-tjetrin, një konflikt që mund të kishte rezultuar në rivendosjen e perandorisë perëndimore nën cilindo mbret. I shqetësuar për një perspektivë të tillë, oborri lindor nuk u dha më kurrë nderime të ngjashme sunduesve perëndimorë, në vend të kësaj filloi të theksonte legjitimitetin e tij ekskluziv romak, të cilin do të vazhdonte ta bënte për pjesën tjetër të historisë së tij. Kulturorisht dhe ligjërisht, identiteti romak mbeti i spikatur në perëndim për shekuj me radhë, duke siguruar ende një ndjenjë uniteti në të gjithë Mesdheun. Mbretëria Ostrogotike e Italisë ruajti Senatin Romak, i cili shpesh dominonte politikën në Romë, duke ilustruar mbijetesën dhe respektin e vazhdueshëm për institucionet dhe identitetin romak. Mbretërit barbarë vazhduan të përdorin ligjin romak gjatë Mesjetës së hershme, shpesh duke nxjerrë koleksionet e tyre të ligjit. Në koleksionet e ligjit të shekullit të 6-të të nxjerra nga vizigotët në Spanjë dhe frankët në Gali, është e qartë se kishte ende popullsi të mëdha që identifikoheshin si romakë në këto rajone duke pasur parasysh se koleksionet e ligjeve bëjnë dallimin midis barbarëve që jetojnë sipas ligjeve të tyre dhe romakëve që. jetojnë sipas ligjit romak. Edhe pasi Italia u pushtua nga Lombardët në fund të shekullit të 6-të, administrimi dhe urbanizimi i vazhdueshëm i Italisë veriore dëshmojnë për një mbijetesë të vazhdueshme të institucioneve dhe vlerave romake. Ishte ende e mundur që jo-qytetarët (si barbarët) në perëndim të bëheshin qytetarë romakë në shekujt VII dhe 8; disa dokumente të mbijetuara vizigotike dhe franke shpjegojnë përfitimet e të bërit qytetar romak dhe ka të dhëna të sundimtarëve dhe fisnikëve që lironin skllevër dhe i kthenin në qytetarë. Pavarësisht nga kjo, identiteti romak ishte në një rënie të madhe në shekujt VII dhe VIII. ==== Zhdukjet e identitetit romak ==== [[Skeda:Justinien_527-565.svg|majtas|parapamje| Ripushtimet e perandorit [[Justiniani I|Justinian I]] në shekullin e 6-të (në të verdhë)]] Pika e madhe e kthesës në historinë e romakëve të ditëve të mëvonshme të perëndimit ishin luftërat e Justinianit I (533–555), që synonin ripushtimin e provincave të humbura të Perandorisë Romake Perëndimore. Gjatë mbretërimit të hershëm të Justinianit, autorët lindorë rishkruan historinë e shekullit të 5-të për të portretizuar perëndimin si "të humbur" nga pushtimet barbare, në vend që të përpiqeshin të integronin më tej sundimtarët barbarë në botën romake. Nga fundi i luftërave të Justinianit, kontrolli perandorak ishte rikthyer në Afrikën veriore dhe në Itali, por luftërat e bazuara në idenë se çdo gjë jashtë kontrollit të drejtpërdrejtë të perandorisë lindore nuk ishte më pjesë e Perandorisë Romake do të thoshte se mund të mos ki më asnjë dyshim se tokat përtej kufirit perandorak nuk ishin më romake dhe në vend të kësaj mbetën "të humbura nga barbarët". Si rezultat, identiteti romak në rajonet ende të sunduara nga barbarët (d.m.th Galia, Spanja dhe Britania) ranë në mënyrë dramatike. Gjatë ripushtimit të Italisë, Senati Romak u zhduk dhe shumica e anëtarëve të tij u zhvendosën në [[Kostandinopoja|Kostandinopojë]] . Megjithëse senati arriti një trashëgimi të caktuar në perëndim, fundi i institucionit hoqi një grup që kishte vendosur gjithmonë standardin e asaj që duhej të thoshte romanizmi. Lufta në Itali ndau gjithashtu elitën romake atje midis atyre që gëzonin sundimin barbar dhe atyre që mbështetën perandorinë dhe më vonë u tërhoqën në territorin perandorak, që do të thotë se identiteti romak pushoi së ofruari një ndjenjë kohezioni shoqëror dhe politik. Ndarja e Evropës Perëndimore në mbretëri të shumta të ndryshme përshpejtoi zhdukjen e identitetit romak, pasi identiteti i mëparshëm unifikues u zëvendësua nga identitetet lokale bazuar në rajonin nga ku ishte. Lidhshmëria e zbehtë nënkuptonte gjithashtu se ndërsa ligji dhe kultura romake vazhdonin në masë të madhe, gjuha u copëtua dhe ndahej gjithnjë e më shumë, latinishtja u zhvillua gradualisht në ato që do të bëheshin [[Gjuhët romake|gjuhët moderne romane]]. Aty ku dikur kishin qenë shumica e popullsisë, romakët e Galisë dhe Hispanisë gradualisht dhe në heshtje u shuan ndërsa pasardhësit e tyre adoptuan emra dhe identitete të tjera. Në Britaninë Sub-Romake, njerëzit e qendrave të mëdha urbane u ngjitën pas identitetit romak, por popullsitë rurale u integruan dhe u asimiluan me kolonizatorët gjermanikë (Jutët, [[Angles]] dhe [[Saksonët]]). Pasi qytetet e mëdha ranë, identiteti romak u zbeh edhe në Britani. Përvetësimi i identiteteve lokale në Gali dhe Hispani u bë më tërheqës në atë që ata nuk ishin binar kundër identitetit të sundimtarëve barbarë në të njëjtën mënyrë si 'romakët'; për shembull, nuk mund të ishte edhe romak edhe frank, por ishte e mundur, për shembull, të ishte edhe arvernian (dmth nga [[Auvernia|Auvergne]]) dhe frank. Në Hispani, "gotik" kaloi nga thjesht një identitet etnik në të qenit njëkohësisht etnik (në kuptimin e prejardhjes nga gotët) dhe politik (në kuptimin e besnikërisë ndaj mbretit). Gothic duke u bërë më fluide dhe shumëdimensionale si një identitet lehtësoi një tranzicion të qetë nga njerëzit që identifikoheshin si romakë tek njerëzit që identifikoheshin si gotë. Kishte pak dallime midis gotëve dhe romakëve të Hispanisë në këtë pikë; Visigotët nuk praktikonin më [[Arianizmi|krishterimin arian]] dhe romakët, ashtu si gotët, u lejuan që nga shekulli i 6-të të shërbenin në ushtri. Megjithëse identiteti romak po zhdukej me shpejtësi, Mbretëria Visigotike në shekujt e 6-të dhe të 7-të solli gjithashtu disa gjeneralë të shquar romakë të ditëve të mëvonshme, si {{Interuage link|Claudius (dux Lusitaniae)|fr|Claudius (duc)}} . dhe Paulus. Zhdukja e romakëve pasqyrohet në koleksionet e ligjit barbar. Në ligjin Salik të Clovis I (nga rreth 500), romakët dhe frankët janë dy popullsitë kryesore paralele të mbretërisë dhe të dy kanë statuse ligjore të mirëpërcaktuara. Një shekull më vonë në ''Lex Ripuaria'', romakët janë vetëm një nga shumë popullsi më të vogla gjysmë të lira, të kufizuar në kapacitetin e tyre ligjor, me shumë nga avantazhet e tyre të mëparshme të lidhura tani me identitetin frank. Marrëveshje të tilla ligjore do të ishin të paimagjinueshme nën Perandorinë Romake dhe nën dekadat e para të sundimit barbar. Me kurorëzimin perandorak të [[Karli i Madh|Karlit]] të Madh në vitin 800, identiteti romak u zhduk kryesisht në Evropën Perëndimore dhe ra në status të ulët shoqëror. Situata ishte disi paradoksale: romakët e gjallë, në Romë dhe gjetkë, kishin një reputacion të dobët, me regjistrime të sulmeve antiromake dhe përdorimin e 'romakut' si fyerje, por emri i Romës u përdor gjithashtu një burim i fuqisë dhe prestigjit të madh dhe të pandërprerë politik, i përdorur nga shumë familje aristokratike (ndonjëherë duke shpallur me krenari origjinën e shpikur romake) dhe sundimtarë gjatë historisë. Nëpërmjet shtypjes së identitetit romak në tokat që ata sundonin dhe zbritjes së perandorisë së mbetur në lindje si "greke", shteti frank shpresonte të shmangte mundësinë që populli romak të shpallte një perandor romak në të njëjtën mënyrë që Frankët shpallën një Mbret frank. ==== Rikthimi në Romë ==== [[Skeda:4_Gift_Bringers_of_Otto_III.jpg|parapamje| Personifikimi i (nga e majta në të djathtë) të popujve [[Sllavët|sllavë]], [[Gjermanët|gjermanë]], galikë (francezë) dhe romakë, të përshkruara si i sjellin dhurata Perandorit të Shenjtë Romak Otto III]] Popullsia e qytetit të Romës vazhdoi të identifikohej dhe u identifikua si romakë nga perëndimorët. Edhe pse historia e Romës nuk u harrua, rëndësia e qytetit në Mesjetë buronte kryesisht nga të qenit selia e [[Papa|Papës]], një pikëpamje e përbashkët si nga perëndimorët ashtu edhe nga perandoria lindore.Gjatë shekujve pas ripushtimit të Justinianit, kur qyteti ishte ende nën kontrollin perandorak, popullsia nuk administrohej posaçërisht dhe nuk kishte asnjë pjesëmarrje politike në çështjet më të gjera perandorake. Kur u përplasën me perandorët, papët përdorën ndonjëherë faktin se ata kishin mbështetjen e ''populus Romanus'' ("popullit të Romës") si një faktor legjitimues, që do të thotë se qyteti ende duronte njëfarë rëndësie ideologjike për sa i përket romanizmit. Autorët dhe intelektualët e Evropës Perëndimore e lidhën gjithnjë e më shumë romancitetin vetëm me vetë qytetin. Nga gjysma e dytë e shekullit të 8-të, perëndimorët pothuajse ekskluzivisht përdorën termin për t'iu referuar popullsisë së qytetit. Kur pushteti i përkohshëm i papatit u vendos nëpërmjet themelimit të Shteteve Papale në shekullin e 8-të, papët përdorën faktin që ata shoqëroheshin dhe mbështeteshin nga populli ''Romanus'' si diçka që legjitimonte sovranitetin e tyre. Popullsia romake nuk e konsideronte as perandorinë lindore dhe as "Perandorinë e [[Perandoria e Shenjtë Romake|Shenjtë Romake]] " të re të Karlit të Madh si romake. Megjithëse vazhdimësia nga Roma në Konstandinopojë u pranua në perëndim, burimet e mbijetuara tregojnë se lindorët shiheshin si grekë që kishin braktisur Romën dhe identitetin romak. Mbretërit karolingianë nga ana tjetër shiheshin se kishin më shumë të bënin me mbretërit lombardë të Italisë sesa me perandorët e lashtë romakë. Romakët mesjetarë gjithashtu shpesh i barazonin Frankët me Galët e lashtë dhe i shihnin ata si agresivë, të pafytyrë dhe të kotë. Pavarësisht kësaj, perandorët e shenjtë romakë u njohën nga qytetarët e Romës si perandorë të vërtetë romakë, edhe pse vetëm për shkak të mbështetjes dhe kurorëzimit të tyre nga papët. Edhe Frankët dhe perëndimorët e tjerë nuk e shihnin popullsinë e Romës në mënyrë të favorshme. Burimet e huaja janë përgjithësisht armiqësore, duke u atribuar tipare të tilla si trazirat dhe mashtrimet romakëve dhe i përshkruan ata si "po aq krenarë aq edhe të pafuqishëm". Ndjenjat antiromake zgjati gjatë gjithë mesjetës. Romakët pjesërisht ia detyronin reputacionin e tyre të keq nganjëherë duke u përpjekur të merrnin një pozicion të pavarur ndaj papëve të perandorëve të shenjtë romakë. Duke qenë se këta sundimtarë shiheshin se kishin pushtet universal, romakët konsideroheshin ndërhyrës në punët që i kalonin kompetencat e tyre. == Shih edhe == * [[Iliriku]] * [[Roma]] * [[Roma e lashtë]] * [[Prefektura e Ilirikut]] * [[Perandoria Romake]] * [[Perandoria e Shenjtë Romake]] == Literatura == *{{Cite book|last=Arce|first=Javier|url=https://books.google.com/books?id=kFqXDwAAQBAJ|title=Transformations of Romanness: Early Medieval Regions and Identities|publisher=De Gruyter|year=2018|isbn=978-3-11-059838-4|editor1-last=Pohl|editor1-first=Walter|chapter=Goths and Romans in Visigothic Hispania|editor2-last=Gantner|editor2-first=Clemens|editor3-last=Grifoni|editor3-first=Cinzia|editor4-last=Pollheimer-Mohaupt|editor4-first=Marianne}} *{{Cite thesis|last=Arno|first=Claudia I.|date=2012|title=How Romans Became "Roman": Creating Identity in an Expanding World|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/91557/carno_1.pdf|type=Doctoral dissertation|publisher=University of Michigan}} *{{Cite journal|last=Barnish|first=S. J. B.|date=1988 |title=Transformation and Survival in the Western Senatorial Aristocracy, C. A. D. 400-700|journal=Papers of the British School at Rome|volume=56|pages=120–155|doi=10.1017/S0068246200009582|jstor=40310886 |s2cid=163910316 }} *{{Cite book|last=Berciu Drăghicescu|first=Adina|date=2012|title=Aromâni, meglenoromâni, istroromâni: Aspecte identitare și culturale|url=https://www.academia.edu/5573680|publisher=Editura Universității din București|uage=ro|page=788}} *{{Cite journal|last=Bileta|first=Vedran|date=2016|title=The last legions: The "barbarization" of military identity in the Late Roman West|journal=Tabula|issue=14|publisher=Hrčak|pages=22–42|doi=10.32728/tab.14.2016.02|doi-access=free|url=https://hrcak.srce.hr/file/261376}} *{{Cite book|last=Billigmeier|first=Robert Henry|date=1979|url=https://books.google.com/books?id=yXFpAAAAMAAJ|title=A Crisis in Swiss pluralism: The Romansh and their relations with the German- and Italian-Swiss in the perspective of a millennium|publisher=Mouton Publishers|isbn=978-9-0279-7577-5}} *{{Cite book|last1=Bradley|first1=Guy|last2=Glinister|first2=Fay|year=2013|title=The Handbook of Religions in Ancient Europe|publisher=Routledge|isbn=978-1-315-72897-1|editor-last=Bredholt Christensen|editor-first=Lisbeth|editor-last2=Hammer|editor-first2=Olav|editor-last3=Warburton|editor-first3=David|chapter=Italic religion|chapter-url=https://www.academia.edu/5096457}} *{{Cite book|last=Buchberger|first=Erica|title=Identidad y Etnicidad En Hispania: Propuestas Teóricas y Cultura Material En Los Siglos V-VIII|publisher=Universidad del País Vasco|year=2015|isbn=978-8490822142|editor-last=Quirós Castillo|editor-first=Juan Antonio|location=Bilbao|chapter=The Growth of Gothic Identity in Visigothic Spain: The Evidence of Textual Sources|editor-last2=Castellanos García|editor-first2=Santiago|chapter-url=https://scholarworks.utrgv.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1062&context=hist_fac}} *{{Cite journal|last=Burlacu|first=Mihai|date=2010|title=Istro-Romanians: the legacy of a culture|url=https://www.researchgate.net/publication/49583716|journal=Bulletin of the "Transilvania" University of Brașov|volume=3|issue=52|pages=15–22}} *{{Cite book|last=Caló Levi|first=Annalina|year=1952|title=Barbarians on Roman Imperial Coins and Sculpture|publisher=American Numismatic Society|isbn=978-0-598-36890-4|url=https://books.google.com/books?id=H44aAAAAYAAJ}} *{{cite book|last=Cameron|first=Averil|url=https://books.google.com/books?id=59c6PSa5JCAC|title=The Byzantines|publisher=John Wiley and Sons|year=2009|isbn=978-1-4051-9833-2|location=Oxford}} *{{Cite book|last=Conant|first=Jonathan P.|year=2015|title=The Cambridge Companion to the Age of Attila|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-02175-4|editor-last=Maas|editor-first=Michael|chapter=Romanness in the Age of Attila|url=https://books.google.com/books?id=67dUBAAAQBAJ}} *{{Cite journal|last=Darling Buck|first=Carl|date=1916 |title=Language and the Sentiment of Nationality |journal=American Political Science Review|volume=10 |issue=1|pages=44–69|doi=10.2307/1946302|jstor=1946302 |s2cid=146904598}} *{{Cite journal|last1=Dawson|first1=Christopher |last2=Farquharson|first2=Alexander|date=1923|title=The Beginnings of Rome |journal=The Sociological Review |volume=a15|issue=2|pages=132–147|doi=10.1111/j.1467-954X.1923.tb03012.x|s2cid=142995559}} *{{Cite book|last=Delogu|first=Paolo|title=Transformations of Romanness: Early Medieval Regions and Identities|publisher=De Gruyter|year=2018|isbn=978-3-11-059838-4|editor1-last=Pohl|editor1-first=Walter|chapter=The post-imperial Romanness of the Romans|editor2-last=Gantner|editor2-first=Clemens|editor3-last=Grifoni|editor3-first=Cinzia|editor4-last=Pollheimer-Mohaupt|editor4-first=Marianne|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kFqXDwAAQBAJ&q=people+by+constitution}} *{{Cite book|last=Dench|first=Emma|title=The Oxford Handbook of Roman Studies|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-921152-4|editor1-last=Barchiesi|editor1-first=Alessandro|chapter=Roman Identity|editor2-last=Scheidel|editor2-first=Walter|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199211524.001.0001/oxfordhb-9780199211524-e-018}} *{{Cite journal|last=Diemen|first=Daan van|date=2021|title=Becoming Roman? Romanness, Non-Romanness, and Barbarity in Pacatus' Panegyric on Theodosius|url=https://www.academia.edu/49360321|journal=Kleos: Amsterdam Bulletin of Ancient Studies and Archaeology|volume=4|pages=43–57|issn=2468-1555}} *{{Cite journal|last=Drugaș|first=Șerban George Paul |date=2016|title=The Wallachians in the Nibelungenlied and their Connection with the Eastern Romance Population in the Early Middle Ages|journal=Hiperboreea|volume=3|issue=1|pages=71–124 |doi=10.3406/hiper.2016.910 |jstor=10.5325/hiperboreea.3.1.0071|s2cid=149983312}} *{{Cite journal|last=Efstathiadou|first=Anna|date=2011|title=Representing Greekness: French and Greek Lithographs from the Greek War of Independence (1821–1827) and the Greek-Italian War (1940–1941)|journal=Journal of Modern Greek Studies|volume=29|issue=2|pages=191–218|doi=10.1353/mgs.2011.0023|s2cid=144506772|url=https://core.ac.uk/download/pdf/15136247.pdf}} *{{Cite conference|last1=Faniko|first1=Irvin|last2=Karamuço|first2=Ervin|date=2015|title=Constitutional Law: A Fundamental Right at the Threshold of Globalization|book-title=ICRAE2015 Conference-Proceedings|issn=2308-0825|url=https://konferenca.unishk.edu.al/icrae2015/icraefinalfullpapers/pdfdoc/RESEARCH%20I/7.pdf|access-date=10 gusht 2021|archive-date=6 janar 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106063230/https://konferenca.unishk.edu.al/icrae2015/icraefinalfullpapers/pdfdoc/RESEARCH%20I/7.pdf}} *{{Cite journal|last=Feldman|first=Louis H.|date=1995 |title=Review: Attitudes to Judaism in the Greco-Roman Period: Reflections on Feldman's "Jew and Gentile in the Ancient World"|journal=The Jewish Quarterly Review|volume=85|issue=3/4|pages=361–395 |doi=10.2307/1454723|jstor=1454723}} *{{Cite book|last=Forsythe|first=Gary|year=2005|title=A Critical History of Early Rome: From Prehistory to the First Punic War |url=https://archive.org/details/criticalhistoryo0000fors|publisher=University of California |jstor=10.1525/j.ctt1ppxrv|isbn=978-0-520-24991-2}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BNV4FTvq4JUC|title=Phonological Variation in French: Illustrations from three continents|publisher=John Benjamins Publishing|year=2012|isbn=978-90-272-7318-5|editor1-last=Gess|editor1-first=Randall|pages=1–397|editor2-last=Lyche|editor2-first=Chantal|editor3-last=Meisenburg|editor3-first=Trudel}} *{{Cite book|last=Gillett|first=Andrew|year=2002|title=On Barbarian Identity: Critical Approaches to Ethnicity in the Early Middle Ages|publisher=Brepols Publishers|isbn=978-2-503-53872-3|series=Studies in the Early Middle Ages|chapter=Was Ethnicity Politicized in the Earliest Medieval Kingdoms?|chapter-url=https://www.academia.edu/18053894}} * {{Cite book|last=Granier|first=Thomas|title=Transformations of Romanness: Early Medieval Regions and Identities|publisher=De Gruyter|year=2018|isbn=978-3-11-059838-4|editor1-last=Pohl|editor1-first=Walter|chapter=Rome and Romanness in Latin southern Italian sources, 8th - 10th centuries|editor2-last=Gantner|editor2-first=Clemens|editor3-last=Grifoni|editor3-first=Cinzia|editor4-last=Pollheimer-Mohaupt|editor4-first=Marianne|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kFqXDwAAQBAJ&q=people+by+constitution}} *{{Cite book|last=Greene|first=Molly|title=The Edinburgh History of the Greeks, 1453 to 1768|publisher=Edinburgh University Press |year=2015|isbn=978-0-7486-9399-3}} *{{Cite journal|last=Gruen|first=Erich S.|date=2013 |title=Did Ancient Identity Depend on Ethnicity? A Preliminary Probe |journal=Phoenix|volume=67|issue=1/2 |pages=1–22|issn=0031-8299|doi=10.7834/phoenix.67.1-2.0001 |jstor=10.7834/phoenix.67.1-2.0001 |s2cid=164312914}} *{{Cite book|last=Gruen|first=Erich S.|title=A Companion to Ethnicity in the Ancient Mediterranean|publisher=John Wiley & Sons|year=2014|isbn=978-1-4443-3734-1|editor1-last=McInerney|editor1-first=Jeremy|chapter=Romans and Jews|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EOvRAwAAQBAJ&q=%22Roman+ethnicity%22&pg=PT23}} *{{Cite book|last=Halsall|first=Guy|title=Transformations of Romanness: Early Medieval Regions and Identities|publisher=De Gruyter|year=2018|isbn=978-3-11-059838-4|editor1-last=Pohl|editor1-first=Walter|chapter=Transformations of Romanness: The northern Gallic case|editor2-last=Gantner|editor2-first=Clemens|editor3-last=Grifoni|editor3-first=Cinzia|editor4-last=Pollheimer-Mohaupt|editor4-first=Marianne|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kFqXDwAAQBAJ&q=people+by+constitution}} * {{Cite book|last=Hatzopoulos|first=Marios|title=The Making of Modern Greece: Nationalism, Romanticism, and the Uses of the Past (1797–1896)|publisher=Routledge|year=2009|isbn=978-1-138-38272-5|editor-last=Beaton|editor-first=Roderick|chapter=From resurrection to insurrection: ‘sacred’ myths, motifs, and symbols in the Greek War of Independence|editor-last2=Ricks|editor-first2=David|chapter-url=https://www.academia.edu/985519}} *{{Cite book|last=Hen|first=Yitzhak|title=Transformations of Romanness: Early Medieval Regions and Identities|publisher=De Gruyter|year=2018|isbn=978-3-11-059838-4|editor1-last=Pohl|editor1-first=Walter|chapter=Compelling and intense: the Christian transformation of Romanness|editor2-last=Gantner|editor2-first=Clemens|editor3-last=Grifoni|editor3-first=Cinzia|editor4-last=Pollheimer-Mohaupt|editor4-first=Marianne|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kFqXDwAAQBAJ&q=people+by+constitution}} *{{Cite journal|last=Hope|first=Valerie M.|date=1997|title=Constructing Roman identity: Funerary monuments and social structure in the Roman world|journal=Mortality|volume=2|issue=2|pages=103–121|doi=10.1080/713685858}} *{{cite book|last=Institute for Neohellenic Research|title=The Historical Review|publisher=Institute for Neohellenic Research|year=2005|volume=II|location=Athens|url=https://books.google.com/books?id=TckLAQAAMAAJ}} *{{Cite journal|last=Jones|first=A. H. M.|date=1962|title=The Constitutional Position of Odoacer and Theoderic|journal=The Journal of Roman Studies|volume=52|issue=1–2|url=http://www.kroraina.com/varia/pdfs/jones_Constitutional%20Position%20of%20Odoacer%20and%20Theoderic.pdf|pages=126–130|doi=10.2307/297883|jstor=297883|s2cid=163824464}} * {{Cite journal|last=Kafadar|first=Cemal|date=2007|title=A Rome of One's Own: Cultural Geography and Identity in the Lands of Rum|journal=Muqarnas|volume=24|pages=7–25|doi=10.1163/22118993_02401003}} *{{cite book|last=Kakavas|first=George|year=2002|title=Post-Byzantium: The Greek Renaissance 15th–18th Century Treasures from the Byzantine & Christian Museum, Athens|location=Athens|publisher=Hellenic Ministry of Culture|isbn=978-960-214-053-6|url=https://books.google.com/books?id=4LGfAAAAMAAJ}} *{{Cite book|last=Kaldellis|first=Anthony|title=Hellenism in Byzantium: The Transformations of Greek Identity and the Reception of the Classical Tradition|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=978-0-521-87688-9|url=https://books.google.com/books?id=iWs0Lh57NvwC}} *{{cite book|last=Kaplanis|first=Tassos|year=2014|title=Re-imagining the Past: Antiquity and Modern Greek Culture|publisher=Oxford University Press|editor-last=Tziovas|editor-first=Dimitris|location=Oxford|pages=81–97|chapter=Antique Names and Self-Identification: Hellenes, Graikoi, and Romaioi from Late Byzantium to the Greek Nation-State|chapter-url=https://www.academia.edu/8985143}} *{{Cite book|last=Korais|first=Adamantios|title=Dialogue between two Greeks|year=1805|location=Venice}} *{{Cite journal|last=Lavan|first=Myles|date=2016|title=The Spread of Roman Citizenship, 14–212 CE: Quantification in the Face of High Uncertainty|journal=Past & Present|issue=230|pages=3–46|doi=10.1093/pastj/gtv043|hdl=10023/12646|hdl-access=free|url=https://research-repository.st-andrews.ac.uk/bitstream/handle/10023/12646/Lavan_2016_PandP_SpreadRomanCitizenship_RevisedAAM.pdf?sequence=1}} *{{Cite journal|last1=Light|first1=Duncan|last2=Dumbrăveanu Andone|first2=Daniela|date=1997|title=Heritage and national identity: Exploring the relationship in Romania|url=https://www.researchgate.net/publication/233457114|journal=International Journal of Heritage Studies|volume=3|issue=1|pages=28–43|doi=10.1080/13527259708722185}} *{{cite book|last=Makrygiannis|first=Strategus |title=Memoirs (book 1)|year=1849|location=Athens}} *{{Cite book|last=Mathisen|first=Ralph W.|title=The Battle of Vouillé, 507 CE: Where France Began|date=2012|publisher=De Gruyter|isbn=978-1-61451-099-4|editor-last=Mathisen|editor-first=Ralph W.|chapter=Clovis, Anastasius, and Political Status in 508 C.E.: The Frankish Aftermath of the Battle of Vouillé|pages=79–110|editor-last2=Shanzer|editor-first2=Danuta|doi=10.1515/9781614510994.79|chapter-url=https://www.academia.edu/29750646}} *{{Cite book|last=Mathisen|first=Ralph W. |title=Minderheiten und Migration in der griechisch-römischen Welt|publisher=BRILL |year=2015|isbn=978-3-506-76635-9|editor-last=Sänger|editor-first=Patrick |chapter=Barbarian Immigration and Integration in the Late Roman Empire: The Case of Barbarian Citizenship}} *{{cite book|last=Merry|first=Bruce|title=Encyclopedia of Modern Greek Literature|publisher=Greenwood Press|year=2004|isbn=978-0-313-30813-0|location=Westport, CT|url=https://books.google.com/books?id=Q-lr20SuvfIC}} *{{Cite journal|last=Milavec|first=Tina|date=2020|title=The Transformations in Roman Identity in the South-Eastern Alps During the Migration Period|journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae|volume=71|pages=89–100|doi=10.1556/072.2020.00004|s2cid=225836506|url=https://www.researchgate.net/publication/343465162}} *{{Cite book|last=Minahan|first=James|title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2000|isbn=978-0-313-30984-7|url=https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC}} *{{Cite journal|last=Morrison|first=Susannah|date=2018|title="A Kindred Sigh for Thee": British Responses to the Greek War for Independence|url=https://scholarsarchive.byu.edu/thetean/vol47/iss1/5|journal=The Thetean: A Student Journal for Scholarly Historical Writing|volume=47|issue=1|pages=37–55}} *{{Cite journal|last=Mosca|first=Matthew W.|date=2010 |title=Empire and the Circulation of Frontier Intelligence: Qing Conceptions of the Ottomans|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=70|issue=1|pages=147–207 |doi=10.1353/jas.0.0035|jstor=40602984 |s2cid=161403630}} *{{The Immortal Emperor: The Life and Legend of Constantine Palaiologos, Last Emperor of the Romans}} *{{Cite book|last=Omissi|first=Adrastos|url=https://books.google.com/books?id=EWliDwAAQBAJ|title=Emperors and Usurpers in the Later Roman Empire: Civil War, Panegyric, and the Construction of Legitimacy|publisher=Oxford University Press|year=2018|isbn=978-0198824824|location=Oxford}} *{{Cite journal|last=Özbaran|first=Salih|date=2001 |title=Ottomans as 'Rumes' in Portuguese Sources in the Sixteenth Century |journal=Portuguese Studies|volume=17 |pages=64–74|doi=10.1353/port.2001.0007|jstor=41105159 |s2cid=245845672}} *{{Cite thesis|last=Parker|first=Eugene Johan Janssen|title=Vandalia: Identity, Policy, and Nation-Building in Late-Antique North Africa|date=2018|degree=Master's|publisher=Victoria University of Wellington|url=https://researcharchive.vuw.ac.nz/xmlui/handle/10063/7721}} *{{Cite book|last=Phrantzes|first=Ambrosius|url=https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/2/5/9/metadata-39-0000531.tkl|title=Επιτομή της Ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος|year=1839|volume=1|location=Athens|language=el|trans-title=Abridged history of the Revived Greece}} *{{Cite journal|last=Pohl|first=Walter|date=2014 |title=Romanness: a multiple identity and its changes |journal=Early Medieval Europe|volume=22|issue=4|pages=406–418|doi=10.1111/emed.12078|s2cid=154201199}} *{{Cite book|last=Pohl|first=Walter|title=Transformations of Romanness: Early Medieval Regions and Identities|publisher=De Gruyter|year=2018|isbn=978-3-11-059838-4|editor1-last=Pohl|editor1-first=Walter|chapter=Introduction: Early medieval Romanness - a multiple identity|editor2-last=Gantner|editor2-first=Clemens|editor3-last=Grifoni|editor3-first=Cinzia|editor4-last=Pollheimer-Mohaupt|editor4-first=Marianne|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kFqXDwAAQBAJ&q=people+by+constitution}} *{{Cite book|last1=Rich|first1=John|last2=Shipley|first2=Graham|title=War and Society in the Roman World|publisher=Psychology Press|year=1995|isbn=978-0-415-12167-5|url=https://books.google.com/books?id=4MAzJeKDl6cC&q=Roman+citizen}} *{{Cite book|last=Ridley|first=Jasper|title=Garibaldi|publisher=Viking Press|year=1976|isbn=978-0-670-33548-0|url=https://archive.org/details/garibaldi00ridl}} *{{Cite book|last=Revell|first=Louise|title=Roman Imperialism and Local Identities|publisher=Cambridge University Press|year=2009 |isbn=978-0-521-88730-4}} *{{Cite book|last1=Rochette|first1=Bruno|title=A Companion to the Latin Language|publisher=Blackwell Publishing Ltd. |year=2012 |isbn=978-1-4051-8605-6|editor-last=Clackson |editor-first=James|chapter=Language Policies in the Roman Republic and Empire |pages=549–563 |hdl=2268/35932 |doi=10.1002/9781444343397.ch30}} *{{Cite web|title=Rome Population 2020|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rome-population/|access-date=16 janar 2020|website=World Population Review|lang=en}} *{{Cite journal|last=Roudometof|first=Victor|date=2008 |title=Greek Orthodoxy, Territoriality, and Globality: Religious Responses and Institutional Disputes |journal=Sociology of Religion|volume=69|issue=1|pages=67–91|doi=10.1093/socrel/69.1.67|jstor=20453198}} *{{Cite book|last=Rubel|first=Alexander|url=https://books.google.com/books?id=FfMPEAAAQBAJ|title=Rome and Barbaricum: Contributions to the Archaeology and History of Interaction in European Protohistory|publisher=Archaeopress Publishing Ltd.|year=2020|isbn=978-1-78969-103-0|editor-last=Curcă|editor-first=Roxana-Gabriela|chapter=What the Romans really meant when using the term 'Barbarian'. Some thoughts on 'Romans and Barbarians'|editor-last2=Rubel|editor-first2=Alexander|editor-last3=Symonds|editor-first3=Robin P.|editor-last4=Voß|editor-first4=Hans-Ulrich}} *{{Cite journal|last=Ružica|first=Miroslav|date=2006|title=The Balkan Vlachs/Aromanians awakening, national policies, assimilation|journal=Proceedings of the Globalization, Nationalism and Ethnic Conflicts in the Balkans and Its Regional Context|pages=28–30|s2cid=52448884}} *{{Cite book|last=Sánchez-Ostiz|first=Álvaro|year=2018|title=Imagining Emperors in the Late Roman Empire|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-37089-0|editor-last=Burgersdijk|editor-first=Diederik W. P.|editor-last2=Ross|editor-first2=Alan J.|chapter=Claudian's Stilicho at the ''Urbs'': Roman Legitimacy for the Half-Barbarian Regent|url=https://books.google.com/books?id=S-t5DwAAQBAJ}} *{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908 |title=The Chronology of Early Rome|journal=Classical Philology |volume=3 |issue=3|pages=316–329 |doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192}} *{{Cite journal|last=Sarti|first=Laury|date=2016 |title=Frankish Romanness and Charlemagne's Empire |journal=Speculum|volume=91 |issue=4|pages=1040–1058 |doi=10.1086/687993|s2cid=163283337}} *{{Cite journal|last=Smarnakis|first=Ioannis|date=2015 |title=Rethinking Roman Identity after the Fall (1453): Perceptions of 'Romanitas' by Doukas and Sphrantzes |journal=Byzantina Symmeikta|volume=25|pages=211–234 |doi=10.12681/byzsym.1190|doi-access=free}} *{{cite journal|last1=Snowden|first1=Frank M.|date=1997 |title=Misconceptions about African Blacks in the Ancient Mediterranean World: Specialists and Afrocentrists |journal=Arion: A Journal of Humanities and the Classics |volume=4|issue=3|pages=28–50 |jstor=20163634}} *{{Cite thesis|last=Sorrill|first=Benjamin|title=AD 450: Cultural Identity in Sub-Roman Britain|date=2012|degree=Bacherlor's|publisher=University of Leicester|url=https://www.academia.edu/11481620}} *{{Cite thesis|last=Śliżewska|first=Karolina|title=Invaders of Victims? Roman views of the Barbarians across Late Antiquity|date=2018|degree=B. A. honours|publisher=Aberystwyth University|url=https://www.researchgate.net/publication/329523050}} *{{Cite journal|last=Stouraitis|first=Yannis|date=2014 |title=Roman identity in Byzantium: a critical approach |journal=Byzantinische Zeitschrift|volume=107|issue=1|pages=175–220|doi=10.1515/bz-2014-0009|doi-access=free}} *{{Cite journal|last=Stouraitis|first=Yannis|date=2017|title=Reinventing Roman Ethnicity in High and Late Medieval Byzantium|journal=Medieval Worlds|volume=5|pages=70–94|doi=10.1553/medievalworlds_no5_2017s70|doi-access=free|url=https://www.medievalworlds.net/0xc1aa500e_0x00369e4b.pdf}} *{{Cite book|last=Stouraitis|first=Yannis|year=2018|title=Transformations of Romanness: Early Medieval Regions and Identities|publisher=De Gruyter|isbn=978-3-11-059838-4|editor1-last=Pohl|editor1-first=Walter|chapter=Byzantine Romanness: From geopolitical to ethnic conceptions|editor2-last=Gantner|editor2-first=Clemens|editor3-last=Grifoni|editor3-first=Cinzia|editor4-last=Pollheimer-Mohaupt|editor4-first=Marianne|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kFqXDwAAQBAJ&q=people+by+constitution}} *{{cite journal|last1=Thompson|first1=Lloyd|date=1993|title=Roman Perceptions of Blacks|journal=Electronic Antiquity: Communicating the Classics|volume=1|issue=4|url=https://scholar.lib.vt.edu/ejournals/ElAnt/V1N4/thompson.html|accessdate=9 maj 2017}} *{{Cite book|last=Vandiver Nicassio|first=Susan|year=2009 |title=Imperial City: Rome under Napoleon|url=https://archive.org/details/imperialcityrome0000nica|isbn=978-0-226-57973-3 |publisher=University of Chicago Press}} *{{Cite journal|last=Voutira|first=Eftihia A.|date=2006|title=Post-Soviet Diaspora Politics: The Case of the Soviet Greeks|journal=Journal of Modern Greek Studies|volume=24|issue=2|pages=379–414|doi=10.1353/mgs.2006.0029|s2cid=143703201|url=https://www.researchgate.net/publication/236756827}} *{{Cite web|last=Wilcox|first=Charlie|date=2013|title=Historical Oddities: The Roman Commune|website=The Time Stream|url=https://thetimestream.wordpress.com/2013/12/24/historical-oddities-the-roman-commune/|access-date=18 dhjetor 2016}} *{{Cite thesis|last=Williams|first=Guy A. J.|title=Defining a Roman Identity in the Res Gestae of Ammianus Marcellinus: the dialogue between 'Roman' and 'foreign'|date=2018|degree=Doctoral|publisher=University of Manchester|url=https://www.research.manchester.ac.uk/portal/files/73362152/FULL_TEXT.PDF}} *{{Cite book|last=Woolf|first=Greg|title=Becoming Roman: The Origins of Provincial Civilization in Gaul|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=978-0-521-78982-0}} *{{Cite journal|last=Yavetz|first=Zvi|date=1998|title=Latin Authors on Jews and Dacians|jstor=4436494|journal=Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte|volume=47|issue=1|pages=77–107}} == Referime == [[Kategoria:Roma e Lashtë]] [[Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në greqisht (el)]] [[Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në rumanisht (ro)]] [[Kategoria:Itali]] [[Kategoria:Romakë]] [[Kategoria:Numër lidhjesh të shabllonit të lidhjeve ndërgjuhësore]] 1ofkgznkmi6orwbdv9rfpgug1r3mnn4 Rod Ajlënd 0 13018 3002397 2941349 2026-06-27T21:06:24Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002397 wikitext text/x-wiki {{Infobox shtet amerikan | name = Rhode Island | official_name = Shteti i Rhode Island | image_flag = Flag of Rhode Island.svg | flag_link = Flamuri i Rhode Island | image_seal = Seal of Rhode Island (pre 2022).svg | seal_link = Vula e Rhode Island | image_map = Rhode Island in United States (zoom).svg | nickname = The Ocean State<br />Little Rhody<ref>{{cite web|url=http://www.ri.gov/facts/history.php|title=Rhode Island Government: Government|publisher=RI.gov|language=en|access-date=31 korrik 2010|archive-date=1 korrik 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100701042222/http://www.ri.gov/facts/history.php|url-status=live}}</ref> | motto = Hope | anthem = "[[Rhode Island's It for Me]]" | Former = [[Colony of Rhode Island and Providence Plantations]] | population_demonym = Rhode Islander | seat = [[Providence]] | LargestCity = capital | LargestMetro = [[Bostoni i Madh]] (kombinuar)<br>[[Zona metropolitane Providence|Greater Providence]] (metro dhe urban) | Governor = {{nowrap|[[Dan McKee]] ([[Partia Demokratike (ShBA)|D]])}} | Lieutenant Governor = {{nowrap|[[Sabina Matos]]}} (D) | Legislature = [[Asambleja e Përgjithshme e Rhode Island]] | Upperhouse = [[Senati i Rhode Island|Senati]] | Lowerhouse = [[Dhoma e Përfaqësuesve e Rhode Island|Dhoma e Përfaqësuesve]] | Judiciary = [[Gjykata e Lartë e Rhode Island]] | Senators = {{nowrap|[[Jack Reed (Rhode Island politician)|Jack Reed]] (D)}}<br />{{nowrap|[[Sheldon Whitehouse]] (D)}} | Representative = {{nowrap|1: [[David Cicilline]] (D)}}<br/>{{nowrap|2: [[James Langevin]] (D)}} | postal_code = RI | TradAbbreviation = R.I. | BorderingStates = Connecticut, Massachusetts | OfficialLang = '''De jure''': S'ka<br />'''De facto''': Anglisht | area_rank = 50th | area_total_sq_mi = 1,214<ref name="area" /> | area_total_km2 = 3,144 | area_land_sq_mi = 1,055 | area_land_km2 = 2,707 | area_water_sq_mi = 169 | area_water_km2 = 438 | area_water_percent = 13.9& | population_as_of = 2020 | population_rank = 45-të | 2010Pop = 1,098,163<ref name="Bureau 2021">{{cite web|last=Bureau|first=US Census|title=2020 Census Apportionment Results|website=The United States Census Bureau|language=en|date=26 prill 2021|url=https://www.census.gov/data/tables/2020/dec/2020-apportionment-data.html|access-date=27 prill 2021|archive-date=26 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426210008/https://www.census.gov/data/tables/2020/dec/2020-apportionment-data.html|url-status=live}}</ref> | population_density_rank = 2-të | 2000DensityUS = 1006 | 2000Density = 388 | State Symbol = | MedianHouseholdIncome = $63,870<ref>{{cite web|url=http://kff.org/other/state-indicator/median-annual-income/?currentTimeframe=0|website=The Henry J. Kaiser Family Foundation|title=Median Annual Household Income|language=en|access-date=9 dhjetor 2016|archive-date=20 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220091007/http://kff.org/other/state-indicator/median-annual-income/?currentTimeframe=0|url-status=live}}</ref> | IncomeRank = 15-të | AdmittanceOrder = 13-të | AdmittanceDate = 29 maj 1790 | timezone1 = [[Zona Kohore Lindore|Lindore]] | utc_offset1 = – 05:00 | timezone1_DST = [[Zona Kohore Lindore|EDT]] | utc_offset1_DST = – 04:00 | Longitude = 71° 07′ W to 71° 53′ W | Latitude = 41° 09′ N to 42° 01′ N | width_mi = 37 | width_km = 60 | length_mi = 48 | length_km = 77 | elevation_max_point = [[Jerimoth Hill]]<ref name="USGS">{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=United States Geological Survey|year=2001|language=en|access-date=24 tetor 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|archive-date=15 tetor 2011}}</ref> | elevation_max_ft = 812 | elevation_max_m = 247 | elevation_ft = 200 | elevation_m = 60 | elevation_min_point = Oqeani Atlantik<ref name="USGS"/> | elevation_min_ft = 0 | elevation_min_m = 0 | iso_code = US-RI | website = www.ri.gov }} '''Rhode Island''' (shqiptohet: Rode Ajlënd) zyrtarisht Shteti i Rhode Island, është një [[Shtetet Federale të Amerikës|shtet]] në rajonin e [[Anglia e Re|Anglisë së Re]] të [[Shtetet e Bashkuara Verilindore|Shteteve të Bashkuara Verilindore]]. Është [[Lista e shteteve dhe territoreve të Shteteve të Bashkuara sipas sipërfaqes|shteti më i vogël i SHBA-së sipas sipërfaqes]] dhe i [[Lista e shteteve dhe territoreve të Shteteve të Bashkuara sipas popullsisë|shtati më pak i populluar]], me pak më pak se 1.1 milion banorë që nga viti 2020,<ref>{{Cite web|date=26 prill 2021|title=2020 Census|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table01.pdf|website=Census.gov|language=en|access-date=26 prill 2021|archive-date=26 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426194028/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table01.pdf|url-status=live}}</ref> por është i [[Lista e shteteve dhe territoreve të Shteteve të Bashkuara sipas dendësisë së popullsisë|dyti më i dendur]] pas [[Nju Xhersi]]t. Rhode Island kufizohet nga [[Connecticut]] në perëndim dhe [[Massachusetts]] në veri dhe lindje, dhe ndan një kufi të vogël detare me [[Nju Jorku]]n.<ref>{{cite web|url=https://catalog.sos.ri.gov/repositories/2/classification_terms/55|title=RG 042.03|publisher=Office of the Secretary of State: Nellie M. Gorbea|language=en|access-date=13 nëntor 2018|archive-date=13 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113165737/https://catalog.sos.ri.gov/repositories/2/classification_terms/55|url-status=live}}</ref> [[Providence]] është kryeqyteti dhe qyteti më i populluar i shtetit. Amerikanët vendas jetuan rreth [[Gjiri Narragansett|Gjirit Narragansett]] për mijëra vjet përpara se kolonët anglezë të fillonin të mbërrinin në fillim të shekullit të 17-të.<ref name=":0">{{Cite web|title=Rhode Island {{!}} Map, Population, History, Beaches, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Rhode-Island-state|access-date=2021-11-10|website=www.britannica.com|language=en|archive-date=27 janar 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127021203/https://www.britannica.com/place/Rhode-Island-state|url-status=live}}</ref> Rhode Island ishte unik midis [[Trembëdhjetë Kolonitë|trembëdhjetë kolonive britanike]] pasi u themelua nga një refugjat, [[Roger Williams]], i cili iku nga [[persekutimi fetar]] nga [[Kolonia e Gjirit të Massachusetts]] për të krijuar një strehë për lirinë fetare. Ai themeloi Providence në vitin 1636 në tokë të blerë nga fiset lokale, duke krijuar vendbanimin e parë në Amerikën e Veriut me një qeveri të qartë laike.<ref name=":0" /> [[Kolonia e Rhode Island dhe Plantacionet Providence]] më pas u bënë një destinacion për disidentët fetarë dhe politikë dhe të përjashtuarit shoqërorë, duke e fituar emrin "Ishulli i Rogues".<ref>{{Cite web|title=Rhode Island – History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Rhode-Island-state/History|access-date=2021-11-11|website=www.britannica.com|language=en|archive-date=2021-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111000851/https://www.britannica.com/place/Rhode-Island-state/History|url-status=live}}</ref> Duke reflektuar statusin e saj si një qendër e tolerancës relative dhe mendimit të lirë, Rhode Island ishte kolonia e parë që bëri thirrje për një [[Kongresi Kontinental|Kongres Kontinental]] në vitin 1774 dhe e para që hoqi dorë nga besnikëria e saj ndaj Kurorës Britanike më 4 maj 1776.<ref>{{cite web|url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/|title=The May 4, 1776, Act of Renunciation|publisher=State of Rhode Island|language=en|access-date=3 maj 2014|archive-date=5 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905064944/http://sos.ri.gov/library/history/renunciation/|url-status=live}}</ref> Pas [[Revolucioni Amerikan|Revolucionit Amerikan]], gjatë i cili ishte shumë i pushtuar dhe i kontestuar, Rhode Island u bë shteti i katërt që ratifikoi [[Nenet e Konfederatës]] më 9 shkurt 1778.<ref>{{cite book|last=Jensen|first=Merrill|title=The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781|url=https://archive.org/details/articlesofconfed0000jens|year=1959|publisher=University of Wisconsin Press|language=en|isbn=978-0-299-00204-6|pages=xi, 184}}</ref> Duke favorizuar një qeveri qendrore më të dobët, ajo bojkotoi [[Konventa Kushtetuese (Shtetet e Bashkuara të Amerikës)|konventën e vitit 1787]] që hartoi [[Kushtetuta e SHBA-ve|Kushtetutën e Shteteve të Bashkuara]],<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention|url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/|publisher=TeachingAmericanHistory.org|access-date=21 tetor 2015|location=Ashland, Ohio|archive-date=15 shtator 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915042541/http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/|url-status=live}}</ref> të cilën fillimisht e refuzoi të ratifikojë;<ref>{{cite book|last=Flexner|first=James Thomas|title=Washington, ''The Indispensable Man''|publisher=Signet|year=1984|location=New York|page=[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208]|url=https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208|language=en|isbn=978-0-451-12890-4|url-access=registration}}</ref> ishte i fundit nga 13 shtetet origjinale që e bëri këtë, më 29 maj 1790.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|language=en|isbn=978-1-85109-669-5|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=21 tetor 2015|archive-date=1 shkurt 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201002658/https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usconstitution.net/rat_ri.html|title=US constitution Ratification: RI|publisher=Usconstitution.net|date=8 janar 2010|language=en|access-date=26 janar 2013|archive-date=6 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906161642/https://www.usconstitution.net/rat_ri.html|url-status=live}}</ref> Ai u emërua zyrtarisht '''Shteti i Rhode Island dhe Plantacionet Providence''' gjatë epokës koloniale, por zakonisht u bë i njohur si thjesht "Rhode Island". Në nëntor 2020, votuesit e shtetit miratuan një ndryshim në [[Kushtetuta e Rhode Island|kushtetutën e shtetit]] duke hequr zyrtarisht "dhe Plantacionet Providence" nga emri i tij i plotë.<ref name="BI name change">{{Cite web|last=Shamsian|first=Jacob|title=Rhode Islanders voted to strip the word 'plantations' from their official state name|url=https://www.businessinsider.com/rhode-island-ballot-measure-plantations-official-name-2020-11|access-date=2020-11-04|website=Business Insider|language=en|archive-date=4 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104220409/https://www.businessinsider.com/rhode-island-ballot-measure-plantations-official-name-2020-11|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Gammans|first=Bay|url=https://www.wpri.com/news/elections/ri-board-of-elections-certifies-results-of-2020-general-election/|title=RI Board of Elections certifies results of 2020 general election|date=30 nëntor 2020|access-date=18 dhjetor 2020|website=WPRI.com|language=en|archive-date=17 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217105515/https://www.wpri.com/news/elections/ri-board-of-elections-certifies-results-of-2020-general-election/|url-status=live}}</ref> Nofka e tij zyrtare është "Shteti i Oqeanit", një referencë për 400 milje (640 km) të vijës bregdetare dhe gjireve dhe hyrjeve të mëdha që përbëjnë rreth 14% të sipërfaqes së tij totale.<ref name="area">[http://sos.ri.gov/library/history/facts/ Office of the Secretary of State: A. Ralph Mollis: State Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101112942/http://sos.ri.gov/library/history/facts/ |date=January 1, 2016 }}. Sos.ri.gov. Retrieved on July 12, 2013.</ref> ==Emri== Para vitit 2020, emri i tij zyrtar ishte Shteti i Rhode Island dhe Plantacionet Providence, që rrjedhin nga bashkimi i katër vendbanimeve koloniale. Vendbanimet e Rhode Island ([[Newport, Rhode Island|Newport]] dhe [[Portsmouth, Rhode Island|Portsmouth]]) ishin në atë që zakonisht quhet [[Aquidneck Island]] sot, por quhej ''Rhode Island'' në kohët koloniale.<ref name="portsmouth">{{cite web|url=http://www.celebrateboston.com/history/rhode-island.htm|title=Colony Of Rhode Island A Brief History|publisher=celebrateboston.com|language=en|access-date=16 korrik 2015|archive-date=17 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717165716/http://www.celebrateboston.com/history/rhode-island.htm|url-status=live}}</ref> [[Plantacionet Providence]] ishte emri i kolonisë së themeluar nga [[Roger Williams]] në kryeqytetin e shtetit të [[Providence]].<ref name="water">{{cite web|url=http://www.dlt.ri.gov/lmi/map.htm|title=Rhode Island Geography Maps|publisher=Dlt.ri.gov|language=en|access-date=26 janar 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117053440/http://www.dlt.ri.gov/lmi/map.htm|archive-date=17 janar 2013|url-status=dead}}</ref> Është e paqartë se si ishulli mori emrin ''Rhode Island'', por dy ngjarje historike mund të kenë qenë me ndikim: * Eksploruesi [[Giovanni da Verrazzano]] vuri në dukje praninë e një ishulli pranë grykës së [[Gjiri Narragansett|Gjirit Narragansett]] më 1524, të cilin ai e krahasoi me ishullin [[Rodosi|Rodos]] në brigjet e Greqisë.<ref>{{cite book|last1=Verrazano|first1=Giovanni|title=Verrazano's voyage along the Atlantic coast of North America, 1524|publisher=State University of New York at Albany|page=10|url=https://archive.org/stream/verrazanosvoyage00verr#page/10/mode/2up/search/Rhodes|language=en|access-date=14 gusht 2015}}</ref> Eksploruesit e mëvonshëm evropianë nuk ishin në gjendje të identifikonin saktësisht ishullin e përshkruar nga Verrazzano, por kolonistët që u vendosën në këtë zonë supozuan se ishte ky ishull.<ref>Giovanni da Verrazzano emëroi një vend në Rhode Island ''Puntum Iovianum'' për nder të mikut të tij Paolo Giovio (Jovium në latinisht) (1483–1542), humanist dhe historian. Giovio zotëronte [[Cèllere Codex]] të Verrazzanos që përmbante tekstin e udhëtimit të tij të parë.</ref> * [[Adriaen Block]] kaloi pranë ishullit gjatë ekspeditave të tij në vitet 1610 dhe ai e përshkroi atë në një rrëfim të vitit 1625 të udhëtimeve të tij si "një ishull me pamje të kuqërremtë", që ishte "''een rodlich Eylande''" në holandisht të shekullit të 17-të, që do të thotë një e kuqe. ose ishull i kuqërremtë, që supozohet se evoluon në emërtimin Rhode Island.<ref name="books.google.com">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=iUJg2uqb7LgC&pg=PA70|title=1636–1700|author=Samuel Greene Arnold|date=1859|page=70|publisher=Appleton|via=Google Books|language=en|access-date=17 tetor 2015|archive-date=1 janar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101112942/https://books.google.com/books?id=iUJg2uqb7LgC&pg=PA70|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.s4ulanguages.com/delaet.html|title=Joannes de Laet|website=S4U Languages|language=pt|access-date=11 dhjetor 2015|archive-date=22 tetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022191206/http://www.s4ulanguages.com/delaet.html|url-status=live}}</ref> Historianët kanë teorizuar se kjo "pamje e kuqërremtë" rezultoi ose nga gjethja e kuqe e vjeshtës ose nga argjila e kuqe në pjesë të bregut.<ref>{{cite book|author=Elisha Potter|year=1835|title=The Early History of Narragansett. Collections of the Rhode-Island Historical Society, Volume 3|page=22|url=https://books.google.com/books?id=RDIqdXhz9A4C&pg=PA22|via=Google Books|language=en|access-date=28 tetor 2020|archive-date=20 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220153327/https://books.google.com/books?id=RDIqdXhz9A4C&pg=PA22|url-status=live}}</ref> Përdorimi më i hershëm i dokumentuar i emrit "Rhode Island" për Aquidneck ishte në 1637 nga Roger Williams. Emri u aplikua zyrtarisht në ishull në vitin 1644 me këto fjalë: "Aquethneck do të quhet tani e tutje Isle of Rodes ose Rhode-Island". Emri "Ishulli i Rodes" është përdorur në një dokument ligjor deri në vitin 1646.<ref>[http://sos.ri.gov/library/history/name/ Office of the Secretary of State: A. Ralph Mollis: State Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117044409/http://sos.ri.gov/library/history/name/ |date=November 17, 2010 }}. Sos.ri.gov. Retrieved on April 12, 2014.</ref><ref>{{cite book|author=Hamilton B. Staples|chapter=Origins of the Names of the State of the Union|title=Proceedings of the American Antiquarian Society, Volume 1|page=367|year=1882|chapter-url=https://books.google.com/books?id=msILAAAAIAAJ&pg=PA367|via=Google Books|language=en|access-date=4 shtator 2018|archive-date=28 korrik 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728110132/https://books.google.com/books?id=msILAAAAIAAJ&pg=PA367|url-status=live}}</ref> Hartat holandeze qysh në vitin 1659 e quajnë ishullin "Ishulli i Kuq" (''Roodt Eylandt'').<ref>{{Cite web|url=https://www.softschools.com/facts/13_colonies/rhode_island_colony_facts/2044/|title=Rhode Island Colony Facts|language=en|access-date=17 shtator 2021|archive-date=14 tetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014192422/https://www.softschools.com/facts/13_colonies/rhode_island_colony_facts/2044/|url-status=live}}</ref> ==Gjeografia== ==Demografia== [[Zyra e Regjistrimit të Shteteve të Bashkuara]] vlerësoi se popullsia e Rhode Island ishte 1,059,361 më 1 korrik 2019, një rritje prej 0,65% që nga regjistrimi i vitit 2010.<ref name="PopEstUS">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/ri,US/PST045218|title=QuickFacts Rhode Island; UNITED STATES|website=2018 Population Estimates|publisher=United States Census Bureau, Population Division|date=12 mars 2019|language=en|access-date=12 mars 2019|archive-date=22 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722045534/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/RI,US/PST045218|url-status=live}}</ref> Në regjistrimin e vitit 2020 në SHBA, popullsia e saj ishte 1,097,379. Sipas regjistrimit të vitit 2010, 81.4% e popullsisë ishte e bardhë (76.4% [[Të bardhët jo-hispanik|të bardhë johispanik]]), 5.7% ishin të zi ose afrikano-amerikan, 0.6% amerikano indian dhe vendas të Alaskës, 2.9% aziatike, 0.1% vendase havajane dhe banorë të tjerë të ishullit të Paqësorit, 3.3% nga dy ose më shumë raca. 12.4% e popullsisë ishin me prejardhje [[Hispanjoll|hispanike ose latine]] (ata mund të jenë të çdo race).<ref>{{cite web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/44000.html|title=Rhode Island QuickFacts from the US Census Bureau|publisher=Quickfacts.census.gov|language=en|access-date=14 gusht 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101015091121/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/44000.html|archive-date=15 tetor 2010|df=mdy-all}}</ref> Nga njerëzit që banojnë në Rhode Island, 58.7% kanë lindur në Rhode Island, 26.6% kanë lindur në një shtet tjetër, 2.0% kanë lindur në Porto Riko, zona të ishullit të SHBA-së ose kanë lindur jashtë vendit nga prindër amerikanë, dhe 12.6% kanë lindur i lindur i huaj.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov|title=U.S. Census website|website=census.gov|language=en|access-date=11 dhjetor 2015|df=mdy-all|archive-date=27 dhjetor 1996|archive-url=https://web.archive.org/web/19961227012639/https://www.census.gov/|url-status=live}}</ref> Sipas Zyrës së Regjistrimit të SHBA, që nga viti 2015, Rhode Island kishte një popullsi të vlerësuar prej 1,056,298, që është një rritje prej 1,125, ose 0,10%, nga viti i kaluar dhe një rritje prej 3,731, ose 0,35%, që nga viti 2010. Kjo përfshin një rritje natyrore që nga regjistrimi i fundit i 15,220 njerëzve (pra 66,973 lindje minus 51,753 vdekje) dhe një rritje për shkak të migrimit neto të 14,001 njerëzve në shtet. [[Imigrimi në Shtetet e Bashkuara|Imigrimi]] nga jashtë Shteteve të Bashkuara rezultoi në një rritje neto prej 18,965 personash, dhe migrimi brenda vendit shkaktoi një rënie neto prej 4,964 personash. [[Hispanjoll|Hispanikët]] në shtet përbëjnë 12.8% të popullsisë, kryesisht popullsi domenikane, portorikane dhe guatemalane.<ref>{{cite web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/44000.html|title=2010 Census quick facts: Rhode Island|publisher=U.S. Census Bureau|language=en|access-date=8 nëntor 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101015091121/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/44000.html|archive-date=15 tetor 2010|df=mdy-all}}</ref> Sipas regjistrimit të vitit 2000, 84% e popullsisë së moshës 5 vjeç e lart flisnin vetëm [[Anglishtja amerikane|anglishten amerikane]], ndërsa 8,07% flisnin spanjisht në shtëpi, 3,80% portugalisht, 1,96% frëngjisht, 1,39% italisht dhe 0,78% flasin gjuhë të tjera në shtëpi në përputhje me rrethanat.<ref>{{cite web|url=http://www.mla.org/map_data_results&state_id=44&mode=state_tops|title=Language Map Data Center|publisher=Mla.org|language=en|date=17 korrik 2007|access-date=31 korrik 2010|archive-date=5 dhjetor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205100552/http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D44%26mode%3Dstate_tops|url-status=live}}</ref> Grupi etnik më i populluar i shtetit, të bardhët johispanikë, ka rënë nga 96,1% në 1970 në 76,5% në 2011. Në vitin 2011, 40,3% e fëmijëve të Rhode Island nën moshën një vjeç i përkisnin grupeve racore ose të pakicave etnike, që do të thotë se kishin të paktën një prind që nuk ishte i bardhë johispanik. 6.1% e popullsisë së Rhode Island u raportua si nën 5 vjeç, 23.6% nën 18 vjeç dhe 14.5% ishin 65 vjeç ose më të vjetër. Femrat përbënin afërsisht 52% të popullsisë. ===Feja=== Një sondazh i Pew për vetë-identifikimin fetar të banorëve të Rhode Island tregoi shpërndarjen e mëposhtme të përkatësive: [[Kisha katolike|katolikë]] 42%, [[Protestantizmi|protestantë]] 30%, [[Jahudizmi|jehud]] 1%, [[Dëshmitarët e Jehovait|Dëshmitarë të Jehovait]] 2%, [[Budizmi|budizëm]] 1%, [[mormonët]] 1%, [[Hinduizmi|hinduizëm]] 1% dhe [[Afetaria|jo-fetare]] 20%. Emërtimet më të mëdha janë [[Kisha Katolike]] me 456.598 pasues, [[Kisha Episkopale (Shtetet e Bashkuara të Amerikës)|Kisha Episkopale]] me 19.377, [[Kishat Baptiste Amerikane USA|Kishat Baptiste Amerikane USA]] me 15.220 dhe [[Kisha e Bashkuar Metodiste]] me 6.901 pasues. Rhode Island ka përqindjen më të lartë të banorëve katolikë të çdo shteti, kryesisht për shkak të imigrimit të madh irlandez, italian dhe franko-kanadez në të kaluarën; kohët e fundit, në shtet janë krijuar gjithashtu komunitete të rëndësishme portugeze dhe të ndryshme hispanike. Megjithëse ka përqindjen më të lartë të përgjithshme katolike të çdo shteti, asnjë nga qarqet individuale të Rhode Island nuk renditet ndër 10 më katolikët në Shtetet e Bashkuara, pasi katolikët janë të shpërndarë në mënyrë të barabartë në të gjithë shtetin. [[Skeda:Touro_Synagogue,_Newport,_Rhode_Island.jpg|parapamje|[[Sinagoga Touro]] është ndërtesa më e vjetër ekzistuese e sinagogës në Shtetet e Bashkuara]] Komuniteti hebre i Rhode Island, me qendër në zonën Providence, u shfaq gjatë një vale imigrimi hebre, kryesisht nga [[shtetl]] evropiane lindore midis viteve 1880 dhe 1920. Prania e [[Sinagoga Touro|Sinagogës Touro]] në Newport, sinagoga më e vjetër ekzistuese në Shtetet e Bashkuara, thekson se këto valë të dyta të emigrantëve nuk krijuan komunitetin e parë hebre në Rhode Island; një valë relativisht më e vogël e hebrenjve spanjollë dhe portugez emigruan në Newport gjatë epokës koloniale. ==Ekonomia== ==Kultura== == Referime == {{reflist}} {{Shtetat Federale të Amerikës}} [[Kategoria:Rhode Island| ]] [[Kategoria:Shtetet Federale të Amerikës]] q9h5pt4cgqeza4maj9z1ppl6zlx0y5e Alexander Moissi 0 13697 3002364 2941381 2026-06-27T20:20:47Z Gefälligst 186895 Gefälligst zhvendosi faqen [[Aleksandër Moisiu]] te [[Alexander Moissi]]: official name 2941381 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Aleksandër Moisiu | image = [[File:Alexander Moissi by Nicola Perscheid.jpg|left|230px|Moisiu ca. 1920]] | title = | emri i vërtetë = Aleksandër Moisiu | birth_date = [[2 prill]] [[1879]] | birth_place = [[Trieste]] | origjina e familjes = [[Kavaja|Kavajë]] | death_date = [[23 mars]] [[1935]] | death_place = [[Vjena|Vjenë]] | website = }} '''Aleksandër Moisiu''' ose '''Alexander''', '''Alessandro Moissi''' ose '''Moisi''', lindi më [[2 prill]] të vitit [[1879]] në [[Trieste]] dhe vdiq më [[23 mars]] të vitit [[1935]] në [[Vjena|Vjenë]], ishte [[aktori|aktor]] austriak me origjinë shqiptare.<ref name="books.google.com">{{Cite book|last=Schaper|first=Rüdiger|year=2000|title=Moissi.: Triest - Berlin - New York. Eine Schauspielerlegende.|url=http://books.google.com/books?id=240aAQAAIAAJ&q=%22und+nach+Triest.+Aus+Italien+stammt+auch+die+Frau,+der+er+die+Heirat+anträgt:+Amalia+de+Rada,%22+%22Tochter+eines+angesehenen+Florentiner+Arztes.%22|language=de|publisher=Argon Verlag|p=42|isbn=978-3-87024-513-9|accessdate=1 nëntor 2013}}</ref> == Jeta == [[File:Alexander Moissi.jpg|thumb|left|upright=0.8|Moisiu në veprën teatrale ''Frühlings Erwachen'' të [[Frank Wedekind]]-it.]] Moisiu lindi në [[Trieste]], [[Itali]]. I ati ishte [[Shqiptarët|shqiptar]] nga [[Kavaja]] dhe e ëma ishte [[Arbëreshët|arbëreshe]].<ref name="Elsie">{{cite book|last=Elsie|first=Robert|date=19 mars 2010|title=Historical Dictionary of Albania|url=https://books.google.com/books?id=haFlGXIg8uoC&pg=PA310|publisher=Scarecrow Press|pp=309–310|isbn=0-8108-6188-7|accessdate=10 mars 2019|language=en}}</ref> Në moshën 19 vjeçare shkon në [[Vjena|Vjenë]],<ref name="Elsie" /> ku me ndihmën e [[Jozef Kainc]] iu përkushtua aktrimit. Më [[1898]] e nisi karrierën e vet si kompars ''(aktorë që luajnë rol të vogël)'' në Burgtheatër. Pastaj vijuan angazhime në teatër në [[Praga|Pragë]] dhe [[Berlini|Berlin]]. Në Berlin Aleksandër Moisiu u pranua në seminarin e Max Reinhardt me të cilin shkoi në turne në Petersburg ([[1911]]). Atje u dallua për rolin e Edipit. Pas këtij suksesi ai u angazhua në shumë vende të Evropës dhe Amerikës Veriore. Fusha e veprimit të Moisiut përmblidhte të gjithë spektrin e literaturës evropiane të teatrit, duke filluar që nga tragjedia antike greke e deri te koha moderne. Shumë të njohura u bënë interpretimet e tij të Hamletit, të Edipit, të Jedermann dhe të Fedja në veprën e Leon Tolstoit “Kufoma e gjallë”. Ai luajti po ashtu edhe rolet kryesore në premierat e pjesëve teatrale të Hauptmann-it (“Der weiße Heiland“), të Wedekind-it (“Frühlings Erwachen”) dhe të Hofmannsthal-it (“Jedermann”). Në vitin [[1920]] ishte i pari që në Lojërat Festive të [[Salzburg]]ut (Salzburger Festspiele) luajti rolin kryesor në “Jedermann”. Moisiu vlerësohej shumë nga publiku i tij për shkak të zërit të tij të bukur si dhe për angazhimin e tij emocional. Ai llogaritej sidomos në vitet para fillimit të [[Lufta e Parë Botërore]] si një nga aktorët më të mëdhenj në hapësirën gjermanofolëse. Në periudhën mes dy luftërave ishte shumë kohë në turne. Në Berlin aktronte në këtë kohë vetëm si mysafir. Stili i tij i aktrimit llogaritej këtu si i vjetëruar dhe nuk mund të matej më me zhvillimet teatrore si ai i ekspresionizmit, apo teatri politik i Brecht-it apo i Piscator-it. Prej vitit [[1910]] e deri më [[1935]] mori pjesë në 10 produksione të filmave, 8 prej tyre ishin filma pa zë. Në vitin 1935, pak kohë para vdekjes së tij, Moisiu kërkoi shtetësinë e [[Shqipëria|Shqipërisë]] si dhe atë të [[Italia|Italisë]]. Shqipëria refuzoi këtë kërkesë, kurse Italia ia dha shtetësinë Moisiut, kur ai ishte i shtrirë në shtratin e vdekjes. [[Skeda:GrabMoissi-2.JPG|parapamje|right|180px|Varri në Morcote]] Ai vdiq më [[23 mars]] të vitit [[1935]] në Vjenë. Ai është i varrosur në varrezat e komunës së Morcote-së, pranë qytetit Lugano në kantonin e [[Tessin]]-it në [[Zvicra|Zvicër]].<ref name="Elsie" /> Moisiu sot adhurohet dhe respektohet sidomos në Shqipëri si një ndër aktorët më të mëdhenj të vendit, edhe pse ai që nga rinia e tij më nuk e vizitoi Shqipërinë. Shkolla e aktrimit në [[Tirana|Tiranë]], Universiteti i Durresit, Shkolla e mesme e pergjithshme në [[Kavaja|Kavajë]] dhe teatri i [[Durrësit]] e mbajnë emrin e tij. Gruaja e tij Maria Moisiu ishte nga Vjena. Aleksander Moisiu është stërgjyshi i aktorit Gedeon Burkhard (ndër të tjera i njohur me rolin e tij kryesor në serinë “ Komisar Rex”). == Citate == * "Zëri, mimika dhe gjestet e Moisiut shfaqin diçka unike, diçka e cila nuk ishte parë asnjëherë në skenën botërore të artit." - [[Franz Kafka|Franc Kafka]], shkrimtar i njohur botëror * "Hamleti është shkruar për Moisiun dhe Moisiu ka lindur për të interpretuar Hamletin, vetë ai." - [[Max Brod]] * "Unë gjeta te Moisiu aktorin e vërtetë që kërkoja." - [[Max Reinhard]], regjisor dhe reformator i skenes gjermane * "Nepermjet interpretimit te rolit te Hamletiti, Moisiu fitoi dashurine e shikuesit francez." - [[Andre Antuan]], reformist i teatrit francez == Filmografia == [[Skeda:Bundesarchiv Bild 183-U0906-533, Alexander Moissi.jpg|parapamje|Moisiu si Princ Kalaf në veprën ''[[Turandot]]'' të [[Carlo Gozzi]]-t, Deutsches Theater, [[Berlini|Berlin]], dhjetor 1911.]] *"Das Schwarze Los", [[1913]] *"Die Augen des Ole Brandis", [[1913]] *"Kulissenzauber", [[1915]] *"Sein einziger Sohn", [[1915]] *"Pique Dame", [[1918]], me [[Johanna Terwin]] *"Der Ring der drei Wünsche", [[1918]] *"Erborgtes Glück", [[1919]], me [[Käthe Dorsch]] *"Der Junge Goethe", [[1919]], me [[Käthe Dorsch]] *"Zwischen Tod und Leben", [[1919]], me [[Maria Zelenka]] *"Figaros Hochzeit", [[1920]], ''Figaro'', me [[Hella Moja]], [[Eduard von Winterstein]], [[Vera Schwarz]], [[Gertrude Welcker]] *"Die Nacht der Königin Isabeau", [[1920]], mit [[Fritz Kortner]], *"Kean", [[1921]], ''Kean'', me [[Camilla Horn]] *"Die Königsloge", [[1929]], ''Edmund Kean'', me [[Camilla Horn]] *"Lorenzo de Medici", [[1935]] == Literaturë == *Vangjel Moisiu: ''Alexander Moissi'' - Biografia në gjuhën gjermane, [[Tirana|Tiranë]] [[1980]] *Rüdiger Schaper: ''Moissi. Triest, Berlin, New York – Eine Schauspielerlegende.'' - Berlin: Argon [[2000]] == Shiko edhe == * [[Durrësi]] * [[Universiteti Aleksandër Moisiu]] == Referime == <references /> == Referime == *[http://www.bksh.al/adlib/scripts/wwwopac.exe?&DATABASE=catalo&OPAC_URL=/adlib/beginner/index_al.html&LANGUAGE=2&lp=Moisiu,+Aleksander&LIMIT=50&STARTFROM=101 Biblioteka Kombtare] *{{cite book|language=de|author=Rüdiger Schaper|title=Moissi. Triest, Berlin, New York. Eine Schauspielerlegende|publisher=Argon|place=Berlino|year=2000|isbn=3-87024-513-1}} *{{cite book|language=de|editor=Hans Böhm|title=Moissi. Der Mensch und der Künstler in Worten und Bildern|place=Berlino|year=1927}} *{{cite book|language=de|author=Vangjel Moisi|title=Alexander Moissi|publisher=Verlag 8 Nëntori|place=Tirana|year=1980}} (Biografia në gjermanisht). == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20110903074923/http://www.kult-al-moissi.ch/ Qendra e inegrimeve kulturore "A.Moisiu"] {{Aleksandër Moisiu}} [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Aktorë shqiptarë]] [[Kategoria:Lindje 1879]] [[Kategoria:Vdekje 1935]] 8be1u9ycbtex9wph1xok119hwcchvpa Will Smith 0 14174 3002381 2941408 2026-06-27T20:41:30Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002381 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Will Smith | image = TechCrunch Disrupt San Francisco 2019 - Day 1 (48834070763) (cropped).jpg | caption = Smith më 2019 | birth_name = Willard Carroll Smith&nbsp;II | birth_date = {{Birth date and age|df=y|25|9|1968}} | birth_place = [[Filadelfia]], [[Pensilvania]], SHBA | other_names = The Fresh Prince | spouse = Sheree Zampino (1992–1995)<br />[[Jada Pinkett Smith]] (1997–2016) | years_active = 1985–prezent | occupation = {{hlist|Aktor|reper|producent filmi}} | works = [[Diskografia e Will Smith|Diskografia]] | children = 3, përfshirë [[Jaden Smith|Jaden]] dhe [[Willow Smith|Willow]] | awards = [[Lista e çmimeve dhe nominimeve të marra nga Will Smith|Lista e plotë]] | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer <!-- mandatory field --> | genre = [[Pop rap]]<ref>{{cite web|url=https://andscape.com/features/will-smith-a-pioneering-black-nerd-helped-raise-and-change-rap-music/amp/|title=Will Smith, a pioneering black nerd, helped raise and change rap music|work=[[Andscape]]|last=Britt|first=Bruce|date=24 maj 2019|access-date=16 nëntor 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113141824/https://theundefeated.com/features/will-smith-a-pioneering-black-nerd-helped-raise-and-change-rap-music/amp/|archive-date=13 nëntor 2021|url-status=live}}</ref> | label = {{flat list| * [[Interscope Records|Interscope]] * [[Columbia Records|Columbia]] * [[RCA Records|RCA]] * [[Jive Records|Jive]] }} | past_member_of = [[DJ Jazzy Jeff & the Fresh Prince]] }} | signature = Will Smith's signature.svg }} '''Willard Carroll <!--- Willard Caroll është e saktë, shih https://www.youtube.com/watch?v=LotoBix4UDM ---> Smith II'''<ref name="junior">{{cite news|last1=Smith|first1=Will|title=Will Smith: 'I watched my father punch my mother so hard she collapsed'|url=https://www.thetimes.co.uk/article/will-smith-memoir-father-violence-vdw53k6bh|access-date=14 janar 2022|work=The Times|date=13 nëntor 2021|quote=My full name is Willard Carroll Smith II — not Junior.|archive-date=14 janar 2022|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114173152/https://www.thetimes.co.uk/article/will-smith-memoir-father-violence-vdw53k6bh|url-status=live}}</ref> (lindi me 25 shtator 1968) është një aktor, reper dhe producent filmi amerikan. Ai ka marrë [[Lista e çmimeve dhe nominimeve të marra nga Will Smith|vlerësime të shumta]], duke përfshirë një [[Academy Award]], një [[Golden Globe Award]], një [[British Academy Film Award|BAFTA Award]], dhe katër [[Grammy Awards]]. Që nga viti 2024, filmat e tij kanë fituar mbi 9.5 miliardë dollarë globalisht,<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?id=willsmith.htm|title=Will Smith Movie Box Office Results|access-date=30 dhjetor 2016|archive-date=5 dhjetor 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205105018/http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?id=willsmith.htm|url-status=live}}</ref> duke e bërë atë një nga yjet më të mirë të Hollivudit.<ref name="Ide 2021">{{cite web|last=Ide|first=Wendy|title=Will Smith: now Hollywood royalty, the star's rise has been far from painless|website=The Guardian|date=13 nëntor 2021|url=https://www.theguardian.com/film/2021/nov/13/will-smith-now-hollywood-royalty-the-stars-rise-has-been-far-from-painless|access-date=28 mars 2022|archive-date=26 mars 2022|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326191845/https://www.theguardian.com/film/2021/nov/13/will-smith-now-hollywood-royalty-the-stars-rise-has-been-far-from-painless|url-status=live}}</ref><ref name="Nast 2016">{{cite magazine|last=Miller|first=Julie|title=Why Will Smith Regrets Wanting to Be the World's "Biggest Movie Star"|magazine=Vanity Fair|date=22 qershor 2016|url=https://www.vanityfair.com/style/2016/06/will-smith-movie-star-regret|access-date=28 mars 2022|archive-date=25 shkurt 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225020752/https://www.vanityfair.com/style/2016/06/will-smith-movie-star-regret|url-status=live}}</ref> Smith fillimisht fitoi njohjen si pjesë e një [[DJ Jazzy Jeff & the Fresh Prince|dueti]] [[hip hop]] me [[DJ Jazzy Jeff]], me të cilin publikoi pesë albume në studio që përmbanin pesë këngë të [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]-20 tekjet më të mira—"[[Parents Just Don't Understand]]", "[[A Nightmare on My Street]]", "[[Summertime (këngë e DJ Jazzy Jeff & The Fresh Prince)|Summertime]]", "[[Ring My Bell (këngë e DJ Jazzy Jeff & The Fresh Prince)|Ring My Bell]]", dhe "[[Boom! Shake the Room]]"—nga 1985 deri më 1994. Ai publikoi albumet solo ''[[Big Willie Style]]'' (1997), ''[[Willennium]]'' (1999), ''[[Born to Reign]]'' (2002), dhe ''[[Lost and Found (album i Will Smith)|Lost and Found]]'' (2005), të cilat krijuan tekje numër një në SHBA "[[Gettin' Jiggy wit It]]" dhe "[[Wild Wild West (këngë e Will Smith)|Wild Wild West]]" (me [[Dru Hill]] dhe [[Kool Moe Dee]]).. Ai ka fituar katër [[Grammy Awards]] për karrierën e tij të regjistrimit.<ref>{{cite web|url=https://www.grammy.com/artists/will-smith/7175|title=Artists Will Smith|website=[[Grammy Awards|Grammy.com]]|access-date=23 qershor 2022|archive-date=24 qershor 2022|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624014836/https://www.grammy.com/artists/will-smith/7175|url-status=live}}</ref> Smith e filloi karrierën e tij të aktrimit duke luajtur sitcom-in [[NBC]] ''[[The Fresh Prince of Bel-Air]]'' (1990–1996), për të cilin ai u nominua për [[Golden Globe Award për Aktorin më të Mirë - Seri Televiziv Muzikor ose Komedi]] më [[Golden Globe Award të 50-të|1993]] dhe [[Golden Globe Award të 51-të|1994]]. Më pas ai fitoi famë më të gjerë si roli kryesor për filmin aksion ''[[Bad Boys (film 1995)|Bad Boys]]'' (1995) dhe komedinë fantashkencë ''[[Men in Black (film 1997)|Men in Black]]'' (1997), duke ripërsëritur më vonë të dy rolet në disa vazhdime. Pasi luajti në filmat thriller ''[[Independence Day (film 1996)|Independence Day]]'' (1996) dhe ''[[Enemy of the State (film)|Enemy of the State]]'' (1998), ai u nominua për [[Academy Award për Aktorin më të Mirë|Aktorin më të Mirë]] për portretizimin e [[Muhammad Ali]] në ''[[Ali (film)|Ali]]'' (2001) dhe [[Chris Gardner]] në ''[[The Pursuit of Happyness]]'' (2006). Ai gjithashtu luajti në filma komercialisht të suksesshëm si ''[[I, Robot (film)|I, Robot]]'' (2004), ''[[Shark Tale]]'' (2004), ''[[Hitch (film)|Hitch]]'' (2005), ''[[I Am Legend (film)|I Am Legend]]'' (2007), ''[[Hancock (film)|Hancock]]'' (2008), ''[[Seven Pounds]]'' (2008), ''[[Suicide Squad (film 2016)|Suicide Squad]]'' (2016), ''[[Aladdin (film 2019)|Aladdin]]'' (2019), dhe ''[[Spies in Disguise]]'' (2019).<ref>{{cite web|url=https://www.tcm.com/tcmdb/person/180170%7C0/Will-Smith#overview|title=Will Smith – Turner Classic Movies|website=[[Turner Classic Movies|TCM]]|access-date=18 gusht 2022|archive-date=2 dhjetor 2020|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202165141/https://www.tcm.com/tcmdb/person/180170%7C0/Will-Smith#overview|url-status=live}}</ref> == Jeta e heshme == Smith lindi në [[Filadelfia]], i biri i Karolinës (née Bright), një administratore bordi shkolle dhe Willard Carroll Smith Sr.,<ref>{{cite web|url=http://www.terryfuneralhome.com/obituary/Willard-C.-Smith-Sr./Philadelphia-PA/1669675|title=Willard C. Smith, Sr.|publisher=Terry Funeral Home|access-date=22 mars 2018|archive-date=22 mars 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322210012/http://www.terryfuneralhome.com/obituary/Willard-C.-Smith-Sr./Philadelphia-PA/1669675|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/smith-father-willard-carroll-smith-sr-dies-article-1.2864074|title=Will Smith's father Willard Carroll Smith Sr. dies|website=[[Daily News (New York)|Daily News]]|location=New York|access-date=30 dhjetor 2016|archive-date=15 dhjetor 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215184305/http://www.nydailynews.com/entertainment/smith-father-willard-carroll-smith-sr-dies-article-1.2864074|url-status=dead}}</ref> një veteran i [[Forca Ajrore e Shteteve të Bashkuara|Forcave Ajrore të SHBA-ve]]<ref>{{cite web|title=Will Smith Loses His Father, Ex-Wife Pays Tribute|url=https://www.vibe.com/2016/11/will-smith-loses-his-father-sheree-fletcher-pays-tribute/|website=Vibe|date=8 nëntor 2016|access-date=23 prill 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424071403/https://www.vibe.com/2016/11/will-smith-loses-his-father-sheree-fletcher-pays-tribute/|archive-date=24 prill 2018|url-status=live}}</ref> dhe inxhinier frigoriferi. Ai u rrit në lagjen [[Wynnefield, Philadelphia|Wynnefield]] të Filadelfisë Perëndimore,<ref name="Schuman"/> dhe u rrit [[Baptist]]. Ai ka një motër më të madhe të quajtur Pamela dhe dy vëllezër e motra më të vegjël, binjakët Harry dhe Ellen.<ref name="Schuman">{{cite book|last=Schuman|first=Michael|date=1 janar 2013|title=Will Smith: A Biography of a Rapper Turned Movie Star|url=https://archive.org/details/willsmithbiograp0000schu|publisher=Enslow Publishers, Inc.|language=en|pages=[https://archive.org/details/willsmithbiograp0000schu/page/9 9]–10|isbn=9780766039940}}</ref> Smith mori pjesë tek Our Lady of Lourdes, një shkollë private katolike fillore në Philadelphia.<ref name="Iannucci">{{cite book|last=Iannucci|first=Lisa|date=2010|title=Will Smith: A Biography|url=https://archive.org/details/willsmithbiograp0000iann|publisher=Greenwood Publishing Group|language=en|pages=[https://archive.org/details/willsmithbiograp0000iann/page/n25 4]–10|isbn=9780313376108}}</ref> dhe [[Overbrook High School (Philadelphia)|Overbrook High School]].<ref>{{cite web|title=Will Smith, 1986|url=https://www.blackhistory.mit.edu/archive/will-smith-1986|publisher=MIT Black History|access-date=28 mars 2022|archive-date=21 janar 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121082950/https://www.blackhistory.mit.edu/archive/will-smith-1986|url-status=live}}</ref> Prindërit e tij u ndanë kur ai ishte 13 vjeç,<ref name="Keegan">{{Cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1689234,00.html|title=The Legend of Will Smith|last=Keegan|first=Rebecca Winters|date=29 nëntor 2007|magazine=Time|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201152117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1689234,00.html|archive-date=1 dhjetor 2007|url-status=dead|url-access=registration}}</ref> faktikisht nuk u divorcuan deri në vitin 2000.<ref name="itas">{{cite episode|title=Will Smith|series=Inside the Actors Studio|url=https://www.youtube.com/watch?v=UdaiFOFfeTQ|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102160938/https://www.youtube.com/watch?v=UdaiFOFfeTQ|archive-date=2 janar 2016|url-status=dead|credits=James Lipton (producer)|network=Bravo|season=8|number=806|airdate=13 janar 2002|access-date=24 gusht 2015|language=en}}</ref> == Karriera == === 1985–1992: DJ Jazzy Jeff & the Fresh Prince === [[Skeda:Will Smith - Emmy Awards 1993.jpg|parapamje|Smith në Emmy Awards 1993]] Smith filloi si [[MC#Hip hop|MC]] i dyshes hip-hop [[DJ Jazzy Jeff & The Fresh Prince]], me shokun e tij të fëmijërisë [[DJ Jazzy Jeff|Jeffrey "DJ Jazzy Jeff" Townes]] si [[Turntablizmi|turntablist]] dhe producent. Townes dhe Smith u prezantuan me njëri-tjetrin rastësisht në vitin 1985, pasi Townes po performonte në një festë në shtëpi vetëm pak dyer më poshtë nga rezidenca e Smith, dhe atij i mungonte njeriu i tij i famshëm. Smith vendosi të plotësonte. Ata të dy ndienin kimi të fortë dhe Townes u mërzit kur njeriu i tij i famshëm më në fund arriti në festë.<ref>{{cite web|title=DJ Jazz Jeff Interview Made From Scratch|publisher=DJ Jazzy Jeff & the Fresh Prince Fan Site|url=http://www.jazzyjefffreshprince.com/interviews/dj-jazzy-jeff/jazzy-jeff-made-from-scratch.htm|language=en|access-date=14 maj 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516163814/http://www.jazzyjefffreshprince.com/interviews/dj-jazzy-jeff/jazzy-jeff-made-from-scratch.htm|archive-date=16 maj 2008}}</ref> Menjëherë pas kësaj, të dy vendosën të bashkëpunojnë. Smith thirri një mik për t'u bashkuar si beatboxer i grupit, Clarence Holmes i njohur si [[Ready Rock C]], duke i bërë ata një treshe. Word Records me bazë në Filadelfia lëshoi ​​​​tekjen e tyre të parë në 1986 kur njeriu i [[A&R]], [[Paul Oakenfold]]<ref>{{Cite web|title=PAUL OAKENFOLD BIOGRAPHY|url=http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Paul-Oakenfold-Biography/887820CD0D81734B48256C3200095A8C|archive-url=https://web.archive.org/web/20080429072412/http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Paul-Oakenfold-Biography/887820CD0D81734B48256C3200095A8C|archive-date=29 prill 2008|language=en}}</ref> i prezantoi ata në Champion Records me tekjen e tyre "[[Girls Ain't Nothing but Trouble]]", një histori e fatkeqësive qesharake që sollën Smithin dhe ish-DJ-në e tij dhe partnerin e repit Mark Forrest (Lord Supreme) në telashe.<ref>{{cite web|url=http://members.aol.com/ProfQuater/Jazzy.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201090331/http://members.aol.com/ProfQuater/Jazzy.html|url-status=dead|archive-date=1 dhjetor 2007|title=D.J. Jazzy Jeff and The Fresh Prince|date=1 dhjetor 2007|access-date=28 maj 2019|language=en}}</ref> Smith u bë i njohur për rrepjet e zhdërvjellta që tregojnë histori dhe vjersha të afta, megjithëse pa fjalë profanike, "betejore". Kënga u bë hit një muaj para se Smith të mbaronte shkollën e mesme.<ref name="sickening">{{cite news|title=Will Smith: My Work Ethic Is "Sickening"|publisher=CBS|url=https://www.cbsnews.com/news/will-smith-my-work-ethic-is-sickening/|date=30 nëntor 2007|access-date=14 maj 2008|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527085124/http://www.cbsnews.com/stories/2007/11/30/60minutes/main3558937_page2.shtml|archive-date=27 maj 2008|url-status=live}}</ref> Bazuar në këtë sukses, dyshja u soll në vëmendjen e [[Jive Records]] dhe [[Russell Simmons]]. Albumi i parë i dyshes, ''[[Rock the House (album)|Rock the House]]'', i cili u publikua për herë të parë në Word Up më 1986 debutoi në Jive në mars 1987. Grupi mori [[Grammy Award]] të parë për [[Grammy Award për Performancën më të Mirë Rap|Performancën më të Mirë Rap]] në 1989 për"[[Parents Just Don't Understand]]" (1988), megjithëse kënga e tyre më e suksesshme ishte "[[Summertime (këngë e DJ Jazzy Jeff & The Fresh Prince)|Summertime]]" (1991), e cila i dha grupit Grammy e tyre të dytë dhe arriti kulmin në numrin 4 në [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]. Smith dhe Townes janë ende miq dhe pretendojnë se nuk u ndanë kurrë, pasi kanë bërë këngë nën kredinë e interpretuesit solo të Smith.<ref>{{cite web|title=DJ Jazzy Jeff and the Fresh Prince to reunite?|publisher=//URLFan|url=http://www.urlfan.com/local/dj_jazzy_jeff_and_the_fresh_prince_to_reunite/76504345.html|language=en|access-date=14 maj 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080707061753/http://www.urlfan.com/local/dj_jazzy_jeff_and_the_fresh_prince_to_reunite/76504345.html|archive-date=7 korrik 2008}}</ref> Smith shpenzoi para lirisht rreth viteve 1988 dhe 1989 dhe pagoi më pak tatimet e tij mbi të ardhurat. [[Internal Revenue Service]] përfundimisht vlerësoi një borxh tatimor prej 2.8 milionë dollarësh ndaj Smith, mori shumë nga zotërimet e tij dhe i mblodhi të ardhurat e tij.<ref>{{cite interview|first=Will|last=Smith|interviewer=[[Steve Kroft]]|title=60 Minutes|publisher=CBS|date=2 dhjetor 2007|language=en}}</ref> Smith ishte duke luftuar financiarisht në vitin 1990 kur rrjeti televiziv [[NBC]] nënshkroi një kontratë dhe ndërtoi një sitcom, ''[[The Fresh Prince of Bel-Air]]'', rreth tij. Shfaqja ishte e suksesshme dhe filloi karrierën e tij të aktrimit. Smith i vuri vetes synimin për t'u bërë "ylli më i madh i filmit në botë", duke studiuar karakteristikat e përbashkëta të sukseseve në arkë.<ref name="Keegan" /> Në vitin 1989, Smith u arrestua në lidhje me një sulm të supozuar ndaj promovuesit të tij të albumit, William Hendricks; akuzat më vonë u hodhën poshtë.<ref>{{cite web|url=https://atlantablackstar.com/2014/08/27/7-celebrities-never-knew-criminal-records/|title=7 Celebrities You Never Knew Had Criminal Records|first=Megan|last=Reed|date=27 gusht 2014|access-date=28 maj 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411231631/https://atlantablackstar.com/2014/08/27/7-celebrities-never-knew-criminal-records/|archive-date=11 prill 2019|url-status=live}}</ref> === 1993–1997: Muzika solo dhe përparimi në film === Rolet e para kryesore të Smith ishin në dramën ''[[Six Degrees of Separation (film)|Six Degrees of Separation]]'' (1993) dhe filmin aksion ''[[Bad Boys (film 1995)|Bad Boys]]'' (1995) në të cilin ai luajti përballë [[Martin Lawrence]]. Filmi i fundit ishte i suksesshëm komercialisht, duke fituar 141.4 milionë dollarë në mbarë botën.<ref name="Bad Boys Mojo">{{cite web|title=Bad Boys (1995)|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=badboys.htm|work=[[Box Office Mojo]]|publisher=[[IMDb]]|language=en|access-date=12 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100730100826/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=badboys.htm|archive-date=30 korrik 2010|url-status=live}}</ref> Megjithatë, pritja kritike ishte përgjithësisht e përzier.<ref>{{cite web|title=Bad Boys (1995)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/1062483-bad_boys/|work=[[Rotten Tomatoes]]|date=7 prill 1995|publisher=[[Flixster]]|access-date=12 gusht 2010|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731014227/http://www.rottentomatoes.com/m/1062483-bad_boys/#trailers|archive-date=31 korrik 2010|url-status=live}}</ref> Në vitin 1996, Smith luajti si pjesë e një grupi të kastit në ''[[Independence Day (film 1996)|Independence Day]]'' të [[Roland Emmerich]]. Filmi ishte një blockbuster masiv, duke u bërë filmi i dytë me fitimet më të larta në histori në atë kohë dhe duke e vendosur Smithin si një tërheqje kryesore në arkë.<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=independenceday.htm|title=Independence Day|website=Box Office Mojo|access-date=24 korrik 2011|archive-date=23 shtator 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923135752/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=independenceday.htm|url-status=live}}</ref> Në verën e vitit 1997, ai luajti së bashku me [[Tommy Lee Jones]] në hitin ''[[Men in Black (1997 film)|Men in Black]]'', duke luajtur rolin e agjentit J. Filmi u publikua më 2 korrik nga Columbia Pictures dhe fitoi mbi 589.3 milionë dollarë në mbarë botën kundrejt një buxheti prej 90 milionë dollarësh, duke u bërë filmi i tretë me fitimet më të larta të vitit, me rreth 54,616,700 bileta të shitura në SHBA.<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=meninblack.htm&adjust_yr=1&p=.htm|title=Men in Black|website=Box Office Mojo|access-date=30 maj 2016|date=30 maj 2016|archive-date=4 gusht 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804115921/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=meninblack.htm&adjust_yr=1&p=.htm|url-status=live}}</ref> Filmi mori vlerësime pozitive, me kritikët që vlerësuan humorin e tij, si dhe performancat e Jones dhe Smith. Gjatë verës së vitit 1997, Smith gjithashtu filloi karrierën e tij muzikore solo me publikimin e "[[Men in Black (këngë)|Men in Black]]", kënga me temë për filmin, e cila kryesoi listat e këngëve në disa rajone anembanë botës, duke përfshirë MB.<ref name="UK">{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/artist/3466/will-smith/|title=Will Smith Full Official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=10 prill 2016|archive-date=31 mars 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331184829/http://www.officialcharts.com/artist/3466/will-smith/|url-status=live}}</ref> "Men in Black" (dhe tekja e dytë "[[Just Cruisin']]{{thin space}}") u përfshi më vonë në albumin solo debutues të Smith, ''[[Big Willie Style]]'', i cili arriti në dhjetëshen më të mirë të [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] të SHBA dhe u certifikua nëntë herë platin nga [[Recording Industry Association of America]] (RIAA).<ref name="US200">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/431377/will-smith/chart?f=305|title=Billboard 200: Will Smith Chart History|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=10 prill 2016|archive-date=11 gusht 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811202107/http://www.billboard.com/artist/431377/will-smith/chart?f=305|url-status=live}}</ref><ref name="RIAA">{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Will+Smith#search_section|title=Gold & Platinum Artist Search "Will Smith"|publisher=[[Recording Industry Association of America]]|access-date=10 prill 2016|archive-date=18 prill 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418063308/http://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Will+Smith#search_section|url-status=live}}</ref> Tekja e tretë nga albumi, "[[Gettin' Jiggy wit It]]", u bë numri një i [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] i Smith kur u publikua më 1998.<ref name="US100">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/431377/will-smith/chart?f=379|title=The Hot 100: Will Smith Chart History|magazine=[[Billboard (revistë)|Billboard]]|access-date=10 prill 2016|archive-date=11 gusht 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811202132/http://www.billboard.com/artist/431377/will-smith/chart?f=379|url-status=live}}</ref> == Filmografia == === Filma === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! Viti ! Titulli ! Roli ! Shënime |- ! scope="row" | 1992 | ''[[Where the Day Takes You]]'' | Manny | |- ! scope="row" rowspan="2" | 1993 | ''[[Made in America (film 1993)|Made in America]]'' | {{sortname|Tea Cake|Walters|nolink=1}} | |- | ''[[Six Degrees of Separation (film)|Six Degrees of Separation]]'' | Paul | |- ! scope="row" | 1995 | ''[[Bad Boys (film 1995)|Bad Boys]]'' | Mike Lowrey | |- ! scope="row" | 1996 | ''[[Independence Day (film 1996)|Independence Day]]'' | Capt. Steven Hiller | |- ! scope="row" | 1997 | ''[[Men in Black (film 1997)|Men in Black]]'' | James Edwards / Agent J | |- ! Scope="row" rowspan="2" | 1998 | ''[[Welcome to Hollywood]]'' | Vetë ai | |- | ''[[Enemy of the State (film)|Enemy of the State]]'' | Robert Clayton Dean | |- ! scope="row" | 1999 | ''[[Wild Wild West]]'' | Captain James West | |- ! scope="row" | 2000 | ''{{sortname|The|Legend of Bagger Vance}}'' | Bagger Vance | |- ! scope="row" | 2001 | ''[[Ali (film)|Ali]]'' | [[Muhammad Ali]] | |- ! scope="row"| 2002 | ''[[Men in Black II]]'' | James Edwards / Agent J | |- ! scope="row"| 2003 | ''[[Bad Boys II]]'' | Mike Lowrey | |- ! scope="row" rowspan="3" | 2004 | ''[[Jersey Girl (film 2004)|Jersey Girl]]'' | Vetë ai | Cameo |- | ''[[I, Robot (film)|I, Robot]]'' | Detective Del Spooner | Producent ekzekutiv |- | ''[[Shark Tale]]'' | Oscar (zëri) | |- ! scope="row" | 2005 | ''[[Hitch (film)|Hitch]]'' | Alex "Hitch" Hitchens | |- ! scope="row" | 2006 | ''{{sort|Pursuit|[[The Pursuit of Happyness]]}}'' | [[Chris Gardner]] | |- ! scope="row" | 2007 | ''[[I Am Legend (film)|I Am Legend]]'' | Robert Neville | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2008 | ''[[Hancock (film)|Hancock]]'' | John Hancock | |- | ''[[Seven Pounds]]'' | Tim Thomas | |- ! scope="row" | 2012 | ''[[Men in Black 3]]'' | James Edwards / Agent J | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2013 | ''[[After Earth]]'' | Cypher Raige | Also wrote story |- | ''[[Anchorman 2: The Legend Continues]]'' | ESPN Reporter | Cameo |- ! scope="row" | 2014 | ''[[Winter's Tale (film)|Winter's Tale]]'' | [[Lucifer]] | Cameo |- ! scope="row" rowspan="2" | 2015 | ''[[Focus (film 2015)|Focus]]'' | Nicky Spurgeon | |- | ''[[Concussion (film 2015)|Concussion]]'' | [[Bennet Omalu]] | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2016 | ''[[Suicide Squad (film 2016)|Suicide Squad]]'' | [[Deadshot|Floyd Lawton / Deadshot]] | |- | ''[[Collateral Beauty]]'' | Howard Inlet | |- ! scope="row" | 2017 | ''[[Bright (film)|Bright]]'' | Daryl Ward | |- ! scope="row" rowspan="5" | 2019 | ''[[Student of the Year 2]]'' | Vetë ai | Cameo |- | ''[[Aladdin (film 2019)|Aladdin]]'' | [[Genie (Disney)|Genie / Mariner]] | |- | ''[[Dads (film)|Dads]]'' | Vetë ai | Dokumentar |- | ''[[Gemini Man (film)|Gemini Man]]'' | Henry Brogan and Junior / Clone{{efn|name=double role|Will Smith luajti filma me dy role.}} | |- | ''[[Spies in Disguise]]'' | Lance Sterling (zëri) | |- ! scope="row" | 2020 | ''[[Bad Boys for Life]]'' | Mike Lowrey | |- ! scope="row" | 2021 |''[[King Richard (film)|King Richard]]'' | [[Richard Williams (trajner tenisi)|Richard Williams]] | |- ! scope="row" | 2022 | ''[[Emancipation (2022 film)|Emancipation]]'' | [[Peter (enslaved man)|Peter]] | |- ! scope="row" | 2024 | ''[[Bad Boys: Ride or Die]]'' | Mike Lowrey | |} === Television === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Vit(et) ! scope="col" | Titulli ! scope="col" | Roli ! scope="col" class="unsortable" | Shënime |- ! scope="row" rowspan="3" | 1990 | ''[[ABC Afterschool Special]]'' | Hawker | Epizodi: "The Perfect Date" {{small|(Cameo)}} |- | ''{{sort|Earth|[[The Earth Day Special]]}}'' | Vetë ai | |- | ''[[Rockin' Through the Decades]]'' | Prezantues | Dokumentar i [[Alvin and the Chipmunks]] |- ! scope="row" | 1990–1996 | ''{{sortname|The|Fresh Prince of Bel-Air}}'' | Will Smith | Roli kryesor<br />Producent ekzekutiv {{small|(24 epizoda)}}<br />Story writer {{small|(epizodi: <nowiki>"Ain't No Business Like Show Business"</nowiki>)}} |- ! scope="row" | 1991 | ''[[Blossom (seri televizive)|Blossom]]'' | Vetë ai | Epizodi: "I’m With The Band" {{small|(Cameo)}} |- ! scope="row" | 1997 | ''[[Happily Ever After: Fairy Tales for Every Child]]'' | [[Pinocchio]] (zëri) | Epizodi: "Pinocchio" |- ! scope="row" | 2003–2007 | ''[[All of Us]]'' | Jonny | Producent ekzekutiv dhe bashkë-krijues<br />Aktor {{small|(3 epizoda)}}<br />Skenarist {{small|(2 epizoda)}}<br />Regjisor {{small|(epizodi: <nowiki>''</nowiki>The N-Word<nowiki>''</nowiki>)}} |- ! scope="row" | 2005 | ''[[BET Awards 2005]]'' | Prezantues | |- ! scope="row" | 2009 | ''Un-broke: What You Need To Know About Money'' | Vetë ai | |- ! scope="row" | 2012 | ''[[2012 Kids' Choice Awards]]'' | Prezantues | |- ! scope="row" | 2018 | ''[[One Strange Rock]]'' | Prezantues | Seri dokumentar |- ! scope="row" | 2019 | ''Will Smith's Bucket List'' | rowspan="2" | Vetë ai | Producent ekzekutiv<br />Seri dokumentar |- ! scope="row" | 2020 | ''Will Smith: Off the Deep End'' | Dokumentar |- ! rowspan="3" scope="row" | 2021 | ''[[Amend: The Fight for America]]'' | Prezantues | Seri dokumentar |- | ''Best Shape of My Life'' | Vetë ai | Producent ekzekutiv<br />Seri dokumentar |- | ''[[Welcome to Earth (series)|Welcome to Earth]]'' | Prezantued | Seri dokumentar |} == Diskografia == [[Skeda:Time 100 Will Smith c.jpg|right|200px|thumb|Will Smith dëgjon me vëmendje pyetjet e gazetares në takimim me median për vitin 2006 [[Time 100]], siç pasqyrohet nga blogu viziv ''Rocketboom''.]] === Me [[DJ Jazzy Jeff]] (si "The Fresh Prince") === * [[Rock the House (album)|Rock the House]] * [[He's the DJ, I'm the Rapper]] * [[And in this Corner...]] * [[Homebase (album)|Homebase]] * [[Code Red (album)|Code Red]] === Albumet solo === * [[Big Willie Style]] * [[Willennium]] * [[Born to Reign]] * [[Greatest Hits (Will Smith album)|Greatest Hits]] * [[Lost and Found (Will Smith album)|Lost and Found]] == Shënime == {{notelist}} == Referime == {{reflist|30em}} == Lidhje të jashtme == [http://www.willsmith.com/ Faqja zyrtare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913143049/http://www.willsmith.com/ |date=13 shtator 2008 }} {{Commons|Will Smith}} * {{imdb emri|id=0000226|emri=Will Smith}} [[Kategoria:Lindje 1968]] [[Kategoria:Këngëtarë amerikanë]] [[Kategoria:Aktorë amerikanë]] [[Kategoria:Producentë amerikanë]] 9s8om2nztqhsomu2o93t6j9vsk0hw6h Mesopotami 0 16096 3002681 2988923 2026-06-28T09:45:12Z Deshmitari1872 189684 Rishkrova artikullin për Mesopotamin me administratë, histori, Manastirin e Shën Kollit, turizëm, popullsi dhe referime. 3002681 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Mesopotami | other_name = Mesopotam | settlement_type = [[Fshat]] | pushpin_map = Albania | coordinates = {{coord|39|54|37|N|20|05|32|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Shteti | subdivision_name = [[Shqipëria]] | subdivision_type1 = [[Qarku]] | subdivision_name1 = [[Qarku i Vlorës]] | subdivision_type2 = [[Bashki]] | subdivision_name2 = [[Bashkia Finiq]] | subdivision_type3 = Njësia administrative | subdivision_name3 = Mesopotam }} '''Mesopotami''' është një fshat në [[Bashkia Finiq|Bashkinë Finiq]], në [[Qarku i Vlorës|Qarkun e Vlorës]], në jug të [[Shqipëria|Shqipërisë]]. Në përdorim ndeshet edhe forma e pashquar '''Mesopotam'''. Fshati është qendër e njësisë administrative Mesopotam dhe ndodhet në zonën e [[Lumi Bistrica|Bistricës]], në hapësirën ndërmjet [[Saranda|Sarandës]], [[Delvina|Delvinës]] dhe pjesës së brendshme të jugut të Shqipërisë. Mesopotami njihet sidomos për [[Kisha e Manastirit të Shën Kollit (Mesopotam)|Manastirin e Shën Kollit]], një nga monumentet më të rëndësishme bizantine në jug të Shqipërisë.<ref>[https://akt.gov.al/atraksionet/manastiri-i-shen-kollit-mesopotam/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Manastiri i Shën Kollit (Mesopotam)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Gjeografia == Mesopotami ndodhet në jug të Shqipërisë, në territorin e Bashkisë Finiq. Fshati gjendet në zonën e lumit Bistrica dhe lidhet me rrugët që bashkojnë hapësirën e Sarandës, Delvinës dhe fshatrat përreth. Pozicioni i tij pranë Bistricës dhe pranë monumenteve historike të zonës e bën Mesopotamin pjesë të rëndësishme të trashëgimisë kulturore dhe natyrore të Bashkisë Finiq. Manastiri i Shën Kollit ndodhet në jug të fshatit, mbi një kodër të vogël ndërmjet dy shtretërve të lumit Bistrica.<ref>[https://akt.gov.al/atraksionet/manastiri-i-shen-kollit-mesopotam/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Manastiri i Shën Kollit (Mesopotam)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Administrata == Para reformës administrativo-territoriale, Mesopotami ishte qendër e ish-komunës Mesopotam. Pas reformës së vitit 2014, ish-komuna u përfshi në Bashkinë Finiq si njësi administrative.<ref>[https://qeverisjavendore.gov.al/wp-content/uploads/2024/08/Ligj-115_2014-Per-ndarjen-administrativo-territoriale-te-njesive-te-qeverisjes-vendore-ne-RSH.pdf Ligj nr. 115/2014, ''Për ndarjen administrativo-territoriale të njësive të qeverisjes vendore në Republikën e Shqipërisë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Njësia administrative Mesopotam përfshin këto fshatra:<ref>[https://bfiniq.gov.al/fshatrat-tona/ Bashkia Finiq – ''Fshatrat tona''], parë më 28 qershor 2026.</ref> * [[Mesopotam]] * [[Fitore]] * [[Ardhasovë]] * [[Kranë]] * [[Velahovë]] * [[Livinë]] * [[Kostar]] * [[Kardhikaq]] * [[Pecë]] * [[Muzinë]] * [[Dhrovjan]] * [[Krongj]] * [[Sirakat]] * [[Brailat]] * [[Bistricë]] == Historia == Historia e Mesopotamit lidhet ngushtë me pozitën e tij në zonën e Bistricës dhe me trashëgiminë kishtare e monumentale të rajonit. Monumenti më i rëndësishëm historik i fshatit është Manastiri i Shën Kollit, i cili përmendet si një ndër ndërtimet më të veçanta të arkitekturës bizantine në Shqipëri. Sipas Agjencisë Kombëtare të Turizmit, manastiri është ndërtuar në kohën e perandorit bizantin Kostandin Monomako, në vitet 1042–1054. Nga kompleksi ruhen rrënoja të mureve rrethuese, të cilat shtrihen në një territor rreth 100 metra të gjatë dhe 80 metra të gjerë, si dhe gjurmë të kullave mbrojtëse.<ref>[https://akt.gov.al/atraksionet/manastiri-i-shen-kollit-mesopotam/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Manastiri i Shën Kollit (Mesopotam)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Manastiri i Shën Kollit == '''Manastiri i Shën Kollit''' është monumenti kryesor i Mesopotamit. Ai ndodhet në jug të fshatit, mbi një kodër të vogël ndërmjet dy shtretërve të lumit Bistrica. Kompleksi përfshinte kishën, muret rrethuese dhe elemente mbrojtëse, ndërsa sot ruhen pjesë të rëndësishme të strukturës historike.<ref>[https://akt.gov.al/atraksionet/manastiri-i-shen-kollit-mesopotam/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Manastiri i Shën Kollit (Mesopotam)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Kisha e manastirit dallohet për përmasat, formën kubike, kupolat dhe dekorimet e jashtme. Në muret e saj gjenden elemente dekorative dhe figura simbolike, si shqiponjë, dragonj dhe luanë. Sipas Agjencisë Kombëtare të Turizmit, ajo përbën një tip të veçantë në arkitekturën bizantine dhe është ndër kishat bizantine më të mëdha të ruajtura në Shqipëri nga periudha e shekujve XI–XIV.<ref>[https://akt.gov.al/atraksionet/manastiri-i-shen-kollit-mesopotam/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Manastiri i Shën Kollit (Mesopotam)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Turizmi == Mesopotami ka rëndësi për turizmin kulturor dhe fetar në Bashkinë Finiq. Manastiri i Shën Kollit është pjesë e listës së monumenteve kulturore dhe natyrore të promovuara nga Bashkia Finiq.<ref>[https://bfiniq.gov.al/pika-turistike/ Bashkia Finiq – ''Pika turistike''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Fshati ndodhet pranë disa pikave të tjera me interes në zonën e Bistricës dhe Bashkisë Finiq, si [[Syri i Kaltër|Burimet e Bistricës]], lugina e Bistricës, Parku Arkeologjik i Finiqit dhe fshatrat historike të njësisë administrative Mesopotam. Kjo e bën zonën të përshtatshme për vizita nga Saranda, Delvina dhe vendbanimet përreth. == Popullsia == Sipas [[INSTAT|Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023]], njësia administrative Mesopotam kishte 1.779 banorë. Në të njëjtin census, njësia kishte 702 banesa të banuara dhe 728 njësi ekonomike familjare.<ref>[https://www.instat.gov.al/media/14325/cens-2023-vlora.pdf INSTAT – ''Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: Qarku Vlorë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Ekonomia == Ekonomia lokale lidhet kryesisht me bujqësinë, blegtorinë, shërbimet dhe aktivitetet e vogla tregtare. Pozicioni pranë Bistricës dhe trashëgimia historike e manastirit krijojnë mundësi për zhvillimin e turizmit kulturor dhe vizitave të shkurtra në zonë. == Shih edhe == * [[Bashkia Finiq]] * [[Finiqi]] * [[Kisha e Manastirit të Shën Kollit (Mesopotam)]] * [[Lumi Bistrica]] * [[Syri i Kaltër]] * [[Delvina]] * [[Saranda]] == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://bfiniq.gov.al/fshatrat-tona/ Fshatrat e Bashkisë Finiq] * [https://bfiniq.gov.al/pika-turistike/ Pika turistike të Bashkisë Finiq] * [https://akt.gov.al/atraksionet/manastiri-i-shen-kollit-mesopotam/ Manastiri i Shën Kollit – Agjencia Kombëtare e Turizmit] [[Kategoria:Fshatra në qarkun e Vlorës]] [[Kategoria:Bashkia Finiq]] [[Kategoria:Vendbanime në Shqipëri]] nop6p8admfyl682jbrkbp707j9w49uo Luani 0 16287 3002407 2988209 2026-06-27T21:21:36Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002407 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | fossil_range = {{fossil|[[Pleistoceni]] | Tani}} | status = vu | status_system = IUCN3.1 | status_ref =<ref name="IUCN">{{cite iucn|language=en|title=''Panthera leo''|errata=2017|name-list-style=amp|author=Bauer, H.|author2=Packer, C.|author3=Funston, P. F.|author4=Henschel, P.|author5=Nowell, K.|year=2016|page=e.T15951A115130419|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T15951A107265605.en|access-date=15 janar 2022}}</ref> | image = Lion waiting in Namibia.jpg | image_caption = Një mashkull në [[Namibia|Namibi]] | image2 = Okonjima Lioness.jpg | image2_caption = Një femër (luaneshë) në Okonimë | genus = Panthera | species = leo<ref name="MSW3">{{MSW3 Carnivora |language=anglisht |id=14000228 |page=546 |heading=''Panthera leo''}}</ref> | authority = [[Karl Lineu|Linnaeus]], 1758<ref name="Linn1758"/> | range_map = Shpërndarja e luanit.jpg | range_map_caption = | subdivision_ranks = [[Nënllojet]] | subdivision = :''[[Panthera leo leo|P. l. leo]]'' :''[[Panthera leo melanochaita|P. l. melanochaita]]'' :{{dagger}}''[[luani Amerikan|P. l. atrox]]'' :{{dagger}}''[[luani i Sri Lankës|P. l. sinhaleyus]]'' | synonyms = ''Felis leo'' {{small|Linnaeus, 1758}} }} [[File:Lion Cubs Phinda 2011.ogv|thumb|right|Video e një luaneshe dhe këlyshëve të saj në Rezervatin Phinda]] '''Luani''' (''Panthera leo'') është një [[Lloji (biologji)|specie]] në familjen [[Felidae]] dhe një anëtar i [[Gjinia (biologji)|gjinisë]] ''[[Panthera]]''. Ёshtë një mace me ndërtim trupor të fuqishëm dhe ka gjoks të thellë, [[Koka|kokë]] të shkurtër, të rrumbullakosur, [[Veshi|veshë]] të rrumbullakët dhe një tufë flokësh në fund të [[Bishti (biologji)|bishtit]]. Luanët kanë [[Dimorfizmi gjinor|dimorfizim gjinor]] ; luanët meshkuj të rritur kanë një [[Luani#Krifa|krifë]] të madhe. Me një gjatësi tipike kokë-trup 184-208 cm meshkujt janë më të mëdhenj se femrat në 160–184 cm . Ёshtë një specie shoqërore , duke formuar grupe të quajtura krenari . Një krenari e luanit përbëhet nga disa meshkuj të rritur, femra dhe këlyshë. Grupet e luaneshave zakonisht gjuajnë së bashku, duke gjuajatur kryesisht [[Thundrakët|thundrakë]] të mëdhenj. Luani është një mishngrënës kyç në habitatin e tij. Në mënyrë tipike, luani banon në [[kullota]] dhe [[savana]] dhe mungon në [[Pylli i dendura|pyje të dendura]]. Zakonisht është më shumë [[kafshë ditore]] sesa macet e tjera të mëdha, por kur persekutohet përshtatet për të qenë aktiv gjatë natës dhe në muzg. Në [[Pleistoceni|Pleistocen]], luani shkonte në të gjithë [[Euroazia|Evroazinë]], [[Afrika|Afrikën]] dhe [[Amerika Veriore|Amerikën Veriore]], por sot ai është reduktuar në popullsi të fragmentuara në Afrikën nën-Sahariane dhe një popullatë e rrezikuar në mënyrë kritike në Indinë perëndimore. Ёshtë renditur si [[Llojet e cënuara|i cënuar]] në [[Listën e Kuqe të BNRN-së]] që nga viti 1996 sepse popullsia në vendet afrikane ka rënë me rreth 43% që nga fillimi i viteve 1990. Popullatat e luanit janë të papërballueshme jashtë zonave të caktuara të mbrojtura. Edhe pse shkaku i rënies nuk është kuptuar plotësisht, humbja e habitatit dhe konfliktet me [[Njeriu|njerëzit]] janë shkaqet më të mëdha për [[Llojet e zhdukura|zhdukje]].[[File:Lion subspecies distribution3.png|thumb|Harta e nënllojeve dhe kladave]]Një nga simbolet më të njohura të kafshëve në kulturën njerëzore, luani është përshkruar gjerësisht në [[skulptura]] dhe [[piktura]], në [[Flamuri|flamuj kombëtar]] dhe në [[Filmi|filma]] dhe [[Letërsia|letërsi]] bashkëkohore. Luanët janë mbajtur në si kafshë beteje që nga koha e [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]] dhe kanë qenë një specie kyçe kërkuar për ekspozim në [[Kopshti zoologjik|kopshte zoologjike]] të gjithë botën që nga fundi i shekullit të 18-të. Paraqitjet kulturore të luanëve ishin të spikatura në periudhën e [[Paleoliti]]t të Parë; gdhendje dhe piktura nga [[Shpella Lascaux|Shpellat Lascaux]] dhe [[Chauvet]] në [[Franca|Francë]] janë datuar nga 17,000 vjet më parë, dhe përshkrimet kanë ndodhur në pothuajse të gjitha kulturat antike dhe mesjetare që përkonin me vargjet e luanit të mëparshëm dhe aktualë. == Etimologjia == Fjala 'luan' rrjedh nga [[gjuha latine]] : leo<ref>{{Cite book|last1=Lewis|first1=C. T.|last2=Short|first2=C.|year=1879|title=A Latin Dictionary. Founded on Andrews' edition of Freund's Latin dictionary|edition=Revised, enlarged|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|chapter=lĕo|chapter-url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dleo2}}</ref>dhe [[Greqishtja e lashtë|gjuha greke e lashtë]] : λέων ( leon ).<ref>{{Cite book|author-link=Henry George Liddell|last1=Liddell|first1=H. G.|author-link2=Robert Scott (philologist)|last2=Scott|first2=R.|year=1940|title=A Greek-English Lexicon|edition=Revised and augmented|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|title-link=A Greek-English Lexicon|chapter=λέων|chapter-url=http://artflsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/perseus/getobject.pl?c.43:1:784.LSJ.721164|page=1043|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=24 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224104131/http://artflsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/perseus/getobject.pl?c.43:1:784.LSJ.721164|url-status=dead}}</ref> Fjala lavi ( [[Gjuha hebraike|hebraisht]] : לָבִיא ) gjithashtu mund të ketë lidhje.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Lion|encyclopedia=Oxford English Dictionary|editor1=Simpson, J.|editor2=Weiner, E.|year=1989|edition=2nd|location=Oxford|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-861186-8}}</ref> Emri gjenerik Panthera është vjen nga fjala latine 'panthēra' dhe fjala e greqishtes së lashtë πάνθηρ 'panter'.<ref>{{cite book|last1=Liddell, H. G.|last2=Scott, R.|name-list-style=amp|year=1940|chapter=πάνθηρ|chapter-url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2377441|title=A Greek-English Lexicon|edition=Revised and augmented|location=Oxford|publisher=Clarendon Press}}</ref> Panthera është fonetikisht e ngjashme me fjalën sanskrite पाण्डर pând-ara që do të thotë 'e verdhë e zbehtë. .<ref>{{cite book|last1=Macdonell, A. A.|year=1929|title=A practical Sanskrit dictionary with transliteration, accentuation, and etymological analysis throughout|location=London|publisher=Oxford University Press|chapter=पाण्डर pând-ara|page=95|chapter-url=https://dsalsrv04.uchicago.edu/cgi-bin/app/macdonell_query.py?qs=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%B0&searchhws=yes|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=8 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308190022/https://dsalsrv04.uchicago.edu/cgi-bin/app/macdonell_query.py?qs=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%B0&searchhws=yes|url-status=dead}}</ref> ==Taksonomia== Felis leo ishte emri shkencor i përdorur nga [[Karl Lineu]] në vitin [[1758]], i cili përshkroi luanin në punën e tij Systema Naturae.<ref name="Linn1758">{{cite book|last=Linnaeus|first=C.|year=1758|title=Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|volume=Tomus I|edition=decima, reformata|location=Holmiae|publisher=Laurentius Salvius|page=41|language=en|chapter=''Felis leo''|chapter-url=https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up}}</ref> Emri i gjinisë Panthera u krijua nga natyralisti gjerman [[Lorenz Oken]] në vitin 1816.<ref>{{cite book|last1=Oken|first1=L.|year=1816|title=Lehrbuch der Zoologie. 2. Abtheilung|location=Jena|publisher=August Schmid & Comp.|page=1052|chapter=1. Art, ''Panthera''|chapter-url=https://books.google.com/books?id=S5o5AAAAcAAJ&pg=PA1052}}</ref> Midis mesit të shekullit të 18-të dhe mesit të shekullit të 20-të, 26 ekzemplarë luanësh u përshkruan dhe u propozuan si [[Nënllojet|nënspecieve]], nga të cilat 11 u njohën si të vlefshme në [[2005]] .<ref name="MSW3" /> Ata ishin të dallohen kryesisht nga madhësia dhe ngjyra e krifës dhe lëkurës së tyre .<ref name="Hemmer" /> ===Nënllojet=== Në shekujt XIX dhe XX, disa ekzemplarë të luanit u përshkruan dhe u propozuan si nënlloje , me rreth një duzinë të njohur si taksa të vlefshme deri në vitin [[2017]].<ref name="MSW3"/> Midis vitit [[2008]] dhe [[2016]], vlerësuesit e Listës së Kuqe të IUCN-së përdorën vetëm dy emra të veçantë: P. l . leo për popullsitë e luanit afrikan dhe P. l. persica për popullsinë e [[Luani Aziatik|luanit aziatik]].<ref name="IUCN"/><ref name="Breitenmoser2008">{{cite iucn|author=Breitenmoser, U.|author2=Mallon, D. P.|author3=Ahmad Khan, J. and|author4=Driscoll, C.|date=2008|volume=2008|page=e.T15952A5327221|title=''Panthera leo'' ssp. ''persica''|doi=10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T15952A5327221.en}}</ref><ref name="Henschel2015">{{cite iucn|author=Henschel, P.|author2=Bauer, H.|author3=Sogbohoussou, E.|author4=Nowell, K.|name-list-style=amp|date=2015|volume=2015|doi=10.2305/IUCN.UK.2015-2.RLTS.T68933833A54067639.en|title=''Panthera leo'' West Africa subpopulation}}</ref> Në vitin 2017, [[Task Forca e Klasifikimit të Maceve]] të Grupit Specialist të Maceve rishikoi taksonominë e luanit , dhe njeh dy nënlloje bazuar në rezultatet e disa studimeve filogjeografike mbi evolucionin e luanit, domethënë: {| class="wikitable sortable" !Nënllojet !Përshkrimi !Fotografia |- |'''[[Panthera leo leo|Luani verior]]''' ''P. l. leo'', (''[[Karl Lineu|Linnaeus]]'') |'''''Panthera leo leo''''' është [[nënllojet|nënlloji]] emërtues i [[luani]]t, i cili është i pranishëm në pjesën [[veriu|veriore]] të [[Afrika|Afrikës]] (veçanërisht në [[Afrika perëndimore|Afrikën Perëndimore]] dhe në veri të [[Afrika Qendrore|Afrikës Qendrore]]) dhe në [[India|Indi]].<ref name="Catsg2017">{{cite journal|author1=Kitchener, A. C.|author2=Breitenmoser-Würsten, C.|author3=Eizirik, E.|author4=Gentry, A.|author5=Werdelin, L.|author6=Wilting, A.|author7=Yamaguchi, N.|author8=Abramov, A. V.|author9=Christiansen, P.|author10=Driscoll, C.|author11=Duckworth, J. W.|author12=Johnson, W.|author13=Luo, S.-J.|author14=Meijaard, E.|author15=O’Donoghue, P.|author16=Sanderson, J.|author17=Seymour, K.|author18=Bruford, M.|author19=Groves, C.|author20=Hoffmann, M.|author21=Nowell, K.|author22=Timmons, Z.|author23=Tobe, S.|year=2017|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group|journal=Cat News|issue=Special Issue 11|issn=1027-2992|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y}}</ref><ref name="Bauer_ vanderMerwe">{{Cite journal|last1=Bauer|first1=H.|last2=Van Der Merwe|first2=S.|doi=10.1017/S0030605304000055|title=Inventory of free-ranging lions ''Panthera leo'' in Africa|journal=Oryx|volume=38|year=2004|issue=1|pages=26–31.}}</ref> Është [[speciet e zhdukura|rajonalisht i zhdukur]] në [[Evropa Jugore|Evropën Jugore]], në [[Azia Jugperëndimore|Azinë Perëndimore]] dhe në [[Afrika Veriore|Afrikën Veriore]]. Në Afrikën Perëndimore dhe Qendrore, luanët janë të kufizuar në [[popullata]] të fragmentuara dhe të izoluara, shumica e të cilëve janë në rënie. Në Indi, ekziston një popullatë e vetme e mbijetuar brenda dhe përreth [[Parku Kombëtar i Pyjeve të Girit|Parkut Kombëtar të Girit]].<ref name="iucn">{{IUCN |assessor=Bauer, H. |assessor2=Packer, C. |assessor3=Funston, P. F. |assessor4=Henschel, P. |assessor5=Nowell, K. |year=2016 |id=15951 |taxon=''Panthera leo'' |version=2017-3 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T15951A107265605.en}}</ref><ref name="Chardonnet2002">{{cite book|author=Chardonnet, P.|year=2002|title=Conservation of the African Lion : Contribution to a Status Survey|location=Paris|publisher=International Foundation for the Conservation of Wildlife, France & Conservation Force, USA|chapter=Chapter II: Population Survey|pages=21–101}}</ref><ref name="Riggioetal2012">{{cite journal|author1=Riggio, J.|author2=Jacobson, A.|author3=Dollar, L.|author4=Bauer, H.|author5=Becker, M.|author6=Dickman, A.|author7=Funston, P.|author8=Groom, R.|author9=Henschel, P.|author10=De Iongh, H.|author11=Lichtenfeld, L.|author12=Pimm, S.|year=2013|url=https://rd.springer.com/article/10.1007/s10531-012-0381-4/fulltext.html|title=The size of savannah Africa: a lion's (''Panthera leo'') view|journal=Biodiversity Conservation|volume=22|issue=1|pages=17–35|doi=10.1007/s10531-012-0381-4}}</ref> Popullata e Afrikës Perëndimore renditet si [[speciet e rrezikuara|e rrezikuar në mënyrë kritike]] në [[Listën e Kuqe të BNRN-së]]; kjo popullatë është e izoluar dhe përmban më pak se 250 individë të pjekur.<ref name="iucn_WAL">{{IUCN |assessor=Henschel, P. |assessor2=Bauer, H. |assessor3=Sogbohoussou, E. |assessor4=Nowell, K. |last-assessor-amp=yes |year=2015 |id=68933833 |taxon=Panthera leo (West Africa subpopulation) |version=2018-1}}</ref> | [[File: Lionss_of_king.jpg |175x175px]] |- |'''[[Panthera leo melanochaita|Luani jugor]]''' ''P. l. melanochaita'' |'''''Panthera leo melanochaita ''''' është një nënlloj luani në Afrikën Jugore dhe Lindore .<ref name="Catsg2017"/> Në këtë pjesë të Afrikës , popullatat e luanëve janë zhdukur rajonalishtnë [[Lesoto]] , [[Xhibuti]] dhe [[Eritrea]] , dhe kërcënohen nga humbja e habitatit dhe vrasja, duke u vrarë nga njerëzit lokalë në shenjë hakmarrje për humbjen e bagëtive, dhe në disa vende gjithashtu nga gjuetin e trofeve.<ref name="iucn">{{cite iucn|title=''Panthera leo''|author=Bauer, H.|author2=Packer, C.|author3=Funston, P. F.|author4=Henschel, P.|author5=Nowell, K.|name-list-style=amp|year=2016|volume=2016|page=e.T15951A115130419}}</ref> Që nga fillimi i shekullit 21, popullatat e luanëve në zonat e mbrojtura të menaxhuara intensivisht në [[Botsvana]], [[Namibi]], [[Republikën Jugafrikane]] dhe [[Zimbabve]] janë rritur, por kanë rënë në vendet e Afrikës Lindore.<ref name="Bauer_al2015">{{cite journal|author1=Bauer, H.|author2=Chapron, G.|author3=Nowell, K.|author4=Henschel, P.|author5=Funston, P.|author6=Hunter, L. T.|author7=Macdonald, D. W.|author8=Packer, C.|name-list-style=amp|year=2015|title=Lion (''Panthera leo'') populations are declining rapidly across Africa, except in intensively managed areas|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-science_2015-12-01_112_48/page/n238|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=112|issue=48|pages=14894–14899|doi=10.1073/pnas.1500664112|pmid=26504235|pmc=4672814|bibcode=2015PNAS..11214894B}}</ref> Në 2005, një Strategji e Ruajtjes së Luanit u zhvillua për Afrikën Lindore dhe Jugore.<ref name="csg2006">{{cite book|author=IUCN Cat Specialist Group|year=2006|title=Conservation Strategy for the Lion ''Panthera leo'' in Eastern and Southern Africa|publisher=IUCN|location=Pretoria, South Africa|url=http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/3.Conservation_Center/3.4._Strategies___Action_Plans/African_lion/IUCN_CatSG_2006_East_and_South_Africa_Lion_Conservation_Strategy.pdf|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=3 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803071138/http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/3.Conservation_Center/3.4._Strategies___Action_Plans/African_lion/IUCN_CatSG_2006_East_and_South_Africa_Lion_Conservation_Strategy.pdf|url-status=dead}}</ref> | [[File: Die_pure_Kraft_-_Löwe_im_Etosha-Nationalpark.JPG|lidhje=https://en.wikipedia.org/wiki/Panthera leo melanochaita.jpg|175x175px]] |} Mostrat e luanit nga disa pjesë të Malësive të [[Etiopia|Etiopisë]] grumbullohen gjenetikisht me ato nga Kameruni, ndërsa luanët nga zona të tjera të grumbullit të Etiopisë me mostra nga [[Afrika lindore|Afrika Lindore]]. Studiuesit, pra, supozojnë se Etiopia është një zonë kontakti midis dy nënllojeve.<ref name="Bertola2016">{{cite journal|author1=Bertola, L. D.|author2=Jongbloed, H.|author3=Van Der Gaag, K. J.|author4=De Knijff, P.|author5=Yamaguchi, N.|author6=Hooghiemstra, H.|author7=Bauer, H.|author8=Henschel, P.|author9=White, P. A.|author10=Driscoll, C. A.|author11=Tende, T.|author12=Ottosson, U.|author13=Saidu, Y.|author14=Vrieling, K.|author15=de Iongh, H. H.|year=2016|title=Phylogeographic patterns in Africa and High Resolution Delineation of genetic clades in the Lion (''Panthera leo'')|journal=Scientific Reports|volume=6|page=30807|doi=10.1038/srep30807|pmid=27488946|pmc=4973251|bibcode=2016NatSR...630807B}}</ref>Të dhënat mbi të gjithë gjenomin e një kampioni historik të luanit të egër nga [[Sudani]] treguan se ai bashkohej me P. l. leo në filogjenetik me bazë të [[ADN]]-s, por me një afinitet të lartë ndaj P. l. melanochaita . Ky rezultat sugjeroi që pozicioni taksonomik i luanëve në [[Afrika qendrore|Afrikën Qendrore]] mund të kërkojë rishikim.<ref name="DeManuel_al2020">{{cite journal|author1=Manuel, M. d.|author2=Ross, B.|author3=Sandoval-Velasco, M.|author4=Yamaguchi, N.|author5=Vieira, F. G.|author6=Mendoza, M. L. Z.|author7=Liu, S.|author8=Martin, M. D.|author9=Sinding, M.-H. S.|author10=Mak, S. S. T.|author11=Carøe, C.|author12=Liu, S.|author13=Guo, C.|author14=Zheng, J.|author15=Zazula, G.|author16=Baryshnikov, G.|author17=Eizirik, E.|author18=Koepfli, K.-P.|author19=Johnson, W. E.|author20=Antunes, A.|author21=Sicheritz-Ponten, T.|name-list-style=amp|author22=Gopalakrishnan, S.|author23=Larson, G.|author24=Yang, H.|author25=O'Brien, S. J.|author26=Hansen, A. J.|author27=Zhang, G.|author28=Marques-Bonet, T.|author29=Gilbert, M. T. P.|title=The evolutionary history of extinct and living lions|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=117|issue=20|pages=10927–10934|doi=10.1073/pnas.1919423117|year=2020|pmid=32366643|pmc=7245068|doi-access=free}}</ref> ===Regjistrimet fosile=== Nënllojet e tjera të luanit ose speciet motra të luanit modern kanë ekzistuar në kohërat parahistorike:<ref name="Christiansen08CaveLions">{{cite journal|last1=Christiansen|first1=P.|year=2008|title=Phylogeny of the great cats (Felidae: Pantherinae), and the influence of fossil taxa and missing characters|journal=[[Cladistics (journal)|Cladistics]]|volume=24|issue=6|pages=977–992|doi=10.1111/j.1096-0031.2008.00226.x|s2cid=84497516}}</ref> {| class="wikitable sortable" !Nënllojet ose llojet motra !Përshkrimi !Fotografia |- |'''[[Luani i Sri Lankës]]''' ''P. l. sinhaleyus'' |[[P. l. sinhaleyus]] ishte një fosil i gërmuar në Sri Lanka , i cili i atribuohej një luani. Mendohet se është zhdukur rreth 39,000 vjet më parë.<ref>{{Cite journal|first1=K.|last1=Manamendra-Arachchi|first2=R.|last2=Pethiyagoda|first3=R.|last3=Dissanayake|first4=M.|last4=Meegaskumbura|name-list-style=amp|year=2005|title=A second extinct big cat from the late Quaternary of Sri Lanka|journal=[[The Raffles Bulletin of Zoology]]|issue=Supplement 12|pages=423–434|url=http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070807215533/http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf|url-status=dead|archive-date=2007-08-07}}</ref> | |- |'''[[Panthera leo fossilis]]''' |P. leo fossilis ishte më i madh se luani modern dhe jetonte në Pleistocenin e Mesëm . Fragmentet e eshtrave u gërmuan në shpella në Mbretërinë e Bashkuar, Gjermani, Itali dhe Republikën Çeke.<ref name="Marciszak2010">{{cite journal|last1=Marciszak|first1=A.|last2=Stefaniak|first2=K.|name-list-style=amp|year=2010|title=Two forms of cave lion: Middle Pleistocene ''Panthera spelaea fossilis'' Reichenau, 1906 and Upper Pleistocene ''Panthera spelaea spelaea'' Goldfuss, 1810 from the Bisnik Cave, Poland|journal=Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie, Abhandlungen|volume=258|issue=3|pages=339–351|doi=10.1127/0077-7749/2010/0117|url=https://www.researchgate.net/publication/233669138}}</ref><ref name="Sabol2014">{{cite journal|last=Sabol|first=M.|year=2014|title=''Panthera fossilis'' (Reichenau, 1906) (Felidae, Carnivora) from Za Hájovnou Cave (Moravia, The Czech Republic): A Fossil Record from 1987-2007|journal=Acta Musei Nationalis Pragae, Series B, Historia Naturalis|volume=70|issue=1–2|pages=59–70|doi=10.14446/AMNP.2014.59|doi-access=free}}</ref> | [[File: Panthera_leo_cf_fossilis_-_radius_-_Ambrona.JPG|175x175px]] |- |[[Luani i shpellës]] ''P. spelaea'' |Luani i shpellës jetonte në Evroazi dhe Beringia gjatë Pleistocenit të Vonë . Ai u zhduk për shkak të ngrohjes së klimës ose zgjerimit njerëzor më së voni nga 11,900 vjet më parë.<ref name="Stuart2011">{{cite journal|last1=Stuart|first1=A. J.|last2=Lister|first2=A. M.|name-list-style=amp|year=2011|title=Extinction chronology of the cave lion ''Panthera spelaea''|journal=Quaternary Science Reviews|volume=30|issue=17|pages=2329–40|doi=10.1016/j.quascirev.2010.04.023|bibcode=2011QSRv...30.2329S}}</ref> Fragmentet e eshtrave të gërmuara në shpellat evropiane, aziatike veriore, kanadeze dhe alaskane tregojnë se ajo varionte nga Evropa nëpër Siberi në Alaskën perëndimore.<ref name="Hemmer2011">{{cite journal|author=Hemmer, H.|year=2011|title=The story of the cave lion – ''Panthera Leo Spelaea'' (Goldfuss, 1810) – A review|journal=Quaternaire|volume=4|pages=201–208|url=https://www.researchgate.net/publication/285886884}}</ref> Ka të ngjarë të ketë evoluar nga P. fossilis ,<ref name="Barnett2016">{{cite journal|last1=Barnett|first1=R.|last2=Mendoza|first2=M. L. Z.|last3=Soares|first3=A. E. R.|last4=Ho|first4=S. Y. W.|last5=Zazula|first5=G.|last6=Yamaguchi|first6=N.|last7=Shapiro|first7=B.|last8=Kirillova|first8=I. V.|last9=Larson|first9=G.|last10=Gilbert|first10=M. T. P.|name-list-style=amp|year=2016|title=Mitogenomics of the Extinct Cave Lion, ''Panthera spelaea'' (Goldfuss, 1810), resolve its position within the ''Panthera'' cats|journal=Open Quaternary|volume=2|page=4|doi=10.5334/oq.24|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9d4f84e6-64c6-49fd-a1dc-a981ba7e8028/download_file?file_format=pdf&safe_filename=Larson%2Bet%2Bal%252C%2BMitogenomics%2Bof%2Bthe%2BExtinct%2BCave%2BLion%252C%2BPanthera%2Bspelaea%2B%2528Goldfuss%252C%2B1810%2529%252C%2Bresolve%2Bits%2Bposition%2Bwit.pdf&type_of_work=Journal+article|doi-access=free|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=3 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201003085724/https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9d4f84e6-64c6-49fd-a1dc-a981ba7e8028/download_file?file_format=pdf&safe_filename=Larson%2Bet%2Bal%252C%2BMitogenomics%2Bof%2Bthe%2BExtinct%2BCave%2BLion%252C%2BPanthera%2Bspelaea%2B%2528Goldfuss%252C%2B1810%2529%252C%2Bresolve%2Bits%2Bposition%2Bwit.pdf&type_of_work=Journal+article|url-status=dead}}</ref> dhe ishte e izoluar gjenetikisht dhe shumë e dallueshme nga luani në Afrikë dhe Azi.<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny">{{Cite journal|last1=Burger|first1=J.|year=2004|title=Molecular phylogeny of the extinct cave lion ''Panthera leo spelaea''|journal=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]]|pmid=15012963|volume=30|issue=3|pages=841–849|doi=10.1016/j.ympev.2003.07.020|url=http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf|last3=Loreille|first3=O.|last4=Hemmer|first4=H.|last5=Eriksson|first5=T.|last6=Götherström|first6=A.|last7=Hiller|first7=J.|last8=Collins|first8=M. J.|last9=Wess|first9=T.|last2=Rosendahl|first2=W.|last10=Alt|first10=K. W.|name-list-style=amp|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070925204424/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf|archivedate=25 shtator 2007}}</ref><ref name="Barnett2016"/> Ёshtë përshkruar në pikturat e shpellave paleolitike , gdhendjet në fildish dhe bustet prej balte.<ref name="Packer00">{{Cite journal|author=Packer, C.|author2=Clottes, J.|name-list-style=amp|title=When Lions Ruled France|journal=Natural History|volume=109|issue=9|pages=52–57|date=2000|url=http://www.cbs.umn.edu/sites/cbs.umn.edu/files/public/downloads/When_lions_ruled_France.pdf|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=20 gusht 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820001207/http://www.cbs.umn.edu/sites/cbs.umn.edu/files/public/downloads/When_lions_ruled_France.pdf|url-status=dead}}</ref> | [[File:Hoehlenloewe_CaveLion_hharder.jpg|175x175px]] |- |[[Luani amerikan]] ''P. astrox'' |Luani amerikan varionte në Amerikë nga Kanadaja deri në [[Patagoni]] .<ref name="Chimento2017">{{Cite journal|last1=Chimento|first1=N. R.|last2=Agnolin|first2=F. L.|name-list-style=amp|year=2017|title=The fossil American lion (''Panthera atrox'') in South America: Palaeobiogeographical implications|journal=Comptes Rendus Palevol|volume=16|issue=8|pages=850–864|doi=10.1016/j.crpv.2017.06.009|url=https://www.researchgate.net/publication/321056731|doi-access=free}}</ref> Luani amerikan doli kur një popullsi luanësh shpellash në Beringia u izolua në jug të Akullit Cordilleran rreth 370,000 vjet më parë.<ref>{{cite journal|last1=Harington|first1=C. R.|title=Pleistocene remains of the lion-like cat (''Panthera atrox'') from the Yukon Territory and northern Alaska|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-earth-sciences_1969-10_6_5/page/1277|journal=Canadian Journal of Earth Sciences|volume=6|issue=5|year=1969|pages=1277–1288|doi=10.1139/e69-127|bibcode=1969CaJES...6.1277H}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Christiansen|first1=P.|last2=Harris|first2=J. M.|name-list-style=amp|title=Craniomandibular morphology and phylogenetic affinities of ''Panthera atrox'': implications for the evolution and paleobiology of the lion lineage|year=2009|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=29|issue=3|pages=934−945|doi=10.1671/039.029.0314|s2cid=85975640}}</ref> Një fosil nga Edmonton daton në 11,355 55 vjet më parë.<ref name="King2013">{{Cite journal|doi=10.1080/08912963.2013.861462|title=Phylogenetics of ''Panthera'', including ''Panthera atrox'', based on craniodental characters|journal=[[Historical Biology]]|volume=26|issue=6|pages=827–833|url=https://www.researchgate.net/publication/265790587|date=2014|last1=King|first1=L. M.|last2=Wallace|first2=S. C.|s2cid=84229141|name-list-style=amp}}</ref> | [[File:Panthera_leo_atrox_Sergiodlarosa.jpg |175x175px]] |}[[File:Two cladograms for Panthera.svg|thumb|right|Kladogrami i studimit të 2006 ,<ref name="Johnson2006" /><ref name="werdelin2009">{{cite journal|last1=Werdelin|first1=L.|last2=Yamaguchi|first2=N.|last3=Johnson|first3=W. E.|last4=O'Brien|first4=S. J.|name-list-style=amp|title=Phylogeny and evolution of cats (Felidae)|journal=Biology and Conservation of Wild Felids|year=2010|pages=59–82|url=https://www.researchgate.net/publication/266755142}}</ref> stidimi i 2010<ref name="davis2010" /> dhe studimi i 2011.<ref name="mazak2011" /> ]] ===Evolucioni=== [[File:Cave lion range.png|thumb|e kuqe ''Panthera spelaea''{{break}}blu ''P. atrox''{{break}}jeshile ''P. leo''{{break}}{{break}}Harta e shpërndarjes maksimale të luanit.]] Analizat filogjenetike të ADN- së bërthamore dhe mitokondriale nga të gjitha specie e Felidae tregojnë se zhvillimi i tyre evolucionar filloi në [[Azia|Azi]] në [[Miocen]] rreth 14,45 - 8,38 milion vjet më parë në 16.76 deri në 6.46 milion vjet më parë . Prejardhja e Panthera vlerësohet të ketë devijuar gjenetikisht nga rreth 9.32 deri në 4,47 milionë vjet më parë në 11.75 në 0.97 milion vjet më parë .<ref name="Johnson2006">{{cite journal|last1=Johnson|first1=W. E.|last2=Eizirik|first2=E.|last3=Pecon-Slattery|first3=J.|last4=Murphy|first4=W. J.|last5=Antunes|first5=A.|last6=Teeling|first6=E.|last7=O'Brien|first7=S. J.|name-list-style=amp|title=The late miocene radiation of modern Felidae: A genetic assessment|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=311|issue=5757|pages=73–77|date=2006|pmid=16400146|doi=10.1126/science.1122277|bibcode=2006Sci...311...73J|s2cid=41672825|url=https://zenodo.org/record/1230866}}</ref><ref name="Werdelin2010">{{cite book|last1=Werdelin|first1=L.|last2=Yamaguchi|first2=N.|last3=Johnson|first3=W. E.|last4=O'Brien|first4=S. J.|name-list-style=amp|chapter=Phylogeny and evolution of cats (Felidae)|date=2010|pages=59–82|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|isbn=978-0-19-923445-5|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/266755142|editor1-last=Macdonald|editor1-first=D. W.|editor2-last=Loveridge|editor2-first=A. J.|title=Biology and Conservation of Wild Felids}}</ref><ref name="Li_al2016">{{cite journal|last1=Li|first1=G.|last2=Davis|first2=B. W.|last3=Eizirik|first3=E.|last4=Murphy|first4=W. J.|name-list-style=amp|date=2016|title=Phylogenomic evidence for ancient hybridization in the genomes of living cats (Felidae)|journal=Genome Research|volume=26|issue=1|pages=1–11|doi=10.1101/gr.186668.114|pmid=26518481|pmc=4691742}}</ref> Origjina gjeografike e Panthera ka shumë të ngjarë [[Azia Qendrore|Azinë Qendrore]] veriore.<ref name="Tseng2014">{{cite journal|author1=Tseng, Z. J.|author2=Wang, X.|author3=Slater, G. J.|name-list-style=amp|author4=Takeuchi, G. T.|author5=Li, Q.|author6=Liu, J.|author7=Xie, G.|date=2014|title=Himalayan fossils of the oldest known pantherine establish ancient origin of big cats|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=281|issue=1774|page=20132686|doi=10.1098/rspb.2013.2686|pmid=24225466|pmc=3843846|doi-access=free}}</ref> Rezultatet e analizave ndryshojnë në marrëdhënien filogjenetike të luanit; ishte menduar të formohej një grup motër me [[Jaguari|jaguarin]] ( P. onca ) që u nda rreth 1.22 milion vjet më parë ,<ref name="Johnson2006"/> por edhe me [[Leopardi|leopardin]] ( P. pardus ) që u nda 3.1 deri 1.95 milion vjet më parë<ref name="davis2010">{{cite journal|last1=Davis|first1=B. W.|last2=Li|first2=G.|last3=Murphy|first3=W. J.|name-list-style=amp|title=Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, ''Panthera'' (Carnivora: Felidae)|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|year=2010|volume=56|issue=1|pages=64–76|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.036|pmid=20138224|url=https://www.academia.edu/12157986}}</ref><ref name="mazak2011">{{cite journal|last1=Mazák|first1=J. H.|last2=Christiansen|first2=P.|last3=Kitchener|first3=A. C.|last4=Goswami|first4=A.|name-list-style=amp|title=Oldest known pantherine skull and evolution of the tiger|journal=PLOS ONE|year=2011|volume=6|issue=10|pages=e25483|doi=10.1371/journal.pone.0025483|pmid=22016768|pmc=3189913|bibcode=2011PLoSO...625483M}}</ref> në 4,32 deri 0,02 milion vjet më parë . Vlerësimet për kohën e divergjencës së linjave moderne dhe luanit të shpellës variojnë nga 529,000 deri 392,000 vjet më parë bazuar në shkallën e mutacionit për kohën e gjenerimit të luanit modern. Nuk ka asnjë provë për rrjedhën e gjeneve midis dy linjave, që tregojnë se ato nuk kishin të njëjtën zonë gjeografike.<ref name="DeManuel_al2020" /> Luanët e shpellave evroaziatikë dhe amerikanë u zhdukën në fund të periudhës së fundit akullnajore pa pasardhës mitokondrial në kontinente të tjera.<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /><ref name="Barnett">{{Cite journal|last1=Barnett|first1=R.|last2=Shapiro|first2=B.|author-link2=Beth Shapiro|last3=Barnes|first3=I.|last4=Ho|first4=S. Y. W.|last5=Burger|first5=J.|author-link5=Joachim Burger|last6=Yamaguchi|first6=N.|last7=Higham|first7=T. F. G.|last8=Wheeler|first8=H. T.|title=Phylogeography of lions (''Panthera leo'' ssp.) reveals three distinct taxa and a late Pleistocene reduction in genetic diversity|journal=[[Molecular Ecology]]|date=2009|volume=18|issue=8|pages=1668–1677|pmid=19302360|doi=10.1111/j.1365-294X.2009.04134.x|first9=W.|last9=Rosendahl|last10=Sher|first10=A. V.|last11=Sotnikova|first11=M.|last12=Kuznetsova|first12=T.|last13=Baryshnikov|first13=G. F.|last14=Martin|first14=L. D.|last15=Harington|first15=C. R.|last16=Burns|first16=J. A.|last17=Cooper|first17=A.|s2cid=46716748|name-list-style=amp|url=http://www.zin.ru/Labs/theriology/eng/staff/baryshnikov/references/barnett_et_al_2009.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Argant, A.|author2=Brugal, J.-P.|name-list-style=amp|year=2017|title=The cave lion ''Panthera (Leo) spelaea'' and its evolution: ''Panthera spelaea intermedia'' nov. subspecies|journal=Acta Zoologica Cracoviensia|volume=60|issue=2|pages=58–103|doi=10.3409/azc.60_2.59|doi-access=free}}</ref> Luani modern ishte ndoshta shpërndarë gjerësisht në Afrikë gjatë Pleistocenit të Mesëm dhe filluan të shkonin drejt Afrikës Sub-Sahariane gjatë Pleistocenit të Vonë. Popullsitë e luanit në [[Afrika lindore|Afrikën Lindore]] dhe Jugore u ndanë nga popullsitë në [[Afrika perëndimore|Afrikën Perëndimore]] dhe Veriore, kur pylli ekuatorial ekuivalent u zgjerua 183.500 në 81.800 vjet më parë.<ref name="Barnett_al2014">{{cite journal|author1=Barnett, R.|author2=Yamaguchi, N.|author3=Shapiro, B.|author4=Ho, S. Y.|author5=Barnes, I.|author6=Sabin, R.|author7=Werdelin, L.|author8=Cuisin, J.|name-list-style=amp|author9=Larson, G.|year=2014|title=Revealing the maternal demographic history of ''Panthera leo'' using ancient DNA and a spatially explicit genealogical analysis|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=14|issue=1|page=70|doi=10.1186/1471-2148-14-70|pmid=24690312|pmc=3997813|doi-access=free}}</ref> Ata ndanë një paraardhës të zakonshëm ndoshta midis 98,000 dhe 52,000 vjet më parë.<ref name="DeManuel_al2020" /> Për shkak të zgjerimit të [[Saharaja|Saharasë]] midis 83,100 dhe 26,600 vjet më parë, popullsitë e luanit në [[Afrika perëndimore|Afrikën Perëndimore]] dhe Veriore u ndanë. Ndërsa pylli i shiut u zhduk dhe kështu krijoi habitatet më të hapura, luanët u zhvendosën nga Perëndimi në Afrikën Qendrore. Luanët nga [[Afrika veriore|Afrika e Veriut]] u shpërndanë në [[Evropa Jugore|Evropën Jugore]] dhe Azinë midis 38.800 dhe 8.300 më parë. Zhdukja e luanëve në Evropën Jugore, Afrikën e Veriut dhe [[Lindja e Mesme|Lindjen e Mesme]] ndërpreu rrjedhën e gjeneve midis popullsisë së luanit në Azi dhe Afrikë. Provat gjenetike zbuluan mutacione të shumta në mostrat e luanit nga Afrika Lindore dhe Jugore, gjë që tregon se ky grup ka një histori më të gjatë evolucionare sesa mostrat e luanit gjenetikisht më pak të larmishëm nga Azia dhe Afrika Perëndimore dhe Qendrore.<ref name="Bertola2011">{{Cite journal|last1=Bertola|first1=L. D.|last2=Van Hooft|first2=W. F.|last3=Vrieling|first3=K.|last4=Uit De Weerd|first4=D. R.|last5=York|first5=D. S.|last6=Bauer|first6=H.|last7=Prins|first7=H. H. T.|last8=Funston|first8=P. J.|last9=Udo De Haes|first9=H. A.|last10=Leirs|first10=H.|last11=Van Haeringen|first11=W. A.|last12=Sogbohossou|first12=E.|last13=Tumenta|first13=P. N.|last14=De Iongh|first14=H. H.|name-list-style=amp|year=2011|title=Genetic diversity, evolutionary history and implications for conservation of the lion (''Panthera leo'') in West and Central Africa|journal=Journal of Biogeography|volume=38|issue=7|pages=1356–1367|doi=10.1111/j.1365-2699.2011.02500.x}}</ref> ===Hibridët=== Në kopshtin zoologjik, luanët janë kryqëzuar me [[Tigri|tigra]] për të krijuar [[Hibridët e panterave|hibridë]] për kuriozitetin e vizitorëve ose për qëllime shkencore.<ref>{{cite journal|author=Pocock, R. I.|year=1898|title=Lion-Tiger Hybrid|journal=Nature|volume=58|issue=1496|page=200|doi=10.1038/058200b0|url=https://zenodo.org/record/1889713|bibcode=1898Natur..58Q.200P|s2cid=4056029}}</ref><ref>{{cite book|author=Benirschke, K.|title=Comparative aspects of reproductive failure|pages=218––234|publisher=Springer|location=Berlin, Heidelberg|year=1967|chapter=Sterility and fertility of interspecific mammalian hybrids|doi=10.1007/978-3-642-48949-5_12|isbn=978-3-642-48949-5}}</ref> [[Ligri]] është më i madhë se sa një luan dhe një tigër, ndërsa shumica e [[Tigoni|tigonëve]] janë relativisht të vegjël në krahasim me prindërit e tyre për shkak të efekteve gjenomit reciprok.<ref name="shi">{{cite thesis|last=Shi|first=W.|year=2005|title=Growth and Behaviour: Epigenetic and Genetic Factors Involved in Hybrid Dysgenesis|type=PhD|series=Digital Comprehensive Summaries of Uppsala Dissertations from the Faculty of Science and Technology|publisher=Acta Universitatis Upsaliensis|location=Uppsala|chapter=Hybrid dysgenesis effects|page=8–10|chapter-url=http://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:165749/FULLTEXT01.pdf|url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-4784}}</ref><ref name="Carnivores">{{Cite book|last1=Rafferty|first1=J. P.|title=Carnivores: Meat-eating Mammals|date=2011|location=New York|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-61530-340-3|chapter=The Liger|page=120|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EMui7zVOqeUC&pg=PA120|accessdate=4 korrik 2014}}</ref> [[Leoponi]] është një hibrid midis një luani dhe leopardi.<ref>{{Cite journal|author1=Zhang, Z.|author2=Chen, J.|author3=Li, L.|author4=Tao, M.|author5=Zhang, C.|author6=Qin, Q.|author7=Xiao, J.|author8=Liu, Y. & Liu, S.|title=Research advances in animal distant hybridization|year=2014|journal=Science China Life Sciences|volume=57|issue=9|pages=889–902|doi=10.1007/s11427-014-4707-1|pmid=25091377|s2cid=18179301|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s11427-014-4707-1.pdf}}</ref> ==Përshkrim== {{multiple image|align=right|direction=vertical |image1=Lioness 12.jpg|caption1=Një luanesh me gishtin karakteristik |image2=Description iconographique comparée du squelette et du système dentaire des mammifères récents et fossiles (Panthera leo).jpg|caption2=Skeleti}} Luani është një mace muskulore, me gjoks të thellë, me një kokë të shkurtër të rrumbullakët, [[Qafa|qafë]] të ulur dhe veshë të rrumbullakët. [[Gëzofi]] i yij ndryshon nga ngjyrë kafe e lehtë në gri të argjendtë, të kuqe të verdhë dhe kafe të errët. Një luan i lindur i ri ka njolla të errëta , të cilat zbehen ndërsa këlyshi arrin moshën madhore, megjithëse njolla të zbehta shpesh mund të shihen ende në këmbë dhe në nënshartesa. Luani është i vetmi anëtar i familjes së maceve që shfaq dimorfizëm gjinor të dukshëm . Meshkujt kanë kokë më të gjerë dhe një krifë të spikatur që rritet poshtë dhe prapa duke mbuluar pjesën më të madhe të kokës, qafës, shpatullave dhe gjoksit. Krifa është tipike në ngjyrë kafe dhe me [[Qimja|qime]] të verdha, ndryshku dhe të zeza.<ref name="Guggisberg1975"/><ref name="Haas2005">{{cite journal|author1=Haas, S. K.|author2=Hayssen, V.|author3=Krausman, P. R.|title=''Panthera leo''|year=2005|journal=Mammalian Species|volume=762|pages=1–11|url=http://www.science.smith.edu/msi/pdf/762_Panthera_leo.pdf|doi=10.1644/1545-1410(2005)762[0001:PL]2.0.CO;2|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728131140/http://www.science.smith.edu/msi/pdf/762_Panthera_leo.pdf|archive-date=28 korrik 2017}}</ref> Bishti i të gjithë luanëve përfundon me një çufkë të errët, me flokë që në disa luanë arrin afërsisht 5 mm me gjatësi të fortë, "shpinë" që formohet nga pjesët e fundit, të bashkuara me kockat e bishtit. Funksionet e nxitjes janë të panjohura. Çufka mungon në lindje dhe zhvillohet në rreth 5 <sup>1</sup> ⁄ <sub>2</sub> muajsh. Ёshtë lehtësisht i identifikueshme nga mosha shtatë muajsh.<ref name="Schaller28">[[#Schaller|Schaller]], pp. 28−30.</ref> Nga llojet e gjalla të felidëve, luani rivalizohet vetëm nga tigri në gjatësi, peshë dhe lartësi në sup.<ref name="Mitra2005">{{cite book|last1=Mitra|first1=S.|title=Gir Forest and the saga of the Asiatic lion|year=2005|publisher=Indus|location=New Delhi|url=https://books.google.com/books?id=J0rME6RjC1sC&pg=PP1|isbn=978-8173871832}}</ref> Kafka e tij është shumë e ngjashme me atë të tigrit, megjithëse rajoni frontal është zakonisht më i rrafshët, dhe ka një rajon postorbital pak më të shkurtër dhe hapje të gjerë të [[Hunda|hundës]] sesa ato të tigrit. Për shkak të sasisë së variacionit të kafkës në të dy nënllojet, zakonisht vetëm struktura e nofullës së poshtme mund të përdoret si një tregues i besueshëm i specieve.<ref name="Pocock1939">{{cite book|author=Pocock, R. I.|year=1939|title=The Fauna of British India, including Ceylon and Burma. Mammalia. Volume 1|publisher=Taylor and Francis Ltd.|location=London|chapter=''Panthera leo''|pages=212–222|chapter-url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n261/mode/2up}}</ref><ref name="USSR">{{Cite book|last1=Heptner|first1=V. G.|last2=Sludskii|first2=A. A.|orig-year=1972|year=1992|title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola|trans-title=Mammals of the Soviet Union, Volume II, Part 2|publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation|location=Washington DC|chapter=Lion|chapter-url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/82/mode/2up|pages=83–95|isbn=978-90-04-08876-4}}</ref> Madhësia dhe pesha e luanëve të rritur ndryshojnë në të gjithë gamën globale dhe habitatet.<ref name="Smuts_etal_1980">{{Cite journal|last=Smuts|first=G. L.|author2=Robinson, G. A.|author3=Whyte, I. J.|title=Comparative growth of wild male and female lions (''Panthera leo'')|journal=Journal of Zoology|year=1980|volume=190|issue=3|pages=365–373|doi=10.1111/j.1469-7998.1980.tb01433.x}}</ref><ref name="Chellam1993">{{cite book|author=Chellam, R. and A. J. T. Johnsingh|year=1993|chapter=Management of Asiatic lions in the Gir Forest, India|pages=409–23|title=Mammals as predators: the proceedings of a symposium held by the Zoological Society of London and the Mammal Society, London. Volume 65 of Symposia of the Zoological Society of London|editor1-last=Dunstone|editor1-first=N.|editor2-last=Gorman|editor2-first=M. L.|publisher=Zoological Society of London|location=London}}</ref><ref name="BCKM1993">{{cite book|author=Brakefield, T.|chapter=Lion: Sociable Simba|chapter-url=https://books.google.com/books?id=szBm5kPeC-cC&pg=PA50|pages=[https://archive.org/details/bigcatskingdomof0000brak/page/50 50–67]|title=Big Cats: Kingdom of Might|publisher=Voyageur Press|location=London|year=1993|isbn=978-0-89658-329-0|url=https://archive.org/details/bigcatskingdomof0000brak/page/50}}</ref><ref name="nowak">{{Cite book|last=Nowak|first=R. M.|year=1999|title=Walker's Mammals of the World|location=Baltimore|publisher=Johns Hopkins University Press|chapter=''Panthera leo''|pages=832–834|chapter-url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PR832|isbn=978-0-8018-5789-8}}</ref> Llogaritë e disa individëve që ishin më të mëdhenj se mesatarja ekzistojnë nga Afrika dhe India.<ref name="Guggisberg1975" /><ref name="CAP">{{Cite book|last1=Nowell|first1=K.|last2=Jackson|first2=P.|title=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan|chapter-url=http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf|year=1996|publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group|location=Gland, Switzerland|isbn=978-2-8317-0045-8|pages=17–21; 37–41|chapter=African lion, ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758); Asiatic lion, ''Panthera leo persica'' (Meyer, 1826)}}</ref><ref name="Smuts et al., 1982">{{cite book|author=Smuts, G. L.|year=1982|title=Lion|location=Johannesburg, South Africa|publisher=MacMillan}}</ref><ref name="Sinha1987">{{cite thesis|author=Sinha, S. P.|year=1987|title=''Ecology of wildlife with special reference to the lion (''Panthera leo persica'') in Gir Wildlife Sanctuary, Saurashtra, Gujurat''|type=PhD|publisher=Saurashtra University|location=Rajkot|isbn=978-3844305456}}</ref> {| class="wikitable" !Mesatarja !!Luanesha !!Luani |- |Gjatësia e kokës dhe trupit ||{{convert|160|-|184|cm|in|abbr=on}}<ref name="West2013">{{cite book|last1=West|first1=P. M.|last2=Packer|first2=C.|chapter=''Panthera leo'' Lion|pages=150–159|chapter-url=https://books.google.com/books?id=B_07noCPc4kC&pg=RA4-PA150|editor1=Kingdon, J.|editor2=Happold, D.|editor3=Butynski, T.|editor4=Hoffmann, M.|editor5=Happold, M.|editor6=Kalina, J.|title=Mammals of Africa|year=2013|publisher=Bloomsbury Publishing|location=London|isbn=978-1-4081-8996-2}}</ref> ||{{convert|184|-|208|cm|in|abbr=on}}<ref name="West2013"/> |- |Gjatësia e trupit ||{{convert|72|-|89.5|cm|in|abbr=on}}<ref name="West2013"/> ||{{convert|82.5|-|93.5|cm|in|abbr=on}}<ref name="West2013"/> |- |Pesha ||{{convert|118.37|-|143.52|kg|lb|abbr=on}}në Afrkën e Jugut,<ref name="Smuts_etal_1980"/>{{break}}{{convert|119.5|kg|lb|abbr=on}} në Afrikën lindore,<ref name="Smuts_etal_1980"/>{{break}}{{convert|110|-|120|kg|lb|abbr=on}} në Indi<ref name="Chellam1993"/> ||{{convert|186.55|-|225|kg|lb|abbr=on}} në Afrkën e Jugut,<ref name="Smuts_etal_1980"/>{{break}}{{convert|174.9|kg|lb|abbr=on}} në Afrikën lindore,<ref name="Smuts_etal_1980"/>{{break}}{{convert|160|-|190|kg|lb|abbr=on}} në Indi<ref name="Chellam1993"/> |} {{multiple image|align=right|direction=vertical |image1=Lion (Panthera leo) male 6y.jpg|caption1=Një mashkull 6 vjecar në Afrkën e Jugut |image2=West African male lion.jpg|caption2=Mashkull në Afrikën perëndimore}} ===Krifa=== Krifa e luanit mashkull është tipari më i dallueshëm i specieve.<ref name="Hemmer">{{cite journal|author=Hemmer, H.|year=1974|title=Untersuchungen zur Stammesgeschichte der Pantherkatzen (''Pantherinae'') Teil 3. Zur Artgeschichte des Löwen ''Panthera (Panthera) leo'' (Linnaeus, 1758)|journal=Veröffentlichungen der Zoologischen Staatssammlung|volume=17|pages=167–280|url=https://archive.org/stream/verfentlichungen171974zool#page/178/mode/2up}}</ref> Mund të ketë evoluar rreth 320,000-190,000 vjet më parë.<ref name="Yamaguchietal2004Mane">{{Cite journal|last1=Yamaguchi|first1=Nobuyuki|last2=Cooper|first2=A.|last3=Werdelin|first3=L.|last4=MacDonald|first4=David W.|date=2004|title=Evolution of the mane and group-living in the lion (''Panthera leo''): a review|journal=Journal of Zoology|volume=263|issue=4|pages=329–342|doi=10.1017/S0952836904005242}}</ref> Fillon të rritet kur luanët janë rreth një vjeç. [[Ngjyra]] e krifës ndryshon dhe errësohet me [[Mosha|moshën]]; hulumtimet tregojnë se ngjyra dhe madhësia e tij janë të ndikuara nga faktorë mjedisorë siç është temperatura mesatare e ambientit. Gjatësia e krifës me sa duket sinjalizon luftimin në marrëdhëniet mashkull-mashkull; individët me errësirë mund të kenë jetë më të gjatë që kanë nisur të jenë riprodhues dhe pasardhësit kanë mbijetesë më të madhe, megjithëse vuajnë në muajt më të nxehtë të vitit. Prania, mungesa, ngjyra dhe madhësia e krifës shoqërohen me parakushtin gjenetik, pjekurinë seksuale dhe klimën; një krifë e madhe tregon një kafshë të shëndetshme. Në [[Parkun Kombëtar Serengeti|Parkun Kombëtar të Serengetit]] , luaneshat favorizojnë meshkujt me krifë të dendur dhe të errët si bashkëshortë.<ref name="West">{{Cite journal|last=West|first=P. M.|author2=Packer, C.|date=2002|title=Sexual Selection, Temperature, and the Lion's Mane|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1338|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=297|issue=5585|pages=1339–1943|doi=10.1126/science.1073257|pmid=12193785|bibcode=2002Sci...297.1339W|s2cid=15893512}}</ref><ref>{{cite journal|author=West, P. M.|year=2005|title=The Lion's Mane: Neither a token of royalty nor a shield for fighting, the mane is a signal of quality to mates and rivals, but one that comes with consequences|url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_may-june-2005_93_3/page/226|journal=American Scientist|volume=93|issue=3|pages=226–235|doi=10.1511/2005.3.226|jstor=27858577}}</ref> Temperatura e ftohtë e ambientit në kopshtin zoologjik evropian dhe në Amerikën e Veriut mund të rezultojë në një krifë më të rëndë.<ref name="BarnettYamaguchi2006" /> Luanët aziatikë zakonisht kanë krifë më të rrallë se luanët mesatarë afrikanë.<ref name="Menon">{{Cite book|last=Menon|first=V.|year=2003|title=A Field Guide to Indian Mammals|url=https://archive.org/details/fieldguidetoindi0000meno|location=New Delhi|publisher=Dorling Kindersley India|isbn=978-0-14-302998-4}}</ref> Pothuajse të gjithë luanët meshkuj në [[Parkun Kombëtar Pendjari]] janë ose pa krifë ose kanë krifë shumë të shkurtër.Luan menalez është raportuar edhe në Senegal, në Parkun Kombëtar Dinder në [[Sudani|Sudan]] dhe në Parkun Kombëtar Tsavo Lindor , [[Kenia]]. Luani origjinal mashkull i bardhë nga Timbavati në [[Republika Jugafrikane|Republika jugafrkane]] ishte gjithashtu i pastër. ===Variacioni i ngjyrave=== Luani i bardhë është një morf i rrallë me një kusht gjenetik të quajtur leucism . Nuk është [[albino]]; ka pigmentim normal në [[Syri|sy]] dhe [[Lëkura|lëkurë]]. Luanët e bardhë janë parë herë pas here brenda dhe përreth Parkut Kombëtar Kruger dhe Rezervatit të Lojërave Private Timbavati në Afrikën Jugore lindore. Ata u zhdukën në të egër në vitet 1970, duke ulur kështu pishinën e gjenit të bardhë të luanit . Sidoqoftë, 17 lindje janë regjistruar në pesë krenari midis 2007 dhe 2015.<ref>{{cite journal|last1=Turner|first1=J. A.|last2=Vasicek|first2=C. A.|last3=Somers|first3=M. J.|year=2015|title=Effects of a colour variant on hunting ability: the white lion in South Africa|journal=Open Science Repository Biology|page=e45011830}}</ref>Luanët e bardhë janë zgjedhur për mbarështim në robëri.<ref>{{Cite book|last=McBride|first=C.|title=The White Lions of Timbavati|url=https://archive.org/details/whitelionsoftimb00mcbr|year=1977|publisher=E. Stanton|location=Johannesburg|isbn=978-0-949997-32-6}}</ref>Ata thuhet se janë riprodhuar në kampe në Afrikën e Jugut për t'u përdorur si trofe për t'u vrarë gjatë gjuetive të konservuara .<ref>{{Cite book|last=Tucker|first=L.|title=Mystery of the White Lions—Children of the Sun God|year=2003|publisher=Npenvu Press|location=Mapumulanga|isbn=978-0-620-31409-1}}</ref> ==Shpërndarja dhe habitati== [[File:Asiatic lion 01.jpg|thumb|Luan në Indi]] Luanët afrikanë jetojnë në një popullsi të shpërndarë në të gjithë Afrikën Sub-Sahariane. Luani preferon [[fusha me bar]] dhe [[savana]], [[Lugina e lumit|luginat e lumenjve]] dhe pyje të hapura me shkurre. Mungon nga pyjet e shiut dhe rrallëherë hyn në pyll të mbyllur. Në malin Elgon , luani është regjistruar në një lartësi prej 3.600 m dhe afër vijës së borës në malin Kenia .<ref name="Guggisberg1975">{{Cite book|last=Guggisberg|first=C. A. W.|title=Wild Cats of the World|year=1975|publisher=Taplinger Publishing|location=New York|isbn=978-0-8008-8324-9|chapter=Lion ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758)|pages=[https://archive.org/details/wildcatsofworld00gugg/page/138 138–179]|chapter-url=https://archive.org/details/wildcatsofworld00gugg/page/138}}</ref> Luanët ndodhen në kullotat e savanës me pemë akacie të shpërndara , të cilat shërbejnë si hije. Luani aziatik tani mbijeton vetëm në dhe përreth Parkut Kombëtar Gir në Gujarat , [[India]] Perëndimore. Habitati i tij është një përzierje e pyllit të thatë të savanës dhe pylli të pastruar nga bimësia .<ref name="Breitenmoser2008"/> ===Gama historike=== Në Afrikë, rrezja e luanit fillimisht përshkoi pjesën më të madhe të zonës qendrore të pyjeve me shi dhe shkretëtirën e Saharasë .<ref name="Schaller5">[[#Schaller|Schaller]], p. 5.</ref>Në vitet 1960, ai u zhuk në Afrikë Veriore , përveç në pjesën jugore të Sudanit.<ref name="Chardonnet2002"/><ref name="Riggio2013">{{cite journal|author=Riggio, J.|author2=Jacobson, A.|author3=Dollar, L.|author4=Bauer, H.|author5=Becker, M.|author6=Dickman, A.|author7=Funston, P.|author8=Groom, R.|author9=Henschel, P.|author10=de Iongh, H.|author11=Lichtenfeld, L.|author12=Pimm, S.|year=2013|title=The size of savannah Africa: a lion's (''Panthera leo'') view|journal=Biodiversity Conservation|volume=22|issue=1|pages=17–35|doi=10.1007/s10531-012-0381-4|doi-access=free}}</ref><ref name="Black_al2013">{{cite journal|last1=Black|first1=S. A.|last2=Fellous|first2=A.|last3=Yamaguchi|first3=N.|last4=Roberts|first4=D. L.|year=2013|title=Examining the Extinction of the Barbary Lion and Its Implications for Felid Conservation|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=4|page=e60174|doi=10.1371/journal.pone.0060174|pmid=23573239|pmc=3616087|bibcode=2013PLoSO...860174B}}</ref> [[Skeda:Modern lion locations in southeastern Europe except Caucasus.png|parapamje|Harta e shpërndarjes së fosileve të luanit në [[Ballkani|Ballkan]] me të kuqe]] Në Evropën Jugore dhe Azinë, luani dikur shkonte në rajone ku kushtet klimatike mbështesin një bollëk me pre.<ref>{{cite journal|last1=Schnitzler|first1=A.|last2=Hermann|first2=L.|title=Chronological distribution of the tiger ''Panthera tigris'' and the Asiatic lion ''Panthera leo persica'' in their common range in Asia|journal=[[Mammal Review]]|volume=49|issue=4|pages=340–353|doi=10.1111/mam.12166|date=2019}}</ref>Në [[Greqia|Greqi]], ishte e zakonshme siç raportohet nga [[Herodoti]] në 480 pes; ai u konsiderua i rrallë nga 300 pes dhe u zhduk rreth 100 pas Krishtit.<ref name="Guggisberg1975" /> Ishte i pranishme në Kaukaz deri në shekullin e 10-të.<ref name="USSR" /> Ka jetuar në Palestinë deri në Mesjetë , dhe në [[Azia Jugperëndimore|Azinë Jugperëndimore]] deri në fund të shekullit të 19-të. Nga fundi i shekullit të 19-të, ai ishte zhdukur në pjesën më të madhe të [[Turqia|Turqisë]].<ref>{{cite book|author=Üstay, A. H.|year=1990|title=Hunting in Turkey|publisher=BBA|location=Istanbul}}</ref> Luani i fundit në [[Irani|Iran]] u pa në 1942 rreth 65 km në veriperëndim të Dezfulit ,<ref name="Firouz05">{{cite book|last=Firouz|first=E.|year=2005|url={{Google books |plainurl=yes |id=t2EZCScFXloC |page=66}}|title=The complete fauna of Iran|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1-85043-946-2|pages=5–67}}</ref> megjithëse kufomat e një luaneshe u gjetën në brigjet e lumit Karun në Provincën Khūzestān në 1944.<ref name="simba" /> Dikur shkonte nga Sind dhe Punjab në [[Pakistani|Pakistan]] deri në [[Bengali|Bengal]] dhe Lumi Narmada në Indinë qendrore.<ref name="Kinnear1920">{{cite journal|author=Kinnear, N. B.|year=1920|title=The past and present distribution of the lion in southeastern Asia|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=27|pages=34–39|url=https://archive.org/stream/journalofbombayn27192022bomb#page/32/mode/2up}}</ref>Luani ka jetuar edhe në [[Shqipëria|Shqipëri]].<ref name="Thomas2014">{{cite journal|last=Thomas|first=N.R.|year=2014|title=A lion's eye view of the Greek Bronze Age|pages=375−92|number=37|journal=Aegaeum. Annales Liégeoises et PASPiennes d'Archéologie égéenne|editor1-last=Touchais|editor1-first=G.|editor2-last=Laffineur|editor2-first=R.|editor3-last=Rougemeont|editor3-first=F.}}</ref> ==Sjellja dhe ekologjia== Luanët e kalojnë pjesën më të madhe të kohës duke pushuar; ato janë joaktive për rreth 20 orë në ditë.<ref name="Schaller122">[[#Schaller|Schaller]], p. 122.</ref> Edhe pse luanët mund të jenë aktiv në çdo kohë, aktiviteti i tyre përgjithësisht kulmohet pas muzgut me një periudhë shoqërizimi dhe [[Ulërima (vokalization)|ulërimash]]. Shpërthime të përhershme të aktivitetit vazhdojnë deri në agim, kur gjuetia më së shpeshti zhvillohet. Ata kalojnë mesatarisht dy orë në ditë duke ecur dhe 50 minuta duke [[Ngrënia|ngrënë]].<ref name="Schaller120">[[#Schaller|Schaller]], pp. 120–21.</ref> ===Organizimi i grupit=== {{multiple image|align=right|direction=vertical |image1=Tree-climbing lions (Panthera leo).jpg|caption1=Tre luanë në pemë në Uganda |image2=Lions Family Portrait Masai Mara.jpg|caption2=Një luaneshë dhe dy meshkuj në Masai Mara}} Luani është më [[Shoqëror|shoqërori]] nga të gjitha speciet e egra felidë, që jeton në grupe me individë të lidhur me pasardhësit e tyre. Një grup i tillë quhet " krenari ". Grupet e luanëve meshkuj quhen "koalicione".<ref name="Schaller33">[[#Schaller|Schaller]], p. 33.</ref> Femrat formojnë njësinë e qëndrueshme shoqërore në një krenari dhe nuk tolerojnë femrat e jashtme.<ref name="Schaller37">[[#Schaller|Schaller]], p. 37.</ref> Anëtarësia ndryshon vetëm me lindjen dhe vdekjen e luaneshave<ref name="Schaller39">[[#Schaller|Schaller]], p. 39.</ref>, megjithëse disa femra largohen dhe bëhen nomade.<ref name="Schaller44">[[#Schaller|Schaller]], p. 44.</ref> Krenaria mesatare përbëhet nga rreth 15 luanë, duke përfshirë disa femra të rritur dhe deri në katër meshkuj dhe këlyshët e tyre të të dy gjinive. Janë vërejtur krenari të mëdha, të përbërë nga deri në 30 individë.<ref>[[#Schaller|Schaller]], p. 34–35.</ref> Përjashtimi i vetëm nga ky model është krenaria e [[Panthera leo melanochaita|luanit Tsavo]] që gjithmonë ka vetëm një mashkull të rritur.<ref>{{Cite journal|last=Milius|first=S.|date=2002|title=Biology: Maneless lions live one guy per pride|url=https://archive.org/details/sim_science-news-us_2002-04-20_161_16/page/253|journal=Society for Science & the Public|volume=161|issue=16|page=253|doi=10.1002/scin.5591611614}}</ref> Këlyshët meshkuj përjashtohen nga krenaria e nënës kur arrijnë pjekurinë në moshën rreth dy ose tre vjeç.<ref name="Schaller44"/> Disa luanë janë "[[Nomadi|nomadë]]" që variojnë gjerësisht dhe lëvizin sporadikisht, qoftë në çifte ose vetëm.<ref name="Schaller33" /> Një luan mund të ndryshojë stilin e jetës.<ref name="Estes">{{cite book|author=Estes, R.|year=1991|title=The behavior guide to African mammals: including hoofed mammals, carnivores, primates|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-08085-0|location=Berkeley|chapter=Lion|pages=[https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/369 369–376]|chapter-url=https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/369|url=https://archive.org/details/isbn_0520080858/page/369}}</ref> Ndërveprimet midis krenarive dhe nomadëve kanë tendencë të jenë armiqësore, megjithëse femrat e krenarisë në estrus lejojnë meshkujt nomadë t'u afrohen atyre.<ref>[[#Schaller|Schaller]], pp. 52–54.</ref> Meshkujt kalojnë vite në një fazë nomade para se të fitojnë vendbanimin në një krenari.<ref>{{cite book|author=Hanby, J. P., Bygott, J. D.|year=1979|chapter=Population changes in lions and other predators|title=Serengeti: dynamics of an ecosystem|url=https://archive.org/details/serengetidynamic0000unse|editor1=Sinclair, A. R. E.|editor2=Norton-Griffiths, M.|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago|pages=249−262}}</ref> Një studim i ndërmarrë në Parkun Kombëtar Serengeti zbuloi se koalicionet nomade fitojnë rezidencën në moshën midis 3.5 dhe 7.3 vjeç.<ref>{{cite journal|author=Borrego, N., Ozgul, A., Slotow, R. and Packer, C.|year=2018|title=Lion population dynamics: do nomadic males matter?|journal=Behavioral Ecology|volume=29|issue=3|doi=10.1093/beheco/ary018|pages=660–666|doi-access=free}}</ref> Në Parkun Kombëtar Kruger, luanët meshkuj lëvizin më shumë se 25 km larg krenarisë së tyre natale për të kërkuar territorin e tyre. Luanët femra qëndrojnë më afër krenarisë së tyre të më parshme. Prandaj, luanët femra në një zonë janë më të afërt me njëri-tjetrin sesa luanët meshkuj në të njëjtën zonë.<ref>{{cite journal|author=van Hooft, P., Keet, D.F., Brebner, D.K. and Bastos, A.D.|year=2018|title=Genetic insights into dispersal distance and disperser fitness of African lions (''Panthera leo'') from the latitudinal extremes of the Kruger National Park, South Africa|journal=BMC Genetics|volume=19|issue=1|page=21|doi=10.1186/s12863-018-0607-x|pmid=29614950|pmc=5883395}}</ref> Zona e zënë nga një krenari quhet "zona e krenarisë" ndërsa ajo e zënë nga një nomad është një "varg".<ref name="Schaller33" /> Meshkujt e lidhur me një krenari kanë tendencë të qëndrojnë në kufijtë, duke patrulluar territorin e tyre . Arsyet e zhvillimit të socialitetit të luaneshës janë më të theksuarit në çdo specie mace. Suksesi i rritur në gjueti duket të jetë një arsye e dukshme, por kjo është e pasigurt pas ekzaminimit; gjuetia e koordinuar lejon një grabitje më të suksesshme, por gjithashtu siguron që anëtarët jo-gjuetarë të ushqehen pa u lodhur. Megjithatë, disa femra marrin një rol në rritjen e këlyshëve që mund të lihen vetëm për periudha të zgjatura. Anëtarët e krenarisë priren të luajnë rregullisht të njëjtin rol në gjueti dhe të nxisin aftësitë e tyre. [[Shëndeti]] i gjahtarëve është nevoja kryesore për mbijetesën e krenarisë; gjuetarët janë të parët që konsumojnë prenë në vendin ku është marrë. Përfitimet e tjera përfshijnë zgjedhjen e mundshme të farefisit ; ndarja e ushqimit brenda familjes; mbrojtja e të rinjve, mirëmbajtja e territorit dhe sigurimi individual kundër sulmeve dhe urisë.<ref name="CAP" /> Të dy meshkujt dhe femrat mbrojnë krenarinë kundër sulmeve, por luani mashkull është më i përshtatshmi për këtë qëllim për shkak të ndërtimit të tij më të fortë dhe më të fuqishëm. Disa individë vazhdimisht drejtojnë mbrojtjen kundër sulmeve, ndërsa të tjerët mbeten prapa.<ref>{{Cite journal|last=Heinsohn|first=R.|author2=C. Packer|year=1995|title=Complex cooperative strategies in group-territorial African lions|journal=Science|volume=269|issue=5228|pages=1260–1262|doi=10.1126/science.7652573|pmid=7652573|bibcode=1995Sci...269.1260H|s2cid=35849910|url=http://www.life.umd.edu/faculty/wilkinson/BIOL608W/Heinsohn&Packer95.pdf}}</ref>Luanët kanë tendencë të marrin role specifike në krenari; individët me lëvizje të ngadalta mund të ofrojnë shërbime të tjera me vlerë për [[Grupi|grupin]].<ref>{{Cite journal|last=Morell|first=V.|year=1995|title=Cowardly lions confound cooperation theory|url=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-01_269_5228/page/1216|journal=Science|volume=269|issue=5228|pages=1216–1217|doi=10.1126/science.7652566|pmid=7652566|bibcode=1995Sci...269.1216M|s2cid=44676637}}</ref> Përndryshe, mund të ketë shpërblime që lidhen me të qenurit një udhëheqës që largon ndërhyrës; niveli i luaneshave në krenari reflektohet në këto përgjigje.<ref>{{Cite journal|last=Jahn|first=Gary C.|year=1996|title=Lioness Leadership|url=https://archive.org/details/sim_science_1996-03-01_271_5253/page/1214|journal=Science|volume=271|issue=5253|page=1215|doi=10.1126/science.271.5253.1215a|pmid=17820922|bibcode=1996Sci...271.1215J}}</ref> Meshkujt të lidhur me krenarinë duhet të mbrojnë lidhjen e tyre me krenarinë nga meshkujt e jashtëm që mund të përpiqen t'i uzurpojnë ato. Krenaritë e luanit aziatik ndryshojnë në përbërjen e grupit. Luanët meshkuj aziatikë janë të vetmuar ose shoqërojnë deri në tre meshkuj, duke formuar një krenari të lirshme ndërsa femrat shoqërohen me deri në 12 femra të tjera, duke formuar një krenari më të fortë së bashku me këlyshët e tyre. Luanët femra dhe meshkuj shoqërohen vetëm kur çiftëzohen.<ref name="Joslin1973">{{cite book|author=Joslin, P.|year=1973|title=The Asiatic lion: a study of ecology and behaviour|location=University of Edinburgh, UK|publisher=Department of Forestry and Natural Resources}}</ref> Koalicionet e meshkujve kanë territor për një kohë më të gjatë se luanët e vetëm. Meshkujt në koalicione prej tre ose katër individësh shfaqin një hierarki të theksuar, në të cilën një mashkull dominon të tjerët.<ref name="Chakrabarti2017">{{cite journal|author=Chakrabarti, S., Jhala, Y. V.|year=2017|title=Selfish partners: resource partitioning in male coalitions of Asiatic lions|journal=Behavioral Ecology|volume=28|issue=6|pages=1532–1539|doi=10.1093/beheco/arx118|pmid=29622932|pmc=5873260}}</ref> ===Gjuetia dhe dieta=== Luani është një hiperarkarnivor gjeneralist<ref>[[#Schaller|Schaller]], pp. 208.</ref> dhe konsiderohet të jetë një specie themelor në habitat .<ref name="Frank1998">{{cite book|last=Frank|first=L. G.|year=1998|title=Living with lions: carnivore conservation and livestock in Laikipia District, Kenya|location=Mpala Research Centre, Nanyuki|publisher=US Agency for International Development, Conservation of Biodiverse Resource Areas Project, 623-0247-C-00-3002-00}}</ref> Preja e tij përbëhet kryesisht nga gjitarët-veçanërisht thundrakë të mëdhenj me madhësi 190-550 kg me një preferencë për [[Antilopa blu afrikane|antilopë afrikane blu]] , [[Zebra e fushës|zebrën e fushës]] , [[Bualli afrikan|buallin afrikan]] , [[Gemsboku|gemsbokun]] dhe [[Gjirafa|gjirafën]] . Luanët gjuajn gjithashtu edhe [[Derri i savanës|derra të egër afrikan]] në varësi të disponueshmërisë, megjithëse speciet janë nën kufirin e peshës së preferuar.<ref name="Hayward2005">{{Cite journal|last1=Hayward|first1=M. W.|last2=Kerley|first2=G. I. H.|year=2005|title=Prey preferences of the lion (''Panthera leo'')|journal=Journal of Zoology|volume=267|issue=3|pages=309–322|doi=10.1017/S0952836905007508|url=http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1595.pdf|citeseerx=10.1.1.611.8271}}</ref> Në Indi, dreri [[Sambari|sambar]] dhe [[çitali]] janë preja e egër e regjistruar më së shpeshti,<ref name="Haas2005"/><ref name="Hayward2005"/><ref name="Mukherjee"/>ndërsa bagëtitë shtëpiake mund të kontribuojnë ndjeshëm në dietën e tyre.<ref name="Mukherjee">{{cite journal|last1=Mukherjee|first1=S.|last2=Goyal|first2=S. P.|last3=Chellam|first3=R.|year=1994|title=Refined techniques for the analysis of Asiatic lion ''Panthera leo persica'' scats|journal=Acta Theriologica|volume=39|issue=4|pages=425–430|doi=10.4098/AT.arch.94-50|url=http://rcin.org.pl/Content/12321/BI002_26820_Cz-40-2_Acta-T39-nr48-425-430_o.pdf|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=3 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803104239/http://rcin.org.pl/Content/12321/BI002_26820_Cz-40-2_Acta-T39-nr48-425-430_o.pdf|url-status=dead}}</ref> Ata zakonisht shmangin [[Elefanti|elefantët]] e rritur plotësisht , [[Rinoceronti|rinocerontët]] dhe [[Hipopotami|hipopotamin]] , si dhe pretë e vogla si [[dik-dik]] , [[Hiraksi|hiraksin]] , [[Lepuri|lepujt]] dhe [[Majmuni|majmunët]] .<ref name="Hayward2005"/><ref>[[#Schaller|Schaller]], p. 195.</ref> Pre të pazakontë përfshijnë [[Ferrgjati|ferrgjatët]] dhe [[Zvarranikët|zvarranikë]] të vegjël.<ref>https://africageographic.com/stories/beach-lions-hunting-seals-coastal-birds-namibia-35-years/</ref> Luanët vrasin grabitqarët e tjerë si leopardin , gepardin dhe hienën me njolla por rrallë i konsumojnë ato.<ref>[[#Schaller|Schaller]], pp. 220–221.</ref> {{multiple image|align=right|direction=vertical |image1=Lion and eland.jpg|caption1=Skelet luani i cili është paraqitur në formën e gjuetis duke gjuajtur një eland të zakonshëm |image2=Lions taking down cape buffalo.jpg|caption2=Luanesha që po vrasin një buall në Serenget}} Luanët e rinj shfaqin së pari sjellje kërcënuese në moshën rreth tre muajsh, megjithëse nuk marrin pjesë në gjueti deri sa të kenë mbushur gati një vit dhe fillojnë të gjuajnë në mënyrë efektive kur i afrohen moshës dy vjeç.<ref name="Schaller153">[[#Schaller|Schaller]], p. 153.</ref> Luanët e vetëm janë të aftë të rrëzojnë zebra dhe antilopa afrikane, ndërsa pretë më e madhe si buallin dhe gjirafat janë më të rrezikshme.<ref name="Estes"/> Në Parkun Kombëtar Chobe , krenari të mëdha janë vërejtur për të gjuajtur [[Elefanti i shkurreve afrikane|elefantët e shkurreve afrikane]] deri rreth 15 vjeç.<ref>{{cite journal|last1=Joubert|first1=D.|year=2006|title=Hunting behaviour of lions (''Panthera leo'') on elephants (''Loxodonta africana'') in the Chobe National Park, Botswana|journal=African Journal of Ecology|volume=44|issue=2|pages=279–281|doi=10.1111/j.1365-2028.2006.00626.x}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Power|first1=R. J.|last2=Compion|first2=R. X. Shem|title=Lion predation on elephants in the Savuti, Chobe National Park, Botswana|journal=African Zoology|volume=44|issue=1|pages=36–44|url=https://www.researchgate.net/publication/232693088|doi=10.3377/004.044.0104|year=2009|s2cid=86371484}}</ref> Në gjuetitë tipike, secila luaneshë ka një pozicion të favorizuar në grup, ose duke kërcyer mbi krahun e presë, pastaj duke sulmuar, ose duke lëvizur një distancë më të vogël në qendër të grupit dhe duke kapur pre në ikje nga luaneshat e tjera. Meshkujt e lidhur me krenaritë zakonisht nuk marrin pjesë në gjueti në grup.<ref name="hunt">{{Cite journal|last=Stander|first=P. E.|title=Cooperative hunting in lions: the role of the individual|journal=Behavioral Ecology and Sociobiology|volume=29|issue=6|pages=445–454|year=1992|doi=10.1007/BF00170175|s2cid=2588727|url=http://lchc.ucsd.edu/MCA/Mail/xmcamail.2011_09.dir/pdfeL5GzNL2FL.pdf}}</ref> Megjithatë, disa prova sugjerojnë se meshkujt janë po aq të suksesshëm sa femrat; ata janë zakonisht gjuetarë të vetëm që bëjnë pritë në fusha të vogla me shkurre.<ref>{{cite journal|last1=Loarie, S. R.|last2=Tambling, C. J.|last3=Asner, G. P.|year=2013|title=Lion hunting behaviour and vegetation structure in an African savanna|journal=Animal Behaviour|volume=85|issue=5|pages=899–906|doi=10.1016/j.anbehav.2013.01.018|hdl=2263/41825|s2cid=53185309|url=https://repository.up.ac.za/bitstream/2263/41825/1/Loarie_Lion_2013.pdf}}</ref> Luanët nuk janë veçanërisht të njohur për qëndrueshmërinë e tyre; për shembull, [[zemra]] e një luaneshe përfshin vetëm 0.57% të peshës së saj trupore dhe zemra e një mashkulli është rreth 0.45% e peshës së trupit të tij, ndërsa zemra e një hiene përfshin pothuajse 1% të peshës së saj trupore.<ref>[[#Schaller|Schaller]], p. 248.</ref> Kështu, luanët vrapojnë shpejt vetëm në distanca të shkurtra<ref name="Schaller2478">[[#Schaller|Schaller]], pp. 247–48.</ref> dhe duhet të jenë afër presë së tyre para se të fillojnë sulmin. Ata shfrytëzojnë faktorët që zvogëlojnë dukshmërinë; shumë vrasje ndodhin afër ndonjë forme mbulese ose natën.<ref name="Schaller237">[[#Schaller|Schaller]], p. 237.</ref> Sulmi i luanit është i shkurtër dhe i fuqishëm; ata përpiqen të kapin prenë me një nxitim të shpejtë dhe në përfundim ata kërcejnë. Zakonisht e tërheqin poshtë dhe e vrasin nga një kafshim i mbytur në fyt. Ata gjithashtu vrasin pre duke mbyllur gojën dhe hundët e tyre me nofullat e tyre.<ref>[[#Schaller|Schaller]], p. 244, 263–267.</ref> Luanët zakonisht konsumojnë pre në vendndodhjen e gjuetisë, por ndonjëherë e zvarrisin prenë e madhe në vegjistacion.<ref name="Schaller2706" /> Ata kanë tendencë të grinden për vrasje, veçanërisht meshkujt. Këlyshët vuajnë më së shumti kur ushqimi është i pakët, por përndryshe të gjithë anëtarët e krenarisë hanë mbetjet e tyre, përfshirë luanët e vjetër dhe të gjymtuar, të cilat mund të jetojnë në pjesën e mbetur.<ref name="Estes" /> Vrasjet e mëdha ndahen më gjerësisht midis anëtarëve të krenarisë.<ref name="Schaller133">[[#Schaller|Schaller]], p. 133.</ref> Një luaneshë e rritur kërkon mesatarisht rreth 5 kg mish në ditë ndërsa meshkujt kërkojnë rreth 7 kg.<ref>[[#Schaller|Schaller]], p. 276.</ref> Luanët mund të hanë deri në 30 kg në një vakt;<ref name="simba">{{Cite book|last=Guggisberg|first=C. A. W.|title=Simba: the life of the lion.|year=1961|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town}}</ref> nëse nuk është në gjendje të konsumojë të gjitha vrasjen, ai pushon për disa orë para se të vazhdojë të hajë. Në ditët e nxehta, krenaria tërhiqet në hije me një ose dy meshkuj në këmbë.<ref name="Schaller2706">[[#Schaller|Schaller]], pp. 270–76.</ref> Luanët mbrojnë vrasjet e tyre nga pastruesit siç janë shkabat dhe hienat.<ref name="Estes" /> Luanët ushqehen me kërma kur të krijohet mundësia; ata pastrojnë kafshë të vdekura nga shkaqe natyrore si sëmundje ose ato që janë vrarë nga grabitqarët e tjerë. ===Konkurrenca grabitqare=== {{multiple image|align=right|direction=vertical |image1=Hyenas Fight Against Lions Over a Kill HD 10.png|caption1=Luan që po sulmohet nga hienat me njolla |image2=Lioness vs Leopard 9 July 2016 Latest Sightings 1.png|caption2=Luanesh duke u ndeshur me një leopard pë ushqim}} Luanët dhe [[Hiena me njolla|hienat me njolla]] zënë një vend të ngjashëm [[Ekologjia|ekologjik]] dhe ku ata bashkëjetojnë ata konkurrojnë për pre dhe [[kërma]]; një rishikim i të dhënave në disa studime tregon një mbivendosje dietike prej 58.6%.<ref name="prey">{{Cite journal|url=http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1598.pdf|title=Prey preferences of the spotted hyaena (''Crocuta crocuta'') and degree of dietary overlap with the lion (''Panthera leo'')|last=Hayward|first=M. W.|journal=Journal of Zoology|year=2006|volume=270|issue=4|pages=606–614|doi=10.1111/j.1469-7998.2006.00183.x|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=25 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033155/http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1598.pdf%20|url-status=dead}}</ref> Luanët zakonisht injorojnë hienat me njolla përveç nëse luanët janë duke u vrarë ose duke u ngacmuar nga hienat, ndërsa këto të fundit priren të reagojnë në mënyrë të dukshme ndaj pranisë së luanëve, me ose pa praninë e ushqimit. Luanët kapin vrasjet e hienave me njolla; në kraterin Ngorongoro është e zakonshme që luanët të mbijetojnë me pjesën më të madhe të vrasjeve të vjedhura nga hienat, duke bërë që hienat të rrisin nivelin e tyre të vrasjeve.<ref name="Kruuk21">{{Cite book|first=H.|last=Kruuk|title=The Spotted Hyena: A Study of Predation and Social Behaviour|url=https://archive.org/details/spottedhyenastud0000kruu|publisher=The University of Chicago Press|place=Chicago|year=1972|isbn=978-0-226-45508-2|chapter=Interactions between Hyenas and other Carnivorous Animals}}</ref> Në [[Parkun Kombëtar të Botsvanës]], situata është e përmbysur; hienat shpesh sfidojnë luanët dhe vjedhin vrasjet e tyre, duke marrë ushqim nga 63% të të gjitha vrasjeve të luanit.<ref name="Conservation">{{Cite book|chapter=Interspecific competition and the population biology of extinction-prone carnivores|last1=Creel|first1=S.|last2=Spong|first2=G.|last3=Creel|first3=N.|pages=35−60|chapter-url=https://books.google.com/books?id=v39RdyYUfRIC&pg=PA36|title=Carnivore Conservation|edition=1st|editor1-first=J. L.|editor1-last=Gittleman|editor2-first=S. M.|editor2-last=Funk|editor3-first=D. W.|editor3-last=Macdonald|editor4-first=R. K.|editor4-last=Wayne|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=978-0-521-66232-1}}</ref> Kur përballeni me një vrasje nga luanët, hienat me njolla mund të largohen ose të presin me durim në një distancë prej 30-100 m derisa luanët të kenë mbaruar.<ref name="schaller272">[[#Schaller|Schaller]], p. 272.</ref> Hienat janë mjaft të guximshme për të ushqyer së bashku me luanët dhe për të detyruar luanët ti vrasin. Të dy speciet sulmojnë njërin-tjetrin edhe kur nuk ka asnjë ushqim të përfshirë për asnjë arsye të dukshme.<ref name="schaller273">[[#Schaller|Schaller]], pp. 273–74.</ref><ref name="enemies">{{cite video|last1=Joubert|first1=D.|last2=Joubert|first2=B.|author-link=Dereck and Beverly Joubert|title=Eternal Enemies: Lions and Hyenas|medium=DVD|publisher=National Geographic|year=1992}}</ref> Vrasja nga luanët mund të përbëjë deri në 71% të vdekjeve të hienat në [[Parkun Kombëtar Etosha]] . Hienat me njolla janë përshtatur duke lëvizur shpesh kur luanët hyjnë në territoret e tyre.<ref>{{Cite journal|title=Competitive interactions between spotted hyenas and lions in the Etosha National Park, Namibia|last1=Trinkel|first1=M.|last2=Kastberger|first2=G.|journal=African Journal of Ecology|volume=43|issue=3|year=2005|pages=220–224|doi=10.1111/j.1365-2028.2005.00574.x}}</ref> Kur popullsia e luanit në Rezervën Kombëtare Masai Mara e Kenias u zvogëlua, popullsia e hienave me njolla u rrit me shpejtësi.<ref>{{cite journal|last1=Green|first1=D. S.|last2=Johnson-Ulrich|first2=L.|last3=Couraud|first3=H. E.|last4=Holekamp|first4=K. E.|year=2018|title=Anthropogenic disturbance induces opposing population trends in spotted hyenas and African lions|journal=Biodiversity and Conservation|volume=27|issue=4|pages=871−889|doi=10.1007/s10531-017-1469-7|s2cid=44240882}}</ref> Eksperimentet me hienat me njolla të robëruara tregojnë se ekzemplarët pa përvojë paraprake me luanët veprojnë indiferentisht para syve të tyre, por do të reagojnë me frikë ndaj aromës së luanit.<ref name="Kruuk21" /> Luanët kanë tendencë të mbizotërojnë ndaj [[Gepardi|çitave]] dhe [[Leopardi|leopardëve]], vjedhin vrasjet e tyre dhe vrasin këlyshët e tyre dhe madje edhe të rriturit kur u jepet mundësia.<ref>{{Cite book|last1=Denis-Hoot|first1=C.|last2=Denis-Hoot|first2=M.|year=2003|title=The Art of Being a Lion|publisher=Barnes & Noble|location=New York|isbn=9780760747674|page=198}}</ref> Çitat në veçanti shpesh humbasin vrasjet e tyre ndaj luanëve ose grabitqarëve të tjerë.<ref>{{Cite journal|last1=O'Brien|first1=S. J.|last2=Wildt|first2=D. E.|last3=Bush|first3=M.|year=1986|title=The Cheetah in Genetic Peril|journal=Scientific American|volume=254|issue=5|pages=68–76|doi=10.1038/scientificamerican0586-84|url=http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/N_and_O/OBrien_et_al_1986_Cheetah_in_genetic_peril.pdf|bibcode=1986SciAm.254e..84O|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=30 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930022126/http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/N_and_O/OBrien_et_al_1986_Cheetah_in_genetic_peril.pdf|url-status=dead}}</ref> Një studim në ekosistemin e Serengetit zbuloi se luanët vranë të paktën 17 nga 125 këlyshë çite të lindur në vitet 1987 dhe 1990.<ref name="laurenson">{{cite journal|last1=Laurenson|first1=M. K.|title=High juvenile mortality in cheetahs (''Acinonyx jubatus'') and its consequences for maternal care|journal=Journal of Zoology|year=1994|volume=234|issue=3|pages=387–408|doi=10.1111/j.1469-7998.1994.tb04855.x|url=http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/L/Laurenson_1994_Cheetah_cub_mortality_-_maternal_care.pdf|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=1 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201211429/http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/L/Laurenson_1994_Cheetah_cub_mortality_-_maternal_care.pdf|url-status=dead}}</ref> Çitat shmangin konkurrencën e tyre duke përdorur kohë të ndryshme për gjueti dhe habitate të ndryshme.<ref>{{cite journal|last1=Rostro-García|first1=S.|last2=Kamler|first2=J. F.|last3=Hunter|first3=L. T. B.|year=2015|title=To kill, stay or flee: the effects of lions and landscape factors on habitat and kill site selection of cheetahs in South Africa|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=2|page=e0117743|pmid=25693067|doi=10.1371/journal.pone.0117743|pmc=4333767|bibcode=2015PLoSO..1017743R}}</ref> Leopardët janë në gjendje të strehohen në pemë; luaneshat, megjithatë, herë pas here përpiqen të marrin vrasjet e leopardit nga pemët.<ref name="Schaller293">[[#Schaller|Schaller]], p. 293.</ref> Luanët në mënyrë të ngjashme mbizotërojnë ndaj [[Qeni i egër Afrikan|qenve të egër afrikanë]], duke marrë vrasjet e tyre dhe duke vrarë qentë e rinj dhe rrallë të rritur. Dendësia e popullsisë së qenve të egër është e ulët në zonat ku luanët janë më të bollshëm.<ref>{{cite journal|title=Conserving the African wild dog ''Lycaon pictus''. I. Diagnosing and treating causes of decline|last1=Woodroffe|first1=R.|last2=Ginsberg|first2=J. R.|year=1999|journal=Oryx|volume=33|pages=132–142|doi=10.1046/j.1365-3008.1999.00052.x|issue=2|doi-access=free}}</ref> Megjithatë, ka disa raste të raportuara të luanëve të moshuar dhe të plagosur që bien pre e qenve të egër.<ref name="Pienaar1969">{{Cite journal|last1=Pienaar|first1=U. de V.|title=Predator–prey relationships among the larger mammals of the Kruger National Park|journal=Koedoe|date=1969|volume=12|issue=1|pages=108–176|doi=10.4102/koedoe.v12i1.753|doi-access=free}}</ref><ref name="Schaller, p. 188">[[#Schaller|Schaller]], p. 188.</ref> Luanët konkurijnë gjithashtu me [[Krokodili i Nilit|krokodilët e Nilit]] ; në varësi të madhësisë së krokodilit dhe luanit, secila kafshë mund të humbasë vrasjet e tyre tek njëri-tjetri. Luanët janë vëzhguar duke vrarë krokodilë që lëviznin mbi tokë.<ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2509crocs.html|title=Crocodiles!|publisher=PBS|work=Nova|type=transcript|date=1998|accessdate=21 nëntor 2010}}</ref> Krokodilët gjithashtu mund të vrasin dhe hanë luanët, të dëshmuar nga kthetra e luanëve që gjendeshin në [[Lugthi|stomakët]] e [[Krokodili|krokodilëve]].<ref name="Guggisberg1972">{{Cite book|last=Guggisberg|first=C. A. W.|title=Crocodiles: Their Natural History, Folklore, and Conservation|year=1972|page=195|isbn=978-0-7153-5272-4|publisher=David & Charles|location=Newton Abbot|url=<!--rem url : no preview provided-->}}</ref> ===Riprodhimi dhe cikli jetësor=== {{multiple image|align=right|direction=vertical |image1=Panthera leo massaica mating.jpg|caption1=Luan duke u riprodhuar në Masai Mara |image2=Lion_cub,_Masai_Mara,_Kenya.jpg|caption2=Një këlysh}} Shumica e luaneshave riprodhohen në kohën kur janë katër vjeç.<ref name="Schaller29">[[#Schaller|Schaller]], p. 29.</ref> Luanët nuk riprodhohen në një kohë të caktuar të vitit dhe femrat janë polestruse .<ref name="Schaller174">[[#Schaller|Schaller]], p. 174.</ref> Një luaneshë mund të riprodhohet me më shumë se një mashkull kur është në ‘’nxehtësi’’ .<ref name="Schaller142">[[#Schaller|Schaller]], p. 142.</ref> Gjatësia e gjenerimit të luanit është rreth shtatë vjet.<ref>{{cite journal|title=Generation length for mammals|author=Pacifici, M., Santini, L., Di Marco, M., Baisero, D., Francucci, L., Grottolo Marasini, G., Visconti, P. and Rondinini, C.|journal=Nature Conservation|year=2013|issue=5|pages=87–94}}</ref> Periudha mesatare e [[Shtatzania|shtatëzanis]] është rreth 110 ditë;<ref name="Schaller174"/> femra lind një pjellë midis një dhe katër këlyshë në një vend të izoluar, e cila mund të jetë një gropë, një shtrat kallamishte, një shpellë ose ndonjë zonë tjetër e strehuar, zakonisht larg nga krenaria. Ajo shpesh do të gjuajë vetëm, ndërsa këlyshët janë akoma të pafuqishëm, duke qëndruar relativisht afër strofullës.<ref name="Scott45">[[#Scott|Scott]], p. 45.</ref> Këlyshët e luanit kanë lindur të verbër; sytë e tyre hapen rreth shtatë ditë pas lindjes. Ata peshojnë 1.2–2.1 kg gjatë lindjes dhe janë pothuajse të pafuqishëm, duke filluar të zvarriten një ose dy ditë pas lindjes dhe duke ecur rreth tre javësh.<ref name="Schaller143">[[#Schaller|Schaller]], p. 143.</ref> Për të shmangur një sulm nga grabitqarëve, luanesha i lëviz këlyshët e saj në një vend të ri , disa herë në muaj, duke i mbajtur ato në gojë.<ref name="Scott45"/> Zakonisht, nëna nuk e integron veten dhe këlyshët e saj përsëri në krenari derisa këlyshët të jenë të moshës gjashtë deri në tetë javësh.<ref name="Scott45"/> Ndonjëherë ky prezantim në jetën e krenarisë ndodh më herët, veçanërisht nëse luaneshat e tjera kanë lindur në të njëjtën kohë.<ref name="Estes"/><ref name="Schaller148"/> Kur u prezantua për herë të parë me pjesën tjetër të krenarisë, këlyshët e luanit u mungon besimi kur përballen me të rritur të tjerë përveç nënës së tyre. Ata së shpejti fillojnë të futen në jetën e krenarisë, megjithatë, duke luajtur mes njërin-tjetrin ose duke u përpjekur të fillojnë lojëra me të rriturit.<ref name="Schaller148"/>Luaneshat me këlyshët e tyre kanë më shumë gjasa të jenë tolerantë ndaj këlyshëve të një luaneshe tjetër sesa luaneshat pa këlyshë. Toleranca mashkullore e këlyshëve ndryshon; një mashkull mund të lejonte që këlyshët të luajnë me bishtin , ndërsa një tjetër mund të jetë më jotelrant.<ref>[[#Scott|Scott]], p. 46.</ref> [[File:Lion Cubs Phinda 2011.ogv|thumb|right|Video e një luaneshe me këlysh]] Luaneshat shpesh sinkronizojnë ciklet e tyre riprodhuese dhe rritjen e [[Gjendrrat qumeshture|gjirit]] komunal të të rinjve, të cilët thithin pa dallim nga ndonjë ose të gjitha femrat në krenari. Sinkronizimi i lindjeve është i dobishëm sepse këlyshët rriten që të jenë afërsisht në të njëjtën madhësi dhe të kenë një shans të barabartë për mbijetesë.<ref name="Estes"/><ref name="Schaller148">[[#Schaller|Schaller]], p. 147-49.</ref>Pjekuria ndodhet pas gjashtë ose shtatë muaj. Luanët meshkuj arrijnë pjekurinë në moshën rreth tre vjeç dhe në katër deri në pesë vjet janë të aftë të sfidojnë dhe zhvendosin meshkujt e rritur të lidhur me një krenari tjetër. Ata fillojnë të plaken dhe dobësohen në moshën midis 10 dhe 15 vjeç, më së voni.<ref>{{Cite book|last=Crandall|first=L. S.|title=The management of wild animals in captivity|year=1964|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|oclc=557916}}</ref> Kur një ose më shumë meshkuj të rinj përzejnë meshkujt e mëparshëm të lidhur me një krenari, fitimtarët shpesh vrasin ndonjë këlysh të ri ekzistues , mbase sepse femrat nuk bëhen pjellore dhe pranuese derisa këlyshët e tyre të piqen ose të vdesin. Femrat shpesh mbrojnë ashpër këlyshët e tyre nga një mashkull uzurpues, por rrallë janë të suksesshme, përveç nëse një grup prej tre ose katër nëna brenda një krenarie bashkojnë forcat kundër mashkullit.<ref name="Packpus83">{{Cite journal|last1=Packer|first1=C.|last2=Pusey|first2=A. E.|date=maj 1983|title=Adaptations of female lions to infanticide by incoming males|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1983-05_121_5/page/716|journal=American Naturalist|volume=121|issue=5|pages=716–28|doi=10.1086/284097|s2cid=84927815}}</ref> Këlyshët vdesin gjithashtu nga uria dhe braktisja dhe grabitqari nsi leopardët, hienat dhe qenët e egër.<ref name="Schaller, p. 188" /><ref name="Estes" /> Deri në 80% të këlyshëve të luanit do të vdesin para moshës dy vjeç.<ref>{{Cite book|last=Macdonald|first=David|year=1984|title=The Encyclopedia of Mammals|publisher=Facts on File|location=New York|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0/page/31 31]|isbn=978-0-87196-871-5|url=https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0/page/31}}</ref> Të dy luanët meshkuj dhe femra mund të dëbohen nga krenaritë për t'u bërë nomade, megjithëse shumica e femrave zakonisht mbesin me krenarinë e lindjes. Kur një krenari bëhet shumë e madhe, brezi i ri i këlyshëve femra mund të detyrohet të largohet për të gjetur territorin e tyre. Kur një luan i ri mashkull merr një krenari, adoleshentët si meshkujt ashtu edhe femra mund të dëbohen.<ref>[[#Scott|Scott]], p. 68.</ref> Luanët e të dy gjinive mund të përfshihen në aktivitete homoseksuale dhe miqësore në grup ; meshkujt gjithashtu do të fshihen me kokë dhe do të rrokullisen me njëri-tjetrin përpara se të simulojnë seksin së bashku.<ref>{{Cite book|last=Bagemihl|first=Bruce|year=1999|title=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity|location=New York|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-19239-6|pages=[https://archive.org/details/biologicalexuber00bage/page/302 302–05]|url=https://archive.org/details/biologicalexuber00bage/page/302}}</ref><ref>[[#Schaller|Schaller]], p. 137.</ref> ===Shëndeti=== [[File:Lake-Nakuru-Lions-in-Tree.JPG|thumb|3 luan të rijn]] Megjithëse luanët e rritur nuk kanë grabitqarë natyrorë, provat sugjerojnë se shumica vdesin dhunshëm nga sulmet nga njerëzit ose luanët e tjerë.<ref name="Schaller183">[[#Schaller|Schaller]], p. 183.</ref> Luanët shpesh shkaktojnë lëndime serioze tek anëtarët e krenarive të tjera që ata hasin në mosmarrëveshje territoriale ose anëtarëve të krenarisë kur luftojnë me një vrasje.<ref name="Schaller1889">[[#Schaller|Schaller]], pp. 188–89.</ref> Luanët dhe këlyshët e gjymtuar mund të bien viktima e hienave dhe leopardëve ose të shkelen nga buajt ose elefantët. Luanët e pakujdesshëm mund të sakatohen kur gjuajnë pre.<ref name="Schaller1890">[[#Schaller|Schaller]], pp. 189–90.</ref> Rriqnat zakonisht infektojnë zonat e veshëve, qafës dhe ijëve të luanëve.<ref name="Schaller184">[[#Schaller|Schaller]], p. 184.</ref><ref>{{Cite book|last=Yeoman|first=Guy Henry|author2=Walker, Jane Brotherton|title=The ixodid ticks of Tanzania|year=1967|publisher=Commonwealth Institute of Entomology|location=London|oclc=955970}}</ref> Disa gjini të [[Krimbi i shtypur|krimbave të shtypur]] mund të parazitojnë tek luanët, duke u future tek luanët nga [[Mishi|mish]] i infektuar me të cilën ushqehen .<ref>{{Cite journal|last=Sachs|first=R.|year=1969|title=Untersuchungen zur Artbestimmung und Differenzierung der Muskelfinnen ostafrikanischer Wildtiere [Differentiation and species determination of muscle-cysticerci in East African game animals]|journal=Zeitschrift für Tropenmedizin und Parasitologie|volume=20|issue=1|pages=39–50|pmid=5393325|language=de}}</ref> Luanët në Kraterin e Ngorongoro u prekën nga një shpërthim i mizave të qëndrueshme ( Stomoxys calcitrans ) në 1962; kjo rezultoi që luanët të përgjakeshin dhe të zhvisheshin. Luanët u përpoqën pa sukses për të shmangur kafshimin e mizës duke u ngjitur në pemë ose duke u zvarritur në gëmusha ; shumë vdiqën ose migruan dhe popullsia lokale ra nga 70 në 15 individë.<ref>{{Cite journal|last=Fosbrooke|first=H.|year=1963|title=The stomoxys plague in Ngorongoro|journal=East African Wildlife Journal|volume=1|issue=6|pages=124–126|doi=10.1111/j.1365-2028.1963.tb00190.x}}</ref> Një shpërthim më i fundit në 2001 vrau gjashtë luanë.<ref name="Nkwame06">{{Cite news|last=Nkwame|first=V. M.|title=King of the jungle in jeopardy|work=The Arusha Times|date=9 shtator 2006|url=http://www.arushatimes.co.tz/2006/36/features_10.htm|accessdate=4 shtator 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929044925/http://www.arushatimes.co.tz/2006/36/features_10.htm|archivedate=29 shtator 2007|df=dmy-all}}</ref> Luanët e robëruar janë infektuar me virusin e qenit distemper (CDV) që të paktën nga mesi i viteve 1970.<ref>{{Cite journal|author1=Myers, D. L.|author2=Zurbriggen, A.|author3=Lutz, H.|author4=Pospischil, A.|date=1997|title=Distemper: not a new disease in lions and tigers|journal=Clinical Diagnostic Laboratory Immunology|volume=4|issue=2|pages=180–184|doi=10.1128/CDLI.4.2.180-184.1997|pmid=9067652|pmc=170498|url=https://cvi.asm.org/content/cdli/4/2/180.full.pdf|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=25 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525071404/https://cvi.asm.org/content/cdli/4/2/180.full.pdf|url-status=dead}}</ref> CDV është përhapur nga qeni shtëpiak dhe mishngrënës të tjerë; një shpërthim i vitit 1994 në Parkun Kombëtar të Serengetit rezultoi në shumë luanë që zhvillonin simptoma neurologjike . Gjatë shpërthimit, disa luanë vdiqën nga pneumonia dhe nga encefaliti .<ref>{{Cite journal|last1=Roelke-Parker|first1=M. E.|date=1996|title=A canine distemper epidemic in Serengeti lions (''Panthera leo'')|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-02-01_379_6564/page/440|journal=Nature|volume=379|issue=6564|pages=441–445|doi=10.1038/379441a0|pmid=8559247|last2=Munson|first2=L.|last3=Packer|first3=C.|last4=Kock|first4=R.|last5=Cleaveland|first5=S.|last6=Carpenter|first6=M.|last7=O'Brien|first7=S. J.|last8=Pospischil|first8=A.|last9=Hofmann-Lehmann|first9=R.|first10=Hans|last10=L.|first11=G. L. M.|last11=Mwanengele|first12=M. N.|last12=Mgasa|first13=G. A.|last13=Machange|first14=B. A.|last14=Summers|first15=M. J. G.|last15=Appel|bibcode=1996Natur.379..441R|pmc=7095363}}</ref> ===Komunikimi=== [[File:Lion cub with mother.jpg|thumb|Luanesha që po fërkon me kokë këlyshin e saj]] Kur pushojnë, shoqërizimi i luanit ndodh përmes një numri [[Sjellja|sjelljesh]]; lëvizjet shprehëse të kafshës janë mjaft të zhvilluara. Gjestet më të zakonshme paqësore, prekëse janë fërkimi i kokës dhe shuplakat sociale ,<ref name="Schaller85">[[#Schaller|Schaller]], p. 85.</ref> të cilat janë krahasuar me rolin që kanë primatët midis njëri-tjetrit.<ref>{{Cite book|last=Sparks|first=J.|title=Primate Ethology|chapter=Allogrooming in primates: a review|pages=148–175|year=1967|editor=Morris, D.|publisher=Aldine|location=Chicago|edition=2011|isbn=9780202368160}}</ref> Fërkimi i kokës bëhet duke bezdisur ballin, fytyrën dhe qafën kundër një luani tjetër , duket se është një formë e përshëndetjes<ref>{{Cite book|last=Leyhausen|first=P.|title=Verhaltensstudien an Katzen|edition=2nd|year=1960|publisher=Paul Parey|location=Berlin|isbn=978-3-489-71836-9|language=de}}</ref> dhe shihet shpesh pasi një kafshë ka qenë larg nga të tjerët ose pas një zënke ose konfrontimi. Meshkujt kanë tendencë të fërkojnë meshkuj të tjerë, ndërsa këlyshët dhe femrat fërkojnë femrat.<ref name="Schaller858">[[#Schaller|Schaller]], pp. 85–88.</ref> Shuplaka sociale shpesh ndodh në të njëjtën kohë me fërkimin e kokës; përgjithësisht është reciproke dhe marrësi duket të shprehë kënaqësi. Koka dhe qafa janë pjesët më të zakonshme të trupit të lëpirë; kjo sjellje mund të ketë lindur jashtë përdorimit sepse luanët nuk mund t'i lëpijnë vetë këto zona.<ref name="Schaller8891">[[#Schaller|Schaller]], pp. 88–91.</ref> Luanët kanë një varg shprehjesh të fytyrës dhe qëndrimeve të trupit që shërbejnë si gjeste vizuale.<ref name="Schaller92102">[[#Schaller|Schaller]], pp. 103–117.</ref>Një shprehje e zakonshme e fytyrës është "fytyra e grimit" , të cilën një luan e bën kur nuhat sinjalet kimike dhe përfshin një gojë të hapur me dhëmbë të lodhur, surrat të ngritur, hundë të rrudhur sy të mbyllur dhe veshë të qetë.<ref>[[#Schaller|Schaller]], p. 95.</ref> Luanët përdorin gjithashtu shënjimin kimik dhe vizual; meshkujt spërkatin dhe pastrojnë pjesë toke dhe sende brenda territorit.<ref name="Schaller92102" /> Vokalizimet e luanit janë të mëdha; ndryshimet në intensitet dhe fusha duket se janë thelbësore për komunikimin. Shumica e vokalizimeve të luanit janë variacione të klivadheve dhe zhurmave. Tinguj të tjerë të prodhuar përfshijnë pastrim, mjaullimin dhe përgjumje. Zhurma përdoret për të treguar praninë e tij. Luanët më shpesh zhurmojnë natën, një tingull që mund të dëgjohet nga një distancë prej 8 kilometrash .<ref name="Schaller10313">[[#Schaller|Schaller]], pp. 103–113.</ref> Ata kanë tendencë të ulërijnë në një mënyrë shumë karakteristike duke filluar me disa ulërima të thella dhe të gjata që zhyten në një seri të shkurtër.<ref>{{Cite journal|last1=Eklund|first1=R.|last2=Peters|first2=G.|last3=Ananthakrishnan|first3=G.|last4=Mabiza|first4=E.|title=An acoustic analysis of lion roars. I: Data collection and spectrogram and waveform analyses|journal=Speech, Music and Hearing Quarterly Progress and Status Report|volume=51|page=1|year=2011|url=http://roberteklund.info/pdf/Eklund_et_al_2011_LionRoars.pdf|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=29 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929060941/http://roberteklund.info/pdf/Eklund_et_al_2011_LionRoars.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ananthakrishnan|first1=G.|last2=Eklund|first2=R.|last3=Peters|first3=G.|last4=Mabiza|first4=E.|title=An acoustic analysis of lion roars. II: Vocal tract characteristics|journal=Speech, Music and Hearing Quarterly Progress and Status Report|volume=51|page=5|year=2011|url=http://roberteklund.info/pdf/Ananthakrishnan_et_al_2011_LionRoars.pdf|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=29 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929060746/http://roberteklund.info/pdf/Ananthakrishnan_et_al_2011_LionRoars.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Konservimi== Luani renditet si lloj i cënuar në Listën e Kuqe të IUCN.<ref name="IUCN" /> === Në Afrikë === [[File:Lion.ogv|thumb|right|Video oe një luaneshe të egër]] Disa zona të mbrojtura të mëdha dhe të menaxhuara mirë në [[Afrika|Afrikë]], kanë një popullsi të madhe luanësh. Kur është zhvilluar një infrastrukturë për turizmin e kafshëve të egra, të ardhurat nga paratë e gatshme për menaxhimin e parkut dhe komunitetet lokale janë një nxitje e fortë për ruajtjen e luanëve.<ref name="IUCN" /> Shumica e luanëve tani jetojnë në Afrikën Lindore dhe Jugore; numri i tyre po zvogëlohet shpejt, dhe ra me rreth 30-50% në fund të gjysmës së shekullit të 20-të. Shkaqet kryesore të rënies përfshijnë sëmundjet dhe ndërhyrjen njerëzore.<ref name="IUCN" /> Në 1975, vlerësohej se që nga vitet 1950, numrat e luanëve ishin ulur për gjysmë në 200,000 ose më pak.<ref>{{cite journal|last1=Myers|first1=N.|year=1975|title=The silent savannahs|journal=International Wildlife|volume=5|issue=5|pages=5−10}}</ref> Vlerësimet e popullsisë së luanit afrikan sillen midis 16.500 dhe 47,000 që jetojnë në të egra në 2002–2004.<ref>{{Cite journal|last1=Bauer|first1=H.|last2=Van Der Merwe|first2=S.|year=2002|title=The African lion database|journal=Cat News|volume=36|pages=41–53}}</ref><ref name="Chardonnet2002"/> Në [[Republika e Kongos|Republikën e Kongos]] , Parku Kombëtar Odzala-Kokoua u konsiderua një fortesë për luanët në vitet 1990. Deri në vitin 2014, nuk u regjistruan asnjë luan në zonën e mbrojtur, kështu që popullsia konsiderohet e zhdukur në vend.<ref name="carn">{{cite journal|last1=Henschel|first1=Philipp|last2=Malanda|first2=Guy-Aime|last3=Hunter|first3=Luke|title=The status of savanna carnivores in the Odzala-Kokoua National Park, northern Republic of Congo|journal=Journal of Mammalogy|date=2014|volume=95|issue=4|page=882−892|doi=10.1644/13-mamm-a-306|issn=0022-2372|doi-access=free}}{{oa}}</ref> Popullsia e luanit të Afrikës Perëndimore është e izoluar nga ajo në Afrikën Qendrore, me pak ose aspak shkëmbim të individëve të shumimit. Në vitin 2015, u vlerësua se kjo popullatë përbëhet nga rreth 400 kafshë, duke përfshirë më pak se 250 individë të pjekur. Ata vazhdojnë të qëndrojnë në tre zona të mbrojtura në rajon, kryesisht në një popullatë në kompleksin e zonës së mbrojtur W A P , të ndarë nga [[Benini|Benin]] , [[Burkina Faso]] dhe [[Nigeri]]. Kjo popullatë është renditur si e rrezikuar kritikisht .<ref name="Henschel2015" /> Sondazhet në terren në ekosistemin WAP zbuluan se pushtimi i luanit është më i ulëti në Parkun Kombëtar të W, dhe më i lartë në zonat me staf të përhershëm dhe kështu mbrojtje më të mirë.<ref>{{cite journal|last1=Henschel|first1=P.|last2=Petracca|first2=L. S.|last3=Hunter|first3=L. T.|last4=Kiki|first4=M.|last5=Sewadé|first5=C.|last6=Tehou|first6=A.|last7=Robinson|first7=H. S.|year=2016|title=Determinants of distribution patterns and management needs in a critically endangered lion ''Panthera leo'' population|journal=Frontiers in Ecology and Evolution|volume=4|issue=4|pages=110|doi=10.3389/fevo.2016.00110|doi-access=free}}</ref> Një popullsi ndodhet në Parkun Kombëtar të Kamerunit Waza , ku midis afro 14 dhe 21 kafshë vazhduan që nga viti 2009.<ref>{{Cite journal|last1=Tumenta|first1=P. N.|last2=Kok|first2=J. S.|last3=van Rijssel|first3=J. C.|last4=Buij|first4=R.|last5=Croes|first5=B. M.|last6=Funston|first6=P. J.|last7=de Iongh|first7=H. H.|last8=de Haes|first8=H. A. Udo|year=2009|title=Threat of rapid extermination of the lion (''Panthera leo leo'') in Waza National Park, Northern Cameroon|journal=African Journal of Ecology|doi=10.1111/j.1365-2028.2009.01181.x|pages=1–7|volume=48|issue=4}}</ref> Përveç kësaj, 50 deri 150 luanë vlerësohet të jenë të pranishëm në ekosistemin Arly-Singou të Burkina Faso .<ref name="Bauer & van der Merwe">{{Cite journal|last1=Bauer|first1=H.|last2=Van Der Merwe|first2=S.|doi=10.1017/S0030605304000055|title=Inventory of free-ranging lions ''Panthera leo'' in Africa|journal=Oryx|volume=38|year=2004|issue=1|pages=26–31|doi-access=free}}</ref> Në vitin 2015, një luan mashkull i rritur dhe një luan femër ishin parë në Parkun Kombëtar Mole të [[Gana]] . Këto ishin shikimet e para të luanëve në vend në 39 vjet.<ref>{{cite journal|last1=Angelici|first1=F. M.|last2=Rossi|first2=L.|year=2017|title=Further lion, ''Panthera leo senegalensis'' Meyer, 1826, sightings in Mole National Park, Ghana, and possible first serval ''Leptailurus serval'' Schreber, 1776 record after 39 years (Mammalia Felidae)|journal=Biodiversity Journal|volume=8|issue=2|pages=749−752|url=http://www.biodiversityjournal.com/pdf/8(2)_749-752.pdf|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=10 mars 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310074200/http://www.biodiversityjournal.com/pdf/8(2)_749-752.pdf|url-status=dead}}</ref> Në të njëjtin vit, një popullatë deri në 200 luanë që u mendua më parë se ishin shfarosur u filmua në Parkun Kombëtar Alatash , Etiopi, afër kufirit të Sudanit.<ref name="NewScientist2016">{{cite magazine|magazine=New Scientist|title=Hidden population of up to 200 lions found in remote Ethiopia|date=2016|url=https://www.newscientist.com/article/2075740-hidden-population-of-up-to-200-lions-found-in-remote-ethiopia/|accessdate=2 shkurt 2016}}</ref><ref name="BBC Ethiopian lion, 2016">{{cite news|date=2016|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35460573|title=Lions rediscovered in Ethiopia's Alatash National Park|work=BBC News|accessdate=1 shkurt 2016}}</ref> Në vitin 2005, Strategjitë e Ruajtjes së Luanit u zhvilluan për Afrikën Perëndimore dhe Qendrore, ose Afrikën Lindore dhe Jugore. Strategjitë kërkojnë të mirëmbajnë habitatin e përshtatshëm, të sigurojnë një bazë të mjaftueshme për pretë e egra për luanët, të zvogëlojnë faktorët që çojnë në copëzimin e mëtejshëm të popullatave dhe të bëjnë bashkëjetesën luan-njeri të qëndrueshëm.<ref>{{cite book|title=Conservation Strategy for the Lion West and Central Africa|publisher=IUCN|author=IUCN Cat Specialist Group|year=2006|location=Yaounde, Cameroon|url=http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/3.Conservation_Center/3.4._Strategies___Action_Plans/African_lion/IUCN_CatSG_2006_West_and_Central_Africa_Lion_Conservation_Strategy.pdf|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=3 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803035853/http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/3.Conservation_Center/3.4._Strategies___Action_Plans/African_lion/IUCN_CatSG_2006_West_and_Central_Africa_Lion_Conservation_Strategy.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author=IUCN Cat Specialist Group|year=2006|title=Conservation Strategy for the Lion ''Panthera leo'' in Eastern and Southern Africa|publisher=IUCN|location=Pretoria, South Africa|url=http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/3.Conservation_Center/3.4._Strategies___Action_Plans/African_lion/IUCN_CatSG_2006_East_and_South_Africa_Lion_Conservation_Strategy.pdf|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=3 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803071138/http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/3.Conservation_Center/3.4._Strategies___Action_Plans/African_lion/IUCN_CatSG_2006_East_and_South_Africa_Lion_Conservation_Strategy.pdf|url-status=dead}}</ref> Gjuetia e luanëve tek bagëtit është zvogëluar ndjeshëm në zonat ku barinjtë mbajnë bagëtitë në zona të mbyllura të përmirësuara. Masat e tilla kontribuojnë në zbutjen e konfliktit njeri-luan.<ref>{{cite journal|title=Assessment and mitigation of human-lion conflict in West and Central Africa|author1=Bauer, H.|author2=de Iongh, H.|author3=Sogbohossou, E.|journal=Mammalia|year=2010|volume=74|issue=4|pages=363–367|doi=10.1515/MAMM.2010.048|s2cid=86228533}}</ref> ===Në Azi=== [[File:Lion Gir.jpg|thumb|Luanesh në Parkun Kombëtar Gir]] Streha e fundit e popullsisë së luanit aziatik është [[Parku Kombëtar Gir]] dhe 1.412 km <sup>2</sup> dhe zonat përreth në rajonin e Saurashtra ose gadishullit Kathiawar në shtetin Gujarat , Indi . Popullsia është rritur nga afro 180 luanë në 1974 në rreth 400 në 2010.<ref name="Singh, Gibson">{{Cite journal|last1=Singh|first1=H. S.|last2=Gibson|first2=Luke|title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest|url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2011-05_144_5/page/1753|journal=Biological Conservation|volume=144|issue=5|pages=1753–57|year=2011|doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009}}</ref> Ai është i izoluar gjeografikisht, i cili mund të çojë në joriprodhim dhe ulje të diversitetit gjenetik . Që prej vitit 2008, luani aziatik është renditur si i rrezikuar në listën e kuqe të IUCN .<ref name="Breitenmoser2008"/> Deri në vitin 2015, popullsia ishte rritur në 523 individë që banonin në një sipërfaqe prej 7,000 km <sup>2</sup> në Saurashtra.<ref name="Venkataraman2016">{{cite book|author=Venkataraman, M.|year=2016|chapter=Wildlife and human impacts in the Gir landscape|title=Human Animal Conflict in Agro-Pastoral Context: Issues & Policies|editor1=Agrawal, P.K|editor2=Verghese, A.|editor3=Krishna, S.R.|editor4=Subaharan, K.|publisher=Indian Council of Agricultural Research|location=New Delhi|page=32−40}}</ref><ref>{{cite journal|author=Singh, A.P.|year=2017|title=The Asiatic Lion (''Panthera leo persica''): 50 Years Journey for Conservation of an Endangered Carnivore and its Habitat in Gir Protected Area, Gujarat, India|journal=Indian Forester|volume=143|issue=10|pages=993−1003}}</ref><ref>{{cite journal|author=Singh, H.S.|year=2017|title=Dispersion of the Asiatic lion ''Panthera leo persica'' and its survival in human-dominated landscape outside the Gir forest, Gujarat, India|journal=Current Science|volume=112|issue=5|pages=933−940|doi=10.18520/cs/v112/i05/933-940|doi-access=free}}</ref> Regjistrimi i luanit aziatik i kryer në vitin 2017 regjistroi rreth 650 individë.<ref>{{cite news|title=Lion population roars to 650 in Gujarat forests|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Lion-population-roars-to-650-in-Gujarat-forests/articleshow/59907625.cms|author=Kaushik, H.|newspaper=The Times of India|date=2017|accessdate=9 gusht 2017}}</ref> Prania e vendbanimeve të shumta njerëzore pranë Parkut Kombëtar rezulton në konflikt midis luanëve, njerëzve lokalë dhe bagëtive të tyre.<ref>{{cite journal|first1=V. K.|last1=Saberwal|first2=J. P.|last2=Gibbs|first3=R.|last3=Chellam|first4=A. J. T.|last4=Johnsingh|title=Lion‐Human Conflict in the Gir Forest, India|url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_1994-06_8_2/page/501|date=1994|doi=10.1046/j.1523-1739.1994.08020501.x|journal=Conservation Biology|issue=2|volume=8|pages=501–507}}</ref><ref name="Venkataraman2016" /> Disa e konsiderojnë praninë e luanëve si përfitim, pasi ato mbajnë nën kontroll popullatat e barngrënësve që dëmtojnë barishtet.<ref name="Meena2016">{{cite book|author=Meena, V.|year=2016|chapter=Wildlife and human impacts in the Gir landscape|editor=Agrawal, P.K.|editor2=Verghese, A.|editor3=Radhakrishna, S.|editor4=Subaharan, K.|title=Human Animal Conflict in Agro-Pastoral Context: Issues & Policies|publisher=Indian Council of Agricultural Research|location=New Delhi}}</ref> Themelimi i një popullsie të dytë, të pavarur të luanit aziatik në Zonën e Mbrojtur të Kafshëve të Egra të Kunos , të vendosura në Madhya Pradesh ishte planifikuar, por në vitin 2017, Projekti i Rindërtimit popullsis së luanit aziatik nuk dukej se do të zbatohej.<ref name="TOI 12-2017">{{cite news|author=Sharma, R.|newspaper=The [[Times of India]]|title=Tired of Gujarat reluctance on Gir lions, MP to release tigers in Kuno|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/tired-of-gujarat-reluctance-on-gir-lions-mp-to-release-tigers-in-kuno/articleshow/61937836.cms|date=2017|accessdate=27 janar 2018}}</ref><ref name="HT 2017">{{cite news|work=[[Hindustan Times]]|title=Stalemate on translocation of Gir lions Kuno Palpur in Madhya Pradesh to be used as tiger habitat now|url=https://www.hindustantimes.com/bhopal/stalemate-on-translocation-of-gir-lionskuno-palpur-in-madhya-pradesh-to-be-used-as-tiger-habitat-now/story-hX8ELtxSSL4I8GeLTh6xYI.html|date=2017|accessdate=27 janar 2018}}</ref> ===Riprodhimi në robëri=== [[File:India Animals.jpg|thumb|Dy luan aziatik në rrugë]] Luanët e importuar në [[Evropa|Evropë]] para mesit të shekullit XIX ishin ndoshta më së shumti luanë berberë nga Afrika e Veriut, ose luanë Kepi nga Afrika e Jugut.<ref>{{cite journal|last1=Barnett|first1=R.|last2=Yamaguchi|first2=N.|last3=Shapiro|first3=B.|last4=Nijman|first4=V.|year=2007|title=Using ancient DNA techniques to identify the origin of unprovenanced museum specimens, as illustrated by the identification of a 19th century lion from Amsterdam|url=http://dpc.uba.uva.nl/cgi/t/text/get-pdf?c=ctz;idno=7602a02|journal=Contributions to Zoology|volume=76|issue=2|pages=87–94|access-date=27 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522041326/http://dpc.uba.uva.nl/cgi/t/text/get-pdf?c=ctz;idno=7602a02|archive-date=22 maj 2011|url-status=dead|doi=10.1163/18759866-07602002}}</ref> 11 kafshë të tjera që mendohet se janë [[Luani berber|luanë berberë]] të mbajtur në kopshtin zoologjik Addis Ababa janë pasardhës të kafshëve në pronësi të perandorit Haile Selassie . WildLink International në bashkëpunim me Universitetin e Oksfordit nisi një Projekt ambicioz Ndërkombëtar të luanit berber me qëllim të identifikimit dhe mbarështimit të luanëve berberë në robëri për rivendosje eventuale në një park kombëtar në [[Malet Atllas|malet Atlas]] të [[Maroku|Marokut]].<ref name="yamaguchi-haddane">{{Cite journal|last=Yamaguchi|first=N.|author2=Haddane, B.|year=2002|title=The North African Barbary Lion and the Atlas Lion Project|journal=International Zoo News|volume=49|pages=465–481}}</ref> Sidoqoftë, një analizë gjenetike tregoi se luanët e robëruar në kopshtin zoologjik Addis Ababa nuk ishin luanë berber, por përkundrazi të lidhur ngushtë me luanët e egër në adad dhe Kamerun.<ref name="Bruche_al2012">{{Cite journal|last=Bruche|first=S.|author2=Gusset, M.|author3=Lippold, S.|author4=Barnett, R.|author5=Eulenberger, K.|author6=Junhold, J.|author7=Driscoll, C. A.|author8=Hofreiter, M.|title=A genetically distinct lion (''Panthera leo'') population from Ethiopia|journal=European Journal of Wildlife Research|year=2012|pages=215–225|doi=10.1007/s10344-012-0668-5|volume=59|issue=2|s2cid=508478}}</ref> Në [[1982]], Shoqata e kopshteve zoologjike dhe Akuariumeve filloi një Plan Mbijetimi për luanin aziatik për të rritur shanset e tij për mbijetesë. Në [[1987]], u zbulua se shumica e luanëve në kopshtet zoologjike të Amerikës Veriuore ishin hibridë mes luanëve afrikanë dhe aziatikë.<ref name="OBrien1987">{{cite journal|author1=O'Brien, S. J.|author2=Joslin, P.|author3=Smith, G. L. III|author4=Wolfe, R.|author5=Schaffer, N.|author6=Heath, E.|author7=Ott-Joslin, J.|author8=Rawal, P. P.|author9=Bhattacharjee, K. K.|author10=Martenson, J. S.|year=1987|title=Evidence for African origins of founders of the Asiatic lion Species Survival Plan|journal=Zoo Biology|volume=6|issue=2|pages=99–116|doi=10.1002/zoo.1430060202|url=http://dobzhanskycenter.bio.spbu.ru/pdf/sjop/MS129_O%27Brien_ZooBiol.pdf|access-date=25 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225092713/http://dobzhanskycenter.bio.spbu.ru/pdf/sjop/MS129_O%27Brien_ZooBiol.pdf|archive-date=25 shkurt 2014|url-status=dead}}</ref> Programet e mbarështimit duhet të shënojnë origjinën e kafshëve pjesëmarrëse për të shmangur shumimin e llojeve të ndryshme dhe duke zvogëluar kështu vlerën e tyre të ruajtjes.<ref>{{Cite book|last1=Frankham|first1=R.|last2=Ballou|first2=J.|last3=Briscoe|first3=D.|title=Introduction to Conservation Genetics|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=978-0-521-70271-3|location=Cambridge, New York, Melbourne, Madrid|edition=Second|chapter=Genetic management of Captive Populations|pages=430–452|chapter-url=https://books.google.com/books?id=vLZKnsCk89wC&pg=PA437|accessdate=25 maj 2019}}</ref> Mbarështimi në robëri të luanëve u ndërpre për të eleminuar individë me origjinë të panjohur . Luanët me lindje të egër u importuan në kopshtin zoologjik amerikan nga Afrika midis [[1989]] dhe [[1995]]. Mbarështimi u vazhdua në vitin [[1998]] në kuadrin e një Plani për Mbrotjen e Speceis së Luanit Afrikan.<ref>{{cite journal|author1=Daigle, C. L.|author2=Brown, J. L.|author3=Carlstead, K.|author4=Pukazhenthi, B.|author5=Freeman, E. W.|author6=Snider, R. J.|year=2015|title=Multi-institutional survey of social, management, husbandry and environmental factors for the SSP African lion Panthera leo population: examining the effects of a breeding moratorium in relation to reproductive success|journal=International Zoo Yearbook|volume=49|issue=1|pages=198–213|doi=10.1111/izy.12073|url=https://www.researchgate.net/publication/270901189}}</ref> Rreth 77% e luanëve në robëri të regjistruar në Sistemin Ndërkombëtar të Informacionit për Llojet në 2006 ishin me origjinë të panjohur; këto kafshë mund të kenë bartur gjenet që janë në zhdukje në natyrë dhe për këtë arsye mund të jenë të rëndësishme për mirëmbajtjen e ndryshueshmërisë gjenetike të përgjithshme të luanit.<ref name="BarnettYamaguchi2006">{{Cite journal|last1=Barnett|first1=R.|last2=Yamaguchi|first2=N.|last3=Barnes|first3=I.|last4=Cooper|first4=A.|date=2006|title=Lost populations and preserving genetic diversity in the lion ''Panthera leo'': Implications for its ''ex situ'' conservation|journal=Conservation Genetics|volume=7|issue=4|pages=507–514|doi=10.1007/s10592-005-9062-0|s2cid=24190889|url=http://abc.zoo.ox.ac.uk/Papers/consgen06_lion.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060824064412/http://abc.zoo.ox.ac.uk/Papers/consgen06_lion.pdf|url-status=dead|archive-date=2006-08-24}}</ref> ==Në kulturë== ===Në kopshte zoologjike dhe cirk=== {{multiple image|align=right|direction=vertical |image1=Lion - melbourne zoo.jpg|caption1=Luani në [[kopshtit zoologjik të Melbournit]] |image2=Lion tamer (LOC pga.03749).jpg|caption2=Ikonë e shekullut 19 që tregon një zbutës me luan dhe tigra}} Luanët janë pjesë e një grupi të [[Kafshët ekzotike|kafshëve ekzotike]] që kanë qenë në ekspozitat e kopshtit zoologjik që nga fundi i shekullit të 18-të. Edhe pse shumë kopshte zoologjike moderne janë më selektive në lidhje me ekspozitat e tyre,<ref name="dc81">[[#Courcy|de Courcy]], p. 81-82.</ref> ka më shumë se 1.000 luanë afrikanë dhe 100 aziatikë në kopshtet zoologjike dhe parqet e kafshëve të egra në të gjithë botën. Ata konsiderohen një specie ‘’ambasadore’’ dhe mbahen për qëllime turizmi, arsimi dhe konservimi.<ref name="WAZA">{{cite web|last1=Dollinger|first1=P.|last2=Geser|first2=S.|title=Lion: In the Zoo (subpage)|work=Visit the Zoo|publisher=WAZA (World Association of Zoos and Aquariums)|url=http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo|accessdate=5 prill 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929135611/http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo|archive-date=29 shtator 2011|url-status=dead}}</ref> Luanët mund të jetojnë mbi njëzet vjet në robëri; një luan në kopshtin zoologjik Honolulu vdiq në moshën 22 vjeç në gusht 2007. Dy motrat e tij, të lindura në vitin 1986, ishin akoma gjallë në gusht 2007.<ref>{{Cite news|last=Aguiar|first=E.|date=2007|title=Honolulu zoo's old lion roars no more|newspaper=Honolulu Advertiser|url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|accessdate=4 shtator 2007|archive-date=25 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033236/http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|last=Lum|first=C.|date=2007|title=Zoo puts end to 2 lions' suffering|newspaper=Honolulu Advertiser|url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2009/Feb/25/ln/hawaii902250384.html|accessdate=29 shtator 2020|archive-date=6 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106104728/http://the.honoluluadvertiser.com/article/2009/Feb/25/ln/hawaii902250384.html|url-status=dead}}</ref> "Kopshtet zoologjike" të para evropiane u përhapën midis familjeve fisnike dhe mbretërore në shekullin e 13-të, dhe deri në shekullin e 17-të quheshin seragliot ; në atë kohë ata u quajtën menagjeri , një zgjatje e kabinetit të kurioziteteve . Ata u përhapën nga Franca dhe Italia gjatë [[Rilindja|Rilindjes]] në pjesën tjetër të Evropës.<ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]], pp. 19–21, 42.</ref> Në [[Anglia|Angli]], megjithëse tradita seraglio ishte më pak e zhvilluar, luanët u mbajtën në Kullën e Londrës në një seraglio të vendosur nga [[Mbreti Xhohn]] në shekullin e 13-të.<ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]], p. 20.</ref><ref>{{cite web|last=Owen|first=James|title=Medieval Lion Skulls Reveal Secrets of Tower of London "Zoo"|work=National Geographic Magazine|publisher=National Geographic|date=3 nëntor 2005|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1103_051103_tower_lions.html|accessdate=5 shtator 2007}}</ref> Luanët u mbajtën në paqarta në kopshtin zoologjik të Londrës derisa një shtëpi e madhe luanësh me dhoma kafaze u ndërtuan në vitet 1870.<ref name="Blunt208">[[#Blunt|Blunt]], p. 208.</ref> Ndryshime të mëtejshme ndodhën në fillim të shekullit të 20-të, kur [[Carl Hagenbeck]] projektoi rrethime me "shkëmbinj" prej betoni, hapësirë më të hapur dhe një hendek në vend të shufrave, më shumë ngjan me një habitat natyror. Hagenbeck projektoi mbylljen e luanëve për të dy kopshtin zoologjik të Melbourne dhe kopshtin zoologjik Taroo të [[Sydney|Sidneit]] ; megjithëse dizajnet e tij ishin të njohura, përdorimi i shufrave mbizotëronte në shumë kopshte zoologjike deri në vitet '60.<ref name="dc69">[[#Courcy|de Courcy]], p. 69.</ref>Në fund të shekullit të 20-të, rrethime më të mëdha, më të natyrshme dhe përdorimi i rrjetës teli ose xhamit të petëzuar në vend të çadrave të ulura lejuan vizitorët të afroheshin më shumë se kurrë me kafshët; disa atraksione të tilla si Pylli i Maceve / Pamja e Luanit e Parkut Zoologjik të Qytetit Oklahoma e vendosën sternën në nivelin e tokës, më të lartë se vizitorët.<ref>{{cite encyclopedia|last=Grisham|first=J.|editor-first=C. E.|editor-last=Bell|title=Lion|encyclopedia=Encyclopedia of the World's Zoos|volume=2: G–P|year=2001|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago|isbn=978-1-57958-174-9|pages=733–739}}</ref> Zbutja e luanit ka qenë pjesë e të dyja cirkeve të vendosura dhe akteve individuale si Siegfried & Roy . Praktika filloi në fillim të shekullit të 19-të nga francezi Henri Martin dhe amerikani Isaac Van Amburgh , të cilët të dy udhëtuan gjerësisht dhe teknikat e të cilit u kopjuan nga një numër i ndjekësve.<ref name="baratay187" /> [[Van Amburgh]] performoi para Mbretëreshën Viktoria në 1838 kur ai vizitoi [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Britaninë e Madhe]]. Martin kompozoi një pantomimë të titulluar Les Lions de Mysore ("luanët e Mysoretit"), një ide që Amburgh huazoi shpejt. Këto akte eklipsojnë veprojnë si shfaqja qendrore e cirkut dhe hyri në vetëdijen e publikut në fillim të shekullit të 20-të me kinemanë. Në demonstrimin e epërsisë së njeriut ndaj kafshëve, zbutja e luanit shërbeu një qëllim të ngjashëm me luftimet e kafshëve të shekujve të mëparshëm.<ref name="baratay187">[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]], p. 187.</ref> Karrigeja e portierit tani më ikonik e luanit është përdorur së pari nga American Clyde Beatty (1903–1965).<ref>{{Cite book|first=D.|last=Feldman|author-link=David Feldman (author)|year=1993|title=How Does Aspirin Find a Headache?|publisher=HarperCollins|location=New York|isbn=978-0-06-016923-7|url=https://archive.org/details/howdoesaspirinfi00davi}}</ref> ===Gjuetia dhe lojërat=== [[File:Sculpted reliefs depicting Ashurbanipal, the last great Assyrian king, hunting lions, gypsum hall relief from the North Palace of Nineveh (Irak), c. 645-635 BC, British Museum (16722183731).jpg|thumb|Gdhendje e një luani të plagosur që daton {{circa|645–635 BC}}]] Gjuetia e luanit ka ndodhur që nga kohërat e lashta dhe shpesh ishte një kalim kohe mbretërore; synonte të demonstronte fuqinë e mbretit mbi natyrën. Rekordi më i hershëm i gjallë i gjuetisë së luanit është një mbishkrim i lashtë egjiptian i datës rreth vitit 1380 para Krishtit që përmend Faraonin Amenhotep III duke vrarë 102 luanë "me shigjetat e veta" gjatë dhjetë viteve të para të sundimit të tij.Asirianët lëshonin luanë të burgosur në një hapësirë të rezervuar për mbretin në gjueti; kjo ngjarje do të shikohej nga spektatorët pasi mbreti dhe njerëzit e tij, mbi kalë ose karroca, vranë luanët me shigjeta dhe shtiza. Luanët u gjuan gjithashtu gjatë Perandorisë Mughal , ku perandori Jahangir thuhet se ka shkëlqyer në të.<ref name="Jackson156">[[#Jackson|Jackson]], p. 156–159.</ref> Në [[Roma e lashtë|Romën e Lashtë]] , luanët mbaheshin nga perandorët për gjueti, si dhe përleshjet dhe ekzekutimet e gladiatorëve .<ref>{{Cite book|first=T.|last=Wiedemann|title=Emperors and Gladiators|publisher=Routledge|year=1995|page=60|isbn=978-0-415-12164-4}}</ref> [[Populli Maasai]] e ka parë tradicionalisht vrasjen e luanëve si një rit kalimi. Historikisht, luanët u gjuan nga individë, megjithatë, për shkak të popullsisë së zvogëluar të luanëve, pleqtë dekurajojnë gjuetinë e luanëve .<ref>{{cite journal|last1=Hazzah|first1=L.|last2=Borgerhoof Mulder|first2=M.|last3=Frank|first3=L.|year=2009|title=Lions and warriors: Social factors underlying declining African lion populations and the effect of incentive-based management in Kenya|url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2009-11_142_11/page/2428|journal=Biological Conservation|volume=142|issue=11|pages=2428–2437|doi=10.1016/j.biocon.2009.06.006}}</ref> Imazhet e riprodhuara gjerësisht të gjuetarëve heroikë që ndiqnin luanët do të mbizotëronin një pjesë të madhe të shekullit.<ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]], p. 113.</ref> Gjuetia trofe e luanëve vitet e fundit është takuar me polemikë; veçanërisht me vrasjen e luanit Cecil në mesin e 2015-ës.<ref>{{cite news|last1=Capecchi|first1=Christina|last2=Rogers|first2=Katie|title=Killer of Cecil the lion finds out that he is a target now, of internet vigilantism|work=[[The New York Times]]|date=30 korrik 2015|url=https://www.nytimes.com/2015/07/30/us/cecil-the-lion-walter-palmer.html|accessdate=30 korrik 2015}}</ref> ===Njeringrënia=== [[File:Lionsoftsavo2008.jpg|thumb|Dy luan të balcamosur njrëzngrënës në Çigako]] Luanët zakonisht nuk i gjuajnë njerëzit, por disa (zakonisht meshkujt) duket se e bëjnë këtë. Një rast i publikuar mirë është në [[Tsavo]] ; në vitin 1898, 28 punëtorë hekurudhorë të regjistruar zyrtarisht që po ndërtonin Hekurudhën Kenia-Uganda u vranë nga luanët gjatë nëntë muajve gjatë ndërtimit të një ure në Kenia.<ref name="Patterson">{{cite book|last=Patterson|first=B. D.|year=2004|title=The Lions of Tsavo: Exploring the Legacy of Africa's Notorious Man-Eaters|url=https://archive.org/details/lionsoftsavoexpl0000patt|publisher=McGraw Hill Professional|location=New York|isbn=978-0-07-136333-4}}</ref> Gjuetari që vrau luanët shkroi një libër ku përshkruhej sjellja grabitqare e kafshëve; ata ishin më të mëdhenj se normalët dhe kishin mungesë krife, dhe një dukej se vuante nga prishja e dhëmbëve. Teoria e infirmitetit, përfshirë prishjen e dhëmbëve, nuk favorizohet nga të gjithë studiuesit; një analizë e dhëmbëve dhe nofullave të luanëve që ushqeheshin me njerëz në koleksionet e muzeve sugjeron që ndërsa prishja e dhëmbëve mund të shpjegojë disa incidente, prishja e gjahut në zonat me mbizotërimin e njeriut është një shkak më i mundshëm i gjuetis së luanëve tek njerëzit.<ref>{{Cite journal|last=Patterson|first=B. D.|author2=Neiburger, E. J.|author3=Kasiki, S. M.|date=2003|title=Tooth Breakage and Dental Disease as Causes of Carnivore–Human Conflicts|journal=Journal of Mammalogy|volume=84|issue=1|pages=190–196|doi=10.1644/1545-1542(2003)084<0190:TBADDA>2.0.CO;2|doi-access=free}}</ref> Kafshët e sëmura ose të dëmtuara mund të jenë më të prirura për të ngrënë njerëz, por sjellja nuk është e pazakontë, as domosdoshmërisht e çrregullt.<ref>{{Cite journal|url=http://www.man-eater.info/gpage6.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030031426/http://www.man-eater.info/gpage6.html|url-status=dead|archivedate=30 tetor 2007|accessdate=7 korrik 2007|last1=Peterhans|first1=J. C. K.|first2=T. P.|last2=Gnoske|title=The Science of Man-eating|journal=Journal of East African Natural History|volume=90|issue=1&2|year=2001|pages=1–40|doi=10.2982/0012-8317(2001)90[1:TSOMAL]2.0.CO;2|doi-access=free}}</ref> Prokliviteti i luanit për të ngrënë njerëz është ekzaminuar në mënyrë sistematike. Shkencëtarët amerikanë dhe tanzanianë raportojnë se sjellja e ngrënies së burrave në zonat rurale të Tanzanis u rrit shumë nga 1990 në 2005. Të paktën 563 fshatarë u sulmuan dhe shumë hëngrën gjatë kësaj periudhe. Incidentet kanë ndodhur në afërsi të Parkut Kombëtar Selous në Rufiji District dhe në Provincën Lindi pranë kufirit të [[Mozambiku|Mozambikut]]. Ndërsa zgjerimi i fshatrave në një vend me shkurre është një shqetësim, autorët argumentojnë se politika e ruajtjes duhet të zvogëlojë rrezikun sepse në këtë rast, konservimi kontribuon drejtpërdrejt në vdekjet njerëzore. Rastet në Lindi në të cilat luanët i kapin njerëzit nga qendrat e fshatrave të konsiderueshme janë dokumentuar.<ref name="Packer05">{{Cite journal|last1=Packer|first1=C.|last2=Ikanda|first2=D.|last3=Kissui|first3=B.|last4=Kushnir|first4=H.|date=2005|title=Conservation biology: lion attacks on humans in Tanzania|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-08-18_436_7053/page/926|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=436|issue=7053|pages=927–28|doi=10.1038/436927a|pmid=16107828|bibcode=2005Natur.436..927P|s2cid=3190757}}</ref>Një studim tjetër i 1.000 personave të sulmuar nga luanët në [[Tanzania|Tanzanin]] jugore midis 1988 dhe 2009 zbuloi se javët pas Hënës së plotë , kur kishte më pak dritë të hënës, ishin një tregues i fortë i sulmeve të rritura gjatë natës ndaj njerëzve.<ref name="fullmoon">{{cite journal|title=Fear of Darkness, the Full Moon and the Nocturnal Ecology of African Lions|last=Packer|first=C.|journal=[[PLOS One]]|date=2011|volume=6|issue=7|doi=10.1371/journal.pone.0022285|author2=Swanson, A.|author3=Ikanda, D.|author4=Kushnir, H.|editor1-last=Rands|editor1-first=S. A.|pages=e22285|pmid=21799812|pmc=3140494|bibcode=2011PLoSO...622285P}}</ref> Sipas [[Robert R. Frump]], refugjatët e Mozambikut rregullisht kalojnë në Parkun Kombëtar Kruger, Afrikën e Jugut, natën sulmohen dhe hahen nga luanët; zyrtarët e parkut kanë thënë se ngrënia e burrave është një problem atje. Frump tha se mijëra mund të jenë vrarë në dekadat pasi aparteid mbylli parkun dhe detyroi refugjatët të kalonin parkun natën. Për gati një shekull para se të vulosej kufiri, mozambikasit kishin shkelur rregullisht parkun gjatë ditës me pak dëm.<ref>{{Cite book|last=Frump|first=R. R.|title=The Man-Eaters of Eden: Life and Death in Kruger National Park|url=https://archive.org/details/maneatersofedenl0000frum|year=2006|publisher=The Lyons Press|isbn=978-1-59228-892-2}}</ref> ==Rëndësia kulturore== {{multiple image|align=right|direction=vertical |image1=Lions_painting,_Chauvet_Cave_(museum_replica).jpg|caption1=Vizatime nga Paleoliti në Francë.<ref name="Chauvet1996"/> |image2=Luxor Sekhmet New Kingdom.JPG|caption2=Statujë e një luani nga Egjipti i Lahtë |image3=Berlín Ishtar león. 02.JPG|caption3=Mozaik me luan nga Irani |image4=Lion Capital of Ashoka.jpg|caption4=Statuja luani në Indi |image5=Cowardly lion2.jpg|caption5=Pjesë nga përralla ''Magjistari i Ozit''}} Luani është një nga simbolet e kafshëve më të njohura në kulturën njerëzore. Ёshtë përshkruar gjerësisht në skulptura dhe piktura, në flamuj kombëtar dhe në filma dhe letërsi bashkëkohore.<ref name="Guggisberg1975"/> Ai u shfaq si një simbol për forcë dhe fisnikëri në kulturat në të gjithë Evropën, Azinë dhe Afrikën, pavarësisht incidenteve të sulmeve ndaj njerëzve. Luani është përshkruar si "mbreti i xhunglës" dhe "mbreti i bishave", dhe kështu u bë një simbol popullor për mbretërinë .<ref name="Garai73">{{Cite book|last=Garai|first=J.|title=The Book of Symbols|year=1973|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=978-0-671-21773-0|url-access=registration|url=https://archive.org/details/bookofsymbols0000gara}}</ref> Luani përdoret gjithashtu si një simbol i [[Ekipet sportive|ekipeve sportive]].<ref>{{cite web|type=official Website|title=Detroit Lions|year=2001|url=http://www.detroitlions.com/index.cfm?homelink=y|accessdate=8 korrik 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070710154200/http://www.detroitlions.com/index.cfm?homelink=y|archive-date=10 korrik 2007|url-status=dead}}</ref><ref name="new crest">{{Cite news|date=12 nëntor 2004|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/4008257.stm|title=Chelsea centenary crest unveiled|publisher=BBC|accessdate=2 janar 2007}}</ref><ref>{{cite web|title=The Aston Villa Crest: 2007 Onwards ...|publisher=Aston Villa F.C.|year=2007|url=http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/CrestTest/0,,10265,00.html|url-status=dead|access-date=15 dhjetor 2020|archive-date=11 tetor 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011024349/http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/CrestTest/0%2C%2C10265%2C00.html}}</ref> Pamjet e luanëve janë të njohura nga periudha e Paleolitit të Epërm . Gdhendjet dhe pikturat e luanëve të zbuluar në shpellat Lascaux dhe Chauvet në Francë janë datuar nga 15,000 deri në 17,000 vjet të vjetër.<ref>Leroi-Gourhan, A., Allain J. (1979). Lascaux inconnu. XXIIe supplement à "Gallia Préhistoire". Paris.</ref><ref name="Chauvet1996">{{cite book|last1=Chauvet|first1=J.-M.|last2=Brunel|first2=D. E.|last3=Hillaire|first3=C.|year=1996|title=Dawn of Art: The Chauvet Cave. The oldest known paintings in the world|url=https://archive.org/details/dawnofartchauvet0000chau|location=New York|publisher=Harry N. Abrams}}</ref> Një gdhendje fildishi me kokë luaneshë e gjetur në shpellën Vogelherd në Albin Swabian , [[Gjermania|Gjermani]] Jugperëndimore dhe është quajtur në [[Gjuha gjermane|gjermanisht]] Löwenmensch (luani-njeri). Skulptura ka qenë e datuar të paktën 32,000 vjet e vjetër - dhe sa më parë 40,000 vjet më parë<ref>Bailey, M. (2013). [http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595 Ice Age Lion Man is world's earliest figurative sculpture.] The Art Newspaper, 31 January2013. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130508104713/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595 |date=8 May 2013}}</ref>dhe ka origjinën nga kultura Aurignacian .<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> ===Afrika nën-Sahariane=== Në Afrikën Nën-Sahariane, Luani ka qenë një personazh i zakonshëm në histori, fjalë të urta dhe vallëzime, por rrallë herë paraqitet në artet pamore.<ref name="Jackson119"/> Në disa kultura, luani simbolizon fuqinë dhe mbretërinë.<ref name="Hogarth"/> Në gjuhën suahile , luani njihet si simba që do të thotë gjithashtu "agresiv", "mbret" dhe "i fortë".<ref name="BCKM1993"/> Disa sundimtarë kishin fjalën "luan" në pseudonimin e tyre. Sundiata Keita e Perandorisë [[Mali]] u quajt "Luani i Malit".<ref name="Lynch"/> Themeluesi i mbretërisë Waalo thuhet se është rritur nga luanët dhe u kthye tek njerëzit e tij për t'i bashkuar ata duke përdorur njohuritë që ai mësoi nga luanët. Në pjesë të Afrikës Perëndimore, luanët simbolizuan klasën më të lartë të hierarkive të tyre sociale.<ref name="Hogarth" /> Në zona me [[Pylli me shi|pyje me shi]] ku luanët ishin të rrallë, leopardi përfaqësonte majën e hierarkisë.<ref name="Jackson119">[[#Jackson|Jackson]], p. 119.</ref>Në pjesë të Afrikës Perëndimore dhe Lindore, luani shoqërohet me shërimin dhe vlerësohet si lidhje midis shikuesve dhe mbinatyrshmërisë. Në traditat e tjera të Afrikës Lindore, luani është simbol i dembelizmit.<ref name="Hogarth">{{cite book|last1=Hogarth|first1=C.|last2=Butler|first2=N.|year=2004|title=Shamanism: An Encyclopedia of World Beliefs, Practices, and Culture, Volume 1|editor=Walter, M. N.|isbn=978-1-57607-645-3|chapter=Animal Symbolism (Africa)|pages=[https://archive.org/details/shamanism00mari/page/3 3–6]|chapter-url=https://books.google.com/books?id=X8waCmzjiD4C&pg=PA3|url=https://archive.org/details/shamanism00mari/page/3}}</ref> Në pjesën më të madhe të folklorit afrikan , luani portretizohet se ka inteligjencë të ulët dhe mashtrohet lehtë nga kafshët e tjera.<ref name="Lynch">{{cite book|last=Lynch|first=P. A.|year=2004|title=African Mythology A to Z|publisher=Infobase Publishing|page=[https://archive.org/details/africanmythology00lync_0/page/63 63]|isbn=978-0-8160-4892-2|chapter=Lion|chapter-url=https://archive.org/details/africanmythology00lync_0/page/63|url=https://archive.org/details/africanmythology00lync_0/page/63}}</ref> ===Lindja e Afërt=== [[Egjipti i lashtë|Egjiptianët e Lashtë]] portretizuan disa nga hyjnitë e tyre të luftës si luanesha, të cilat ata i nderuan si gjahtarë të egër. Hyjnitë egjiptiane të lidhura me luanët përfshijnë [[Sekhmet]] , [[Bast]] , [[Mafdet]] , [[Menhit]] , [[Pakhet]] dhe [[Tefnut]] .<ref name="Garai73"/> Këto hyjnitë lidheshin shpesh me perëndinë e diellit [[Ra]] dhe nxehtësinë e tij të ashpër, dhe fuqia e tyre e rrezikshme u thirr për të ruajtur njerëzit ose vendet e shenjta. Sfinksi , një figurë me trupin e luanit dhe kreu i një krijese njerëzore apo të tjera, të përfaqësuar një Faraonin apo hyjni kishte marrë këtë rol mbrojtës.<ref>{{cite book|last=Pinch|first=Geraldine|title=Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/egyptianmytholog0000pinc|date=2004|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-517024-5|pages=[https://archive.org/details/egyptianmytholog0000pinc/page/133 133]–134, 206}}</ref> Luani ishte një simbol i spikatur në [[Mesopotamia|Mesopotaminë]] e lashtë nga Sumeri deri në kohën e Asirisë dhe Babilonisë , ku u lidh fort me mbretërinë.<ref>{{Cite journal|last=Cassin|first=Elena|year=1981|title=Le roi et le lion|journal=Revue de l'Histoire des Religions|trans-title=The king & the lion|volume=298|issue=198–4|pages=355–401|language=fr|doi=10.3406/rhr.1981.4828}}</ref> Luanët ishin ndër simbolet kryesore të perëndeshës Inanna / Ishtar .<ref>{{cite book|last1=Black|first1=Jeremy|first2=Anthony|last2=Green|title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana|publisher=The British Museum Press|year=1992|isbn=978-0-7141-1705-8|page=118}}</ref><ref>{{citation|last=Collins|first=Paul|article=The Sumerian Goddess Inanna (3400-2200 BC)|title=Papers of from the Institute of Archaeology|volume=5|publisher=UCL|date=1994|pages=113–114}}</ref> Luani i Babilonisë ishte simbol kryesor i [[Perandoria Babilonase|Perandorisë Babilonase]] .<ref>{{cite book|last1=Sass|first1=B.|last2=Marzahn|first2=J.|date=2010|title=Aramaic and figural stamp impressions on bricks of the sixth century B.C. from Babylon|location=Wiesbaden, Germany|publisher=Harrassowitz Verlag|isbn=9783447061841|chapter=The motifs|pages=178–186|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-LfWEWhwyf8C&pg=PA181}}</ref> Lion Hunt of Ashurbanipal është një sekuencë e njohur e relieveve të pallateve siriane nga shek.  640 para Krishtit ; tani ndodhen në Muzeun Britanik .<ref>{{cite book|last=Reade|first=J.|title=Assyrian Sculpture|url=https://archive.org/details/assyriansculptur0000brit_x1f5|date=1998|edition=Second|location=London, United Kingdom|publisher=The British Museum Press|isbn=978-0-7141-2141-3|pages=[https://archive.org/details/assyriansculptur0000brit_x1f5/page/72 72]–79, 73}}</ref> Luani i Judës është emblema biblik i fisit të Judës, dhe më vonë Mbretërisë së Judës .<ref name="Epstein">{{Cite book|last=Epstein|first=Marc Michael|title=Dreams of subversion in medieval Jewish art and literature|url=https://books.google.com/books?id=bzINIM23-TcC&q=lions+symbolize+yehuda&pg=PA110|pages=110, 121|publisher=Penn State Press|year=1997|isbn=978-0-271-01605-4}}</ref> Luanët përmenden shpesh në [[Bibla|Bibël]]; veçanërisht në Librin e Danielit në të cilin heroi eponim nuk pranon të adhurojë mbretin Dari dhe është i detyruar të flejë në gropën e luanëve, ku ai është i padëmtuar për mrekulli ( Dan. 6 ). Në Librin e Gjykatësve , Samsoni vret një luan kur udhëton për të vizituar një grua filistine. ( Gjykatësi 14 ).<ref>{{cite book|editor=Sakenfeld, Katharine D.|year=2008|title=New Interpreter's Dictionary of the Bible Volume 3|contribution=Lion|last=Borowski|first=O.|publisher=Abingdon Press|pages=669–70|isbn=978-0687333653}}</ref> ===Lindja e Largët=== Kronistët indo-persianë e konsideronin luanin si mbajtës të rendit në fushën e kafshëve. Fjala sanskrit mrigendra nënkupton një luan, si mbret i kafshëve në përgjithësi .<ref>{{cite journal|author=Rangarajan, M.|year=2013|title=Animals with rich histories: the case of the lions of Gir Forest, Gujarat, India|url=https://archive.org/details/sim_history-and-theory_2013-12_52_4/page/109|journal=History and Theory|volume=52|issue=4|pages=109–127|doi=10.1111/hith.10690}}</ref> Narasimha , njeriu-luan, është një nga dhjetë avatarët e perëndisë hindu Vishnu .<ref>{{Cite book|editor1=Piccardi, L.|editor2=Masse, W. B.|title=Myth and Geology|series=Geological Society Special Publications No. 273|year=2007|publisher=Geological Society|location=London|author=Chandrasekharam, D.|chapter=Geo-mythology of India|pages=29–37|chapter-url=https://archive.org/stream/MythAndGeology/MythGeology#page/n35/mode/2up}}</ref> Luani është bërë Emblema Kombëtare e Indisë më 1950.<ref>[[#Jackson|Jackson]], p. 122.</ref> Luani është gjithashtu simbolik për popullin sinhalez .<ref>{{cite web|title=National Flag|publisher=Government of Sri Lanka|url=http://www.gov.lk/info/index.asp?mi=19&xp=52&xi=54&xl=3&o=0&t=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080327112704/http://www.gov.lk/info/index.asp?mi=19&xp=52&xi=54&xl=3&o=0&t=|archivedate=27 mars 2008|accessdate=6 gusht 2007}}</ref> Luani është një motiv i zakonshëm në artin kinez ; ai u përdor për herë të parë në art gjatë periudhës së vonë të pranverës dhe vjeshtës (shekulli i pestë ose i gjashtë para Krishtit) dhe u bë më i popullarizuar gjatë Dinastisë Han (206 pes - pas Krishtit) kur luanët kujdestarë perandorakë filluan të vendosen përpara pallateve perandorake për mbrojtje . Për shkak se luanët nuk kanë qenë kurrë vendas në [[Kina|Kinë]], përshkrimet e hershme ishin disi joreale; pas prezantimit të artit budist në Kinë në Dinastinë Tang pas shekullit të gjashtë pas Krishtit, luanët zakonisht përshkruheshin pa krahë me trupa më të shkurtër.<ref>{{Cite news|first=Li|last=Ling|date=maj 2002|url=http://www.cityu.edu.hk/ccs/Newsletter/newsletter4/Lion/Lion.htm|title=The Two-Way Process in the Age of Globalization|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050406143133/http://www.cityu.edu.hk/ccs/Newsletter/newsletter4/Lion/Lion.htm|archivedate=6 prill 2005|others=Egan, Ronald transl.|newspaper=Ex/Change|type=newsletter|publisher=[[City University of Hong Kong]]|issue=4|accessdate=26 shtator 2007}}<nowiki></ref Vallja e luanit është një valle tradicionale në kulturën kineze në të cilën interpretuesit me kostume luani imitojnë lëvizjet e një luani, shpesh me shoqërim muzikor nga cembale, bateri dhe gong. Ato janë realizuar në Vitin e Ri Kinez , Festivalin e Hënës dhe raste të tjera festive për fat të mirë.<ref></nowiki>{{cite web|url=https://www.nationsonline.org/oneworld/Chinese_Customs/lion_dance.htm|title=Lion Dance|publisher=Nations Online|accessdate=2 shtator 2020}}</ref> ===Bota perendimore=== Shifrat dhe amulet me kokë luani u gërmuan në varre në ishujt grekë të [[Kreta|Kretës]] , [[Euboj|Eubojës]] , [[Rodosi|Rodos]] , [[Paros]] dhe [[Hiosi|Chios]] . Ata janë të lidhur me hyjninë egjiptiane Sekhmet dhe datojnë në epokën e hershme të hekurit midis shekujve 9 dhe 6 para Krishtit. Luani është paraqitur në disa nga fabulat e Aesopit , veçanërisht Luanit dhe Miun .<ref>[[#Jackson|Jackson]], pp. 99, 150</ref> Luani Nemean ishte simbolik në [[Greqia e lashtë|Greqinë e Lashtë]] dhe të Romës, të përfaqësuara si konstelacionin dhe shenjë zodiakut Leo, dhe e përshkruar në mitologji, ku u vra dhe u vesh nga heroi [[Herakliu|Herakli]] ,<ref>[[#Jackson|Jackson]], p. 96</ref> që simbolizonte fitoren mbi vdekjen.<ref name="Helicon Publishers">{{cite book|last1=Tressider|first1=J.|title=The Hutchinson Dictionary of Symbols|url=https://archive.org/details/hutchinsondictio0000tres|date=1997|publisher=Helicon Publishers|location=London|isbn=978-1-85986-059-5|page=[https://archive.org/details/hutchinsondictio0000tres/page/124 124]}}</ref> Lancelot dhe Gawain ishin gjithashtu heronj që vrisnin luanët në Mesjetë . Në disa histori mesjetare, luanët u portretizuan si aleatë dhe shokë.<ref>[[#Jackson|Jackson]], p. 103–105.</ref> "Luani" ishte pseudonimi i disa sundimtarëve luftarakë mesjetarë me një reputacion për trimëri, siç është Richard the Lionheart .<ref name="Garai73"/> Luanët vazhdojnë të shfaqen në letërsinë moderne si karaktere, duke përfshirë mesianik Aslan në 1950 romanin The Lion, the Witch and the Wardrobe dhe Kronikat e Narnia seri nga CS Lewis ,<ref name="Ford">{{cite book|title=Companion to Narnia: Revised Edition|url=https://archive.org/details/pocketcompaniont00ford_509|last=Ford|first=Paul|year=2005|page=[https://archive.org/details/pocketcompaniont00ford_509/page/n19 6]|publisher=[[HarperCollins]]|location=[[San Francisco]]|isbn=978-0-06-079127-8}}</ref> dhe librin e L. Frank Baum s ' 1900 Magjistari i Ozit .<ref>[[#Jackson|Jackson]], p. 135.</ref> Simbolika e luanit u përdor që nga ardhja e kinemasë; një nga luanët më ikonikë dhe të njohur gjerësisht është Leo , i cili ka qenë maskota për studiot Metro-Goldwyn-Mayer që nga vitet 1920.<ref name="tvacres">{{cite web|url=http://www.tvacres.com/adanimals_leolion.htm|archive-url=https://archive.today/20121205093550/http://www.tvacres.com/adanimals_leolion.htm|url-status=dead|archive-date=5 dhjetor 2012|title=Advertising Mascots—Animals—Leo the MGM Lion (MGM Studios)|website=TV Acres}}</ref> Filmi i vitit 1966 Lindur i Lirë paraqet luaneshën Elsa dhe bazohet në librin jofantazik të vitit 1960 me të njëjtin titull .<ref>[[#Jackson|Jackson]], pp. 54–55.</ref> Roli i luanit si mbret i kafshëve është përdorur në filmin artistik të animuar të [[The Walt Disney Company|Disney]] të 1994,[[Mbreti Luan|The Lion King]] .<ref>[[#Jackson|Jackson]], pp. 7, 197.</ref> Luanët përshkruhen shpesh me veshje , qoftë si një pajisje në mburoja ose si mbështetës , por luanesha përdoret shumë më rrallë.<ref>{{cite book|author=Klinge, Matti|title=Suomen sinivalkoiset värit: Kansallisten ja muidenkin symbolien vaiheista ja merkityksestä|publisher=[[Otava (publisher)|Otava]]|year=1999|language=fi|isbn=951-1-15314-5}}</ref> Luani heraldik është veçanërisht i zakonshëm në armët britanike. Tradicionalisht është përshkruar në një larmi të madhe qëndrimesh , megjithëse brenda heraldikës franceze vetëm luanët konsiderohen të jenë luanë; shifrat e maces në çdo pozicion tjetër referohen si [[Leopardi|leopardë]].<ref name="Davies">[[Arthur Fox-Davies]], ''A Complete Guide to Heraldry'', T.C. and E.C. Jack, London, 1909, Chapter XI, https://archive.org/details/completeguidetoh00foxduoft.</ref> == Shiko dhe == * [[Luani Aziatik]] * [[Luani i Afrikës Perëndimore]] * [[Historia e luanve në Europë]] == Referime == {{Reflist|30em}} {{Macet e mëdha}} [[Kategoria:Gjitarë]] [[Kategoria:Luanë|*]] [[Kategoria:Panthera]] [[Kategoria:Kafshë mishngrënëse]] ewax0fjp4zvsv0dh1vx3x9svjy71s40 Qeliza 0 16533 3002622 2988291 2026-06-28T04:16:36Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002622 wikitext text/x-wiki ====== '''Qeliza''' është njësia themelore ndertimore dhe funksionale e të gjitha qenieve të gjalla. ====== Çdo qelizë që të mbahet në jetë duhet ti ketë së paku këto tri sisteme: * Sistemi i [[Membrana e qelizës|membranave]] * Sistemi që furnizon qelizën me [[Energjia|energji]] * Sistemi i autoreproduksionit [[Skeda:Structure_of_animal_cell.JPG|parapamje| Struktura e një qelize shtazore ]] '''Qeliza''' (nga [[Gjuha latine|latinishtja]] ''cella'', që do të thotë "dhomë e vogël" ) është njësia themelore strukturore, funksionale dhe biologjike e organizmave. Një qelizë është njësia më e vogël e [[Jeta|jetës]] . Qelizat shpesh quhen "blloqe ndërtimi të jetës". Studimi i qelizave quhet [[Citologjia|biologjia e qelizave]], biologjia qelizore ose citologjia. Qelizat përbëhen nga [[citoplazma]] mbyllur brenda një membrane, e po cila përmban shumë biomolekula të tilla si [[proteina]] dhe [[Acidi nukleik|acide nukleike]] .<ref name="Alberts2002">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26863/ Cell Movements and the Shaping of the Vertebrate Body] in Chapter 21 of ''[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21054/ Molecular Biology of the Cell]'' fourth edition, edited by Bruce Alberts (2002) published by Garland Science.<br /> The Alberts text discusses how the "cellular building blocks" move to shape developing [[Embryo|embryos]]. It is also common to Organizmat mund të klasifikohen si njëqelizorë (të përbërë nga një qelizë e vetme; për shëmbull [[Bacteria|bakteret]] ) ose shumëqelizore (si [[bimët]] dhe [[Kafsha|kafshët]] ). <nowiki><ref name="NCBI"></nowiki>{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> Numri i qelizave në bimë dhe kafshë ndryshon nga specia në specie, mendohet se [[Homo sapiens|njerëzit]] përmbajnë diku rreth 40 trilion (4 &#xD7; 10 <sup>13</sup> ) qeliza. {{Efn|An approximation made for someone who is 30 years old, weighs {{convert|70|kg|lbs}}, and is {{convert|172|cm|ft}} tall.<ref name="cellcount"/> The approximation is not exact, this study estimated that the number of cells was 3.72&plusmn;0.81&times;10<sup>13</sup>.<ref name="cellcount"/>}}<ref name="cellcount">{{Cite journal|last=Bianconi|first=Eva|last2=Piovesan|first2=Allison|last3=Facchin|first3=Federica|last4=Beraudi|first4=Alina|last5=Casadei|first5=Raffaella|last6=Frabetti|first6=Flavia|last7=Vitale|first7=Lorenza|last8=Pelleri|first8=Maria Chiara|last9=Tassani|first9=Simone|date=nëntor 2013|title=An estimation of the number of cells in the human body|url=https://www.researchgate.net/publication/248399628_An_estimation_of_the_number_of_cells_in_the_human_body|journal=Annals of Human Biology|language=en|volume=40|issue=6|pages=463–471|doi=10.3109/03014460.2013.807878|issn=0301-4460|quote=These partial data correspond to a total number of 3.72&plusmn;0.81&times;10<sup>13</sup> [cells].}}</ref> Shumica e qelizave bimore dhe shtazore janë të dukshme vetëm nën një [[Mikroskopi|mikroskop]], me dimensione midis 1 dhe 100 &nbsp; [[Mikrometri|mikrometra]] .<ref>{{Cite book|last=Campbell|first=Neil A.|last2=Brad Williamson|last3=Robin J. Heyden|title=Biology: Exploring Life|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2006|location=Boston, Massachusetts|url=http://www.phschool.com/el_marketing.html|isbn=9780132508827|access-date=29 dhjetor 2019|archive-date=2 nëntor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html|url-status=dead}}</ref> Qelizat u zbuluan nga [[Robert Huk|Robert Hook]] në 1665, i cili i quajti ato për ngjashmërinë e tyre me qelizat e banuara nga [[Kallogjeri|murgjit e krishterë]] në një [[Manastiri (Feja)|manastir]] .<ref name="Karp2009">{{Cite book|last=Karp|first=Gerald|title=Cell and Molecular Biology: Concepts and Experiments|url=https://archive.org/details/cellmolecularbio0000karp_q6d0|date=19 tetor 2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9780470483374|page=[https://archive.org/details/cellmolecularbio0000karp_q6d0/page/2 2]|quote=Hooke called the pores cells because they reminded him of the cells inhabited by monks living in a monastery.}}</ref><ref>{{Cite book|title=Achiever's Biology|date=1990|publisher=Allied Publishers|isbn=9788184243697|page=36|quote=In 1665, an Englishman, Robert Hooke observed a thin slice of" cork under a simple microscope. (A simple microscope is a microscope with only one biconvex lens, rather like a magnifying glass). He saw many small box like structures. These reminded him of small rooms called "cells " in which Christian monks lived and meditated.|first=Alan Chong|last=Tero}}</ref> [[Teoria e qelizës|Teoria e qelizave]], e zhvilluar për herë të parë në 1839 nga Matthias Jakob Schleiden dhe Theodor Schwann, thotë se të gjithë organizmat janë të përbërë nga një ose më shumë qeliza, që qelizat janë njësia themelore e strukturës dhe funksionit në të gjithë organizmat e gjallë dhe se të gjitha qelizat vijnë nga para qelizat ekzistuese.<ref>{{Cite book|last=Maton|first=Anthea|title=Cells Building Blocks of Life|publisher=Prentice Hall|year=1997|location=New Jersey|url=https://archive.org/details/cellsbuildingblo00mato|isbn=9780134234762}}</ref> Qelizat u shfaqën në Tokë të paktën 3.5 miliardë vjet më parë.<ref name="Origin1">{{Cite journal|vauthors=Schopf JW, Kudryavtsev AB, Czaja AD, Tripathi AB|date=2007|title=Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils|url=https://archive.org/details/sim_precambrian-research_2007-10-05_158_3-4/page/141|journal=Precambrian Research|volume=158|issue=3–4|pages=141–55|bibcode=2007PreR..158..141S|doi=10.1016/j.precamres.2007.04.009}}</ref><ref name="Origin2">{{Cite journal|vauthors=Schopf JW|year=2006|title=Fossil evidence of Archaean life|journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume=29|issue=361(1470)|pages=869–885|doi=10.1098/rstb.2006.1834|pmc=1578735|pmid=16754604}}</ref><ref name="RavenJohnson2002">{{Cite book|first=Peter Hamilton|last=Raven|first2=George Brooks|last2=Johnson|title=Biology|url=https://books.google.com/books?id=GtlqPwAACAAJ|accessdate=7 korrik 2013|year=2002|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=9780071122610|page=68}}</ref> == Llojet e qelizave == Qelizat janë të dy llojeve: [[Eukarioti|eukariotike]], të cilat përmbajnë një bërthamë, dhe [[Prokariot|prokariotike]], të cilat jo. Prokariotët janë organizma njëqelizorë, ndërsa eukariotët mund të jenë njëqelizorë ose shumëqelizorë . === '''Qelizat prokariotike''' === [[Skeda:Average_prokaryote_cell-_en.svg|parapamje| Struktura e një qelize tipike [[Prokariot|prokariotike]] ]] Kanë stukturë të thjeshtë. Janë të mbështjella me membranë të trashë qelizore, kanë murë të fortë qelizor. Nuk kanë bërthamë të vërtetë, të rrethuar me membranë por kanë masën e bërthamës, kanë vakuola dhe përmbajnë enëzime respiratore dhe ribozome. <small>Në prokariot bëjnë pjesë eubakteriet dhe algat blu të gjelbërta.</small> Prokariotët përfshijnë [[Bacteria|bakteret]] dhe [[Archaea|arkeat]], dy nga tre domenet e jetës . Qelizat prokariote ishin forma e parë e [[Jeta|jetës]] në Tokë, e karakterizuar duke pasur procese jetësore jetësore përfshirë sinjalizimin e qelizave . Ato janë më të thjeshta dhe më të vogla se qelizat eukariote, dhe kanë mungesë organelesh të lidhura me membranë siç është bërthama . [[ADN]] e një qelize prokariote përbëhet nga një kromozom rrethor i vetëm që është në kontakt të drejtpërdrejtë me [[Citoplazma|citoplazmën]] . Regjioni bërthamor në citoplazmë quhet nukleoid . Shumica e [[Prokariot|prokariotëve]] janë më të vegjlit nga të gjithë organizmat që variojnë nga 0,5 deri në 2.0 &nbsp; μm në diametër.<ref>''Microbiology : Principles and Explorations'' By Jacquelyn G. Black</ref> '''Një qelizë prokariotike ka tre zona ndërtuese:''' * Rrotull qelizës gjendet cipa - përgjithësisht e përbërë nga një membranë plazmatike e mbuluar nga një mur qelizor i cili, për disa baktere, mund të mbulohet më tej nga një shtresë e tretë e quajtur kapsula . Megjithëse shumica e prokariotëve kanë një membranë qelizore dhe një mur qelizor, ekzistojnë përjashtime të tilla si ''Mycoplasma'' (bakteret) dhe ''Thermoplasma'' (arkea) të cilat posedojnë vetëm shtresën e membranës qelizore.Cipa i jep ngurtësi qelizës dhe ndan brendësinë e qelizës nga ambienti i saj, duke shërbyer si një filtër mbrojtës. Muri qelizor përbëhet nga peptidoglikani në baktere, dhe vepron si një pengesë shtesë kundër forcave të jashtme. Gjithashtu parandalon që qeliza të zgjerohet dhe shpërthejë (citoliza) nga presioni osmotik për shkak të një ambienti hipotonik . Disa qeliza eukariote (qelizat bimore dhe qelizat [[Kërpudhat|kërpudhore]] ) gjithashtu kanë një mur qelizor. * Brenda qelizës është [[Citoplazma|zona citoplazmike]] që përmban gjenomin (ADN), ribozomet.<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> Materiali gjenetik gjendet lirshëm në citoplazmë. Prokariotët mund të mbajnë elemente të ADN-së ekstrakromozomale të quajtura plazmide, të cilat zakonisht janë rrethore. Plazmidet bakteriale lineare janë identifikuar në disa lloje të baktereve spirochete, duke përfshirë anëtarët e gjinisë ''Borrelia'' veçanërisht ''Borrelia burgdorferi'', e cila shkakton sëmundjen Lyme.<ref>European Bioinformatics Institute, [http://www.ebi.ac.uk/2can/genomes/bacteria/Borrelia_burgdorferi.html Karyn's Genomes: Borrelia burgdorferi], part of 2can on the EBI-EMBL database. Retrieved 5 August 2012</ref> Megjithëse nuk formon një bërthamë, [[ADN|ADN-ja]] kondensohet në një nukleoid . plasmids kodojnë gjenet shtesë, siç janë gjenet e rezistencës ndaj antibiotikëve . * <big>Nga ana e jashtme, flagella dhe pilus. Ka struktura (jo të pranishme në të gjitha prokariotet) të përbëra nga proteina që lehtësojnë lëvizjen dhe komunikimin midis qelizave.</big> [[Skeda:Animal_cell_structure_en.svg|parapamje| Struktura e një qelize tipike shtazore ]] [[Skeda:Plant_cell_structure-en.svg|parapamje| Struktura e një qelize tipike bimore ]] Qelizat eukariote janë të diferencuara në citoplazmë dhe bërthamë. Në [[Citoplazma|citoplazmën]] e qelizave eukariote gjendem: Retikulumi endoplazmatik Aparati i golxhit [[Mitokondri|Mitokondriet]] [[Kloroplasti|Kloroplastet]] [[Ribozomet]] Polizomet etj. [[Bimët]], [[Kafsha|kafshët]], [[kërpudhat]], myku i hollë, [[ protozoa |protozoarët]] dhe [[ alga |algat]] janë të gjitha [[Eukarioti|eukariote]] . Këo qeliza janë rreth pesëmbëdhjetë herë më të gjera se një prokariote tipike dhe mund të jenë deri në një mijë herë më të mëdha në vëllim. Karakteristika kryesore dalluese e eukarioteve në krahasim me prokariotët është ndarja : prania e organeleve (ndarjeve) të lidhura me membranën, në të cilat zhvillohen aktivitete specifike. Më e rëndësishmja midis këtyre është një [[ Bërthama qelizore |bërthamë qelizore]],<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> një organelë që strehon [[ADN|ADN-në]] e qelizës. Kjo bërthamë i jep e plazmatike i ngjan asaj të prokariotëve në funksion, me ndryshime të vogla në konfigurim. Muret e qelizave mund ose nuk mund të jenë të pranishme. * ADN eukariotike është e organizuar në një ose më shumë molekula lineare, të quajtura [[Kromozomi|kromozome]], të cilat shoqërohen me proteina të histonit . E gjithë ADN-ja kromozomale ruhet në bërthamën e qelizës, e ndarë nga citoplazma nga një membranë.<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> Disa organele eukariote si [[Mitokondri|mitokondria]] përmbajnë edhe disa ADN. * Shumë qeliza eukariotike janë të cilionuara me qilar primar . Ciliet primare luajnë role të rëndësishme në kimosensimin, mekanizimin dhe termosensimin. Eachdo cilium në këtë mënyrë mund të "shikohet si një antenë qelizore shqisore që koordinon një numër të madh të rrugëve të sinjalizimit qelizor, duke bashkuar ndonjëherë sinjalizimin me lëvizshmërinë ciliare ose në mënyrë alternative me ndarjen dhe diferencimin e qelizave."<ref name="Christenson2008">{{Cite journal|last3=Søren T. Christensen|vauthors=Satir P, Christensen ST|date=qershor 2008|title=Structure and function of mammalian cilia|url=http://www.springerlink.com/content/x5051hq648t3152q/|journal=Histochemistry and Cell Biology|volume=129|issue=6|pages=687–93|doi=10.1007/s00418-008-0416-9|pmc=2386530|pmid=18365235|id=1432-119X|access-date=29 dhjetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200428014511/http://www.springerlink.com/content/x5051hq648t3152q/|archive-date=28 prill 2020|url-status=dead}}</ref> * Eukariotet lëvizshme mund të lëvizë duke përdorur aftësi lëvizore qerpik ose flagjelat . Qelizat lëvizëse mungojnë në halorë dhe bimë të lulëzuar .<ref name="raven">PH Raven, Evert RF, Eichhorm SE (1999) Biology of Plants, 6th edition. WH Freeman, New York</ref> Flagella eukariote është më komplekse sesa ajo e prokariotëve.<ref>{{Cite journal|last=Blair|first=David F.|last2=Dutcher|first2=Susan K.|date=1992-01-01|title=Flagella in prokaryotes and lower eukaryotes|journal=Current Opinion in Genetics & Development|volume=2|issue=5|pages=756–767|doi=10.1016/S0959-437X(05)80136-4|issn=0959-437X}}</ref> {| class="wikitable" |+ Krahasimi i veçorive të qelizave prokariote dhe eukariote ! ! [[Prokariot|Prokariotë]] ! [[Eukarioti|Eukarioteve]] |- ! Organizmat tipikë | [[Bacteria|baktere]], [[Archaea|arkeje]] | protistë, [[Kërpudhat|kërpudha]], [[Bimët|bimë]], [[Kafsha|kafshë]] |- ! Madhësia tipike | – 1–5 &nbsp; [[Mikrometri|μm]]<ref name="CampbellBiology320">{{Cite book|title=Campbell Biology—Concepts and Connections|publisher=Pearson Education|year=2009|page=320}}</ref> | 10–100 &nbsp; μm |- ! Lloji i bërthamës | zona nukleoide ; nuk ka bërthamë të vërtetë | bërthama e vërtetë me membranë të dyfishtë |- ! [[ADN]] | rrethore (përgjithësisht) | molekula lineare ( [[Kromozomi|kromozome]] ) me [[proteina]] histone |- ! Sinteza e [[ARN]] / [[Proteina|proteinave]] | e shoqëruar në [[Citoplazma|citoplazmë]] | Sinteza e ARN-së në bërthamë <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> sinteza e proteinave në citoplazmë |- ! [[Ribozomi|Ribozomet]] | 50S dhe 30S | 60S dhe 40S |- ! Struktura citoplazmike | shumë pak struktura | shumë e strukturuar nga endomembranat dhe nga një citoskelet |- ! Lëvizja e qelizave | flagellë e bërë nga flagellin | flagella dhe cilia që përmbajnë mikrotubula ; lamellipodia dhe filopodia që përmbajnë [[Aktini|actin]] |- ! [[Mitokondri|Mitokondria]] | asnje | një deri në disa mijëra |- ! [[Kloroplasti|Kloroplaste]] | asnje | në alga dhe [[Bimët|bimë]] |- ! Organizimi | zakonisht qelizat e vetme | qeliza të vetme, koloni, organizma shumëqelizorë më të lartë me qeliza të specializuara |- ! Ndarja e qelizave | ndarje binare (ndarje e thjeshtë) | [[mitoza]] (çarje ose lulëzim) <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> [[mejoza]] |- ! [[Kromozomi|Kromozome]] | kromozom i vetëm | më shumë se një kromozom |- ! Membranat | membranë qelizore | Membrana qelizore dhe organelet e lidhura me membranën |} == Përbërësit nënqelizorë == Të gjitha qelizat, qoftë [[Prokariot|prokariote]], qoftë [[Eukarioti|eukariote]], kanë një membranë që mbështjell qelizën, shërben si rregullator i atyre që hyjnë dhe dalin prej qelizës (selektivisht e përshkueshme), dhe ruan potencialin elektrik të qelizës . Brenda membranës, [[citoplazma]] merr pjesën më të madhe të vëllimit të qelizës. Të gjitha qelizat (përveç qelizave të [[Eritrociti|kuqe të gjakut]] që kanë mungesë të bërthamës qelizore dhe shumica e organeleve për të akomoduar hapësirën maksimale për [[Hemoglobina|hemoglobinë]] ) posedojnë [[ADN]], materialin trashëgimor të [[Gjeni|gjeneve]] dhe [[ARN]], që përmbajnë informacionin e nevojshëm për ndërtimin e [[Proteina|proteinave të]] ndryshme si [[Enzima|enzimat]], makineritë kryesore të qelizave . Ekzistojnë edhe lloje të tjera të biomolekulave në qeliza. Ky artikull rendit këto përbërës kryesorë qelizorë, pastaj përshkruan shkurtimisht funksionin e tyre. === Membrana === [[Skeda:Cell_membrane_detailed_diagram_en.svg|parapamje| Diagrami i hollësishëm i membranës qelizore lipidike me shtresë të dyfishtë ]] [[Membrana e qelizës|Membrana qelizore]], ose membrana plazmatike, është një membranë biologjike që rrethon citoplazmën e një qelize. Tek kafshët, membrana plazmatike është kufiri i jashtëm i qelizës, ndërsa tek bimët dhe prokariotët zakonisht është e mbuluar nga një [[ Muri qelizor |mur qelizor]] . Kjo membranë shërben për të ndarë dhe mbrojtur një qelizë nga mjedisi i saj përreth dhe ndërtohet kryesisht nga një shtresë e dyfishtë e fosfolipideve, të cilat janë [[ amfifilik |amfifile]] (pjesërisht [[ hidrofobik |hidrofobike]] dhe pjesërisht [[ hidrofilik |hidrofile]] ). Prandaj, shtresa quhet dyshtresori fosfolipid, ose nganjëherë një membranë mozaiku fluide. E përfshirë në këtë membranë është një shumëllojshmëri e molekulave [[Proteina|proteinike]] që veprojnë si kanale dhe pompa që lëvizin molekula të ndryshme brenda dhe jashtë qelizës.<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> Membrana është gjysmë e përshkueshme, dhe selektive e përshkueshme, pasi mund të lejojë që një substancë ( [[Molekula|molekulë]] ose [[Joni|jon]] ) të kalojë lirshëm, të kalojë në një masë të kufizuar ose të mos kalojë fare. Membranat sipërfaqësore të qelizave përmbajnë gjithashtu proteina të receptore që lejojnë qelizat të zbulojnë molekulat e sinjalizimit të jashtëm siç janë [[hormonet]] . === Citoskeleti === [[Skeda:DAPIMitoTrackerRedAlexaFluor488BPAE.jpg|parapamje| Një imazh fluoreshent i një qelize endoteliale. Bërthamat janë njolla blu, [[Mitokondri|mitokondria]] paraqitet me njolla të kuqe, dhe mikrofilamentet janë me jeshile. ]] Citoskeletoni vepron për të organizuar dhe ruajtur formën e qelizës; mban organelet të fiksuara; ndihmon gjatë [[Endocitoza|endocitozës]], pra marrjes së materialeve të jashtme nga një qelizë, dhe citokinesis, pra ndarja e qelizës bijë pas ndarje qelizore ; dhe i drejton pjesët e qelizës në proceset e rritjes dhe lëvizshmërisë. Citoskeletoni eukariotik përbëhet nga mikrofilamente, filamente të ndërmjetëm dhe mikrotubula .Ekzistojnë një numër i madh i proteinave të lidhura me to, secila kontrollon strukturën e një qelize duke drejtuar e bashkuar filamentet.<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> Citoskeletoni prokariotik është më pak i studiuar mirëpo është i përfshirë në mirëmbajtjen e formës së qelizave, polaritetit dhe citokinesis.<ref>{{Cite journal|vauthors=Michie KA, Löwe J|year=2006|title=Dynamic filaments of the bacterial cytoskeleton|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_2006_75/page/467|journal=Annual Review of Biochemistry|volume=75|pages=467–92|doi=10.1146/annurev.biochem.75.103004.142452|pmid=16756499}}</ref> Proteina e nënrenditur e mikrofilamenteve është një proteinë e vogël monomerike e quajtur [[Aktini|actin]] . Njësia përbërëse e mikrotubulave është një molekulë dimerike e quajtur tubulinë . Fijet e ndërmjetme janë heteropolimerë nënndarjet e të cilave ndryshojnë midis llojeve të qelizave në inde të ndryshme. Por disa nga proteina nënrenditëse të filamenteve të ndërmjetëm përfshijnë vimentin, desmin, lamin ( laminat A, B dhe C), keratin (keratin të shumta acidike dhe bazike), proteina të neurofilamentit (NF-L, NF-M). === Materiali gjenetik === Ekzistojnë dy lloje të ndryshme të materialit gjenetik: [[ADN|acidi deoksiribonukleik]] (ADN) dhe [[ARN|acidi ribonukleik]] (ARN). Qelizat përdorin ADN për ruajtjen e informacionit të tyre afatgjatë. Informacioni biologjik që përmban një organizëm është i [[Kodi gjenetik|koduar]] në sekuencën e tij të ADN-së.<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> ARN përdoret për transportin e informacionit (p.sh., mRNA ) dhe funksionet [[Enzima|enzimatike]] (p.sh. ARN [[Ribozomi|ribozomale]] ). Molekulat e ARN (tRNA) transferuese përdoren për të shtuar aminoacide gjatë [[Përkthimi (biologji)|përkthimit të]] proteinave. Materiali gjenetik prokariotik organizohet në një kromozom të thjeshtë bakterial rrethor në rajonin nukleoid të citoplazmës. Materiali gjenetik eukariotik është i ndarë në molekula të ndryshme lineare,<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> të quajtura [[Kromozomi|kromozome]] brenda një bërthame diskrete, zakonisht me material gjenetik shtesë në disa organelë si [[Mitokondri|mitokondria]] dhe [[Kloroplasti|kloroplastet]] (shiko [[ Teoria endosimbiotike |teorinë endosimbiotike]] ). Një qelizë njerëzore ka material gjenetik të përmbajtur në bërthamën e qelizës ( gjenomin bërthamor ) dhe në mitokondri ( gjenomë mitokondriale ). Tek njerëzit gjenomi bërthamor është i ndarë në 46 molekula lineare të ADN-së që quhen [[Kromozomi|kromozome]], duke përfshirë 22 çifte kromozome homologe dhe një palë kromozome seksi . Gjenoma mitokondriale është një molekulë ADN-je rrethore që dallohet nga ADN-ja bërthamore. Megjithëse ADN-ja mitokondriale është shumë e vogël në krahasim me kromozomet nukleare,<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> kodon 13 proteina të përfshira në prodhimin e energjisë mitokondriale dhe tRNA të veçanta. Materiali gjenetik i huaj (më së shpeshti ADN) gjithashtu mund të futet artificialisht në qelizë nga një proces i quajtur transfeksion . Kjo mund të jetë kalimtare, nëse ADN-ja nuk futet në gjenomën e qelizës, ose është e qëndrueshme, nëse është. Disa [[Virusi|viruse]] gjithashtu futin materialin e tyre gjenetik në gjenom. === Organelet === Organelet janë pjesë të qelizës të cilat janë të adaptuara dhe / ose të specializuara për kryerjen e një ose më shumë funksioneve jetësore, analoge me [[Organi (biologji)|organet]] e trupit të njeriut (të tilla si zemra, mushkëritë dhe veshkat, me secilin organ që kryen një funksion të ndryshëm).<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> Të dy qelizat eukariote dhe ato prokariotike kanë organele, por organelet prokariotike janë përgjithësisht më të thjeshta dhe nuk janë të lidhura me membranë. Ekzistojnë disa lloje organelesh në një qelizë. Disa (të tilla si bërthama dhe [[Aparati i Golgjit|aparatet golgi]] ) janë tipike të vetmuar, ndërsa të tjerët (të tilla si [[Mitokondri|mitokondria]], [[Kloroplasti|kloroplastet]], peroksisomet dhe lizozomet ) mund të jenë të shumta (qindra deri në mijëra). [[Citosoli]] është lëngu xhelatinoz që mbush qelizën dhe rrethon organelet. ==== Eukariotikët ==== [[Skeda:HeLa_Hoechst_33258.jpg|parapamje| Qelizat e kancerit të njeriut, konkretisht qelizat HeLa, me ADN të shfaqur në ngjyrë blu. Qeliza qendrore dhe e djathtë janë në interfazë, kështu që ADN-ja e tyre është e shpërndarë dhe të gjitha bërthamat etiketohen. Qeliza në të majtë po kalon në [[Mitoza|mitozë]] dhe kromozomet e saj janë kondensuar. ]] * '''Bërthama''' qelizore: Qendra e informacionit të një qelize, bërthama e qelizës është organelja më e dukshme që gjendet në një qelizë [[Eukarioti|eukariote]] . Ajo strehon [[Kromozomi|kromozomet]] e qelizës dhe është vendi ku ndodhin pothuajse të gjitha replikimet e [[ADN|ADN-]] së dhe sinteza e [[ARN|ARN-]] së ( transkriptimi ). Bërthama është sferike dhe e ndarë nga citoplazma nga një membranë e dyfishtë e quajtur zarf bërthamor . Zarfi bërthamor izolon dhe mbron ADN-në e një qelize nga molekula të ndryshme që mund të dëmtojnë aksidentalisht strukturën e saj ose të ndërhyjnë në përpunimin e saj. Gjatë përpunimit, [[ADN|ADN-ja]] transkriptohet, ose kopjohet në një [[ARN|ARN të]] veçantë, të quajtur ARN mesazher (mRNA). Kjo mRNA transportohet më pas nga bërthama, ku përkthehet në një molekulë proteine specifike. Janë mbledhur është një rajon i specializuar brenda bërthamës ku ribosomeve janë mbledhur. Në prokariotët, përpunimi i ADN-së bëhet në [[Citoplazma|citoplazmë]] .<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> * '''Mitokondria dhe Kloroplastet''' : gjenerojnë energji për qelizën. [[Mitokondri|Mitokondritë]] janë organele vetë-zëvëndësuese që shfaqen në numra, forma dhe madhësi të ndryshme në citoplazmën e të gjitha qelizave eukariote. Frymëmarrja ndodh në mitokondrinë e qelizës, e cila gjeneron energjinë e qelizës me anë të fosforilimit oksidativ, duke përdorur [[Oksigjeni|oksigjenin]] për të lëshuar energjinë e ruajtur në lëndë ushqyese qelizore (tipike që i përkasin [[Glukoza|glukozës]] ) për të gjeneruar [[Adenozintrifosfat|ATP]] . Mitokondria shumohet me ndarje binare, si prokariotët. Kloroplastet gjenden vetëm në bimë dhe algë, dhe ata kapin energjinë e diellit për të prodhuar karbohidrate përmes [[Fotosinteza|fotosintezës]] . [[Skeda:Endomembrane_system_diagram_en.svg|parapamje| Diagrami i sistemit endomembran ]] * '''Retikulumi endoplazmatik:''' (RE) është një rrjet i transportit për molekulat e synuar për ndryshime të caktuara dhe destinacione të veçanta, në krahasim me molekula që noton lirshëm në citoplazmë. RE ka dy forma: RE i ashpër, i cili ka ribozome në sipërfaqen e tij që sekretojnë proteina në RE, dhe RE të lëmuar, i cili nuk ka ribozome.<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> RE i lëmuar luan një rol në sekuestrimin dhe lëshimin e kalciumit. * '''Aparati i Golxhit''' : Funksioni parësor i aparatit Golxhi është të përpunojë dhe [[Makromolekula|paketojë makromolekulat]] siç janë [[Proteina|proteinat]] dhe [[lipidet]] që sintetizohen nga qeliza. * '''Lizozomet dhe Peroksizomat''' : Lizozomet përmbajnë enzima tretëse ( hidrolaza acid). Ata tretin organelet e tepërta ose të djegur, grimcat e ushqimit dhe [[Virusi|viruset e]] përfshira ose [[Bacteria|bakteret]] . Peroksizomat kanë enzima që heqin qelizën e peroksidëve toksikë. Qeliza nuk do mund të strehojë këto enzima shkatërruese nëse ato nuk do të ishin të mbështjella nga një sistem i lidhur me membranë. * '''Centrozomet''' : organizatori i citoskeletit: Centrozomet prodhojnë mikrotubulat e një qelize - një përbërës kryesor i citoskeletit . Drejton transportin përmes RE dhe [[Aparati i Golgjit|aparatit Golxhi]] . Centrozomet përbëhen nga dy centriole, të cilat ndahen gjatë ndarjes së qelizave dhe ndihmojnë në formimin e gishtit mitotik . Një centrozomë e vetme është e pranishme në [[Eukarioti|qelizat e kafshëve]] . Ato gjenden gjithashtu në disa qeliza kërpudhash dhe algash. * '''Vakuolat''' : produktet e mbeturinave të [[Vakuola|sekuencave të vakumit]] dhe në qelizat bimore ruajnë ujin. Ato shpesh përshkruhen si hapësirë e mbushur me lëng dhe rrethohen nga një membranë. Disa qeliza, veçanërisht ''[[Ameba|Amoeba]]'', kanë vakuola kontraktuese, të cilat mund të pompojnë ujin jashtë qelizës nëse ka shumë ujë. Vakuolat e qelizave bimore dhe qelizave kërpudhore janë zakonisht më të mëdha se ato të qelizave shtazore. ==== Eukariotikët dhe Prokariotët ==== * '''Ribozomet''' : [[ribozomi]] është një kompleks i madh i [[ARN]] dhe molekulave të [[Proteina|proteinave]] .<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> Ato përbëhen nga dy njësi, dhe veprojnë si një linjë montimi ku ARN nga bërthama përdoret për të sintetizuar proteinat nga aminoacidet. Ribozomet mund të gjenden ose që lundrojnë lirshëm ose të lidhur në një membranë (retikula e përafërt endoplazmatike në eukariotet, ose membrana qelizore në prokariotet).<ref>{{Cite journal|vauthors=Ménétret JF, Schaletzky J, Clemons WM, Osborne AR, Skånland SS, Denison C, Gygi SP, Kirkpatrick DS, Park E, Ludtke SJ, Rapoport TA, Akey CW|date=dhjetor 2007|title=Ribosome binding of a single copy of the SecY complex: implications for protein translocation|journal=Molecular Cell|volume=28|issue=6|pages=1083–92|doi=10.1016/j.molcel.2007.10.034|pmid=18158904}}</ref> == Strukturat jashtë membranës qelizore == Shumë qeliza gjithashtu kanë struktura të cilat ekzistojnë tërësisht ose pjesërisht jashtë membranës qelizore. Këto struktura janë të dukshme sepse nuk mbrohen nga mjedisi i jashtëm nga membrana qelizore gjysmë e përshkueshme . Në mënyrë që të grumbullohen këto struktura, përbërësit e tyre duhet të transportohen nëpër membranën qelizore nga proceset e eksportit. === Muri qelizor === Shumë lloje të qelizave prokariote dhe eukariote kanë një [[ Muri qelizor |mur qelizor]] . Muri qelizor vepron për të mbrojtur qelizën në mënyrë mekanike dhe kimike nga mjedisi i tij, dhe është një shtresë shtesë e mbrojtjes ndaj membranës qelizore. Lloje të ndryshme qelizash kanë mure qelizore të përbërë nga materiale të ndryshme; muret e qelizave bimore përbëhen kryesisht nga [[celuloza]], muret e qelizave të kërpudhave përbëhen nga kitina dhe muret qelizore të baktereve përbëhen nga peptidoglikani . === Prokariotët === ==== Kapsula ==== Një kapsulë xhelatinoze është e pranishme në disa baktere jashtë membranës qelizore dhe murit qelizor. Kapsula mund të jetë [[Polisakaridet|polisakaride]] si në [[Streptococcus pneumoniae|pneumokokë]], [[Neisseria meningitidis|meningokokë]] ose [[Peptidet|polipeptid]] si tek ''Bacillus anthracis'' ose acid hialuronik si tek [[Streptokoket|streptokokët]] . Kapsulat nuk shënohen nga protokolet normale të ngjyrosjes dhe mund të zbulohen nga boja e Indisë ose metil blu ; i cili lejon kontrast më të lartë midis qelizave për vëzhgim.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=N2GU-DYKkk0C&pg=PA87&lpg=PA87&dq=Prokaryotic+india+ink#v=onepage&q=india%20ink|title=Prokaryotes|publisher=Newnes|date=11 pri 1996|isbn=9780080984735}}</ref> {{Rp|87}} ==== Flagjelat ==== Flagella janë organelë për lëvizshmëri qelizore. Flagjela bakteriale shtrihet nga citoplazma nëpër membranën qelizore dhe ekstrudon nëpër murin e qelizës. Ato janë shtojca të gjata dhe të trasha si fijet, me përbërje proteine. Një lloj tjetër i flagelumit gjendet në arkeje dhe një lloj tjetër gjendet në eukariotet. ==== Fimbria ==== Fimbria e njohur edhe si pilus është një fije e shkurtër, e hollë, si flokët, që gjendet në sipërfaqen e baktereve. Fimbria formohet nga një proteinë e quajtur pilin ( antigjenik ) dhe janë përgjegjës për ngjitjen e baktereve në receptorët specifikë të qelizave njerëzore. == Proceset qelizore == [[Skeda:Three_cell_growth_types.svg|parapamje| [[Prokariot|Prokariotët]] ndahen me [[Ndarja binare|ndarje binare]], ndërsa [[Eukarioti|eukariotët]] ndahen me [[Mitoza|mitozë]] ose [[Mejoza|meiozë]] . ]] === Replikimi === Ndarja e qelizave përfshin një qelizë të vetme (të quajtur ''qelizë nënë'' ) që ndahet në dy qeliza bijë. Kjo çon në rritjen e organizmave shumëqelizorë (rritjen e [[Indi (organ)|indeve]] ) dhe në prodhimin ( riprodhimin vegjetativ ) në organizmat [[Njëqelizorët|njëqelizor]] . Qelizat [[Prokariot|prokariote]] ndahen me [[Ndarja binare|ndarje binare]], ndërsa qelizat [[Eukarioti|eukariote]] zakonisht i nënshtrohen një procesi të ndarjes bërthamore, të quajtur [[Mitoza|mitozë]], e ndjekur nga ndarja e qelizës, e quajtur citokinesis . Një qelizë diploide gjithashtu mund të pësojë [[Mejoza|meiozë]] për të prodhuar zakonisht katër qeliza haploide. Qelizat Haploide shërbejnë si gamete në organizmat shumëqelizorë, duke shkaktuar krijimin e qelizave të reja diploide. Kopjimi i ADN-së, ose procesi i kopjimit të gjenomit të një qelize,<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> ndodh gjithmonë kur një qelizë ndahet përmes mitozës ose ndarjes binare. Kjo ndodh gjatë fazës S të ciklit qelizor . Në meiozë, ADN-ja përsëritet vetëm një herë, ndërsa qeliza ndahet dy herë. Replikimi i ADN-së ndodh vetëm para [[Mejoza|mejozës I.]] Përsëritja e ADN-së nuk ndodh kur qelizat ndahen për herë të dytë, në [[Mejoza|mejozë II]] .<ref>{{Cite book|title=Campbell Biology—Concepts and Connections|year=2009|publisher=Pearson Education|page=138}}</ref> Replikimi, si të gjitha aktivitetet qelizore, kërkon proteina të specializuara për kryerjen e punës.<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> [[Skeda:Catabolism_schematic.svg|majtas|parapamje| Një skicë e [[Katabolizmi|katabolizmit]] të [[Proteina|proteinave]], [[Karbohidratet|karbohidrateve]] dhe [[Yndyra|yndyrave]] ]] === Rritja dhe metabolizmi === [[Skeda:Proteinsynthesis.png|parapamje| Një përmbledhje e sintezës së proteinave. <br />Brenda bërthamës së qelizës ( ''blu e çelët'' ), [[Gjeni|gjenet]] (ADN, ''blu e errët'' ) transkriptohen në [[ARN]] . Kjo ARN i nënshtrohet më pas modifikimit dhe kontrollit pas transkriptimit, duke rezultuar në një mRNA të pjekur (të ''kuqe'' ) e cila më pas transportohet jashtë bërthamës drejt [[Citoplazma|citoplazmës]] (kafe), ku i nënshtrohet përkthimit gjenetik në një proteinë. mRNA përkthehet nga [[Ribozomi|ribozomet]] ( ''vjollcë'' ) që përputhen me [[Kodi gjenetik|kodonët]] tre-bazës së mRNA me antikodonët tre-bazësë të tRNA -së së përshtatshme. Proteinat e reja të sintetizuara (të ''zeza'' ) shpesh modifikohen më tej, siç janë lidhja me një molekulë efektore ( ''portokalli'' ) për t'u bërë plotësisht aktive. ]] Midis ndarjeve të njëpasnjëshme të qelizave, qelizat rriten përmes funksionimit të metabolizmit qelizor. Metabolizmi i qelizave është procesi me të cilin qelizat individuale përpunojnë molekula ushqyese. Metabolizmi ka dy ndarje të dallueshme: [[Katabolizmi|katabolizëm]], në të cilën qeliza zbërthen molekula komplekse për të prodhuar energji dhe ul fuqi, dhe [[Anabolizmi|anabolizëm]], në të cilin qeliza përdor energji dhe zvogëlon fuqinë për të ndërtuar molekula komplekse dhe të kryejë funksione të tjera biologjike. Sheqernat komplekse të konsumuara nga organizmi mund të ndahen në molekula më të thjeshta sheqeri, të quajtura [[Monosakaridet|monosakaride]] si [[glukoza]] . Pasi ndodhet brenda qelizës, glukoza zbërthehet për të bërë adenozinë trifosfat ( [[Adenozintrifosfat|ATP]] ),<ref name="NCBI">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> një molekulë që posedon energji lehtësisht të disponueshme, përmes dy rrugëve të ndryshme. === Sinteza e proteinave === Qelizat janë të afta të sintetizojnë proteina të reja, të cilat janë thelbësore për modulimin dhe mirëmbajtjen e aktiviteteve qelizore. Ky proces përfshin formimin e molekulave të reja të proteinave nga blloqet e ndërtimit të [[Aminoacidet|aminoacideve]] bazuar në informacionin e koduar në ADN / ARN. Sinteza e proteinave në përgjithësi përbëhet nga dy hapa kryesore: transkriptimi dhe përkthimi . Transkriptimi është procesi kur informacioni gjenetik në ADN përdoret për të prodhuar një fije ARN plotësuese. Kjo fije ARN përpunohet më pas për t'i dhënë ARN-së mesazhere (mRNA), e cila është e lirë të migrojë nëpër qelizë. Molekulat e mRNA lidhen me komplekset proteinë-ARN të quajtura [[Ribozomi|ribozome të]] vendosura në citosol, ku ato përkthehen në sekuenca polipeptidike. Ribozomi ndërmjetëson formimin e një sekuence polipeptide bazuar në sekuencën e mRNA. Sekuenca e mRNA lidhet drejtpërdrejt me sekuencën e polipeptidit duke u detyruar të transferoni molekula të përshtatësit të ARN (tRNA) në xhepa lidhës brenda ribozomit. Polipeptidi i ri pastaj del në një molekulë proteine funksionale tre-dimensionale. === Lëvizshmëria === Organizmat njëqelizorë mund të lëvizin për të gjetur ushqim ose për t'iu shpëtuar grabitqarëve. Mekanizmat e zakonshëm të lëvizjes përfshijnë flagellën dhe [[Cilium|cilet]] . Në organizmat shumëqelizorë, qelizat mund të lëvizin gjatë proceseve të tilla si shërimi i plagëve, reagimi imunitar dhe metastazat e kancerit . Për shembull, tek kafshët, për shërimin e plagëve, qelizat e bardha të gjakut lëvizin në vendin e plagës për të vrarë mikroorganizmat që shkaktojnë infeksion. Lëvizshmëria e qelizave përfshin shumë receptorë, ndërlidhje, bashkim, lidhës, ngjitje, motorik dhe proteina të tjera.<ref>{{Cito web|first=Revathi|last=Ananthakrishnan|url=http://www.biolsci.org/v03p0303.htm|title=The Forces Behind Cell Movement|publisher=Biolsci.org|accessdate=2009-04-17|archive-date=20 nëntor 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081120205241/http://www.biolsci.org/v03p0303.htm|url-status=dead}}</ref> Procesi ndahet në tre hapa - zgjatja e skajit kryesor të qelizës, ngjitja e skajit kryesor dhe bashkëngjitja në trupin e qelizës dhe pjesën e pasme, kontraktimi citoskeletal për të tërhequr qelizën përpara. Çdo hap drejtohet nga forcat fizike të krijuara nga segmente të veçanta të citoskeletit.<ref name="AlbertsB">Alberts B, Johnson A, Lewis J. et al. Molecular Biology of the Cell, 4e. Garland Science. 2002</ref><ref name="Ananthakrishnan">{{Cite journal|vauthors=Ananthakrishnan R, Ehrlicher A|date=qershor 2007|title=The forces behind cell movement|url=http://www.biolsci.org/v03p0303.htm|journal=International Journal of Biological Sciences|volume=3|issue=5|pages=303–17|doi=10.7150/ijbs.3.303|pmc=1893118|pmid=17589565|access-date=29 dhjetor 2019|archive-date=20 nëntor 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081120205241/http://www.biolsci.org/v03p0303.htm|url-status=dead}}</ref> == Organizimi shumëqelizor == === Specializimi i qelizave === [[Skeda:C_elegans_stained.jpg|parapamje| Njollë e një ''Caenorhabditis elegans e'' cila nënvizon bërthamat e qelizave të saj. ]] Organizmat shumëqelizorë janë organizma që përbëhen nga më shumë se një qelizë, në kontrast me organizmat njëqelizorë .<ref>{{Cite book|last=Becker|first=Wayne M.|title=The world of the cell|url=https://archive.org/details/worldofcell07wayn|publisher=[[Benjamin Cummings|Pearson Benjamin Cummings]]|year=2009|isbn=9780321554185|page=[https://archive.org/details/worldofcell07wayn/page/482 480]|display-authors=etal}}</ref> Në organizmat komplekse shumëqelizorë, qelizat specializohen në lloje të ndryshme qelizash që janë përshtatur për funksione të veçanta. Në gjitarët, llojet kryesore të qelizave përfshijnë [[Lëkura|qelizat e lëkurës]], [[Lëkura|qelizat e]] muskujve, neuronet, qelizat e gjakut, fibroblastet, qelizat burimore dhe të tjerët. Llojet e qelizave ndryshojnë si nga pamja ashtu edhe nga funksioni, megjithatë janë [[Gjenetika|gjenetikisht]] identikë. Qelizat janë në gjendje të jenë të të njëjtit gjenotip, por të llojit të qelizave të ndryshme për shkak të shprehjes diferenciale të [[Gjeni|gjeneve që]] ato përmbajnë. Shumica e llojeve të qelizave të dallueshme lindin nga një qelizë e vetme totipotente, e quajtur [[Zigota|zigotë]], që diferencohet në qindra lloje të ndryshme qelizash gjatë rrjedhës së zhvillimit . Diferencimi i qelizave drejtohet nga shkaqe të ndryshme mjedisore (të tilla si ndërveprimi qelizë-qelizë) dhe ndryshime brenda saj (siç janë ato të shkaktuara nga shpërndarja e pabarabartë e [[Molekula|molekulave]] gjatë ndarjes ). === Organizimi shumëqelizor === Organizimi shumëqelizor është zhvilluar në mënyrë të pavarur të paktën 25 herë,<ref name="Grosberg2007">{{Cite journal|vauthors=Grosberg RK, Strathmann RR|year=2007|title=The evolution of multicellularity: A minor major transition?|url=http://www-eve.ucdavis.edu/grosberg/Grosberg%20pdf%20papers/2007%20Grosberg%20%26%20Strathmann.AREES.pdf|journal=Annu Rev Ecol Evol Syst|volume=38|pages=621–54|doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102403.114735|access-date=29 dhjetor 2019|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121329/http://www-eve.ucdavis.edu/grosberg/Grosberg%20pdf%20papers/2007%20Grosberg%20%26%20Strathmann.AREES.pdf|url-status=dead}}</ref> duke përfshirë në disa prokariotë si [[Algat blu të gjelbra - Cianophyta|cyanobacteria]], myxobacteria, aktinomiceteve, ''multicellularis Magnetoglobus'' ose ''Methanosarcina'' . Sidoqoftë, organizmat komplekse shumëqelizorë kanë evoluar vetëm në gjashtë grupe eukariotike: kafshë, kërpudha, alga kafe, algat e kuqe, algat jeshile dhe bimët.<ref name="pmid21351878">{{Cite journal|vauthors=Popper ZA, Michel G, Hervé C, Domozych DS, Willats WG, Tuohy MG, Kloareg B, Stengel DB|date=2011|title=Evolution and diversity of plant cell walls: from algae to flowering plants|url=http://public.wsu.edu/~lange-m/Documnets/Teaching2011/Popper2011.pdf|journal=Annual Review of Plant Biology|volume=62|pages=567–90|doi=10.1146/annurev-arplant-042110-103809|pmid=21351878|access-date=29 dhjetor 2019|archive-date=29 korrik 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729224035/http://public.wsu.edu/~lange-m/Documnets/Teaching2011/Popper2011.pdf|url-status=dead}}</ref> Ai evoluoi në mënyrë të përsëritur për bimët ( Chloroplastida ), një ose dy herë për [[Kafsha|kafshët]], një herë për algat kafe, dhe ndoshta disa herë për [[kërpudhat]], mykët e skorjeve dhe algat e kuqe .<ref>{{Cite journal|last=Bonner|first=John Tyler|author-link=John Tyler Bonner|year=1998|title=The Origins of Multicellularity|url=http://courses.cit.cornell.edu/biog1101/outlines/Bonner%20-Origin%20of%20Multicellularity.pdf|format=PDF, 0.2 MB|journal=Integrative Biology: Issues, News, and Reviews|volume=1|issue=1|pages=27–36|doi=10.1002/(SICI)1520-6602(1998)1:1<27::AID-INBI4>3.0.CO;2-6|issn=1093-4391|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308175112/http://courses.cit.cornell.edu/biog1101/outlines/Bonner%20-Origin%20of%20Multicellularity.pdf|archive-date=8 mars 2012}}</ref> Organizimi shumëqelizor mund të ketë evoluar nga kolonitë e organizmave të ndërvarur, nga qelizat, ose nga organizmat në [[Simbioza|marrëdhënie simbiotike]] . Dëshmia e parë të organizimit shumëqelizor është nga organizmat në formë [[Algat blu të gjelbra - Cianophyta|cianobaktere]] që kanë jetuar midis 3 dhe 3.5 miliardë vjet më parë.<ref name="Grosberg2007"/> Fosile të tjera të hershme të organizmave shumëqelizorë përfshijnë Grypania spiralis të kontestuar dhe fosilet e argjilave të zeza të Formacionit B Fosile B Palaeoproterozoic Francevillian Group në [[Gaboni|Gabon]] .<ref>{{Cite journal|author-link=Abderrazak El Albani|vauthors=El Albani A, Bengtson S, Canfield DE, Bekker A, Macchiarelli R, Mazurier A, Hammarlund EU, Boulvais P, Dupuy JJ, Fontaine C, Fürsich FT, Gauthier-Lafaye F, Janvier P, Javaux E, Ossa FO, Pierson-Wickmann AC, Riboulleau A, Sardini P, Vachard D, Whitehouse M, Meunier A|date=korrik 2010|title=Large colonial organisms with coordinated growth in oxygenated environments 2.1 Gyr ago|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-07-01_466_7302/page/99|journal=Nature|volume=466|issue=7302|pages=100–04|bibcode=2010Natur.466..100A|doi=10.1038/nature09166|pmid=20596019}}</ref> Evolucioni i organizimit shumëqelizor nga paraardhësit njëqelizor është përsëritur në laborator, në [[ Evolucioni eksperimental |eksperimente evolucioni]] duke përdorur grabitqarin si presion selektiv .<ref name="Grosberg2007"/> == Origjina == Origjina e qelizave ka të bëjë me [[Abiogjeneza|origjinën e jetës]], e cila filloi historinë e jetës në Tokë. === Origjina e qelizës së parë === [[Skeda:Stromatolites.jpg|parapamje| Stromatolitet janë çka mbetën pas [[Algat blu të gjelbra - Cianophyta|cianobaktereve]], të quajtura edhe algat blu-jeshile. Ato janë fosilet më të vjetra të njohura të jetës në Tokë. Ky fosil një miliardë vjeçar është nga Parku Kombëtar Akullnajor në Shtetet e Bashkuara. ]] Ekzistojnë disa teori në lidhje me origjinën e molekulave të vogla që çuan në jetë në Tokën e hershme . Ato mund të jenë transportuar në Tokë nga meteorë (shih [[Meteori Murchison|meteoritin Murchison]] ), mund të krijuar nga të çarat hidrotermale në thellësi të detit, ose të sintetizuar nga rrufeja në një atmosferë të zvogëluar (shiko [[Eksperimenti Miller-Urey|eksperimentin Miller-Urey]] ). Ka pak të dhëna eksperimentale që përcaktojnë cilat ishin format e para të vetë-përsëritjes. [[ARN]] mendohet të jetë molekula më e hershme e vetë-përsëritjes, pasi ajo është e aftë të ruajë informacionin gjenetik dhe katalizimin e reaksioneve kimike, por disa entitete të tjera me potencialin e vetë-përsëritjes mund të kishin paraprirë ARN, si p.sh. acidi nukleik argjilor ose peptidet .<ref name="OrgelLE">{{Cite journal|vauthors=Orgel LE|date=dhjetor 1998|title=The origin of life – a review of facts and speculations|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1998-12_23_12/page/491|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=23|issue=12|pages=491–95|doi=10.1016/S0968-0004(98)01300-0|pmid=9868373}}</ref> Qelizat u shfaqën të paktën 3.5 miliardë vjet më parë.<ref name="Origin1"/><ref name="Origin2"/><ref name="RavenJohnson2002"/> Aktualisht mendohet se këto qeliza ishin heterotrofe . Membranat e hershme të qelizave ishin ndoshta më të thjeshta dhe më të depërtueshme se ato moderne, me vetëm një zinxhir të vetëm të acideve yndyrore për lipidet. Lipidet dihet që formojnë spontanisht vezikulat bilaterale në ujë, dhe mund të kishin paraprirë ARN, por membranat e para qelizore gjithashtu mund të ishin prodhuar nga ARN katalitike, ose madje kanë kërkuar proteina strukturore përpara se të mund të formohen.<ref>{{Cite journal|vauthors=Griffiths G|date=dhjetor 2007|title=Cell evolution and the problem of membrane topology|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=8|issue=12|pages=1018–24|doi=10.1038/nrm2287|pmid=17971839}}</ref> === Origjina e qelizave eukariote === Qeliza eukariote duket se ka evoluar nga një [[Simbioza|bashkësi simbiotike]] e qelizave prokariotike. Organelet që mbajnë ADN si [[Mitokondri|mitokondria]] dhe [[Kloroplasti|kloroplastet]] kanë prejardhje nga proteobakteret dhe e lashta simbiotike që thithnin oksigjen gjatë grymëmarrjes, të cilat u endosimbiozuan në një qelizë të lashtë prokariote stërgjyshore. Ende ekziston një debat i konsiderueshëm nëse organelet si hidrogjenoza i paraprinë origjinës së [[Mitokondri|mitokondrive]] dhe anasjelltas. == Historia e kërkimit shkencor == [[Skeda:RobertHookeMicrographia1665.jpg|parapamje| Vizatimi i qelizave nga Huk në tapë, 1665 ]] * 1632–1723: [[Antonie van Leeuwenhoek]] u vetëmësua të bënte [[Thjerra optike|thjerrëza]], të ndërtonte mikroskopë optikë themelorë dhe të tërhiqte protozoarë, siç është ''Vorticella'' nga uji i shiut, dhe [[Bacteria|bakteret]] nga goja e tij. * 1665: [[Robert Huk|Robert Hooke]] zbuloi qelizat në tapë, pastaj në indet e gjalla të bimëve duke përdorur një mikroskop të kompleksit të hershëm. Ai krijoi termin ''qelizë'' (nga ''cella'' [[Gjuha latine|latine]], që do të thotë "dhomë e vogël" ) në librin e tij ''Mikrografia'' (1665).<ref name="Hooke">{{Cite book|last=Hooke|first=Robert|title=Micrographia: …|date=1665|publisher=Royal Society of London|location=London, England|pages=113|url=https://archive.org/stream/mobot31753000817897#page/113/mode/2up}}" … I could exceedingly plainly perceive it to be all perforated and porous, much like a Honey-comb, but that the pores of it were not regular […] these pores, or cells, […] were indeed the first microscopical pores I ever saw, and perhaps, that were ever seen, for I had not met with any Writer or Person, that had made any mention of them before this … " – Hooke describing his observations on a thin slice of cork. See also: [http://www.ucmp.berkeley.edu/history/hooke.html Robert Hooke]</ref> * 1839: [[ Theodor Schwann |Theodor Schwann]] dhe [[ Matthias Jakob Schleiden |Matthias Jakob Schleiden]] sqaruan parimin që bimët dhe kafshët bëhen prej qelizave, duke arritur në përfundimin se qelizat janë një njësia bazë e ndërtimit dhe zhvillimit, dhe kështu themeluan teorinë e qelizave. * 1855: Rudolf Virchow deklaroi se qelizat e reja vijnë nga qelizat para-ekzistuese nga [[Ndarja qelizore|ndarja e qelizave]] ( ''omnis cellula ex cellula'' ). * 1859: Mendimi se format e jetës mund të ndodhin në mënyrë spontane ( ''generatio spontanea'' ) u kundërshtua nga [[Louis Pasteur]] (1822-1895) (megjithëse Francesco Redi kishte kryer një eksperiment në 1668 që sugjeronte të njëjtin përfundim). * 1931: Ernst Ruska ndërtoi mikroskopin e parë të transmetimit të elektroneve (TEM) në Universitetin e Berlinit . Deri në vitin 1935, ai kishte ndërtuar një EM me dy herë rezolucionin e një mikroskopi me dritë, duke zbuluar organelet më parë të pazgjidhshme. * 1953: Bazuar në punën e [[Rosalind Franklin]], Watson dhe [[Francis Crick|Crick]] bënë njoftimin e tyre të parë mbi strukturën spirale të dyfishtë të ADN-së. * 1981: Lynn Margulis botoi ''Symbiosis in Cell Evolution'' duke detajuar teorinë endosimbiotike . == Shiko gjithashtu == * [[Organelet e qelizës]] * [[Teoria e qelizës]] == Referime == {{Reflist}} Veqotit fizike kimike të qelizes == Lidhje të jashtme == * [http://www.mechanobio.info/ MBInfo - Përshkrime mbi funksionet dhe proceset qelizore] * [http://www.mechanobio.info/topics/cellular-organization MBInfo - Organizata qelizore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729162508/http://www.mechanobio.info/topics/cellular-organization |date=29 korrik 2017 }} * [http://publications.nigms.nih.gov/insidethecell/ Brenda qelizës] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720164847/http://publications.nigms.nih.gov/insidethecell/ |date=20 korrik 2017 }} - një broshurë për edukimin shkencor nga Instituti Kombëtar i Shëndetësisë, në PDF dhe ePub . * [https://web.archive.org/web/20150409081232/http://www.cellsalive.com/ Qelizat, të gjallë!] * [http://www.biology.arizona.edu/cell_bio/cell_bio.html Biologjia e qelizave] në "Projekti i Biologjisë" të Universitetit të Arizonës . * [http://www.centreofthecell.org/ Qendra e Qelizës në internet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625174722/https://www.centreofthecell.org/ |date=25 qershor 2022 }} * [http://cellimages.ascb.org/ Biblioteka e Imazheve dhe Video e Shoqërisë Amerikane për Biologjinë e Qelizave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610012208/http://cellimages.ascb.org/ |date=10 qershor 2011 }}, një koleksion me imazhe, videoklipe dhe librat dixhitalë që ilustrojnë strukturën, funksionin dhe biologjinë e qelizës. * [http://highmagblog.blogspot.com/ Blog HighMag], imazhe të qelizave nga artikujt kërkimorë të fundit. * [http://www.hhmi.org/news/betzig20110304.html Mikroskopi i ri prodhon filma të mahnitshem 3D të qelizave të gjalla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509013311/http://www.hhmi.org/news/betzig20110304.html |date=9 maj 2013 }}, 4 mars 2011 - Instituti Mjekësor Howard Hughes . * [http://wormweb.org/celllineage WormWeb.org: Vizualizimi interaktiv i linjës së qelizës ''C. elegans''] - Vizualizoni tërë pemën e linjës qelizore të nematodit ''C. elegans'' * [http://www.histology-world.com/photoalbum/thumbnails.php?album=44 Fotomikografet e qelizave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211184119/http://www.histology-world.com/photoalbum/thumbnails.php?album=44 |date=11 dhjetor 2019 }} [[Kategoria:Biologji]] [[Kategoria:Mjekësi]] brbo4ce4095mx96259mvxz6s1iw1h8u Rilindja 0 16767 3002418 2996297 2026-06-27T21:53:01Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002418 wikitext text/x-wiki '''Rilindja''' ishte një periudhë artistike dhe kulturore e [[Historia e Evropës|historisë së Evropës]], që u zhvillua duke nisur nga [[Firencia]] midis fundit të [[Mesjeta|Mesjetës]] dhe fillimit të [[Koha moderne|kohës moderne]], në harkun kohor që shkon afërsisht nga gjysma e dytë e [[Shekulli XIV|shekullit të XIV]] deri në [[Shekulli XVI|shekullin e XVI]]<ref>''Enciclopedia Italiana Treccani'' te zëri përkatës</ref>. Nga prespektiva e evolucionit të përgjithshëm artistik të [[Evropa|Evropës]], Rilindja nënkuptoi një «shkëputje» nga elementet stilistike që deri në këtë kohë ishtin «mbikombëtare». Rilindja nuk qe një fenomen me diferenca të mëdha nga disiplina në disiplinë dhe në rendin kronologjik dhe gjeografik: u kufizua në kulturën evropiane dhe territoret e Amerikës së sapo zbuluar.<ref>Shprehja "Rilindje amerikane", e sajuar nga kritiku letrar Francis Otto Matthiessen, nuk ka të bëjë saktësisht me Rilindjen, por i referohet lëvizjes së trashendentalizmit dhe më në përgjithësi lëvizjes letrare dhe kulturore të lulëzuar rreth saj në vigjilje të revolucionit të dytë industrial. Përfaqësuesit kryesorë të të ashtuquajturës "Rilindje amerikane" të [[Shekulli XIX|shekullit të XIX]] ishin: [[Ralph Waldo Emerson]], [[Walt Whitman]] dhe Henry David Thoreau.</ref> [[File:1572 Europa Ortelius (cropped).jpg|thumb|Harta e Europës e vitit 1572 e hartografit Abramo Ortelio|418px]] Zhvillimi i saj koinçidoi me nisjen Kohës Moderne, të karakterizuar nga konsolidimi i shteteve evropiane, udhëtimet transoqeanike që lidhnin Evropën dhe Amerikën, shpërbërja e feudalizmit, ngritja e borgjezisë dhe afirmimi i kapitalizmit. Megjithatë shumë nga këto fenomene u zhvilluan në një shtrirje kohore më të madhe sesa vetëm periudha e Rilindjes.<ref>{{cite book|author=A.A.V.V.|title=El arte en la Italia del Renacimiento|year=2008|lang=es|publisher=Ullmann|isbn=978-3-8331-6222-0}}</ref> Rilindja, e përjetuar nga pjesa më e madhe e protagonistëve të saj si një kohë ndryshimi, çoi në një mënyrë të re konceptimi të botës dhe vetëvetes, nëpërmjet ideve të [[humanizmi]]t, të lindur në letërsi në [[Shekulli XIV|shekullin e XIV]] nga interesi i rilindur për studimet klasike, mbi të gjitha të [[Françesko Petrarka|Françesko Petrarkës]]<ref>''Enciclopedia Italiana Treccani'' te zëri "Humanizmi"</ref>, duke arritur të ndikonte për herë të parë si artet pamore ashtu dhe mentalitetin mbizotërues. Eksponentët e sajë kryesorë i përkasin fushës së arteve, megjithëse pati edhe rinovim të shkencave, si ato natyrore ashtu dhe shoqërore. Qyteti i [[Firencia|Firences]], në [[Italia|Itali]], qe vendi i lindjes dhe zhvillimit të kësaj lëvizjeje, që u shtri në të gjithë Evropën. Përhapja e ideve të [[Humanizmi]]-t shpuri në një konceptim të ri të njeriut dhe botës. Termi «renacimiento» u përdor duke rievokuar elementet e kulturës klasike greko-romake, dhe fillimisht u aplikua si një kthim te vlerat e kulturës greko-latine dhe soditjes së lirë të natyrës në një kohë të mbizotëruar nga një mentalitet i ngurt dhe dogmatik. Në këtë etapë u vendos një formë e re e shikimit të botës dhe qenies njerëzore, të përqëndruar në fushën e arteve, polítikës, [[Filozofia|filozofisë]] dhe [[shkenca]]ve, duke zëvendësuar [[teocentrizmi]]n mesjetar me [[Antropocentrizmi]]n. Në këtë kuptim, historiani dhe artisti [[Giorgio Vasari]] formuloi një koncept përcaktues: lindja e re e artit antik (''Rinascita''), që presupozonte një vetëdije të lartë historike individuale. Në fakt, Rilindja përkrahë shkëputjes së vetëdijshme nga tradita kulturore mesjetare, e cilësoi atë si ''barbare'' dhe më vonë do ti vinte cilësimin si [[Arti gotik]]. == Aspekte të përgjithshme == [[Skeda:Formerly_Piero_della_Francesca_-_Ideal_City_-_Galleria_Nazionale_delle_Marche_Urbino_2.jpg|thumb|left|666px|Projekti i qytetit ideal, me urbanistikë racionale, tipike e Rilindjes, fillimisht atribuar Piero della Francesca-s, Galleria Nazionale delle Marche Urbino]] Rilindja shënoi nisjen e Kohës Moderne, një periudhë historike që në përgjithësi vendoset midis shekullit të XV dhe [[Revolucioni francez|Revolucionit francez]] në [[1789]], dhe që, në terrenin kulturor, ndahet në Rilindje (shekujt e XV dhe XVI) dhe [[Baroku|Barok]] (shekujt e XVII dhe XVIII), me nëndarjen e [[Manierizmi]]t në periudhën e Rilindjes, dhe [[Rokoko]]s dhe [[Neoklasicizmi]]t në atë Baroke. [[Shekulli XV]] qe një periudhë e realizimeve të mëdha ekonomike, politike, fetare dhe shoqërore, në fakt përmblidhet si epokë midis fundit të mesjetës së vonë dhe kohës moderne nga pjesa më e madhe e historiografëve, megjithëse me disa diferenca datimi dhe prespektive. Midis ngjarjeve me ndryshimet më të mëdha, në fushën politike qenë çështja lindore, e karakterizuar nga ekspansioni i [[Perandoria Osmane|perandorisë Osmane]] (e cila, pas marjes së [[Kostandinopoja|Kostandinopojës]] në [[1453]] arriti të kërcënonte [[Hungaria|Hungarinë]] dhe territorin austriak) dhe një tjetër perëndimore, e karakterizuar nga lindja e Shteteve moderne, midis të cilëve monarkitë kombëtare të [[Franca|Francës]], [[Anglia|Anglisë]] dhe [[Spanja|Spanjës]], ashtu si dhe perandorinë e [[Karl IV.|Karlit të V]], që në ndryshim nga perandoritë mesjetare paraqet prirjen e përqëndrimit të pushtetit, tipike e institucioneve politike moderne, për aq sa perandoria e Karlit të V mund të shihet edhe si një rikthim në dimensionin mbikombëtar që karakterizonte Mesjetën. [[File:Buchdruck-15-jahrhundert 1.jpg|thumb|Botim evropian i shekullit të XV. Përhapja e kulturës falë shtypshkrimit qe një nga shkaqet kryesore që nxitën rrymën e re kulturore të Rilindjes.|271px]] Shekulli i XVI do të karakterizohej nga zbulimet e mëdha gjeografike të nisura nga [[Kristofor Kolombi]]-s me Amerikën në [[1492]], [[Vasco da Gama|Vasko de Gama]], [[1498]]; udhëtimi i [[Fernando Magelani]]t rreth botës, [[1519]]-[[1521]]; zbarkimi i Hernan Cortezit në [[Meksika|Meksikë]], [[1519]]; pushtimi i [[Peru]]së nga [[Francisco Pizarro]], [[1530]]-[[1533]]), ashtu si dhe thyerja e unitetit kristian për shkak të Reformës Protestante të [[Martin Luteri]]t ([[1520]]), zhvillimi i shkencës dhe teknikës ({{lang-la|Nova Scientia}} e Tartaglia-s, [[1538]]; {{lang-la|De revolutionibus}} e [[Nikola Koperniku]]t, [[1543]]; ''Anatomía'' e Vesalio-s, [[1543]]) dhe ekspansioni i humanizmit ([[Erazmo Roterdami|Erazmi i Roterdamit]], [[Giovanni Pico della Mirandola]], [[Ludovico Ariosto]], [[Tomas More|Thomas More]], [[Juan Luis Vives]], [[François Rabelais]]).<ref name="Larousse">AA.VV. Diccionario Enciclopédico Larousse: 1990, Planeta, Barcelona, isbn 84-320-6070-4, fq. 2658</ref> Në fushën ekonomike dhe shoqërore, me zbulimin e Botës së Re, zë fill ekspansioni kolonial që zgjeron pa masë horizontin e botës evropiane. Nisin trasformime të mëdha në [[Evropa|Evropë]], të shoqëruara nga disekuilibra dhe kontradita: nëse nga një anë i lihet hapësirë ekonomisë tregëtare në shkallë botërore, nga ana tjetër terrenet bujqësore mbeten të lidhura me realitetin tipik të ekonomisë feudale. Qëndra e tregëtisë zhvendoset tej [[Deti Mesdhe|Mesdheut]] drejt [[Evropa Veriore|Evropës Veriore]] dhe [[Oqeani Atlantik|Oqeanit Atlantik]]. Në fushën fetare ndodh Reforma protestante, dmth.: skizma midis [[Kisha Katolike|Kishës Katolike]] dhe Kishës Protestante. Reforma synonte rinovimin e Kishës romane, duke stigmatizuar lëshimet dhe korrupsionin siç kishte ndodhur edhe më parë në tentativa të ndryshme rinovimi qoftë së brendshmi ashtu edhe së jashtmi vetë Kishës, por përfundoi duke ndërtuar një realitet të pavarur jo vetëm nga intrasigjenca e pozicioneve përkatëse ideologjike, por edhe për shkak të zhvillimeve politike me të të cilat ishte e ndërthurur. Pararendësit historikë të Rilindjes duhen vendosur te dekadenca e botës mesjetare obskurantiste gjatë shekullit të XV nga faktorë të ndryshëm, si dobësimi i [[Perandoria e Shenjtë Romake|Perandorisë së Shenjtë Romake]], dobësimi i kishës katolike për shkak të skizmës dhe lëvizjeve heretike —që do ti hapnin rrugën Reformës protestante—, kriza e thellë ekonomike e rrjedhur nga shpërbërja e sistemit feudal dhe dekadenca e arteve dhe shkencës, të nënështuara nga teologjia skolastike e përmbledhur te skepticizmi.<ref name="Larousse"/> [[File:Landing of Columbus (2).jpg|thumb|left|Zbarkimi i [[Kristofor Kolombi|Kolombit]] në Amerikë, 1492, pikturë në vaj e John Vanderlyn, 1847|412px]] Kundrejt kësaj dekadence, qendrat kryesore akademike evropiane kërkuan rigjenerimin nëpërmjet vlerave të kulturës klasike greko-romake. Nga ana tjetër, nisi të përvijohej një shoqëri i re e themeluar mbi bazën e shteteve të rinjë të centralizuar, me ushtri të fuqishme dhe administrata burokratike —fillimi i autokratizmit monarkik i parathënë nga [[Niccolò Machiavelli|Niccolo Machiaveli]]—, ashtu si dhe rritja demografike dhe një ekonomi e përqëndruar në një klasë të re shoqërore, borgjezia, që vendosi themelet e kapitalizmit dhe një ekonomi tregëtare paraindustriale; e gjithë kjo e nxitur nga përparimi teknik dhe shkencor i eksperimentuar përgjatë kësaj periudhe, bazuar te makina e shkrimit dhe shpejtësia konseguente e përhapjes së njohurive.<ref name="Hist">AA.VV. Diccionario de Historia: 2003, Spes, Barcelona, isbn 84-8332-387-7, fq. 232.</ref> Lindi kështu një vizion më antropocentrik i botës, i palidhur me fenë dhe teocentrizmin mesjetar, ku njeriu dhe përparimet teknike do të përbënin formën e re të vlerësimit të botës: humanizmi, një term fillimisht i aplikuar për specialistët e disiplinave greko-latine (e drejta, retorika, teologjia dhe arti), që do shtrihej te filozofët, artistët, shkencëtarët dhe çdo studiues i degëve të ndryshme të dijes që filluan kështu të shtoheshin në një koncept të kulturës së përgjithshme.<ref name="Larousse" /> Në [[Italia|Itali]], epiqendra kulturore e Rilindjes, ndarja e territorit në qytet-shtete me regjime të ndryshme politike —republika si [[Firencia]] ose [[Venecia]], shtete monarkike si [[Milano]] dhe [[Napoli]] apo dominimi i papës në [[Roma|Romë]]— bëri të ngrihej një elitë ekonomike që përkrahte kulturën dhe artin si instrumente propagande të shtetit, duke rivalizuar me njëri-tjetrin në madhështi dhe shkëlqim. Arsimimi u bë më i aksesueshëm, megjithëse vazhdoi të ishte e lidhur me klerin dhe u favorizua debati intelektual, me themelimin e universiteteve dhe mbështetja e letërsisë.<ref>John Onians, Atlas del arte: 2008, Blume, Barcelona, isbn 978-84-9801-293-4, fq. 120-121</ref> === Karakteristikat === Në formë të përgjithshme karakteristika e Rilindjes mund renditen si: * «Kthimi drejt antikitetit»: rilindën si format arkitektonike antike ashtu edhe rendet klasike si dhe përdorimi i motiveve formale dhe plastike të antikitetit. Në këtë mënyrë, u morën si motive tematike [[mitologjia]] klasike dhe historia, ashtu si dhe adoptimi i elementeve antike simbolike. Me këtë objektiv nuk ishte krijuar asnjë kopje servile, por penetrimi dhe njohja e ligjeve ku mbështetej arti klasik. Një pjesë e mirë e këtij rivlerësimi të artit klasik erdhi për shkak të zbulimeve arkeologjike të pjesëve si monedhat, [[kameo]] dhe skulptura romake, ashtu si dhe rekuperimi i traktateve klasike si ai i [[Mark Polion Vitruvi]]-t, thelbësor në rinovimin e arkitekturës.<ref name="Art">AA.VV. Diccionario de Arte II: 2003, Spes, Barcelona, isbn 84-8332-391-5, fq. 206-207.</ref> * Lindi nga një «marrdhënie e re me natyrën», që e bashkuar me një konceptim ideal dhe realist të shkencës. [[Matematika]] u kthye në ndihmën kryesore të një arti që shqetësohej pa pushim në bazimin racional mbi idealin e bukurisë. Aspirata për të zbuluar të vërtetat e natyrës, si një antikitet, nuk u orientua drejt njohjes së fenomeneve rastësore, por nëpërmjet thellimit të ideve.<ref name="Art" /> * Rilindja e bëri «njeriun» mjetin e gjithë gjërave. Presupozohet një formim shkencor i artistit, që të çliroheshin nga sjelljet primitive dhe mekanike më të përshtatshme për mesjetën dhe ngritjen në shkallën shoqërore. Kjo supozon vlerësimin e artistit me një konsideratë të re, «krijues». Figura njerëzore është qendra e re e interesit të artistit, që studion me ngulmim anatominë për ta paraqitur besnikërisht, në kohën që vlerëson aspekte si lëvizja dhe shprehja.<ref name="Art" /> * «Mecenatizmi»: klasat e larta patronizuan dhe porositën vepra vazhdimisht, kështu që arti shihej si një instrument prestigji dhe rafinimi, gjë që çoi në një periudhë me shkëlqim të madh në të gjitha disiplinat artistike. Qendrat kryesore të mecenatizmit qenë [[Firencia]] e [[Mediçët|Mediçve]] në [[Shekulli XV|''Quattrocento'']] dhe [[Roma]] papnore në [[Shekulli XVI|''Cinquecento'']].<ref name="Art" /> [[File:The Young Cicero Reading.jpg|thumb|Vincenzo Foppa, ''Djaloshi që lexon Ciceronin'' ([[1464]]), Wallace Collection, [[Londra|Londër]]|358px]] === Rilindje, Mesjetë dhe Antikitet === Me thënë të vërtetën, rimarja e mënyrave klasike greko-romake dhe vetëdija e rinovuar e prejardhjes dhe lidhjes me botën e lashtë nuk qe një risi e [[Shekulli XIV|shekullit të XIV]], përkundrazi përgjatë Mesjetës kishte patur rilindje të ndryshme: rilindja longobarde, rilindja karolinge, rilindja otoniane, rilindja e vitit Një mijë, rilindja e shekullit të XII.<ref name="ReferenceA">Pierluigi De Vecchi dhe Elda Cerchiari, I tempi dell'arte, volume 2, Bompiani, Milano 1999. ISBN 88-451-7212-0, fq. 24.</ref> Por janë të paktën dy aspekte që karakterizojnë në mënyrë të pagabueshme Rilindjen përkundjet këtyre përvojave të mëparshme<ref name="ReferenceA"/>: # përhapja e madhe dhe vazhdimsia spontane e lëvizjes, kundër karakterit kalimtar të "rilindjeve" paraardhdëse të lidhura kryesisht me mjedise oborrtare, megjithëse studiuesit si Burdach dallojnë në to pikërisht zanafillën e Rilindjes; # vetëdija e thyerjes midis botës moderne dhe antikitetit, nga ndërprerja e përfaqësuar nga "shekujt e errët", më vonë të quajtur mosha e mesme ose [[Mesjeta|Mesjetë]], obskurantizmi i supozuar i së cilës megjithatë qe instrumentalizuar pikërisht për të theksuar prurjet rinovuese të epokës së re. Përveç të kaluarës që personalitetet e Rilindjes aspironin ta rievokonin nuk ishte diçka aulike dhe mitologjike, por përkundrazi, nëpërmjet instrumenteve moderne të filologjisë dhe historisë, ata kërkonin një fizionomi të antikitetit më të vërtetë dhe autentike që ishte e mundur<ref name="ReferenceA"/>. Megjithatë e shkuara klasike nuk imitohej në mënyrë servile, por përpunohej si shembull dhe burim frymëzimi për krijimet e reja origjinale<ref name="ReferenceA"/>. === Përkufizime === Termi «Rilindje» lindi nga [[Gjuha italiane|italishtja]] ''Rinascita'' dhe qe vendosur nga artisti dhe historiografi [[Giorgio Vasari]] te ''Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori'' ([[1542]]–[[1550]]), si aludim për rilindjen e kulturës klasike midis obskurantizmit mesjetar. Si i till, përbënte një fenomen si shoqëror ashtu dhe politik si dhe kulturor që përfshiu gjithë kontinentin evropian përgjatë shekujve të XV dhe XVI.<ref name="Larousse" /> Në historiografinë moderne, përcaktimi i parë i Rilindjes u bë nga historiani francez [[Jules Michelet]] (''La Renaissance'', [[1855]]),<ref>José María Albert de Paco, El arte de reconocer los estilos arquitectónicos: 2007, Optima, Barcelona, isbn 978-84-96250-72-7, fq. 249</ref> ndërsa vizioni aktual për botën rilindase u farkëtua nga [[Jacob Burckhardt]] në studimin e tij ''La cultura del Renacimiento en Italia'' ([[1860]]).<ref name="Hist" /> Ndërsa termi "Rilindje" dhe imazhi ideal i periudhës që ky përcakton është fryt i historiografisë së [[Shekulli XIX|Tetëqintës]], në veçanti atësia e përkufizimit mund ti atribuohet historianit francez Jules Michelet që e përdori në [[1855]] për të përcaktuar "zbulimin e botës së njeriut" që do të merrte udhë në [[Shekulli XV|shekullin e XV]]. Në [[1860]] historiani zvicerian Jacob Burckhardt, i përmedur më lart, e zgjeroi konceptin e shprehur nga Michelet-i, duke përshkruar epokën si ajo ku do të vinte në jetë njerëzimi dhe vetëdija moderne pas një periudhe të gjatë dekadence. Mund të vërehet jehona e gjykimeve përbuzëse të shprehura nga rilindësit përkundrejt [[Mesjeta|Mesjetës]], term që sajohet pikërisht në epokën humaniste nga Flavio Biondo për të treguar një periudhë "të errët" që ai ia kundravendoste me vendosmëri të tashmes së tij, që do të karakterizohej nga ana tjetër nga rinisja e studimeve mbi [[Letërsia|letërsinë]] dhe kulturën e [[Greqia e lashtë|Greqisë së Lashtë]] dhe [[Roma e lashtë|Romës së lashtë]]. Kur flitet për Rilindjen rezulton mjaft e vështirë të vendosësh një datë fillimi, që ndryshon sipas disiplinave. Megjithëse zakonisht fillimi i Rilindjes vendoset në [[Shekulli XV|shekullin e XV]] ajo mund të zhvendoset deri në në shekullin e XIII, me veprën e disa artistëve të konsideruar si pararendës, si [[Cimabue]] dhe [[Giotto di Bondone]] në pikturë dhe [[Nicola Pisano]] në skulpturë. Këta vendosën bazat e artistëve të parë plotësisht rilindas në Firence fillimit të shekullit të XV, si piktori [[Masaccio]], skulptori [[Donatello]] dhe arkitekti [[Filippo Brunelleschi]], të gjithë të interesuar për natyralizmin, harmoninë dhe proporcionet matematike.<ref>Ian Chilvers, Diccionario de arte, 2007, Alianza Editorial, Madrid, isbn 978-84-206-6170-4, fq. 798</ref> Ndërsa historianë të tjerë e vendosin lëvizjen në fillim të vitit [[1453]], në rënien e [[Kostadinopoja|Kostadinopojës]], ose theksojnë shpikjen e rëndësishme të makinës së shkrimit (afërsisht në [[1440]], nga [[Johannes Gutenberg]]).<ref>AA.VV. Diccionario de Historia: 2003, Spes, Barcelona, isbn 84-8332-387-7, fq. 190</ref> [[File:Sack of Rome 1527.jpeg|thumb|left|Plaçkitja e Romës, gravurë e Martin van Heemskerck, 1527|369px]] Është saktësuar megjithatë se një rinovim i rëndësishëm kulturor dhe shkencor u zhvillua në dekadat e fundit të [[Shekulli XIV|shekullit të XIV]] dhe në të hershmit e [[Shekulli XV|shekullit të XV]] kryesisht në [[Firencia|Firence]]. Nga këtu, nëpërmjet zhvendosjes së artistëve, gjuha u eksportua në pjesën tjetër të [[Italia|Italisë]] (mbi të gjitha në [[Venecia]] dhe [[Roma|Romë]]), pastaj, në vazhdim në [[Shekulli XVI|shekullin e XVI]], në gjithë [[Evropa|Evropën]]. Qendra të tjera të rëndësishme të Rilindjes në [[Italia|Itali]], veç të sapo përmendurave Venecie dhe Romë, qenë [[Ferrara]], [[Urbino]], [[Siena]], [[Padova]], [[Peruxhia]], [[Vicenza]], [[Verona]], [[Mantova]], [[Milano]] dhe [[Napoli]]. Nga ky i fundit, rreth mesit të [[Shekulli XV|Katërqintës]], format e veçanta rilindase, në vazhdim u eksportuan në [[Gadishulli Iberik|gadishullin Iberik]]. Në këtë klimë kulturore rinovuese, të bazuar në modelet e antikitetit klasik, lindi në fillim të [[Shekulli XV|shekullit të XV]] në [[Italia|Itali]] një lëvizje artistike me vitalitet të madh, që do të shtrihej në Itali dhe vendet e tjera evropiane.<ref name="Art" /> Artisti krijoi vetëdijen e individit me vlera të çmuara, u ndje i tërhequr nga kultura dhe dija në përgjithësi, dhe nisi të studionte modelet e antikitetit, ndonjëherë studionte disiplina si [[Anatomia e njeriut|Anatomia]] dhe eksperimentonte teknika të reja, si dritë-hijet dhe [[Perspektiva]], duke i zhvilluar pa masë format e paraqitjes së botës natyrore me besnikëri. Paradigma e kësaj sjelljeje të re është [[Leonardo da Vinçi]], që u interesua mbi degë të shumëfishta të dijes, por në të njëjtën mënyrë [[Michelangelo Buonarroti]], [[Raffaello Sanzio]], [[Sandro Botticelli]] dhe [[Donato Bramante]] qenë artistë të frymëzuar nga imazhet e antikitetit dhe të shqetësuar për të zhvilluar teknika të reja skulpturore, piktorike dhe arkitektonike, ashtu si për muzikën, poezinë dhe ndjeshmërinë e re humaniste.<ref name="Salvat">AA.VV., Enciclopedia Salvat: 1997, Salvat, Barcelona, isbn 84-345-9707-1, fq. 3198.</ref> Nuk ka dyshim se Rilindja evoluoi në masë të madhe nga arti mesjetar, një pjesë e të cilit nuk e vlerësonte dhe imitonte artin klasik; por artisti rilindas kërkoi me ngulmim të shkëputej nga etapa e mëparshme, që e nënvlerësonin për mbivendosjen e vlerave fetare dhe stilin anti natyralist, i rrjedhur jo nga një paaftësi teknike për të imituar natyrshmërinë, por nga një vullnet për ta shmangur duke theksuar vlera të tjera më subjektive, të lidhura me spiritualitetin. Pa dyshim, vetë artisti rilindas nuk e vlerësonte këtë fakt dhe ndihej i ndryshëm, «i rilindur»; kështu, Lorenzo Valla nisi të pohonte se nuk e dinte pse artet «kanë arritur në atë pikë dhe gati të vdekuara; as pse kanë rilindur në këtë epokë; duke u shfaqur dhe triumfuar shumë artistë dhe shkrimtarë të mirë».<ref>Hugh Honour dhe John Fleming: Historia mundial del arte: 2002, Akal, Madrid, isbn 84-460-2092-0, fq. 428</ref> Një pjesë e mirë e lindjes së këtyre vlerave të reja, ku artisti dhe letrari do të lartësohen nëpërmjet nga personazhe me origjinë fisnike, të ardhur nga sistemi i qytet-shteteve italiane të tipit të republikan, duke shmangur kështu mënyrat autoritare të aristokracisë dhe klerit, me shoqëri që vlerësonin më shumë meritën se sa prejardhjen nga një familje e caktuar. Në këtë shoqëri të re vlerësohej më shumë virtyti qytetar se sa ai kalorsiak apo soditës, talenti personal —qoftë në tregëti, shkenca apo arte— në vend të prejardhjes.<ref>Hugh Honour dhe John Fleming: Historia mundial del arte: 2002, Akal, Madrid, isbn 84-460-2092-0, fq. 429</ref> Ndërkohë që lindëte në [[Firencia|Firence]] [[Shekulli XV|Katërqinta]] apo Rilindja e hershme italiane —e quajtur kështu nga zhvillimi përgjatë viteve 1400 (shekulli i XV)—, e nisur nga kërkimi i kanoneve të bukurisë klasike dhe bazat shkencore të artit, u prodhua një fenomen i ngjashëm dhe bashkëkohës në Flandër —veçanërisht në pikturë—, i bazuar në vëzhgimin e natyrës. Kjo Rilindje e hershme mori përhapje të madhe në [[Evropa lindore|Evropën Lindore]]: Fortesa [[Moska|moskovite]] e [[Kremlini]]t, për shembull, qe vepër e artistëve italianë.<ref name="Salvat" /> Faza e dytë e Rilindjes, ose [[Shekulli XVI|Pesëqinta]], u karakterizua nga hegjemonia artistike e [[Roma|Romës]], e papëve ([[Papa Juli II]], [[Papa Leoni X]], [[Papa Klementi VII]] dhe [[Papa Pali III]], disa prej të cilëve anëtarë të familjes fiorentine të [[Mediçët|Medici]]) përkrahën vendosmërisht zhvillimin e arteve, ashtu si dhe vëzhgimin e antikitetit klasik. Pa dyshim, me luftërat e [[Italia|Italisë]] (plaçkitja e Romës në [[1527]]), shumë nga këta artistë emigruan duke ndihmuar në përhapjen e teorive të rilindase në të gjithë Evropën.<ref name="Salvat" /> [[File:Donatello - David - Florença.jpg|thumb|296px|Davidi ([[1440]]) i [[Donatello]]-s, Museo Nazionale del Bargello, Firence. Në këtë vepër paraqitet një personazh biblik si një hero i antikitetit klasik, një shembull i qartë i konceptit të ri rilindas të artit.]] Kështu, përgjatë [[Shekulli XVI|shekullit të XVI]] Rilindja italiane u shtri në të gjithë Evropën, nga [[Portugalia]] deri në [[Skandinavia|Skandinavi]], dhe nga [[Franca]] deri në [[Rusia|Rusi]]. Shumë artistë udhëtuan në kërkim të formimit ose mecenatëve dhe oborret e mëdha evropiane —si [[Fontainebleau]], [[Madrid]], [[Praga|Pragë]] ose [[Drezdeni|Drezden]]— u mbushën me artistë me kombësi të ndryshme. Vlerësoheshin veçanërisht artistët italianë, por artistë të shumtë të huaj që u formuan në [[Italia|Itali]] përvetësuan gjithashtu një reputacion të ri. Një faktor ndihmues i përhapjes së artit të ri qe [[gravura]], krijimi i të cilës në seri lejonte të përhapeshin veprat e artistëve nëpër të gjithë kontinentin.<ref>John Onians: Atlas del arte: 2008, Blume, Barcelona, isbn 978-84-9801-293-4, fq. 154</ref> U rrit gjithashtu në mënyrë të konsiderueshme tregu i artit, dhe ndërmjetësimi i tregëtarëve qe esencial për lidhjen ndërmjet artistëve dhe blerësve; një nga qendrat më të mëdha të tregut të artit të epokës qe [[Antwerpen]]i ose [[Anversa]].<ref>John Onians: Atlas del arte: 2008, Blume, Barcelona, isbn 978-84-9801-293-4, fq.154-155</ref> Për më tepër u rrit edhe koleksionizmi dhe u shfaqën të ashtuquajturat «dhoma të artit» (''Kunstkammern''), përgjithësisht në përkatësi të personazheve aristokratë dhe mbretërorë, disa nga dhomat ku u ekspozuan objekte arti të të gjitha llojeve, duke përfshirë edhe minerale ose mostra natyrore, të florës dhe faunës; një nga më të afermuarit qe ajo e [[Rudolfi II]] Habsburg (perandori i Perandosrisë së Shenjtë Romake) në [[Praga|Pragë]].<ref>John Onians: Atlas del arte: 2008, Blume, Barcelona, isbn 978-84-9801-293-4, fq. 155</ref> Duhet theksuar se një faktor që ndihmoi pa masë në lindjen e teorive të reja artistike qe mecenatizmi, qoftë i qyteteve dhe entiteteve me natyrë të ndryshme si personazhe me prejardhje si nga aristokracia dhe kleri ashtu dhe nga borgjezia e re në zhvillim. Për këta personazhe, patronazhi i kulturës ishte një shenjë pushteti dhe statusi shoqëror, që i siguronte atij që e ushtronte prestigj përkundrejt të ngjashmëve të tij. Disa nga mecenatët më të dalluar qenë: fiorentini [[Lorenzo de Medici]], i quajtur «i Mrekullueshmi»; [[Federico da Montefeltro]], duka i [[Urbino]]-s; [[Ludovico Gonzaga]], markezi i [[Mantova|Mantovës]]; [[Alfons V|Alfonsi V de Aragón]], mbreti i [[Napoli]]t; [[Francesco I Sforza]] dhe [[Ludovico Sforza]], dukët e [[Milano]]s; për më tepër dhe papët dhe kardinalët e kishës.<ref>Víctor Nieto Alcaide dhe Alicia Cámara: El Quattrocento italiano: 1989, Historia 16, Madrid, fq. 15-17</ref> Kriza e parë e Rilindjes fiorentine do të vinte pas vdekjes së [[Lorencoja i Mrekullueshëm|Lorencos së Mrekullueshëm]] ([[1492]]) dhe marrja e pushtetit nga [[Girolamo Savonarola]], i cili gjithësesi, nëse nga një anë vendosi një republikë teokratike që synonte të godiste aspektet më paganexhante dhe epshore të Rilindjes, nga ana tjetër nxiti një proces reflektim dhe rinovimi të traditës fetare, e destinuar të zgjaste përtej ekzekutimit të tij në vitin [[1498]]. [[Bertrand Russell]] dhe disa studiues e vendosin datën e fundit të Rilindjes më [[6 Maj|6 maj]] [[1527]], kur trupat spanjolle dhe gjermane plaçkitën [[Roma|Romën]]. Për pjesën më të madhe të historianëve të artit dhe letërsisë kalimi nga Rilindja te [[Manierizmi]] ndodhi në [[Italia|Itali]] në vitet njëzet të [[Shekulli XVI|Pesëqintës]] dhe jo përtej mesit të [[Shekulli XVI|shekullit të XVI]], ndërsa në [[Historia e muzikës|historinë e muzikës]] përfundimi duhet të vendoset më tej, rreth vitit [[1600]]. Artisti rilindas ishte trashëgues i kanoneve të kulturës klasike, por e riinterpreton atë nëpërmjet humanizmit, duke riafermuar vlerat e botës shqisore dhe qënies njerëzore si pjesë e këtij sensibiliteti të realitetit. Megjithëse nuk heq dorë nga besimi dhe vlerat e realitetit të krishter, i jep përparësi këtij vizioni të ri humanist përkrahë trashendencës fetare. Kështu, vizionit statik të universit mbizotërues të Mesjetës i pason një vizion dinamik që mbështetet në eksperimentimin dhe në zbulimet e metodës shkencore si burim i njohjes.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 347</ref> Nga ana tjetër, vlerat e reja madhore të artistëve do të jenë bukuria dhe harmonia, të çliruara nga feja dhe të mbështetura në studimin e natyrës, që nëpërmjet përmasave dhe proporcioneve do ti jepnin artistit mjete të reja për të realizuar veprat e tij.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 348</ref> === Etapat === [[File:Michelangelos David.jpg|thumb|left|318px|Davidi i [[Mikelanxhelo]]s]] Etapa të ndryshme historike shenjuan zhvillimin e Rilindjes: e para ka si hapësirë kronologjike gjithë [[Shekulli XV|shekullin e XV]]: është quajtur ''Quattrocento'', dhe përfshinë Rilindjen e hershme —e quajtur gjithashtu edhe «Rilindje e ulët»—, që u zhvillua në [[Italia|Itali]]; e dyta lindi në [[Shekulli XVI|shekullin e XVI]] dhe u quajt ''Cinquecento'': nën dominimin e artistëve që u referohen si klasicist ose Rilindje e Lartë —e quajtur gjithashtu «Rilindje e plotë»—, që përqëndrohet në çerekun e parë të shekullit. Në këtë etapë lindën figurat e mëdha të Rilindjes në art: [[Leonardo da Vinçi]], [[Michelangelo Buonarroti]] dhe [[Rafaelo|Raffaello Sanzio]]. Është apogjeu i artit rilindas. Kjo periudhë përfundon afërsisht në vitet [[1520]]-[[1530]] në një reaksion antiklasik që sjell [[Manierizmi]]n, që zgjat deri në fund të shekullit të XVI. Ndërkohë që në [[Italia|Itali]] po zhvillihej Rilindja, në pjesën tjetër të [[Evropa|Evropës]] u mbajt [[Arti gotik]] në format e tij të vona, situatë që do të vazhdonte të mbante, me përjashtim të rasteve konkrete, deri në fillim të [[Shekulli XVI|shekullit të XVI]].<ref>Ian Chilvers: Diccionario de arte: 2007, Alianza Editorial, Madrid, isbn 978-84-206-6170-4, fq. 798-799</ref> Faza e parë e artit rilindas është përqëndruar në [[Firencia|Firence]], qyteti që do të bëhej një nga qendrat botërore të përhapjes dhe përpunimit të kulturës së re humanisto-rilindase. Kështu aktiviteti i artistëve dhe letrarëve të mëdhjenjë është e zjarrtë, në të gjitha fushat artistike, dhe pikërisht kjo zjarrmi artistike e bën parinë mediçease polin kryesor kulturor të Italisë në këtë periudhë. Në vazhdim, duke nisur nga [[Shekulli XVI|Pesëqinta]] e hershme, [[Roma]], kryeqyteti i kundërreformës, do të bëhej qendra e padiskutuar e artit, që do përvetësonte një gjuhë të maturuar falë veçanërisht [[Mikelanxhelo|Michelangelo Buonarrotit]] dhe [[Rafaeli|Raffaello Sanzio]]-s, që nisin [[Manierizmi]]-n me kërkimin e një kanoni të përsosur, që do të bëhej model për tu riprodhuar (Mëshira Vatikanase e Michelangelo-s mund të shihet, në këtë kuptim, si konkluzioni i këtij rrugëtimi artistik). Në [[Italia veriore|Italinë veriore]] fragmentimi politik dhe prania oborreve të shumta, të prirura për paraprirjen e njëra-tjetrës edhe në fushën artistike, do të krijojnë një nxitje për promovimin e artit, në [[Toskana]], [[Lombardia]], [[Emilia]] dhe në [[Veneto]]. Në [[Italia|Itali]] ballafaqimi dhe bashkëjetesa me antikitetin greko-romak, të konsideruar si trashëgimi kombëtare, solli një bazë të gjerë për një evoluim stilistik homogjen dhe me vlera të përgjithshme. Për këtë, aty qe e mundur lindja më e hershme se të gjitha kombeve e tjera. Jashtë [[Italia|Italisë]], zhvillimi i Rilindjes do të varej në mënyrë konstante nga impulset e ardhura nga [[Italia]]: artistët e importuar nga [[Italia]] ose të formuar aty do të luajnë rolin e trasmetuesve të këtij arti. Monarkë si [[Fransi I]] në [[Franca|Francë]] ose [[Karli I|Karli i I]] dhe [[Felipe II]] në [[Spanja|Spanjë]] e imponuan stilin e ri në ndërtimet që zotëronin, duke ndikuar në shijet artistike mbizotëruese dhe kthimin e Rilindjes në një «modë». ==== Perëndimi i Rilindjes ==== Me dekadencën politike dhe ekonomike në [[Italia|Itali]] Rilindja hyri në fazën e saj të rënies, pasi u shuan ato forca krijuese që i kishin dhënë forcë. Çështjet fatkeqe politike të gadishullit Apenin bënë që të lëkundej besimi në aftësitë e individit, duke rilulëzuar bestytnitë dhe shpresat te mrekullibërja, sensi i përkohshmërisë, pikëpyetjet e shumta mbi të ligjshmen dhe të paligjshmen. Ndërkohë që mendimi politik strehohej nga qartësia lineare e [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli-t]]. Mbi mënyrën e shikimit të botës së shekullit të XVI mbizotëronte tashmë gjendja shpirtërore e [[Kundërreforma|Kundërreformës]] dhe [[Torquato Tasso]] shprehte mundimin e njeriut përsëri të prangosur nga ankthi i mëkatit. [[File:Divina proportione.png|thumb|280px|Shembull kanonik për paraqitjen e kokës njerëzore sipas De divina proportione e Luca Pacioli-t.]] === Estetika === Kultura rilindase supozonte kthimin e racionalizmit, studimit të natyrës, vëzhgimeve empirike, me ndikimin e veçantë të [[Filozofia|filozofisë]] klasike greko-romake. Estetika rilindase u bazua si në antikitetin klasik ashtu dhe në estetikën mesjetare, për të cilën ndonjëherë rezultonte mjaft kontradiktore: bukuria lëkundej midis një konceptimi realist të imitimit të natyrës dhe një vizioni ideal të përsosmërisë mbinatyrore, duke e parë botën natyrore si mjetin për tu ngjitur në një përmasë mbinatyrore.<ref>Umberto Eco: Historia de la belleza: 2004, Lumen, Barcelona, isbn 84-264-1468-0, fq. 176-178</ref> Një nga teoricienët e parë të artit të rilindas qe [[Cennino Cennini]]: në veprën e tij {{lang-it|Il libro dell'arte}} ([[1400]]) vendosi bazat e konceptimit artistik të Rilindjes, duke e mbrojtur artin si një veprimtari intelektuale krijuese dhe jo si një punë e thjeshtë manuale. Për Cennini-n metoda më e mirë për artistin është portreti i drjetpërdrejtë, duke mbrojtur lirinë e artistit, që duhet të punonte «siç i pëlqente, sipas vullnetit të tij» ({{lang-it|come gli piace, secondo sua volontà}}). Ai futi gjithashtu konceptin e «vizatimit» ({{lang-it|disegno}}), impulsin krijues të artistit, që duhet të farkëtonte një ide mendore në vepën e tij para realizimit material, koncept me rëndësi jetësore edhe për artin modern.<ref>Władysław Tatarkiewicz: Historia de la estética III. La estética moderna 1400-1700: 1991, Akal, Madrid, isbn 84-7600-669-1, fq. 39-40</ref> [[File:Pico1.jpg|thumb|Pico della Mirandola|left|296px]] Në këtë kontekst lindën traktate të ndryshme rreth artit, si ata të [[Leon Battista Alberti]]-t ({{lang-la|De Pictura}}, [[1436]]-[[1439]]; {{lang-la|De re aedificatoria}}, [[1450]]; dhe {{lang-la|De Statua}}, [[1460]]), ose ''Komentarët'' ([[1447]]) e [[Lorenzo Ghiberti]]-t. Alberti përvetësoi ndikimin e [[aristoteli]]an, duke pretenduar prurjen e një baze shkencore të artit. Foli gjithashtu për ''decorum'', trajtimi i artistit për të rregulluar objektet dhe temat artistike një sens përmasor përsosmërie.<ref>Monroe C. Beardsley dhe John Hospers: Estética. Historia y fundamentos: 1990, Cátedra, Madrid, isbn 84-376-0085-5, fq. 44</ref> Qe Alberti që e grupoi së bashku [[Arkitektura|Arkitekturen]], skulpturën dhe [[Piktura|pikturën]] në grupin e arteve liberale, që deri atëherë konsideroheshin artizanate; me këtë, e ngriti artistin në kategorinë e krijuesit intelektual.<ref>Hugh Honour dhe John Fleming: Historia mundial del arte: 2002, Akal, Madrid, isbn 84-460-2092-0, fq. 470</ref> Ghiberti qe i pari që periodizoi [[Historia e arteve|Historinë e artit]], duke e ndarë në antikitetin klasik, periudhën mesjetare dhe atë që e quajti «rilindja e arteve» (Rilindje).<ref>Władysław Tatarkiewicz: Historia de la estética III. La estética moderna 1400-1700: 1991, Akal, Madrid, isbn 84-7600-669-1, fq. 48</ref> Rilindja e vuri theksin te imitimi i natyrës nëpërmjet [[Perspektiva|Perspektivës]] apo studimit të përmasave, si ato të realizuar nga [[Luca Pacioli]] mbi [[Prerja e artë|Prerjen e artë]]: te {{lang-la|De Divina Proportione}} ([[1509]]) foli për numrin e artë —të përfaqëuar nga gërma greke φ (fi)—, e cila vendoste cilësi të ndryshme si relacion ose proporcion, që gjenden si në disa figura [[Gjeometria|gjeometrike]] ashtu dhe në natyrë. Po ashtu, i atribuoi një karakter estetik të veçantë objekteve që përdornin prerjene e artë, ashtu siç mori një rëndësi mistike.<ref>Władysław Tatarkiewicz: Historia de la estética III. La estética moderna 1400-1700: 1991, Akal, Madrid, isbn 84-7600-669-1, fq. 71</ref> Nga ana tjetër, [[Giorgio Vasari]], te {{lang-it|Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori}} ([[1542]]–[[1550]]), qe një nga pararendësit e historiografísë së artit, me përmbledhjen e një kronike të artistëve kryesorë të kohës së tij, duke e vendosur theksin te përparimi dhe zhvillimi i artit.<ref>Valeriano Bozal: Historia de las ideas estéticas y de las teorías artísticas contemporáneas (vol. I): 2000, Visor, Madrid, isbn 84-7774-580-3, fq. 137</ref> [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|Njeriu vitruvian i [[Leonardo da Vinçi|Leonardos]]|318px]] === Roli i njeriut === Sipas Burckhardt-it, perceptimi i ri i njeriut dhe botës që ishte përreth ishte e ndryshme nga ajo e shekujve paraardhës. Individi i veçantë tashmë ishte si një subjekt unik i gjithë krijesat, i aftë të vetëpërcaktohej dhe kultivonte dhuntitë e veta, me të cilat mund të fitonte Fatin dhe të dominonte natyrën duke e modifikuar. I famshëm është pohimi i marr nga bota antike {{lang-la|homo faber ipsius fortunae}} («njeriu është farkëtues i fatit të vetë»), që u rimorr edhe në shprehjen {{lang-la|De hominis dignitate}} të [[Pico della Mirandola]]-s, një lloj menifesti i mendimit të epokës, ku njeriu është paraqitur si "i lirë dhe farkëtues sovran i vetëvetes", me fuqinë hyjnore të lënë tashmë në sfond<ref name="ReferenceB">Pierluigi De Vecchi dhe Elda Cerchiari, I tempi dell'arte, volume 2, Bompiani, Milano 1999. ISBN 88-451-7212-0, fq. 25.</ref> Vlerësimi i gjithë potencialeve njerëzore është në bazën e dinjitetit të individit, me refuzimin e ndarjes midis shpirtit dhe trupit: kërkimi i kënaqësisë dhe lumturisë mondane nuk do të mbulohej më me fajësi dhe pandershmëri, por përkundrazi do të lavdërohej në gjithë format e sajë ({{lang-la|De voluptate}}, Lorenzo Valla)<ref name="ReferenceB" />. Një vlerë e re do ti jepej tashmë [[Dialektika|dialektikës]], shkëmbimit të opinioneve dhe informacioneve, krahasimit. Jo rastësisht pjesa më e madhe e letërsisë humaniste ka formën e një dialogu, eksplicit (si te ''Secretum'' i [[Françesko Petrarka|Petrarkës]]) ose implicit (si te epistolat), ku në qendër është besimi në fjalën dhe bashkëpunimin qytetar<ref name="ReferenceB" />, megjithëse jeta shoqërore qe një karakteristikë tashmë e epokës komunale. Ky koncept i ri do të përhapej me entuziazëm, por, duke u bazuar në forcat e individëve të veçantë, nuk do të ishte pa anë të ngurta dhe që të vinin në ankth, të panjohura në sistemin e sigurive mesjetare. Sigurive të sistemit gjeocentrik të botës ptolemeike, ia zunë vendin pasiguritë e të panjohurës, besimit te Providenca hyjnore ia zuri vendin Fati i paqëndrueshëm dhe përgjegjësitë e vetëpërcaktimit sillnin ankthin e dyshimit, të gabimit, dështimit. Kjo përmbysje, më e dhimbshme dhe e frikshme, u paraqit çdo herë që ekuilibri i brisht ekonomik, shoqëror dhe politik lëkundej, duke u hequr mbështetjen këtyre idealeve<ref name="ReferenceB" />. Burdach megjithatë vë në dukje se si konceptet e rilindjes dhe rinovimit në vetëvete qenë një prerogativë tashmë e Mesjetës, për shembull gjallërimi fetar që kishte ndodhur me Gioacchino da Fiore-n dhe [[Françesku i Asizit|Françeskun e Asizit]], që synonte të rizbulonte përmasat e brendshme të individit. Me [[Françesko Petrarka|Petrarkën]] dhe [[Marsilio Ficino]]-n rilulëzon edhe ai i shpirtit [[Neoplatonizmi|Neoplatonist]] që kishte dalë tashmë që nga [[Shekulli XIII|Dyqinta]] me Bonaventura da Bagnoregio-n. Nuk do të kishte kështu asnjë braktisje të zotit, por përkundrazi fermente të forta rinovuese fetare, në kundravënie me imazhin paganexhant që i jepet nga Burckhardt-i. Besimi kristian te Zoti që u bë njeri nuk kishte sjellë kurr, për më tepër, në një zbehje të prerogativave njerëzore as në Mesjetë. Në Rilindjen e mirëfilltë do të kishte vetëm një dëshirë rizbulimi të drejtuar më së shumti drejt vetëvetes. Asketizmi mesjetar, që gjithashtu kishte njohur forma të shumta të jetës kolektive, qe një prerogativë edhe e Rilindjes, për shembull të shpirtit rinovues të [[Girolamo Savonarola]]-s dhe [[Martin Luteri]]-t. {{quote|Imazhi mistik i Rilindjes dhe Reformës kishte jetuar, në të dy aspektet, nëpërmjet gjithë Mesjetës [...] tani, pas vrullit fetar të shekullit të XII [...] pas Gioacchino-s, Francesco-s, Domenico-s, pas fluksit të pakufizuar të entuziazmit fetar, ai imazh ndryshoi në shprehjen e një ndjenje dhe një nevoje të tipit pastërtisht njerëzore, që më parë mbushte me veten individët e veçantë, pastaj edhe rrethe të tëra, dhe me të cilën u përzie ekzigjenca e imagjinatës së fantazisë, e shpirtit të ndjeshëm.|author=K. Burdach|title=''Dal Medioevo alla Riforma''}} Përvoja humaniste, siç vë në dukje Eugenio Garin<ref>''La cultura del Rinascimento'', Laterza, Bari, 1967.</ref>, ka si karakteristikë themelore formimin shpirtëror, moral dhe qytetar të njeriut nëpërmjet zbulimit të klasikëve. [[Filologjia]] humaniste është një ushtrim i prirur të formonte shpirtin kritik, për ti dhënë kuptim përmasës historike (humanistët patën të parët vetëdijen e shkëputjes nga bota antike, inekzistente në [[Mesjeta|Mesjetë]]), për të rinovuar shijen estetike dhe ngulitjes te njeriu të kuptimit të jetës si përmasë qytetaredhe vetëdijen e zotërimit të gjithë aftësive të vendosura nga [[natyra]]. Interesat pastërtisht "njerëzor" dhe shpirti qytetar gjallërojnë sezonin e parë të madh të ''Humanizmit'', mbi të gjitha të Humanizmit fiorentin, dhe janë në themel të një konceptimi të ri të njeriut dhe natyrës. === Roli i shoqërisë === Vetëdija e këtyre temave ishte megjithatë trashëgimi e një elite të ngushtë, që gëzonte një arsimim të menduar për detyrat e ardhëshme publike. Por idealet e humanistëve ishin ndarë nga pjesa më e madhe e shoqërisë borgjeze, mbi të gjitha sepse po reflektoheshin në traditën që po përvijohej. Të njejtit intelektual vinin shpesh nga shoqëria artizane dhe tregëtare, tashmë të mbarsur me idealet e etikës qytetare, [[pragmatizmi]], [[individualizmi]], [[konkurenca]], legjitimimi i pasurisë dhe lartësimi i jetës aktive<ref name="ReferenceB" />. [[File:Meyers b10 s0120b.jpg|thumb|Kostume në modë në shekujt e XV dhe XVI|369px]] Artistët ishin gjithashtu pjesëmarrës të këtyre vlerave, edhe pse nuk kishin një arsimim që mund të krahasohej me atë të letrarëve; megjithë këtë, falë edhe bashkëpunimeve të leverdisshme dhe aftësive të mëdha teknike të përvetësuara në profesion, veprat e tyre nxisnin një interes të gjerë në të gjitha nivelet, duke i anulluar diferencat elitare pasi më lehtësisht të shfrytëzueshme përkundrejt letërsisë, përpikmërisht akoma të diktuar ngta [[Gjuha latine|latinishtja]]<ref name="ReferenceB" />. === Jeta dhe kostumet === Me Rilindjen dhe kulturën e saj më humaniste dhe individualiste, ashtu si rritja ekonomike dhe për pasojë luksi i saj shoqërorë dhe bashkë me përparimet teknologjike, u zhvilluan mjaft të gjitha aspektet e lidhura me individin dhe kujdesi personal, si [[parukeria]] dhe [[moda]]. Parukeria pësoi një transformim të thellë dhe një rritje të madhe për sa i përketë vendosjeve dhe prodhimeve të kushtuara kujdesit për flokun. U bë e modës heqja e vetullave, ashtu si dhe ballit, ndonjëherë deri në mesin e kokës. U rrit shija për lyerjen dhe e kuqja ishte ngjyra e parapëlqyer. Në përgjithësi, stilimi i flokëve përfshinte një kapele, me pesë tipe kryesore. Nga [[Shekulli XVI|shekulli i XVI]] stilimet e flokut, veçanërisht femërore, u bënë më komplekse, me sofistikime strukturore me kaçurrela, fjongo, shirita dhe muslina.<ref>José Fernández Arenas: Arte efímero y espacio estético: 1988, Anthropos, Barcelona, isbn 84-7658-078-9, fq. 276-280</ref> Përgjatë Rilindjes lindi koncepti i modës siç e kuptojmë edhe sot: u futën gjini të reja dhe qepja mori një gradë të lartë profesionalizmi. Në [[Italia|Italinë]] rilindase u shfaqën kostumet më të pasura dhe spektakolare të historisë, me ngjyra të ndezura dhe forma imagjinuese dhe origjinale, që i jepnin rëndësi të madhe mëngëve, palëve dhe varjen e copave në formë vertikale, me funde të qëndisura dhe kalime të pasura. Në [[Shekulli XVI|shekullin e XVI]] pantallonat ishin të shkurtra sipas stilit ''knickerbockers'' dhe vazhdoi të përdorej farsetto-ja (në anglisht të quajtura doublet, në frëngjisht=pourpoint dhe spanjisht=jubón) mesjetare, bashkë me shtresa të tipeve të ndryshme dhe të zbukuruara si ''gryoret'', një veshje me lidhëse të shtrënguara që mbulonin qafën. Në veshjen femërore u shfaq korseja, përreth belit, mbi një fund në formë kambane të quajtur ''krinolina'', të bërë me qime kali dhe të përforcuara me unaza metalike.<ref>José Fernández Arenas: Arte efímero y espacio estético: 1988, Anthropos, Barcelona, isbn 84-7658-078-9, fq. 203-205</ref> Mori gjithashtu rëndësi të madhe [[gastronomia]], që mori rafinim dhe sofistikim të madh. U shqua kuzhina veneciane, që falë tregëtisë së sajë me Lindjen favorizoi importimin e të gjitha tipeve të erëzave: [[piperi]], [[senapi]], [[shafrani]], myristika, Syzygium aromaticum, [[kanella]], etj. Një faktor përcaktues për gastronominë e re qe zbulimi i [[Amerika|Amerikës]], nga ku erdhën ushqime të reja si [[misri]], [[patatja]], [[domatja]], [[kakao]], [[fasulet]], [[kikirikët]], [[piperka]], [[vanilja]], [[ananasi]], [[Avokado]], [[mango]] dhe [[duhani]].<ref>José Fernández Arenas: Arte efímero y espacio estético: 1988, Anthropos, Barcelona, isbn 84-7658-078-9, fq. 91-92</ref> == Historiografia == [[File:Vite.jpg|thumb|ballina e librit të Giorgio Vasarit mbi ''Jetët e Artistëve''|left|318px]] Një nga kthesat më domethënëse përkundrejt traditës mesjetare u prodhua në fushën e [[Historiografia|Historiografisë]]. Historianët, midis të cilëve qenë të shquarit Flavio Biondo (në shekullin e XIV), Machiavelli dhe Guicciardini (në shekullin e XV), braktisën vizionin e lidhur me një koncept kohor të karakterizuar nga ardhja e [[Krishti]]t, për të zhvilluar një analizë të ngjarjeve të konceptuar në mënyrë laike, me një sjellje kritike ndaj burimeve. Historia u bë degë e [[Letërsia|Letërsisë]] dhe jo më e [[Teologjia|Teologjisë]] dhe u refuzua ndarja konvencionale e krishterë që duhej të niste me krijimin, të ndjekur nga mishërimi i Jezusit dhe nga [[Gjykimi i fundit]]. Vizioni rilindas lartësonte nga ana e tij botën greko-romake, duke e dënuar Mesjetën si një kohë barbarie dhe duke shpallur epokën e re si kohën e dritës dhe rilindjes së botës klasike. Interesi i ethshëm për antikitetin u konkretizua në kërkimin dhe restaurimin e dorëshkrimeve të autorëve të mëdhenjë grekë dhe latin: ''[[Dialogjet]]'' e [[Platoni]]t, ''[[Historitë e Herodotit|Historitë]]'' e [[Herodoti]]-t dhe [[Tukiditi]]-t, veprat e dramaturgëve dhe poetëve grekë, të rizbuluar pas rënies së [[Kostandinopojë]]s ([[1453]]), që rizgjuan në [[Evropa|Evropën]] perëndimore pasion të ri filologjik. Artisti dhe kritiku italian [[Giorgio Vasari]] ([[1511]]–[[1574]]) përdori i pari termin {{lang-it|rinascita}} në librin e tij mbi ''Jetët e Artistëve'' (botuar për herë të parë në [[1550]]). Në libër Vasari u përpoq të përkufizonte çfarë ai përshkruante si shkëputjen nga barbaritë e [[Arti gotik|artit gotik]]: artet (pohonte ai) ranë në një dekadencë me kolapsin e [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]] dhe vetëm artistët e [[Toskana|Toskanës]], duke filluar me [[Cimabue]] ([[1240]]–[[1301]]) dhe [[Xhoto|Giotto di Bondone]] ([[1267]]–[[1337]]) filluan ta rekuperonin këtë rënie të arteve. Vasari i shikonte artet antike si qendrore në rilindjen e artit italian.<ref>{{cite web|url=http://www.open.ac.uk/Arts/renaissance2/defining.htm|title=Defining the Renaissance, Open University|publisher=Open.ac.uk|lang=en|accessdate=31 korrik 2009}}</ref> Gjihtësesi, vetëm në [[Shekulli XIX|shekullin e XIX]] fjala frëngjisht {{lang-fr|Renaissance}} u bë popullore në përshkrimin e vetëdijes kulturore të lëvizjes bazuar në rilindjen e modeleve romake që filluan në fundin e [[Shekulli XIII|shekullit të XIII]]. Historiani francez, Jules Michelet ([[1798]]–[[1874]]) e përkufizoi Rilindjen në studimin e tij të vitit [[1855]], {{lang-fr|Histoire de France}} si një periudhë e mirëfilltë historike, ku më parë ajo përdorej vetëm në një kuptim shumë të kufizuar.<ref name="mur">Murray, P. and Murray, L. (1963) ''The Art of the Renaissance''. London: Thames & Hudson (World of Art), fq. 9. ISBN 978-0-500-20008-7. "...në 1855 ne gjejmë, për herë të parë, fjalën 'Renaissance' të përdorur — nga historiani francez Michelet — si një term për të përshkruar gjithë periudhën historike dhe jo vetëm të kufizuar në rilindjen e letërsisë latine ose stilin artistik të frymëzuar nga klasicizmi antik."</ref> Për Michelet, Rilindja ishte më shumë një zhvillim i shkencave sesa i artit dhe kulturës. Ai mendonte se kjo shtrihej nga [[Kristofor Kolombi deri te [[Nikola Koperniku]] dhe [[Galileo Galilei]]; dmth. që nga fundi i shekullit të XV deri në mesin e shekullit të XVII.<ref>"Michelet, Jules 1847"</ref> Për më tepër, Michelet veçonte midis çfarë quhej cilësi e "çuditshme dhe monstruoze" e gjithë Mesjetës dhe vlerave demokratike që ai, si një republikan, shihte në karakterin e saj.<ref name="brotton">Brotton, J., The Renaissance: A Very Short Introduction, OUP, 2006 ISBN 0-19-280163-5.</ref> Si një nacionalist francez, Michelet kërkoi gjithashtu ta konsideronte Rilindjen si një lëvizje franceze.<ref name="brotton" /> Historiani zvicerian Jacob Burckhardt ([[1818]]–[[1897]]) në librin e tij ''Qytetërimi i Rilindjes në Itali'' ([[1860]]), në të kundërt, e përkufizonte Rilindjen si periudhën midis [[Xhoto|Giotto di Bondones]] dhe [[Mikelaxhelo|Michelangelo Buonarrotit]] në Itali, që përfshin shekujt nga ai i XIV deri te mezi i atij të XVI. Ai shihte te Rilindja shfaqjen e shpirtit modern të individualizmit, të cilin e Mesjeta e kishte shtypur.<ref>Burckhardt, Jacob. ''[http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html The Civilization of the Renaissance in Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218235239/http://boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html |date=18 shkurt 2009 }}'' (përkthyer në anglisht nga S.G.C Middlemore, London, 1878)</ref> Libri i tij u lexua gjerësisht dhe ndikoi në zhvillimin e interpretimeve moderne të Rilindjes Italiane.<ref>Gay, Peter, ''Style in History'', New York: Basic Books, 1974.</ref> Gjithësesi, Buckhardt është akuzuar për këndvështrimin e mbështetjes së përparimit linear të historisë që e shikonte Rilindjen si zanafillën e botës moderne.<ref name="starn">{{cite journal|author=Starn, Randolph|jstor=2650779|title=Renaissance Redux|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1998-02_103_1/page/122|journal=The American Historical Review|lang=en|volume=103|issue=1|year=1998|pages=122–124|doi=10.2307/2650779}}</ref> Më së fundmi, disa historian kanë qenë më pak entuziast në përkufizimin e Rilindjes si një periudhë historike, ose madje si lëvzje kulturore koherente. Historiani Randolph Starn, i Universitetit të [[California|Kalifornisë]] Berkeley, në 1998 pohonte: [[File:Jacburc2.gif|thumb|Jacob Burckhardt|280px]] {{quote|text="Më shumë sesa një periudhë me fillime, përfundim dhe përmbajtjen konsistente midis tyre të përcaktuar, Rilindja mund shihet (dhe në disa raste është parë) si një lëvizje praktikash dhe ideshë nga të cilat grupe specifike dhe persona të identifikueshëm herë pas here i përgjigjen në kohëra dhe vende të ndryshme. Ajo, në këtë sens do të ishte një rrjet kulturash të ndryshme, disa herë konverguese, ndërsa herë të tjera në kundërshtim me njëra tjetrën, jo një kulturë e vetme, me kohë të caktuar".<ref name="starn" />}} === Interpretime === [[File:Konrad Burdach.jpg|left|296px|thumb|Konrad Burdach]] Ekzistojnë interpretime të ndryshme të Rilindjes. Veçanërisht e debatuar është çështja nëse ajo është për tu konsideruar si një moment thyerjeje, apo e kundërta si një fazë vazhdimësie e Mesjetës. Natyrisht ndryshimet nuk ndodhën menjëherë dhe mbetjet mesjetare në përgjithësi nuk u braktisën. Në çdo rast, interpretimi i madh i Rilindjes u arritur në [[Shekulli XIX|tetëqintën]] me Jacob Burckhardt, i cili mbështet tezën e mos-vazhdimësisë përkundrejt Mesjetës, duke theksuar si njeriu mesjetar nuk kishte sipas tij asnjë vlerë jashtë anëtarësisë së një bashkësie ose një urdhëri, ndërsa vetëm në Rilindje do të niste në [[Italia|Itali]] një sjellje, e karakterizuar nga lindja e sinjorive dhe principatave, më të lira dhe individualiste nga ana e njeriut përkundrejt politikës dhe jetës në përgjithësi. Burckhardt i pëcakton dy periudhat përkatësisht me tre cilësorë, për të cilët Mesjeta ishte ''Trashendentiste'', ''Teocentrike'', ''Universaliste'', ndërsa Rilindja ''Imanentiste'', ''Antropocentrike'', e ''Veçansuar''. Në fillim të [[Shekulli XX|Nëntëqintës]] megjithatë pati një reagim të fortë ndaj ideve të Burckhardt-it, i mishëruar mbi të gjitha nga Konrad Burdach, që është mbështetësi kryesor i vazhdimësisë midis Mesjetës dhe Rilindjes. Sipas Burdach nuk pati asnjë thyerje midis dy periudhave, të cilat përbëjnë kështu një epokë të vetme të madhe. Burdach pohon se nuk pati asnjë kthesë dhe nëse duhet të flitet pikërisht për rilindje duhet madje të shkohet në vitin një mijë; ai në fakt bën dallimin se temat e Reformës luterane përmbaheshin me kohë në herezitë mesjetare, dhe se Mesjeta dhe Rilindja kanë të njëjtin burim të përbashkët: botën klasike. Burdach thotë madje se Rilindja është një sajesë fetare italiane që duhet rivlerësuar gjerësisht; nuk ekziston asnjë Mesjetë obskurantiste dhe idea e Rilindjes është për tu datuar më herët. Kjo tezë u vazhdua nga disa studiues francezë të shkollës së Annales, ndërsa në Itali u përhap nga veprat e Étienne Gilson.<ref>Në veçanti: E. Gilson, ''Filosofia medievale ed umanesimo'', Vallecchi, Firence 1932.</ref> Më vonë është interpretimi i Eugenio Garin-it, i cili, pasi qe mbështetës i tezës së mosvazhdimësisë, ka rishikuar gjykimin e tij duke vënë në dukje edhe aspektet e vazhdimësisë përkundrejt Mesjetës, duke u pozicionuar në qëndrime që zbusin vendosmërisht karakterin kundravënës midis dy epokave. [[File:Sunset over florence 1.jpg|thumb|432px|Pamje e Firences, Vendlindjes së Rilindjes]] ==Zanafilla dhe shtrirja== === Rilindja italiane === Mjaft studiues argumentojnë se idetë që karakterizuan Rilindjen e kishin origjinën në fundin e [[Shekulli XIII|shekullit të XIII]] në Firence, në veçanti me shkrimet e [[Dante Alighieri]]t ([[1265]]–[[1321]]) dhe [[Françesko Petrarka|Françesko Petrarkës]] ([[1304]]–[[1374]]), ashtu si dhe pikturat e [[Xhoto|Giotto di Bondone]] ([[1267]]–[[1337]]). Disa studiues propozojnë si pikën e fillimit të Rilindjes vitin [[1401]], kur gjenitë rivalë [[Lorenzo Ghiberti]] dhe [[Filippo Brunelleschi]] konkuruan për kontraktën e ndërtimit të Portave prej bronxi të Pagëzimores së katedrales së Firences (të cilën e fitoi Ghiberti).<ref>Walker, Paul Robert, ''The Feud that sparked the Renaissance: How Brunelleschi and Ghiberti Changed the Art World'' ([[New York]], Perennial-Harper Collins, 2003)</ref> Të tjerë e shikojnë konkurencën midis artistëve dhe dijetarëve si Brunelleschi, Ghiberti, [[Donatello]] dhe [[Masaccio]] për porositë artistike në përgjithësi si nxitje të kreativitetit të Rilindjes. Mbetet akoma e debatuar se pse Rilindja filloi në [[Italia|Itali]] dhe kur filloi. Rreth këtyre çështjeve, janë ngritur shumë teori për të shpjeguar zanafillën e saj. Përgjatë Rilindjes, paratë dhe arti kalonin dorë më dorë. Artistët vareshin tërësisht nga nga porositësit ndërsa porositësit kishin nevojë për më shumë para për të mbajtur talentet artistike. Mirëqenia në Itali u rrit mjaftë gjatë shekujve të XIV, XV dhe XVI nga rritja e tregëtisë në Azi dhe Evropë. Minierat e argjendit në Tirol i rritën paratë në qarkullim. Luksi i botës lindore, i sjellë në shtëpi gjatë kryqëzatave, rriti prosperitetin e [[Gjenova|Gjenovës]] dhe [[Venecia]]s.<ref name="National Geographic Society">Merle Severy, Thomas B. Allen, Ross Bennett, Jules B. Billard, Russell Bourne, Edward Lanoutte, David F. Robinson dhe Verla Lee Smith: The Renaissance – Maker of Modern Man: National Geographic Society, 1970, isbn 0-87044-091-8</ref> Jules Michelet e përcaktoi Rilindjen e [[Shekulli XVI|shekullit të XVI]] në Francë si një periudhë e historisë kulturore të Evropës që përfaqësoi një shkëputje nga Mesjeta, duke krijuar vetëdije moderne të njerëzimit dhe vendit të tij në botë.<ref>Jerry Brotton: The Renaissance Bazaar: 2002, Oxford University Press, fq. 21–22</ref> ====Strukturat politiko-shoqërore në Itali==== [[File:Italy 1494 AD.png|thumb|Harta politike e Gadishullit italian rreth vitit 1494|left|309px]] Të vetmet struktura politike të Italisë së Mesjetës së vonë i çoi disa të mendonin se situata e pazakontë e klimës shoqërore lejoi shfaqjen e një lulëzimi të rrallë kulturorë. [[Italia]] nuk ekzistonte si një entitet politikë në periudhën e hershme moderne. Në fakt, ajo ishte e ndarë në shumë mbretëri, principata dhe qytet-shtete të vegjël: mbretëria e Napolit kontrollonte jugun, republika fiorentine dhe shteti papal në qendër, [[Milano]]ja dhe [[Gjenova]] përkatësisht në veri dhe perëndim si dhe [[Venecia]] në lindje. [[Italia]] e shekullit të XV qe një zonat më të urbanizuara në [[Evropa|Evropë]].<ref>Kirshner, Julius, ''Family and Marriage: A socio-legal perspective'', [https://books.google.com/books?id=x9grA0fWpDMC&pg=PA89 ''Italy in the Age of the Renaissance: 1300–1550''], ed. John M. Najemy (Oxford University Press, 2004) fq.89 (kontrolluar më 10 maj 2007)</ref> Shumë nga qytetet e saj qëndronin midis rrënojave të ndërtesave të Lashta Romake; duket se natyra klasike e Rilindjes ishte e lidhur me origjinën e tyre nga zemra e [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]].<ref>Burckhardt, Jacob, ''The Revival of Antiquity', [http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/3-2.html ''The Civilization of the Renaissance in Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070407181825/http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/3-2.html |date=7 prill 2007 }}'', përkthyer në anglisht nga S.G.C. Middlemore, 1878.</ref> Filozofi i historisë dhe politikës Quentin Skinner tregon se Otto von Freising (c. [[1114]]–[[1158]]), një peshkop gjerman duke vizituar veriun e Italisë gjatë [[Shekulli XII|shekullit të XII]], vuri re një formë të re të organizimit politik dhe shoqëror, duke vënë re se Italia dukej sikur kishte dalë nga feudalizmi kështu që shoqëria e saj bazohej te tregëtia dhe tregëtarët. Lidhur me këtë ishte mendimi anti-monarkik, i përfaqësuar nga cikli i afreskeve të famshme të Rilindjes së hershme, Alegoria e qeverisjes së mirë dhe të keqe në Sienë nga [[Ambrogio Lorenzetti]] (pikturuar në vitet [[1338]]–[[1340]]) mesazhi i fortë i të cilit kishte të bënte me virtytet e ndershmërisë, drejtësisë dhe menaxhimit të mirë. Duke mbajtur larg si Kishën edhe Perandorinë, këto qytete republikane i ishin përkushtuar nocionit të lirisë. Skinner tregon se gjenia, jo vetëm artistike, por edhe "zhvillimi i theksuar i filozofisë morale, shoqërore dhe politike ndodhën në Firence në të njëjtën kohë".<ref>Skinner, Quentin, ''The Foundations of Modern Political Thought'', vol I: ''The Renaissance''; vol II: ''The Age of Reformation'', Cambridge University Press, fq. 69</ref> Edhe qytetet dhe shtetet përtej Italisë qendrore, si komuna e Firences në këtë kohë, ishin gjithashtu të shquara për republikat e tyre tregëtare, veçanërisht republika e [[Venecia]]s. Megjithëse në praktikë këto ishin oligarkike dhe pak të lidhura me demokracinë moderne, ato kishin gjithësesi mjaft karakteristika demokratike dhe kishin forma të ndryshme pjesëmarrjeje në qeverisje dhe besonin te liria.<ref>Skinner, Quentin, ''The Foundations of Modern Political Thought'', vol I: ''The Renaissance''; vol II: ''The Age of Reformation'', Cambridge University Press, fq. 69)</ref><ref>Stark, Rodney, ''The Victory of Reason'', New York, Random House, 2005</ref><ref>Martin, J. and Romano, D., ''Venice Reconsidered'', Baltimore, Johns Hopkins University, 2000</ref> Liria relative politike që ato kishin çoi në përparimin akademik dhe artistik.<ref name="burckhardt-republics">Burckhardt, Jacob, ''The Republics: Venice and Florence'', ''[http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/1-7.html The Civilization of the Renaissance in Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070407035616/http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/1-7.html |date=7 prill 2007 }}'', përkthyer në anglisht nga S.G.C. Middlemore, 1878.</ref> Në këtë mënyrë, pozicioni i qyteteve italiane si Venecia si qendra të mëdha tregëtare i bëri ata kryqëzime intelektuale. Tregëtarët sollën me vete ide nga vende të largëta të botës, veçanërisht Levanti. Venecia ishte porta e Evropës për tregëtinë me Lindjen dhe një prodhuese e shkëlqyer e qelqit, ndërsa Firencia ishte qëndra e tekstileve. Mirëqënia që solli tregëtia në Itali nënkutonte se projekte të mëdha artistike publike apo private mund të realizoheshin dhe ndërkohë individët kishin më shumë kohë të lirë për të studiuar.<ref name="burckhardt-republics" /> [[File:006MilanoCaGranda.JPG|thumb|Façata rilindase e Cà Granda, selia e Universita degli Studi di Milano|347px]] Nga ana tjetër diaspora e intelektualëve të prejardhur nga [[Kostandinopoja]], pas pushtimit të osmanëve, solli në [[Italia|Itali]] personalitete të botës greko-bizantine, që dhanë mësime në [[Firencia|Firence]], [[Ferrara]], [[Napoli]] dhe [[Milano]]. U përhap njohja e greqishtes së lashtë dhe studimeve humaniste, falë edhe familjeve të fuqishme të [[Mediçët|Mediçve]] në Firence, Esteve në Ferrara, Sforza-ve në Milano, Gonzagave në [[Mantova]], e dukëve nga Montefeltro në [[Urbino]], e fisnikëve venecianë, të oborrit papnor në [[Roma|Romë]] dhe të Aragonasve në [[Napoli]]. ====Murtaja==== Një teori që është propozuar është ajo që shkatërrimin dhe vdekjet e shkaktuara nga [[Murtaja]] në [[Firencia|Firence]], dhe që goditi [[Evropa|Evropën]] midis viteve [[1348]] dhe [[1350]], rezultoi në një ndryshim të konceptimit të botës nga njerëzit në Italinë e shekullit të XIV. Italia u godit veçanërisht keq nga epidemia dhe është spekulluar se familjariteti pasues me vdekjen bëri që mendimtarët të përqëndroheshin më shumë në jetët e tyre në Tokë, sesa te spiritualiteti dhe jeta e përtejme.<ref>Barbara Tuchman (1978) ''A Distant Mirror'', Knopf ISBN 0-394-40026-7.</ref> Është pohuar gjithashtu se [[Murtaja]] shkaktoi një valë të re besimi, të shfaqur nëpërmjet sponsorizimit të punimeve artistike për besimin.<ref>[http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/endmiddle/bluedot/blackdeath.html The End of Europe's Middle Ages: The Black Death] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20090706012815/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/endmiddle/bluedot/blackdeath.html |date=6 korrik 2009 }} University of Calgary website. (Kontrolluar më 5 prill 2007)</ref> Gjithësesi, kjo nuk e shpjegon plotësisht pse Rilindja u krijua në Itali në shekullin e XIV. [[Murtaja]] ishte një pandemi që preku gjithë Evropën në mënyrat e përshkruara, jo vetëm Italinë. Shfaqja e Rilindjes në Itali qe më shumë si rezultat i ndërveprimit të ndërlikuar të faktorëve të mësipërm.<ref name="brotton" /> [[Murtaja]] u soll nga pleshtat e marra nëpërmjet anijeve që ktheheshin nga portet e [[Azia|Azisë]], duke u përhapur me shpejtësi për shkak të mangësive higjenike: popullsia e Anlia|Anglisë]], atëherë rreth 4.2 milionë, humbi 1.4 milionë banorë nga epidemia bubonike. Popullsia e Firences afërsisht u përgjysmua në vitin [[1347]]. Si rezultat i pakësimit të popullsisë vlera e klasës punëtore u rrit dhe njerëzit e thjeshtë gëzonin më shumë liri. Për tiu përgjigjur kërkesës së rritur për punë, punëtorët udhëtonin në kërkim të pozicionit më të favorshëm ekonomik.<ref>Netzley, Patricia D. ''Life During the Renaissance.''San Diego: Lucent Books, Inc., 1998.</ref> [[File:UNICEF Innocenti Research Centre.jpg|thumb|Filippo Brunelleschi, Spedale degli Innocenti, Firence|left|345px]] Rënia demografike për shkak të epidemisë pati disa pasoja ekonomike: çmimet e ushqimeve ranë dhe vlera e tokës ra rreth 30 deri në 40% në pjesën më të madhe të Evropës midis viteve [[1350]] dhe [[1400]].<ref>Hause, S. & Maltby, W. (2001). ''A History of European Society. Essentials of Western Civilization'' (Vol. 2, fq. 217). Belmont, CA: Thomson Learning, Inc.</ref> Pronarët e tokave u përballën me humbje të mëdha por për njerëzit e zakonshëm ky qe një përfitim i madh. Të mbijetuarit e epidemisë gjetën jo vetëm se çmimet e ushqimeve ishin më të lira por gjetën gjithashtu se tokat ishin të shumta dhe shumica e tyre trashëguan pronat e të afërmve të vdekur. Përhapja e sëmundjes qe domethënëse më shumë në zonat e varfra. [[Epidemia]] shkatërroi qytetet, veçanërisht fëmijët. Infektimet përhapeshin lehtësisht nga morrat, uji i papastër, ushtritë, ose nga kushtet e mangëta higjenike. Fëmijët u goditën më rëndë sepse shumë sëmundje si tifua dhe sifilisi targetonin sistemin imunitar dhe i linin fëmijët e vegjël pa ndonjë shans për të luftuar. Fëmijët që banonin në qytet u prekën më shumë nga përhapja e sëmundjes sesa fëmijët e pasanikëve.<ref>"Renaissance And Reformation France" Mack P. Holt fq.30,39,69,166</ref> [[Murtaja]] shkaktoi përmbysje të mëdha në strukturën shoqërore dhe politike të Firences sesa epidemitë e mëvonshme. Megjithë numrin e madh të vdekjeve midis anëtarëve të klasave drejtuese, qeverisja e Firences vazhdoi të funksiononte përgjatë kësaj periudhe. Takimet formale të të zgjedhurve u pezulluan gjatë kulmit të epidemisë për shkak të kushteve kaotike në qytet, por një grup i vogël zyrtarësh u caktua të drejtonte punët e qytetit, duke siguruar vazhdimësinë e qeverisjes.<ref>Suzanne Hatty: Disordered Body: Epidemic Disease and Cultural Transformation: State University of New York, 1999, fq. 89</ref> ==== Rilindja në Firence ==== Rinovimi kulturor dhe shkencor nisi në dhjetëvjeçarët e fundit të [[Shekulli XIV|shekullit të XIV]] dhe në fillim të [[Shekulli XV|shekullit të XV]] në [[Firenca|Firence]] dhe e bazuar në rizbulimin e rrënjëve klasike, të nisur që në [[Shekulli XIV|Treqintën]] nga [[Françesko Petrarka]] dhe eruditë të tjerë. Në veprat e tyre njeriu nisi të jetë argumenti qëndror pranë Zotit ({{lang-it|Canzoniere}} i [[Françesko Petrarka|Petrarkës]] dhe ''[[Dekameroni]]'' i [[Xhovani Bokaço|Boccaccios]] janë një shembull i qartë). Në qytet, në të njëjtën kohë me një lulëzim ekonomik, megjithëse jetëshkurtër, dhe me disa suksese ushtarake dhe politike, u hap një sezon në të cilin lidhjet me zanafillën romake, ndërkaq kurr të munguar, u konsoliduan dhe prodhuan një gjuhë figurative rrënjësisht të ndryshme nga ajo atëherë mbizotëruese e [[Arti gotik|gotikut ndërkombëtar]]. Në fushën e arteve pamore qëndronin njëkohësisht tre mjeshtra të mëdhenjë që rinovuan në mënyrë të pakthyeshme gjuhët e arkitekturës, pikturës dhe skulpturës, përkatësisht [[Filippo Brunelleschi]], [[Masaccio]] dhe [[Donatello]]<ref name="ReferenceA"/>. Ndryshimi artistik nuk qe gjë tjetër veç se një indikator i ndryshimit të kohëve dhe mentaletit<ref name="ReferenceA"/>. [[File:Lorenzo de' Medici-ritratto.jpg|thumb|Portret i Lorenzo de' Medici-t, drejtuesi i Firences dhe mecenat i arteve, nga Girolamo Macchietti)|309px]] Por është e gabuar të imagjinosh një përparim triumfues të gjuhës rilindase që ecën kundër një kulture sklerotike dhe në shuarje, siç pohohet nga një [[Historiografia|historiografi]] tashmë e tejkaluar: gotiku i vonë qe një gjuhë e gjallë si kurr më parë, që në disa vende u vlerësua edhe përtej shekullit të XV, dhe propozimi i ri fiorentin në fillim qe vetëm një alternativë në minorancë të dukshme, e padëgjuar dhe e pakuptuar në Firence vetë për të paktën një njëzetvjeçar, siç tregon për shembull suksesi në ata vite të artistëve si [[Gentile da Fabriano]] ose [[Lorenzo Ghiberti]]<ref name="ReferenceA"/>. =====Kushtet kulturore në Firence===== Për një kohë të gjatë ka qenë debatuar pse Rilindja filloi në Firence dhe jo diku tjetër në Itali. Studiuesit vërehën karakteristika të shumta të veçanta në jetën kulturore të Firences që mund të kenë shkaktuar këtë lëvizje kulturore. Shumë theksojnë rolin e luajtur nga [[Mediçët]], një familje bankierësh, më vonë dera dinastike e Firences, në patronazhin dhe nxitjen e arteve. [[Lorenzo de' Medici]] ([[1449]]–[[1492]]) ishte katalizatori për një sasi të madhe patronazhesh artistike, duke inkurajuar bashkëqytetarët e tij të porosisnin punime nga artistët kryesorë të Firences, ku përfshihen [[Leonardo da Vinçi]], [[Sandro Botticelli]] dhe [[Michelangelo Buonarroti]].<ref>Paul Strathern, The Medici: Godfathers of the Renaissance (2003)</ref> Punimet e Neri di Bicci, [[Sandro Botticelli]]-t, [[Leonardo da Vinçi]]t dhe [[Filippino Lippi]]t u porositën për më shumë nga konventi i San Donato agli Scopeti i urdhërit të agustinianëve në Firence.<ref>Guido Carocci, I dintorni di Firenze, Vol. II, Galletti e Cocci, Firenze, 1907, fq. 336-337</ref> Rilindja, sigurisht e kishte marr rrugën para se Lorenzo të merte pushtetin; në të vërtetë, para se familja Medici të merrte dominimin e shoqërisë fiorentine. Disa historian pohojnë se Firencia ishte vendlindja e Rilindjes si pasojë e fatit, dmth. sepse "Teoria e njeriut të madh" lindi këtu rastësisht.<ref name="burckhardt-individual">Burckhardt, Jacob, ''The Development of the Individual'', ''[http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/2-1.html The Civilization of the Renaissance in Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003000844/http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/2-1.html |date=3 tetor 2008 }}'', përkthyer në anglisht nga S.G.C. Middlemore, 1878.</ref> Leonardo da Vinçi, Botticelli dhe Michelangelo, të gjithë kishin lindur në [[Toskana|Toskanë]]. Duke e argumentuar këtë shans duket e pamundur, ndërsa historianë të tjerë e kanë kundërshtuar teorinë "të Njeriut të madh" se këta arstistë qenë të aftë të lartësoheshin vetëm për shkak të kushteve mbizotëruese kulturore në këtë kohë.<ref>Stephens, J., ''Individualism and the cult of creative personality'', ''The Italian Renaissance'', New York, 1990, fq. 121.</ref> === Rilindja evropiane === [[File:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|thumb|[[Jan van Eyck]], Bashkëshortët Arnolfini (1434) një vepër kyç e Rilindjes flamande|306px|left]] Në [[Shekulli XV|shekullin e XV]], Rilindja u përhap me shpejtësi të madhe nga vendlindja e saj në Firence, fillimisht në pjesën tjetër të Italisë dhe pastaj në gjithë Evropën. Krijimi i makinës së shtypshkrimit nga gjermani [[Johannes Gutenberg]] lejoi përhapjen e shpejtë të këtyre ideve. Pasi u përhap, idetë e saja u diversifikuan dhe ndryshuan, duke u përshtatur me kulturat vendore. Rilindja në Evropë u afermua gradualisht me ndikimin e mënyrave italiane, përgjatë shekujve të XV dhe XVI. Një rinovim artistik i pavarur nga ai i gadishullit Apenin qe ai i Flandrës në fillim të shekullit të XV, e ashtuquajtura periudhë e Primitivëve flamand, që ndonjëherë nga historiografët është treguar si një "Rilindje" tjetër, duke ndarë disa karakteristika teorike me Rilindjen italiane, si kërkimi i rinovuar i realizmit në art, por gjithësesi pa patur një bazë po kaq të fortë teorike dhe letrare. Në fund të shekullit të XV fama e artistëve italianë tashmë kishte kapërcyer kufijtë e gadishullit, duke i bërë të kërkuar edhe në oborret evropiane. Ndonjëherë bëhej fjalë për udhëtime të izoluara, pa pasoja në çështjet artistike vendore, herë të tjera, falë interesit të mbretërve, princave dhe zotërinjve, u asistua në një prani më konsistente dhe të lidhura në kohë, të afta të nisnin shkolla të mirëfillta me prejardhje italiane. Rasti më emblematik ndoshta është oborri i [[François I i Francës|Françoisit I të Francës]], ku artistë si [[Leonardo da Vinçi]], [[Rosso Fiorentino]], Francesco Primaticcio, [[Benvenuto Cellini]] dhe të tjerë u mirëpritën dhe përkrahën, duke i dhënë jetë të ashtuquajturës [[Shkolla e Fontainebleau]], farkëtuese e rëndësishme e Rilindjes së vonë. Herë të tjera qenë artistët e huaj të vendoseshin në [[Italia|Itali]] për të përvetësuar sekretet e prespektivës dhe të të bërit art në përgjithësi. Emblematikë qenë në këtë kuptim dy udhëtimet e [[Albreht Dyrer|Albrecht Dürer]]it në [[Venecia]] ([[1494]]-[[1495]] dhe [[1506]]-[[1507]]), ku artisti gjenial gjerman mundi të konstatonte edhe, me njëfarë hidhërimi, statusin e lartë që gëzonin artistët në tokën italiane, përkundrejt figurës së artizanëve të thjeshtë, si mbetje mesjetare, që ishte në rendin e ditës, edhe në një qytet të pasur dhe kozmopolitan si [[Nuremberg]]u i tij. [[File:Chateau de chambord.jpg|thumb|347px|Château de Chambord (1519–1547), një nga shembujt më të famshëm të arkitekturës së Rilindjes.]] Përgjatë shekullit të XVI, edhe për shkak të pranisë së vazhdueshme të ushtrive të huaja përgjatë gadishullit Apenin, [[Evropa]] në përgjithësi u apasionua me stilin italian, i bërë tashmë një model i pashmangshëm për çdo artist. Atëhere mundej të flitej në mënyrë të dyshimtë për shkolla të reja rilindase ekstra-italiane, si ajo e Rilindjes franceze, Rilindjes gjermane, Rilindjes spanjolle, Rilindjes angleze, Rilindjes së plotë flamande dhe hollandeze. ==== Franca ==== Në [[Franca|Francë]] ndikimi italian u ndje mjaft herët, i favorizuar nga afërsia gjeografike, lidhjet tregëtare dhe monarkia, që duke synuar të aneksonte territoret e afërta të gadishullit italian dhe e arriti në disa momente. Pa dyshim që nxitja përcaktuese e adaptimit të formave rilindase u dha nën mbretërimin e [[Françesku I|François-it të I]]. Ky monark, mecenat i madh i arteve dhe i afeksionuar ndaj gjithëçkaje që vinte nga [[Italia]], përkrahu mjeshtra të rëndësishëm, duke marr shërbimet e tyre për oborrin francez —midis tyre qe vetë [[Leonardo da Vinçi]], që vdiq në kështjellën e Cloux-it—, në kohën që kishte ndërmarr një program ambicioz kulturor që revolucionarizoi zhvillimin e arteve në vend. Duhet vënë në dukje se [[Franca]] qe djepi i [[Arti gotik|Artit gotik]] dhe që, ndërkohë, ky stil ishte rrënjosur thellë dhe mund të shihej si një stil kombëtar. Prandaj format gotike vazhduan të shfaqeshin për shumë kohë, megjithë stilin e vendosur nga oborri. [[File:La cour du cheval blanc (Château de Fontainebleau).jpg|thumb|369px|Pamje e oborrit të kalit të bardhë të pallatit të Fontainebleau, me shkallët e famshme, prelud i formave baroke. Në kompleksin arkitektonik ndërhynë disa nga artistët më të mirë të kohës.|left]] Përsa i përket arkitekturës, monarkia, e përforcuar dhe në periudhë ekspansioni territorial, kishte mbështetur, që nga shekulli i XV rimodelimin e ''châteaux-ve'' të vjetra mesjetare krijimin e rezidencave sipas modelit të kohës. Por qe saktësisht Françisku i I ai që dha një nxitjen përfundimtare këtij operacioni rinovues, që pati qendra të ndryshme. Ndërtesa e parë rilindase në [[Franca|Francë]] qe kështjella e Saint-Germain-en-Laye, fortesë imponuese me tulla dhe gurë që duken si detaje të vegjël rilindase, brenda një maturie të përgjithshme të mjedisit ushtarak. Me stil më të përparuar qenë kështjellat e Loira-s, bashkë me rezidencat mbretërore dhe fisnike që tregojnë pamjet më karakteristike të Rilindjes franceze: dekorativizmi i traditës manieriste, karakteristikat gotikexhante të strukturave dhe, ndoshta më e reja: një bashkim i përkryer i ndërtesave me natyrën rrethuese, siç duket në urën e hijshme të kështjellës së Chenonceau-së. Më e famshmja e këtij kompleksi është kështjella e Chambord-it, që paraqet zhdërvjelltësi të mëdha stilistike, si një shkallë e brendshme hellikoidale. Shembuj të tjerë të këtyre rezidencave suburbane janë kështjellat e Amboise, e Blois dhe ajo e Azay-le-Rideau.<ref>Diego Suárez Quevedo: El Renacimiento y Manierismo en Europa: 1989, Historia 16, Madrid, fq. 22-24</ref> Përveç këtyre realizimeve, Françesku i I u angazhua në në atë që mbase qe vepra themelore e kësaj periudhe: pallati i Fontainebleau, rezidencë e vjetër e mbretërve francezë që u rinovua tërësisht. Në këtë ndërtesë vlerësohet tashmë triumfi i formave italiane, megjithëse të përshtatura me shijen franceze, me vatrat dhe mansardat tipike. Përfshirja e fragmenteve të jashtme të kreativitetit, si shkalla e famshme perandorake, i parapriu zgjidhjeve baroke. Megjithatë, ndoshta më i shquari qe projekti që përfshiu praktikisht krijuesit e të gjitha fushave artistike, disa të ardhur drejtpërdrejtë nga [[Italia]], si piktorët [[Francesco Primaticcio]] dhe [[Rosso Fiorentino]], skulptori i famshëm [[Benvenuto Cellini]] dhe arkitekti [[Sebastiano Serlio]], autor i rëndësishëm i traditës së [[Arkitektura|arkitekturës]] nga i cili njihen vetëm pak vepra përveç këtij pallati. Risitë që u sollën në këtë projekt e tejkaluan mjedisin vendor dhe i dhanë jetë një stili të veçantë, «stilit të Fontainebleau-së», një manierizëm i rafinuar në shërbim të shijeve aristokratike.<ref>Diego Suárez Quevedo: El Renacimiento y Manierismo en Europa: 1989, Historia 16, Madrid, fq. 26-28</ref> Pas Françoisit të I, format «a la italiana» u imponuan përfundimisht në arkitekturën nën [[Henriku II|Henrikun e II]], gruaja e të cilit, [[Caterina de Medici]], i përkiste familjes më të fuqishme fiorentine. Nën mbretërimin e tij ([[1547]]-[[1559]]) u rindërtua selia e oborrit të [[Parisi]]t, pallati i [[Luvri]]t, duke e kthyer në një ndërtesë moderne me estetikë plotësisht manieriste. Rindërtimi u drejtua nga arkitektët francezë më të shquar të kohës, Pierre Lescot, që projektoi oborrin qendrorë ({{lang-fr|Cour Carrée}}), me fasadat karakteristike ku u përdor moduli i harkut të triumfit klasik.<ref>Diego Suárez Quevedo: El Renacimiento y Manierismo en Europa: 1989, Historia 16, Madrid, fq. 30-32</ref> Ky monark, po ashtu nisi dhe ndërtimin e një pallati të ri, përballë Luvrit, Palais des Tuileries, në të cilin ndërhyri arkitekti tjetër i madh francez i Rilindjes, [[Philibert Delorme]].<ref>Diego Suárez Quevedo: El Renacimiento y Manierismo en Europa: 1989, Historia 16, Madrid, fq. 32-36</ref> [[File:Resurrection Pilon Louvre RF2292 MR1592 MR1593.jpg|thumb|381px|Ringjallja, vepër e Germain Pilon. Realizuar sipas stilit të [[Mikelanxhelo]]s: anatomia herkuliane e Krishtit, këndvështrimet, efekti «i të pa mbaruarës». Nje reference ndaj Varreve Mediçeas. [[Muzeu i Luvrit]], [[Parisi|Paris]].]] Skulptura e Rilindjes në Francë qe po ashtu nën ndikimin italian. [[Franca]] pushoi së qeni që nga fundi i [[Shekulli XIV|shekullit të XIV]] qendra e madhe skulptorike e [[Evropa|Evropës]] falë skalitësve të katedraleve, situatë që vazhdoi përgjatë [[Shekulli XV|shekullit të XV]] dhe akoma më shumë në [[Shekulli XVI|shekullin e XVI]]. Është paradoksale dhe ndonjëherë treguese se kjo situatë konçidonte me konsolidimin progresiv të institucionit monarkik, dukshëm synues i rinovimimit të imazhit të tij dhe i gatshëm ta përdorte artin si instrument propagandistik të dorës së parë. Megjithë humbjen e hegjemonisë në këtë fushë, ku asnjë formë nuk qe përfundimtare, dolën figura të mëdha në entuziazmin e projekteve mbretërore; duhet vënë në dukje karakteri zbukurues dhe dekorues që patën skulpturat, duke iu nënshtruar projektit të përgjithshëm të ndërtesave dhe të të integruara në to. Dy qenë autorët më të shquar: Germain Pilon dhe Jean Goujon.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 372-373</ref> Piktura po ashtu provoi rënien progresive të formave gotike tradicionale dhe ardhjen e një stili të ri. Siç u pohua, në Francë u njohën në mënyrë të drejtpërdrejtë format piktorike italiane të [[Shekulli XVI|shekullit të XVI]] falë ardhjes së piktorëve inovator, si [[Leonardo da Vinçi]] dhe [[Rosso Fiorentino]]. Françesku i I nxiti formimin e artistëve francezë sipas drejtimit të mjeshtrave italianë, si Niccolò dell'Abbate apo Primaticcio, ky i fundit duke qenë përgjegjës për dekorimin e pallatit të Fontainebleau dhe organizimin e festave të oborrit, si dhe duke mbajtur nën urdhëra shumë artizanë dhe artistë. Kjo bashkëjetesë talentesh, shkollash, disiplinash dhe gjinishë i dha origjinë të ashtuquajturës «shkolla piktorike e Fontainebleau», një derivim i manierizmit piktorik italian që përfshinte erotizmin, luksin, temat profane dhe alegoritë, të gjitha këto shumë të pëlqyera nga klientela kryesore, aristokracia. Pjesa më e madhe e artistëve të Fontainebleau-së qenë anonimë, saktësisht nga integrimi i tyre në artet që zotëroheshin dhe mjeshtëria e artistëve të afermuar. Megjithatë, njihen disa emra piktorësh, ku figurojnë Jean Cousin i Vjetri dhe Antoine Caron mes më të dalluarve. Pa dyshim, piktori francez më i rëndësishëm i periudhës, një nga portretistët më të mëdhenjë të të gjitha kohërave, megjithëse pjesa më e madhe e veprave të tij ka humbur, qe [[François Clouet]], që tejkaloi të atin, gjithashtu i vlerësuar, Jean Clouet, në besnikërinë e plazmimit të jetës së të fuqishmëve të kohës, me një thellësi psikologjike dhe shkëlqim formal, pararendëset e të cilit duhen kërkuar te [[Jean Fouquet]], piktor i madh i [[Shekulli XV|shekullit të XV]] megjithëse në orbitën gotike.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983 , Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 405-406</ref> ==== Gjermania ==== [[File:Durer Young Hare.jpg|thumb|Lepuri, i Albrecht Dürerit. Düreri e analizoi botën bimore dhe kafshët në shumë vizatime, skica dhe akuarele të karakterizuara nga saktësia shkencore; Albertina, [[Vjena|Vjenë]].|345px|left]] Rilindja artistike në [[Gjermania|Gjermani]] nuk qe një tentativë për ringjalljen e artit klasik, por një rinovim intensiv i shpirtit gjermanik, të motivuar nga [[Reformimi Protestant|Reforma protestante]]. [[Albrecht Dürer]] qe figura dominuese e Rilindjes gjermane. Vepra e tij universale, që u njoh dhe admirua në të gjithë [[Evropa|Evropën]], që kur artisti qe gjallë, duke bashkuar reflektimin teorik me tranzicionin vendimtar të praktikës mesjetare dhe idealizmit rilindas. Pikturat, vizatimet, gravurat, skicat dhe shkrimet e tij teorike mbi artin ushtruan një ndikim të thellë te artistët e [[Shekulli XVI|shekullit të XVI]] të vendit të tij dhe Vendeve të Ulëta. [[Albreht Dyrer]]i e ndjeu domosdoshmërinë e përvetësimit të një njohjeje racionale të prodhimtarisë artistike, dhe futi idializmin tradicional italian në artin gjerman.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 398-400</ref> Piktura gjermane njohu në këtë periudhë një nga momentet e saja madhore të shkëlqimit. Së bashku me figurën themelore të [[Albrecht Dürer]]-it dolën artistë të tjerë të mëdhenjë, si [[Lucas Cranach i Vjetri]], piktori përfaqësues i [[Reformimi Protestant|Reformës protestante]]; Hans Baldung Grien, futësi i tematikave ogurzeza dhe të reja, të derivuara nga arti mesjetar; [[Matthias Grünewald]], një nga paraprendësit e [[ekspresionizmi]]t; [[Albrecht Altdorfer]], peizazhist i shkëlqyer; dhe [[Hans Holbein i Riu]], që e zhvilloi pothuajse të gjithë artin e tij të përqëndruar te portreti, në [[Anglia|Angli]].<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 400-401</ref> Në skulpturë vazhduan format gotike edhe tej fillimit të [[Shekulli XVI|shekullit të XVI]]. U shqua vepra e Peter Vischer-it, autor i varreve perandorake të [[Innsbruck]]-ut ([[1513]]) dhe varrin e Shën Sebaldusit në [[Nuremberg]] ([[1520]]). Këtu punuan gjithashtu edhe disa artistë flamandë, si [[Hubert Gerhard]], autor i ''Shën Mikelit'' të fasadës së kishës së Shën Michael-it të [[Mynihu]]t.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 373</ref> Në arkitekturë, eksponentët e parë të rëndësishëm qenë ndërtesat e zotëruara nga familja Fugger në [[Augsburg]], si kishëza Fugger në kishën e Shën Anas ([[1509]]-[[1518]]) dhe lagjia e shtëpive të quajtura Fuggerei ([[1519]]-[[1523]]).<ref>Diego Suárez Quevedo: El Renacimiento y Manierismo en Europa: 1989, Historia 16, Madrid, fq. 136</ref> Pas Reformës, mecenatizmi i fisnikërisë gjermane u përqendrua mbi të gjitha në arkitekturë, për shkak të kapacitetit të kësaj të fundit për të treguar pushtetin dhe prestigjin e qeveritarëve. Kështu, përgjatë [[Shekulli XVI|shekullit të XVI]] u zgjerua kështjella e [[Heidelberg]]-ut, duke ndjekur stilin klasik. Pa dyshim, shumica e princave gjermanë parapëlqyen të konservonin veprat gotike, duke u limituar në dekorimin me zbukurime rilindase.<ref name="otros">José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 359.</ref> [[File:Resurreccion El Greco Domingo el Antiguo.jpg|thumb|El Greco, Ringjallja e Krishtit, pikturuar për Santo Domingo el Antiguo i [[Provinca Toledo|Toledo]]s.|307px]] ==== Spanja ==== Në [[Spanja|Spanjë]] ndryshimi ideologjik nuk ishte shumë ekstrem si në vende të tjera; nuk u shkëput plotësisht me traditën mesjetae, për këtë flitet për një Rilindje spanjolle më origjinale dhe të larmishme se në pjesën tjetër të [[Evropa|Evropës]]. Kështu, letërsia i pranon risitë italiane ([[Dante Alighieri]] dhe [[Françesko Petrarka]]), por nuk e braktisë poezinë e {{lang-es|Cancionero}} dhe traditën e mëparshme. Për sa i përketë arteve plastike, Rilindja spanjolle përzieu elemente të marr nga [[Italia]] —nga e cila erdhën disa artistë, si Paolo de San Leocadio, [[Pietro Torrigiano]] ose Domenico Fancelli— me traditën vendore dhe me disa ndikime të tjera —Flandra, për shembull, ishte shumë në modë në këtë periudhë për shkak të marrdhënieve intensive tregëtare dhe dinastike që e bashkonin këtë vend me [[Spanja|Spanjën]]—. Risitë rilindase erdhën në Spanjë në formë shumë të vonë: deri në dekadën e 1520 nuk hasen shembuj të stilit rilindas veçse si shembuj të shpërndarë dhe minoritarë. Në Spanjë nuk mbërriti plotësisht, pasi, jehona e Quattrocento-s italiane —vetëm nëpërmjet familjes Borja shfaqen artistë dhe vepra të kësaj epoke në zonën levantine—, gjë që përcaktoi që arti rilindas i Spanjës të shkëputej në mënyrë të menjëhershme nga [[Arti gotik]] për në artin e [[Manierizmi]]t. Në fushën e arkitekturës, zakonisht dallohen tre periudha: platereske (nga shekulli i XV deri në çerekun e parë të shekullit të XVI), Purizmi rilindas ose stili italianixhant (gjysma e parë e shekullit të XVI) dhe stili herrerian (duke nisur që nga viti [[1559]] deri në shekullin pasues). Në të parën prej tyre, rilindja shfaqet në formë sipërfaqësore, në dekorimin e fasadave, ndërsa struktura e ndërtesave në shumicën e rasteve është gotikexhante. Karakteristike për periudhën platereske është një tip dekorimi i imët, i hollësishëm dhe i bollshëm, i ngjashëm me punimet e argjendarëve, nga rrjedh edhe emri (nga spanjishtja patero do të thotë argjendar). Bërthama e qenësishme e kësaj rryme qe në qytetin e [[Provinca Salamanca|Salamanca]]-s, Universiteti i të cilit dhe fasada e tij janë paradigmat të stilit. Arkitektët e shquar të kësaj rryme qenë Rodrigo Gil de Hontañón dhe Juan de Álava. Purizmi përfaqëson një fazë më të përparuar të italianizimit të arkitekturës. Pallati i Karlit të V në Alhambra de [[Provinca Granada|Granada]], vepër e Pedro de Machuca-s, është një shembull i kësaj rryme. Qendra kryesore e këtij stili u vendos në [[Andalucía]], ku përveç pallatit të përmendur u dalluan bërthamat e Úbeda-s dhe Baeza-s si dhe arkitektë si Andrés de Vandelvira dhe Diego de Siloé.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 417-426</ref> [[File:El Monasterio de El Escorial.jpg|396px|thumb|Manastiri i El Escorial-it, Juan Bautista de Toledo dhe [[Juan de Herrera]], San Lorenzo de El Escorial.|left]] Dhe në fund u shfaq stili herrerian ose eskorialens, adaptim origjinal i [[Manierizmi]]t roman të karakterizuar nga nudot dhe gjigantizmi arkitektonik. Vepra themelore qe manastiri i El Escorial-it, i projektuar nga Juan Bautista de Toledo dhe [[Juan de Herrera]], pa dyshim vepra më ambicioze e Rilindjes hispanike. El Escoriali e tejkalon kufirin kronologjik të shekullit të XVI duke arritur i vlerësuar në epokën baroke.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 455-456</ref> Në skulpturë, tradita gotike e mbajti hegjemoninë e saj përgjatë pjesës më të madhe të shekullit të XVI. Jehonat e para të stilit të ri përputhen përgjithësisht me ardhjen e artistëve të huaj, si Felipe Vigarny dhe Domenico Fancelli, puna e të cilëve në shërbim të mbretërve katolik, duke skalitur varret e tyre ([[1517]]). Megjithatë, menjëherë dolën artistë vendorë që përvetësuan risitë italiane, duke ia përshtatur shijes hispanike, si Bartolomé Ordóñez dhe Damián Forment. Në një fazë më të maturuar të stilit dolën figura të mëdha, krijues të një manierizmi të veçantë që vendosi bazat e skulpturës së mëpasshme baroke: Juan de Juni dhe [[Alonso Berruguete]] qenë më të shquarit.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 427-434</ref> Piktura rilindase spanjolle është përcaktuar po ashtu nga vazhdimi i trashëgimisë gotike me mënyrat e reja të ardhura nga [[Italia]]. Kjo dikotomi vihet re te vepra e [[Pedro Berruguete]]-s, që kishte punuar në [[Urbino]] në shërbim të [[Federico da Montefeltro]], dhe Alejo Fernández. Më tej u shfaqën artistë që kishin përvetësuar risitë italiane bashkëkohëse, si Vicente Macip dhe i biri i tij Juan de Juanes —të ndikuar nga [[Raffaello Sanzio]]—, Luis de Morales, Juan Fernández de Navarrete dhe leonardeskët Fernando Yáñez de la Almedina dhe Hernando de los Llanos.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 435-442</ref> Por figura madhore e Rilindjes spanjolle dhe një piktorët më origjinal të historisë, i përfshirë në stilin manierist, duke i tejkaluar kufizimet nëpërmjet krijimit të një universi stilistik të tijin: [[El Greco]].<ref>Fernando Checa: Pintura y escultura del Renacimiento en España 1450-1600: Cátedra, 1983, isbn 978-84-376-0404-6</ref> [[File:Pieter Bruegel d. Ä. 103d.jpg|thumb|408px|Pieter Brueghel i Vjetri: Kthimi i tufës. Peizazhi është tema kryesore e pikturës. Brueghel fut figurat e barinjve si një kontrapunkt i një universi ku qenia njerëzore është vetëm një pjesë minimale dhe e brishtë. Vërehet interesi për krijimin e efekteve atmosferike te retë që errësojnë qiellin. Muzeu i Historisë së Artit, [[Vjena|Vjenë]].]] ==== Flandra dhe Vendet e Ulëta ==== Ndërkohë që në [[Italia|Itali]] zhvillohej [[Shekulli XVI|Cinquecento-ja]] shkolla flamande e pikturës arriti një zhvillim të konsiderueshëm, si trashëguese dhe vazhduese e traditës së vonë gotike më parë të përfaqësuar nga [[Jan van Eyck]], [[Rogier van der Weyden]] dhe mjeshtra të tjerë të mëdhenjë. U karakterizua nga natyralizmi, karakteristikë e përbashkët me mjeshtrat italianë, megjithëse më e lidhur se ky i fundit me eksperimentimin të pa lidhur me teori apo përparime shkencore, si në [[Italia|Itali]]. Mënyrat e gotikut vazhduan me forcë më të madhe, megjithëse të ngjyrosur me karakteristika të veçanta, si njëfarë prirjeje karikaturiste dhe fantastike si dhe një ndjeshmëri më e madhe ndaj realitetit të popullit të thjeshtë dhe zakoneve të tij. Ky interes vërehet në vepra me karakter më pak të idealizuar se ai italian, me një prirje të theksuar për detajet e imta, gati mikroskopike që aplikonin në piktura —ndikimi i mjeshtrave të gotikut të vonë tashmë i përmendur dhe [[Miniatura]]—, dhe prirja nga dekorimi, pa shumë interes për diskutimet teorike. Nga ana tjetër, prurjet e mëdha të artit flamand në këtë epokë qe teknika e pikturës së vajit.<ref>Hugh Honour dhe John Fleming: Historia mundial del arte: 2002, Akal, Madrid, isbn 84-460-2092-0, fq. 436</ref> [[File:Hans_Holbein_d._J._-_Erasmus_-_Louvre.jpg|thumb|Erazmi i Roterdamit, midis letrarëve më të shquar të epokës|309px|left]] Në mes të shekullit të XVI klasicizmi italian hyn me forcë në pikturën flamande, duke u shfaqur në të ashtuquajturën Shkolla e Antwerpen-it dhe në piktorë si [[Jan van Scorel]] dhe [[Jan Gossaert]], disa nga të cilët qëndruan në [[Italia|Itali]] duke studjuar mjeshtrat e mëdhenjë. Në përhapjen e modeleve të reja kontribuoi mbi të gjitha gravura, që vendosi në dispozicion praktikisht të cilit do artisti veprat e prodhuara nga shkollat dhe vendet e tjera, duke e bërë shumë në modë në të gjithë Evropën stilin italianixhant. Disa emra të mëdhenjë të epokës qenë [[Joachim Patinir]], një nga krijuesit e peizazhit si gjini autonome e pikturës, megjithëse i lidhura akoma me traditën gotike; [[Quentin Metsys]], që u frymëzua nga vizatimet karikaturistike të [[Leonardo da Vinçi]]t dhe në klasat popullore për të portretizuar veset dhe zakonet; portretisti Anthonis Mor; [[Hieronymus Bosch]], një nga piktorët më origjinal të historisë, i lidhur formalisht me traditën e vjetër të shkollës flamande, por në të njëjtën kohë inovator, krijues i një universi fantastik, gati onirik që e paracakton si një nga pararendësit e [[Surrealizmi]]t (''Kopështi i kënaqsive'', [[1500]]-[[1505]]); dhe [[Pieter Bruegel i Vjetri|Pieter Brueghel i Vjetri]], një nga mjeshtrit e mëdhenjë të peizazhit dhe zakoneve popullore, ndoshta më moderni i të gjithëve, megjithëse në pikturën e tij shkëlqejnë sentencat morale dhe kritika shoqërore që përmban diçka mesjetare (''Triumfi i Vdekjes'', [[1563]]).<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 402-405</ref> Në fushën e skulpturës u dallua [[Adriaen de Vries]], autor veprash ekspresive —përgjithësisht në bronx— ku lëvizja, linja e valëzuar ose ''gjarpëruese'' si dhe nudua heroike e karakterizuan si shembuj të shkëlqyer të manierizmit skulpturor jashtë [[Italia|Italisë]]. Në arkitekturë gotiku vazhdoi të mbante një përparësi të madhe deri nga mesi i shekullit të XVI, kur u përvetësua ndikimi i arkitekturës rilindase franceze, siç vërehet te Stadhuis van Antëerpen ([[1561]]-[[1565]]), vepër e [[Cornelis Floris de Vriendt]].<ref name="otros" /> ==== Vende të tjera ==== * [[Anglia]]: në [[Arkitektura|arkitekturë]], pothuaj përgjatë gjithë shekullit të XVI mbizotëroi [[stili Tudor]] me origjinë gotike, ndërsa risitë rilindase u përshtatën vetëm në disa elemente zbukuruese; kështu, për shembull, në varrin e [[Henriku VII|Henrikut të VII]] në abacinë e [[Westminster]]-it, të realizuar nga ana arkitektonike në stil të pastër gotik, u kontratua artisti italian [[Pietro Torrigiano]] për të realizuar dekorimin skulpturor.<ref>Hugh Honour dhe John Fleming: Historia mundial del arte: 2002, Akal, Madrid, isbn 84-460-2092-0, fq. 472</ref> Shembuj të tjerë të stilit Tudor do të ishin pallatet e Sutton-it ([[1523]]), Nonsuch-it ([[1530]]) dhe [[Hampton Court]] ([[1514]]-[[1540]]).<ref>Diego Suárez Quevedo: El Renacimiento y Manierismo en Europa: 1989, Historia 16, Madrid, fq. 60</ref> Më tej u fut ndikimi i [[Andrea Palladio]]s, që u zhvillua veçanërisht në ndërtimin e pallateve.<ref name="otros" /> * [[Portugalia]]: në [[Arkitektura|arkitekturë]], gotiku vazhdoi edhe në shekullin e XVI në të ashtuquajturin stili manuelin. Në mes të shekullit u përvetësua ndikimi i arkitektëve italianë si Serlio dhe Palladio, siç vërehet në kishën e Nossa Senhora da Graça në Évora ([[1536]]) dhe në manastirin e konventit të Krishtit të [[Tomar]]-it ([[1554]]-[[1562]]), vepra të Diogo de Torralva.<ref name="otros" /> Në këtë vend punoi edhe arkitekti italian Filippo Terzi, autor i kishës së São Vicente de Fora në [[Lisbona|Lisbonë]] ([[1582]]).<ref>Diego Suárez Quevedo: El Renacimiento y Manierismo en Europa: 1989, Historia 16, Madrid, fq. 64</ref> [[File:TomarConvent-Cloisters2.jpg|thumb|309px|Konventi i Krishtit të Tomar ([[Portugalia|Portugali]]), vepër e Diogo de Torralva-s (1554-1562).]] * [[Austria]] dhe [[Bohemia]]: të bashkuara nga mbretërimi i [[Habsburgët|Habsburgëve]], këto vende u ndikuan nga mecenatizmi i perandorit [[Rudolfi II]], një koleksionist i madh që në oborrin e tij në [[Praga|Pragë]] mblodhi një larmi të madhe veprash dhe objektesh të të gjitha llojeve (stoli, minerale, ora, makina automate, instrumente shkencore), si një i apasionuar i madh i shkencës. Bleu kuadro të artistëve si [[Pieter Bruegel i Vjetri|Pieter Brueghel i Vjetri]], [[Ticiani]], Leone Leoni dhe [[Albrecht Dürer]], dhe ftoi artistë si [[Giuseppe Arcimboldo]], një piktor origjinal portretesh të konfeksionuar me elemente që i përkisnin natyrës së qetë.<ref>Diego Suárez Quevedo: El Renacimiento y Manierismo en Europa: 1989, Historia 16, Madrid, fq. 120-127</ref> Në Bohemi u ndërtuan pallate të ndryshme, si ai Komunal i [[Pilsen]]-it dhe i [[Schwarzenberg]]-ut në [[Praga|Pragë]]; dhe kështjella, si ato të Litomyšl-it, Černý-t dhe Kostelec-it.<ref>AA.VV. Enciclopedia Salvat: 1997, Salvat, Barcelona, isbn 84-345-9707-1, fq. 841</ref> * [[Svicra]]: ndikimi italian u vëre veçanërisht në kantonin e [[Ticino]]-s, siç duket në katedralet e San Lorenzo-s së [[Lugano]]-s ([[1514]]) dhe San Françescos së [[Locarno]]-s ([[1528]]). Në pikturë u dallua vepra e [[Niklaus Manuel]]-it, megjithëse i lidhur me gotikun e vonë.<ref>AA.VV. Enciclopedia Salvat: 1997, Salvat, Barcelona, isbn 84-345-9707-1, fq. 3474</ref> * [[Hungaria]]: ky vend u ndikua nga mecenatizmi i mbretit [[Mátyás Hunyadi]], një i apasionuar i madh me artin italian, ndoshta i ndikuar nga e shoqja, Beatrice d'Aragona.<ref>Hugh Honour dhe John Fleming: Historia mundial del arte: 2002, Akal, Madrid, isbn 84-460-2092-0, fq. 464</ref> Monarku bleu vepra të shumta të artit italian dhe kontraktoi artistë dhe arkitektë italian për të rindërtuar dhe dekoruar pallatet e tij, si Benedetto da Maiano, Clemente Camicia dhe Giovanni Dalmata; miniaturisti Attavante degli Attavanti qe autori i ''Librit të Lutjeve të Mátyás Hunyadit'' dhe të ''Dorëshkrimit të Marciano Capella-s''; skulptori Andrea Ferracci realizoi altarin e ''Lajmërimit'' të Katedrales së Esztergom-it.<ref>AA.VV. Enciclopedia Salvat: 1997, Salvat, Barcelona, isbn 84-345-9707-1, fq. 2003</ref> * [[Polonia]]: si në vendet e tjera, risitë rilindase erdhën nëpërmjet dorës së artistëve italianë që ardhur në vend, si arkitektët Franciscus Italus dhe Bartolomeo Berecci (Pallati mbretëror i [[Krakovi|Krakovës]]), Gian Maria Mosca (Pallati peshkopal i Krakovës) dhe Giovanni Battista di Quadro (Pallati Municipal i [[Poznań]]-it); dhe skulptorët Santi Gucci (kishëza e Sigismund-it të katedrales së Wawel-it), Girolamo Canavesi (monumenti i Gorka-s, katedralia e Poznań-it) dhe [[Domenico Veneziano]] (monumenti sepulkral i Stefanit I Báthory, katedralia e Krakovës). Nga ana tjetër në pikturë vepruan kryesisht artistët gjermanë, si Hans Sues von Kulmbach, Louz von Kitzingen dhe Martin Koeber. U zhvillua mjaft [[Miniatura]], ku u dalluan ''Dorëshkrimi i Baltasar Behemit'' dhe ''Libri i lutjeve'' të Sigismundit I të Polonisë.<ref>AA.VV. Enciclopedia Salvat: 1997, Salvat, Barcelona, isbn 84-345-9707-1, fq. 3032</ref> * [[Rusia]]: përgjatë kësaj epoke vazhdoi arkitektura tradicionale ruse me ndikim bizantin, por përthithi edhe disa ndikime të Rilindjes italiane nëpërmjet arkitektit bolonjez Aristotele Fioravanti, që në vitin 1475 udhëtoi në Rusi me ftesë nga [[Ivani III]], ku ndërtoi katedralen e Dormitionit (Rusisht: Успенский Собор, ose Uspensky sobor) në [[Kremlini|Kremlin]] ([[1475]]-[[1479]]); një tjetër arkitekt italian, Aloisio Nuovo, u ngarkua të ndërtonte katedralen e Kryeengjëllit Mikel gjithashtu në Kremlin ([[1505]]-[[1508]]). Ndikimi italian vërehet po ashtu në katedralen e Shën Vasilit në [[Moska|Moskë]], vepër e Póstnik Yákovlev ([[1555]]-[[1560]]).<ref>AA.VV. Enciclopedia Salvat: 1997, Salvat, Barcelona, isbn 84-345-9707-1, fq. 3293</ref> [[File:Tribute Money perspective.jpg|thumb|Skema prospektike e Pagimit të Tributit të [[Masaccio]]-s te Cappella Brancacci ([[1425]])|432px]] == Artet == Shiko edhe [[Arti i Rilindjes]] Edhe në fushën e arteve pamore risitë rilindase i kishin hedhur themelet në shekullin e XIV: për shembull kërkimet intuitive mbi hapësirën të [[Xhoto]]s, të [[Ambrogio Lorenzetti]]-t apo të miniatorëve francezë të Gotikut ndërkombëtar u thelluan dhe çuan në nivele të skajshme saktësie, që arritën të prodhonin rezultate revolucionare<ref name="ReferenceA"/>. Qenë të paktën tre elementet thelbësore të stilit të ri<ref name="ReferenceA"/>: # Formulimi i rregullave të [[Perspektiva|perspektivës]] lineare qendrore, që e organizonte hapësirën njëtrajtshmërisht. # Vëmendja ndaj njeriut si individ, qoftë te fizionomia dhe anatomia ashtu edhe paraqitjen e emocioneve. # Përbuzja e elementeve dekoruese dhe rikthimi te thelbësorja. [[Arti i Rilindjes]] pa studimin dhe rizbulimin e modeleve antike, qoftë në [[Arkitektura|Arkitekturë]] ashtu edhe në Skulpturë. Rizbulohen dhe ripërdoren elementet arkitektonike të artit klasik, dhe studimi arkitektonik përqëndrohet kryesisht në organizimin harmonik të volumit, të hapësirës, të dritës brenda ndërtesës. [[Arkitektura]] bëhet harmoni, proporcione, simetri dhe pasqyron përmasën e re harmonike dhe sinergjike që njeriu gjeti në raportin me natyrën dhe me Zotin, një raport tashmë jo më i karakterizuar nga ''timor dei'' mesjetar (që përkthehej në arkitekturë në lartësinë marramendëse të kishave gotike, që e bënte besimtarin që hynte të ndihej i vogël përball Gjithëpushtetshmërisë së pamasë). === Arkitektura === [[File:Tempietto-1.jpg|thumb|left|Tempullthi i Bramantes në Romë, konsideruar një nga shembujt më domethënës të Arkitekturës rilindase|307px]] [[Arkitektura]] rilindase mori një karakter të theksuar profan në krahasim me epokën e mëparshme. Lindi në një qytet ku [[Arkitektura gotike]] sapo kishte penetruar, në [[Firenca|Firence]]. Në fakt shumë nga veprat më të shquara qenë ndërtesa fetare. Me shijen e re, kërkohej të sistemoheshin dhe rinovoheshin qytetet e vjetra mesjetare dhe duke përfshirë projektimin e planimetrive të reja të qyteteve. Kërkimi i «qytetit ideal», në kundërvënie me modelin kaotik dhe të çrregullt të Mesjetës, do të ishte shqetësimi konstant i artistëve dhe mecenatëve. Kësthtu, [[Papa Piu II|papa Piu i II]] sistemoi qytetin e tij të lindjes, [[Pienza]], duke e kthyer në një shembull autentik të [[Urbanizimi]]t të ri rilindas. Në këtë mënyrë, qytetet u kthyen në skena ideale të rinovimit artistik, duke iu kundërvënë konceptit mesjetar i cilin zonat rurale kishin një rol të paraqëlqyer falë monasticizmit. Marrjen e elementeve të arkitekturës klasike, arkitektët rilindas e bënë në mënyrë selektive, kështu për shembull në vend të përdorjes [[Rendi dorik|rendit dorik]] klasikë u parapëlqye [[rendi toskan]]. Në të njëjtën mënyrë u krijuan format e reja, si kollona me shtylla parmakësh, rende të reja kapitelesh ose dekorime që frymëzoheshin nga antikiteti të adoptuara për përdorimin fetar të kishave. Kështu, Kupidot klasik që shoqëronin [[Venusi]]-n në paraqitjet greke dhe romake u kthyen në engjëj të vegjël të quajtur ''putto''. [[File:Santa Maria Novella.jpg|thumb|Kisha e Santa Maria Novella, në Firence, me façatën e Leon Battista Albertit. Plani gjeometrik që propozoi Aberti në vizatim zbutej nga përdorimi i mermereve polikromë, spas traditës vendore|345px]] Arkitektët përdorën proporcionet modulare dhe mbivendosjen e rendeve që shfaqen në ndërtesat romake; kupolat u përdorën shumë si elemente monumentale në kisha dhe ndërtesa publike. Duke nisur nga ky moment, arkitekti braktis karakterin e esnafeve dhe anonim që kishin mbajtur gjatë Mesjetës dhe u kthyen në intelektual, hetues. Shumë nga ata shkruan traktate dhe vepra spekullative me trashendencë të madhe, si në rastin e [[Leon Battista Alberti]]-t ose [[Sebastiano Serlio]]-s. Elementet konstruktiv më karakteristikë të stilit rilindas qenë: * Strukturat: harku me pikë të mesme, kolonat, [[kupola]] gjysmësferike, kubeja në fomë voze dhe çatia e sheshtë me kasetone.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 349</ref> Të gjitha këto ishin përdorur në antikitet, veçanërisht nga arti romak dhe u rikuperuan tashmë duke u modifikuar. Rënia graduale e traditës së ndërtesave gotike dhe braktisja në masë të madhe e kubesë së kryqëzuar, harkut me majë, navatave me kollona dhe, mbi të gjitha, përshtypjes së kolosalizmit dhe shumanshmërisë së ndërtesave mesjetare. Tashmë mbizotëruan vlera si [[simetria]], qartësia strukturore, thjeshtësia dhe, mbi të gjitha përshtatja e hapësirës sipas përmasave të njeriut. * Dekorimet: shtyllat, frontonet, [[portiku|portikët]], motivet heraldike, bunjatot, [[kubeja|kubetë]], groteskët, girlandat, motivet ''kandelierë'' dhe ''tondot'' apo medaljonet. Disa nga këto qenë përdorur nga gotiku, të tjera janë krijime origjinale dhe pjesa më e madhe frymëzoheshin nga modelet greko-romake. Për sa i përket dekorimit, Rilindja sugjeronte shmangien, austeritetin, rregullin. Vetëm në fund të [[Shekulli XVI|shekullit të XVI]] nëpërmjet [[Manierizmi]]t, kjo tendencë do të prishej në favor të fantazisë dhe larmisë dekorative. Me etapa, mund të veçohen dy kohë të rëndësishme: [[File:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|thumb|432px|Bazilika e Shën Pjetrit, vepër e [[Donato Bramante]]s dhe [[Mikelanxhelo]]s, autor i projektit final që u zbatua në pjesën më të madhe; kupola u përfundua nga [[Giacomo della Porta]], ndërsa façata është vepër e [[Carlo Maderno]]-s, në epokën baroke.|left]] * ''Quattrocento-ja'' e pati qendrën nevralgjike në [[Firencia|Firence]] dhe në [[Toskana|Toskanë]]. Thjeshtësia dhe qartësia strukturore e dekorative qe parimi themelor i arkitekturës së kësaj periudhe. Modelet klasike iu nënshtruan një procesi stilizimi dhe adoptimi përkundrejt tempullit kristian. U përdorën shpesh rendet klasike, me kollona dhe shtylla të mbështetura, kapitele (me parapëlqimin e rendit korintas, megjithëse duke zëvendësuar kaulikulet me figura fantastike ose kafshësh), kollona të lëmuara pa kanale dhe gati gjithëprania e harkut me pikë të mesme. U përdor gjithashtu kubeja vozë dhe kubeja aristike, si dhe çatitë prej druri me kasetone. Ajo që dallohet thelbësisht në arkitekturën e Quattrocento-s së Rilindjes së Lartë është dekorimi minucioz ({{lang-it|putti}}, kurora lulesh ose frutash, groteske, etj.), kupolat me damarë, me disa elemente gotike (katedralia e Firences, e [[Filippo Brunelleschi]]-t) dhe fasadat simetrike të kateve të mbivendosur (pallati Medici−Riccardi, i Michelozzo-s) apo me bunjato (pallati Rucellai, i [[Bernardo Rossellino]]-t, projekti i Albertit, pallati Pitti). Në përgjithësi arkitektura e Katërqintës të jep përshtypjen e rregullit, thjeshtësisë, lehtësisë dhe simetrisë, me mbizotërimin e interioreve të ndërtesave të ndriçuara dhe tejdukshmëria. Arkitektët më të shquar të kësaj periudhe qenë Brunelleschi (Bazílika e San Lorenzo-s, [[1420]]; Bazílika e Santo Spirito-s, [[1436]]) dhe [[Leon Battista Alberti]] (Bazilika e San Andrea-s së Mantovës, [[1460]]); dhe vepra kryesore qe katedralja e [[Santa Maria del Fiore|Santa María del Fiore]]-s së Firences dhe kupola e saj e famshme, vepra të Brunelleschi-t.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 349-351</ref> Për më tepër në [[Italia|Itali]] u dalluan: Katedralja e Pavias, e [[Giovanni Antonio Amadeo]]-s ([[1475]]); Kisha e Shën Zaharias së Venecias, e [[Mario Codussi]]-t ([[1470]]); dhe [[Castel Nuovo]] e [[Napoli]]t, e [[Francesco Laurana]]-s ([[1453]]).<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 352-353</ref> * ''Cinquecento-ja'' pati si qendër [[Roma|Romën]]: në [[1506]] [[Donato Bramante]] përfundoi projektin e tij të famshëm për Bazílikën e Shën Pjetrit në [[Vatikani|Vatikan]], që do të ishte ndërtesa model për pjesën tjetër të [[Shekulli XVI|shekullit të XVI]].<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 353</ref> Në këtë etapë, ndërtesat priren më shumë drejt monumentalitetit dhe madhështisë. [[Michelangelo Buonarroti]] futi «rendin gjigand» në projektin e tij për Bazílikën e Vatikanit, që u shkëput nga koncepti «arkitektura e bazuar te njeriu».<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 355</ref> Pallatet u zbukuruan me basorelieve të përpunuar (pallati Grimani i Venecias, [[1549]], vepër e [[Michele Sanmicheli]]-t) apo me skulptura të shumta (Biblioteka e Shën Markut, [[1537]]–[[1550]], Venecie, vepër e [[Jacopo Sansovino]]-s). Në këtë mënyrë mbizotëronte ideja e pasurisë, monumentalitetit dhe luksit në ndërtime. Në mes të shekullit, manierizmi u fut në arkitekturë, me ndërtesa çdo herë e më madhështore, të mbushura me dekorime dhe elemente që prireshin nga tërheqja e vëmendjes së publikut me origjinalitetin dhe ekstravagancën e tyre (palazzo Té, në [[Mantova]], i [[Giulio Romano]]s). Në këtë mënyrë, mund të veçojmë si në disiplinat e tjera artistike, dy periudha: «klasicizmi» i fillimit të shekullit, me autorë si Bramante, Michelangelo, Antonio da Sangallo i Vjetri, apo [[Jacopo Sansovino]];<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 354</ref> dhe «manierizmi», që duke nisur nga viti [[1530]], me autorë kryesor [[Andrea Palladio]]n, [[Giorgio Vasari]]n, [[Giulio Romano]]n, [[Jacopo Vignola]]n dhe [[Vincenzo Scamozzi]]-n.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 356-358</ref> Hay que apuntar que la ruptura del manierismo no fue radical puesto que ya en la obra de Miguel Ángel aparecen elementos que la preludian.<ref>AA.VV. Historia del Arte. Volumen 16: Alto Renacimiento I: Barcelona, Salvat, 2000, isbn 84-345-0117-1</ref> [[File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|432px|Lindja e Venusit, vepër e [[Sandro Botticelli]]-t, ''Galleria degli Uffizi'', Firence. Paganizmi u fut në artin rilindas si kundërvënie e botës hermetike dhe të mbyllur të mesjetës ku Zoti ishte fundi i gjithëçkaje. Qenia njerëzore në individualitetin dhe diversitetin e sajë do të ishte duke nisur që në këtë kohë objekti madhor i interesit të artistëve]] === Piktura === Në pikturë, risitë e Rilindjes u futën në formë graduale por të pakthyeshme duke nisur që nga [[Shekulli XV|shekulli i XV]]. Një pararendës i saj qe [[Giotto di Bondone]], piktor megjithëse brenda orbitës gotike, në pikturat e tijë zhvilloi koncepte si volumetria trepërmasore, prespektiva dhe natyralizmi, që i largonin veprat e tij nga mënyrat e ngurta të traditës bizantine dhe gotike duke i paraprirë Rilindjes piktorike. Në [[Shekulli XV|Quattrocento]] u përvetësuan të gjitha këto risi si dhe u adoptua mentaliteti humanist dhe borgjez që u shtri në të gjitha qytetet e [[Italia|Italisë]]. Piktorët, megjithëse trajtonin tema fetare shumica e tyre, futën gjithashtu në veprat e tyre [[mitologjia|mitologjinë]], [[alegoria|alegorinë]] dhe [[portreti]]n, që u zhvillua në mënyrë të jashtëzakonshme duke nisur nga ky moment. Një kërkim konstant i piktorëve të kësaj epoke do të ishte [[Perspektiva]], objekt studimi dhe reflektimi për shumë artistë: bëhej fjalë për paraqitjen e hapësirës iluzore trepërmasore në një formë shkencore. Piktura e Katërqintës është në një epokë eksperimentimi; pikturat e braktisin ngadalë dhe në mënyrë progresive ngurtësinë gotike dhe i afroheshin gjithmonë e më shumë realitetit. U shfaq natyra e portretizuar në sfondet e kompozimeve dhe u futën nudot artistike të figurave.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 374</ref> Piktorët më të shquar të kësaj epoke qenë: në Firence, [[Fra Angelico]], [[Masaccio]], [[Benozzo Gozzoli]], [[Piero della Francesca]], [[Filippo Lippi]] dhe [[Paolo Uccello]]; në [[Umbria]], [[Pietro Perugino]]; në [[Padova]], [[Andrea Mantegna]]; dhe, në Venecia, [[Giovanni Bellini]]. Por në krye të të gjithë këtyre u shqua [[Sandro Botticelli]], autor i alegorive, Madonave delikate dhe argumenteve mitologjike. Stili i tij i ëmbël, shumë i kujdesshëm ndaj bukurisë dhe ndjeshmërisë femërore si dhe mbizotërimi i pikturës vizatimore, karakterizauan shkollën fiorentine të pikturës dhe të gjithë këtë epokë. [[File:Leonardo da Vinci - Virgin and Child with St Anne C2RMF retouched.jpg|thumb|396px|Virgjëresha, Jezusi fëmijë dhe Sant'Ana, nga Leonardo da Vinci, [[Muzeu i Luvrit]], [[Parisi|Paris]].|left]] Autor të tjerë të Katërqintës italiane ishin [[Andrea del Castagno]], [[Antonio Pollaiuolo]], [[Bernardo Pinturicchio]], [[Domenico Ghirlandaio]], [[Cima da Conegliano]], [[Luca Signorelli]], Cosimo Tura, Vincenzo Foppa, Alessio Baldovinetti, [[Vittore Carpaccio]] dhe, në jug të gadishullit, [[Antonello da Messina]].<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 375-384</ref> [[Shekulli XVI|Cinquecento-ja]] qe një etapë kulminante e pikturës rilindase dhe për këtë e konsideruar ndonjëherë edhe si «klasicizëm». Piktorët përvetësuan risitë dhe eksperimentet e katërqintës dhe i ngritën në maja të reja krijuese. Në këtë periudhë u shfaqën mjeshtrit e mëdhenjë, punimet e të cilëve do të shërbenin si modele të artistëve përgjatë gjithë shekujve. I pari nga këta qe [[Leonardo da Vinçi]], një nga gjenitë më të mëdhenj të të gjitha kohërave. Qe shembulli më i përkryer i artistit shumëdisiplinësh, intelektual dhe i fiksuar me përsosmërinë, që e nxiti të linte shumë vepra të papërfunduara ose në projekt. Jo shumë prodhimtar në fushën piktorike, solli pa dyshim shumë risi që e futën në [[Historia e pikturës|historinë e pikturës]] për gjetjet e reja. Ndoshta prurja e tij kryesore qe futja e ''sfumatos'' apo dritëhijet, shkallëzime delikate të dritës që i japin pikturës së tij një natyralitet të madh, që ndihmon në krijimin e hapësirës. E studionte imtësisht kompozimin e veprave të tij, si te ''Darka e fundit'', ku figurat janë vendosur sipas një skeme gjeometrike. Në punimet e tij u përpoq të bashkonte përsosmërinë formale me disa doza misteri, të pranishme, për shembull, te e famshmja ''[[Mona Liza|Gioconda]]'', ''Virgjëresha e shkëmbinjve'' apo ''Shën Gjon Pagëzori''.<ref>E. De Diego: Leonardo da Vinci: Madrid, Historia 16, 1996</ref> [[Michelangelo Buonarroti]] është, në mënyrë kronologjike, figura e dytë e madhe. Thelbësisht skulptor, iu dedikua pikturës në mënyrë sporadike, me kërkesën e disa admiruesve të veprës së tij, mbi të gjitha [[Papa Juli II|papa Giulio II]]. Afresket e [[Cappella Sistina]] tregojnë botën e brendshme të munduar të këtij artisti, të populluar me figura monumentale, solide dhe trepërmasore siç ishin skulpturat dhe me paraqitje sugjestionuese fizike. Në veprat e tij i dha shumë rëndësi nudos, edhe kur gati në tërësi u realizuan për të dekoruar kishat.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 390-391</ref> [[Raffaello Sanzio]] kompleton triadën e gjenive të klasicizmit. Stili i tij pati një sukses të jashtëzakonshëm dhe u kthye në modë midis të fuqishmëve. Piktura e Raffaello-s prirej nga ''hijshmëria'', ose bukuria e ekuilibruar dhe e qetë. ''Madonat'' e tij përvetësuan risitë e Leonardos që do ti referoheshin kompozimit dhe dritëhijeve, duke i shtuar një ëmbëlsi karakteristike. E paraprirë qartësisht nga piktura manieriste në veprat e tij të fundit, stilin e shqetësuar dhe dramatik të të cilave do ta kopjonin dhe përhapnin dishepujt e tij.<ref>Bruno Santi: Rafael: Scala/Riverside, Milano, 1991</ref> [[File:Tiziano - Amor Sacro y Amor Profano (Galería Borghese, Roma, 1514).jpg|thumb|468px|Ticiani: Amor sacro e amor profano (Galleria Borghese, Romë, 1514). Reflektim i teorisë neoplatonike të epokës sipas të cilës bukuria tokësore është pasqyrim i bukurisë qiellore, të përhapur nga [[Marsilio Ficino]] dhe Akademia Platonike Fiorentine.]] Me shfaqjen e këtyre tre mjeshtrave të mëdhenjë, artistët bashkëkohës mendonin se arti ka arritur kulmin e tij —koncept i pohuar në veprën e [[Giorgio Vasari]]t ''Jetët''—<ref>Giorgio Vasari: Las vidas de los más excelentes arquitectos, pintores y escultores italianos desde Cimabue a nuestros tiempos: Madrid, Cátedra, 2011</ref> dhe u përpoqën ti përvetësonin këto arritje, nga një anë dhe në kërkimin e një stili të vetin dhe origjinal si formë tejkalimi. Të dyja këto, së bashku me mjedisin pesimist që qarkullonte në Krishtërimin e dhjetëveçarit [[1520]] (plaçkitja e Romës, Reforma protestante, dhe luftërat), bëri të lindëte me forcë duke nisur nga vitet [[1530]] një rrymë e re, [[Manierizmi]]. Do të kërkohej, duke nisur nga ky moment ekstravagantia, e çuditshmja, e ekzagjeruara dhe irealia. Kësaj rryme piktorike i përkisnin [[Jacopo Pontormo]], [[Bronzino]], [[Parmigianino]], [[Rosso Fiorentino]] dhe [[Francesco Salviati]]. Autorë të tjerë i përvetësuan risitë manieriste por duke ndjekur një linjë më përsonale dhe klasiciste. Midis këtyre mund të permendim [[Sebastiano del Piombo]]n, [[Correggio|Antonio Allegri da Correggio-n]], [[Andrea del Sarto]]-n dhe [[Federico Barocci]]-n.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 392-394</ref> Midis shkollave të ndryshme që lindën në [[Italia|Italinë]] e Cinquecento-s, ajo e [[Venecia]]s do të paraqiste karakteristika të veçanta. Duke qenë se fiorentinia e vendoste theksin te ''vizatimi'', dmth. te kompozimi dhe linja, piktorët venecianë u përqëndruan te ngjyra. Karakteristikat e veçanta të shtetit venecian mund ta shpjegojë disi këtë veçanti, duke qenë se bëhej fjalë për një shoqëri elitare, dashuruese e luksit dhe shumë e lidhur me Lindjen. Shkolla veneciane e pasqyronte këtë nëpërmjet një pikture të rafinuar, hedoniste, më pak intelektuale dhe më shumë vitale, shumë dekorative dhe koloriste. Pararendësit e shkollës veneciane të Cinquecento-s qe [[Giovanni Bellini]] dhe, mbi të gjitha, [[Giorgione da Castelfranco]], piktor alegorish, peizazhesh dhe skenash fetare, melankolike dhe misterioze. Stil ndaj të cilit do të ishte borxhlli [[Ticiani]], piktori më i madh i kësaj shkolle, portretizues i shkëlqyer, ndoshta më i kërkuari i kohës së tij; autor i kompozimeve fetare komplekse dhe realiste, të mbushura me jetë dhe ngjyra. Në etapën e fudit të jetës së tij i shmagte konturnet e figurave, duke i kthyer kuadrot e tij në ndjesi të pastra drite dhe ngjyre, pararendëse të [[impresionizmi]]t.<ref>AA.VV. Tiziano: Electa Artbook, 1998</ref> [[Tintoretto]], [[Paolo Veronese]] dhe [[Palma il Vecchio]] vazhduan këtë shkollë duke drejtuar nga manierizmi dhe duke paraprirë në njëfarë mënyre pikturën baroke.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 394-397</ref> === Skulptura === [[File:Gattamelata.jpg|thumb|left|Prijësi Gattamelata, në Padova, i [[Donatello]]-s. ''il condotiero'' apo kapiteni mercenar.|369px]] Si në fushat e tjera artistike, idealet e rievokimit të antikitetit, frymëzimi nga natyra, humanizmi antropocentrik dhe idealizmi qenë ato që e karakterizuan skulpturën e kësaj periudhe. Në fakt, Skulptura gotike u kishte paraprirë në një farë mënyre disa prej këtyre aspekteve, por disa zbulime arkeologjike (''Laokoonti dhe bijtë e tij'', i zbuluar në [[1506]], apo ''Torso di Belvedere'') që i dhanë në këtë periudhë një shtytje autentike për skulptorët dhe shërbyen si modele frymëzimi për punimet e reja. Megjithëse vazhduan të realizonin vepra fetare, edhe te këto të fundit vërehet një atmosferë e qartë profane; u rifut nudoja dhe interesi për anatominë dhe u shfaqën tipologji të reja teknike dhe formale, si relieve në ''stiacciato'' (altoreliev me shumë pak ngritje, gati i sheshtë) dhe ''tondo-ja'', apo kompozimi në formë disku; gjithashtu ikonografia u rinovua me tema mitologjike, alegorike dhe heroike. U shfaq një interes i madh për prespektivën, duke derivuar nga vëzhgimet arkitektonike bashkëkohëse duke u ngjizur në relieve, retablo, varre dhe grupe skulpturore. Përgjatë Rilindjes u zbeh në një farë mënyre tradita e gdhendjeve në dru të polikromuar në favor të skulpturës në gurë —[[mermeri|mermer]] në parapëlqim— dhe u rikuperua skulptura monumentale në bronx, e rënë në mospërdorim gjatë Mesjetës. Skalitësit e Firences qenë më të shquarit në [[Evropa|Evropë]] në këtë teknikë duke bërë në gjithë Evropën statuja me këtë material.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 360</ref> [[File:Ghiberti-porta.jpg|thumb|336px|Detaj nga Porta e Parajsës, në Pagëzimoren e Firences, vepër e Lorenzo Ghiberti-t. Michelangelo-ja e admiroi për përsosmërinë e relieveve të kësaj porte, duke thënë se meriton të jetë e Parajsës.]] Dy shekujt që zgjati Rilindja në [[Italia|Itali]] i bënë vend, njëlloj si në artet e tjera, dy etapave: * Quattrocento-ja (shekulli i XV): qendra kryesore e skulpturës qe Firencia, ku familja [[Medici]] dhe, më vonë, Republika e Firences, e ushtruan mecenatizmin në vepra të shumta. [[Lorenzo i Mrekullueshëm]] ishte apasionuar pas skulpturave greke dhe romake dhe kishte formuar një koleksion interesant me këto vepra, duke e kthyer në modë shijen klasike. Autorët më të shquar të kësaj periudhe qenë [[Lorenzo Ghiberti]] (Porta e Parajsës së Pagëzimores së Firences), [[Andrea del Verrocchio]] (''Monumenti i prijësit Colleoni''), [[Donatello]], punishtja e vëllezërve Della Robbia —që futën qeramikën qelqore dhe të polikromuar si risi, duke e përdorur në dekorimin e ndërtesave—, [[Jacopo della Quercia]], [[Desiderio da Settignano]] dhe [[Bernardo Rossellino]]. Më i rëndësishmi i këtyre qe [[Donatello]], krijues i madh që, duke nisur nga prirjet gotike, vendosi një ideal të ri frymëzues te madhështia klasike. Është merita e tij për shpëtimin e monumentit përkujtues publik —''Prijësi Gattamelata'' është një nga statujat e para në bronx që nga antikiteti—, përdorimi heroik i nudos (''Davidi'') dhe humaniteti intensiv i figurave, duke arritur te rastet e portretit, por pa braktisur asnjë orientim qartësisht idealist.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 360-366</ref> [[File:Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned.jpg|thumb|381px|Mëshira e Vatikanit, e Michelangelo-s, porosi e kardinalit francez Jean Bilhères de Lagraulas për varrin e tij, sot në Bazílikën e Shën Pjetrit. Idealizmi i palëkundur i zotave klasikë u trasferua në këtë rast te një temë e krishterë; bukuria e qetë e Marias dhe Krishtit të sapo vdekur.|left]] * Cinquecento-ja (shekulli i XVI): kjo periudhë shenjohet nga shfaqja e skulptorit më gjenial të të gjitha kohëve, [[Michelangelo Buonarroti]].<ref>Lutz Heusinger: Michelangelo: Firence, Scala/Riverside, 1989</ref> E shenjoi skulpturën e gjithë shekullit deri në atë pikë sa shumë nga vazhduesit e tij nuk qenë të aftë ti përvetësonin të gjitha risitë e tij dhe këto nuk u zhvilluan për shekuj të tërë më vonë. Michelangelo qe, si shumë të tjerë në këtë epokë, një artist shumëdisiplinësh. Megjithëse ai e konsideronte veten, në mënyrë preferenciale, skulptor. Në veprat e tij të para vërehet interesi arkeologjik i lindur në Firence: kështu, ''Baku i dehur'' i tij u realizua me synimin që të dukej një skulpturë klasike. Me të njëjtin frymëzim shfaqet edhe te ''Mëshira e Vatikanit'', e realizuar midis viteve [[1498]] dhe [[1499]]. I mbrojtur fillimisht nga familja Medici, për të cilët realizoi ''Varret Mediçeas'', shembull madhështor i ekspresivitetit, u zhvendos në [[Roma|Romë]], ku bashkëpunoi punimet për ndërtimin e bazilikës së re. [[Papa Juli II]] e mori nën mbrojtje e tij dhe i caktoi krijimin e ''Mauzoleut'' të tij, i quajtur nga artisti si «tragjedia e varrit» për shkak të ndryshimeve dhe vendosjes që pësoi projekti. Në skulpturat e bëra për këtë varr, si ''Moisiu'' i famshëm, shfaqet e ashtuquajtura ''tmerrshmëri'' mikelanxholeske: një emocio intensiv dhe ndonjëherë i përmbajtur që manifestohet te anatomia e përvuajtur, e ekzagjeruar dhe nervoze —muskuj në tension—, poza të përdredhura dhe kënd shikimi shumë të studiuar. Fytyrat zakonisht shfaqen të përmbajtura. Në veprat e tij të fundit artisti e injoron bukurinë formale të skulpturave dhe i le të pa mbaruara, duke paraprirë një koncept që nuk do të rikthehej në art deri në [[Shekulli XX|shekullin e XX]]. [[Michelangelo Buonarroti]] vazhdoi me traditën e monumenteve publike heroike dhe profane që nisi Donatello dhe e çoi në një përmasë të re me ''Davidin'' e tij të famshëm, të realizuar për [[Piazza della Signoria]] të Firences.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 368-370</ref> Në vitet e fundit të shekullit, gjurmët e Michelangelo-s kishin kopjet e tija te [[Benvenuto Cellini]] (''Perseu'' i Loggia dei Lanzi të Firences, hapësirë e konceptuar si muze i skulpturës në qiell të hapur), te [[Bartolomeo Ammannati]], [[Giambologna]] dhe [[Baccio Bandinelli]], që do ti ekzagjeronin elementet më sipërfaqësore të veprës së mjeshtrit, duke u vendosur të gjithë në rrymën manieriste. Në këtë epokë shquhet gjithashtu saga familjare e [[Leone Leoni]]-t, bronxistit milanez në shërbim të Karlit të I Habsburg të Spanjës, krijues autentik i imazhit aulik, i shumë steriotipizuar, i këtij monarku. Prania e tij në Spanjë solli në mënyrë të drejtpërdrejtë risitë rilindase, duke e shtrirë ndikimin e tij deri te skulptura baroke.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 370-371</ref> [[File:Jean Duvet - Illustration to the Apocalypse - WGA6898.jpg|thumb|339px|Ilustrim i Apokalipsit ([[1561]]), i Jean Duvet-it]] === Artet grafike dhe dekorative === Artet industriale morën një zhvillim të madh për shkak të shijes për luksin e klasave të reja të pasjura: u zhvillua [[ebanisteria]], mbi të gjitha në [[Italia|Itali]] dhe [[Gjermania|Gjermani]], ku u shqua teknika e intarsit, zbukurime në dru të me tone të ndryshme për të krijuar efekte lineare apo një lloj imazhi. Tapiceria u shqua në Flandër, me vepra të bazuara në skica të krijuara nga piktorë si Bernard van Orley. [[Qeramika]] u punua në [[Italia|Itali]] me bojëra qelqi, duke arritur tone të ndritshme. Qelqi u zhvillua shumë në [[Venecia|Venecie]] (Murano), të dekoruar ndonjëherë me fije ose filamente qelqore të ngjyrosura. [[Argjendaria]] u kultivua nga skulptorë si [[Lorenzo Ghiberti]] dhe [[Benvenuto Cellini]], me punime me virtuozitet dhe cilësi të madhe, duke u shquar veçanërisht [[zmalti|zmaltet]] dhe [[kameo]]t.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 406-409</ref> Në këtë periudhë u zhvilluan shumë [[Artet grafike]], veçanërisht falë shpikjes së makinës së shkrimit, duke përsosur shumicën e teknikave të gravurës: [[Kalkografia]] ([[akuaforte]], [[akuatinta]], [[intaljo]], [[mexotinta]] apo [[puntaseka]]), [[linografia]], [[Ksilografia]], etj. Në [[Italia|Itali]] u zhvillua gravura në metal, e praktikuar veçanërisht nga argjendarët fiorentinë përgjatë shekujve të XV dhe XVI, ndërsa në shek. e XVI u përsos akuaforte falë veprës së [[Parmigianino]]-s. Në [[Gjermania|Gjermani]] u dallua vepra e [[Albreht Dyrer]]it, specialist i teknikës së intaljos, megjithëse realizoi gjithashtu ksilografinë. Në Francë, gravura u praktikua nga shkolla e Fontainebleau-së, në të cilën u shqua Jean Duvet, i famshëm për seritë e tij të ''Apokalipsit'' ([[1561]]). Në Flandër dolën gravuristë të shquar në qytetin e Antëerpen-it, si vëllezërit Wierix, autorë të stampave me teknikë dhe imtësi të shkëlqyera, megjithëse të bazuara në kompozime të tjera; [[Hieronymus Cock]], që riprodhoi vepra të shumta të [[Pieter Bruegel i Vjetri|Brueghel-it]].<ref>AA.VV. Diccionario Enciclopédico Larousse: 1990, Planeta, Barcelona, isbn 84-320-6070-4, fq. 1393</ref> === Kopshtaria === [[File:Ambleville1.JPG|358px|thumb|Kopshtet e Château d'Ambleville, Francë|left]] Përgjatë Rilindjes kopshtaria mori një rëndësi të veçantë, paralelisht me shtytjen e dhënë të gjitha arteve të kësaj periudhe, kryesisht falë mecenatizmit të fisnikëve, princave dhe drejtuesve të lartë të Kishës. Kopështi rilindas u frymëzua nga [[Roma e lashtë]], në aspekte si dekorimi skulpturor dhe prania e tempujve të vegjël, nimfeove dhe pellgjeve me ujë. Shembujt e parë lindën në [[Firencia|Firence]] dhe [[Roma|Romë]], rajone me një [[orografia|orografi]] (degë e gjeografisë që studion relievet e vendeve) të thyer dhe me disnivele të mëdha të terrenit, e cila i dha jetë studimeve paraprake me natyrë arkitektonike për të planifikuar strukturën e kopështit, duke krijuar peizazhe arkitektonike. Një shembull i tillë janë kopështet e Belvedere-s në Romë, të projektuara nga [[Donato Bramante]] në [[1503]], duke i zgjidhur disnivelet me një sistem taracash, në të cilat arrihet nëpërmjet shkallëve dhe që janë plotësisht të rrumbullakta, skemë që do të bëhej tipike e [[Kopshtet italiane|kopshteve italiane]], që do të kthehej në prototip i kopështit rilindas. Ju dha një rëndësi e veçantë veprave hidraulike, me pellgje dhe burime me kompleksitet të madh, si ato të Vila d'Este në [[Tivoli]], të projektuara nga [[Gian Lorenzo Bernini|Gianlorenzo Bernini]]. Këto vizatime kaluan në pjesën tjetër të [[Evropa|Evropës]], ku u dalluan për madhështinë e tyre kopshtet franceze, si ato të Château de [[Amboise]], [[Château de Chambord]] dhe Château de Villandry. Në [[Franca|Francë]] ishte zakon që kopshti të ndahej në zona të ndryshme të specializuara (kopshti gjeometrik, mjekësor dhe pyjor), ashtu si ndërtimet e kanaleve që lejuan shëtitjen me varka. Në këtë periudhë filloi zakoni për të shkurtuar gardhet, duke u shfaqur kopshtet e para në formë [[labirinti]]. U theksua gjithashtu prurja e specive të reja falë zbulimit të [[Amerika|Amerikës]], që favorizoi hapjen e [[Kopshti botanik|kopshteve botanike]] të kushtuara studimit dhe katalogimit të bimëve.<ref>José Fernández Arenas: Arte efímero y espacio estético: 1988, Anthropos, Barcelona, isbn 84-7658-078-9, fq. 328-330</ref> Teoria kopshtariste rilindase u ushqye veçanërisht nga konceptimi i përpunuar nga [[Leon Battista Alberti]] i shtëpisë dhe kopështit si një njësi artistike e bazuar në format gjeometrike ({{lang-la|De Re Aedificatoria}}, IX, 1443-1452), ashtu si në modelin e paraqitur nga [[Francesco Colonna]] ''Hypnerotomachia Poliphili-n'' e tij ([[1499]]), që futi në përdorim platetë dhe përdori aritin e krasitjes për ti dhënë forma kapriçoze shkurreve, ose vizatimi i zonave në formë aksiale, e paraqitur nga [[Sebastiano Serlio]] në ''Tutte l'opere d'architettura'' ([[1537]]).<ref>Ehrenfried Kluckert: Kopshtet e mëdha të Evropës: 2007, Ullmann, Këln, isbn 978-3-8331-6225-1, fq. 40-45</ref> [[File:Miguel de Cervantes (1605) El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha.png|thumb|Don Kishoti (1605), i Miguel de Cervantes|296px]] === Letërsia === Letërsia rilindase u zhvillua përreth [[humanizmi]]t, teoria e re që theksonte rolin zanafillor të qenies njerëzore mbi çdo konsiderat tjetër, veçanërisht fetare. Në këtë epokë bota mori një shtysë të madhe me shpikjen e makinës së shtypshkrimit nga [[Johannes Gutenberg]]-u, fakt që mundësoi aksesin e letërsisë te publiku i gjerë. Kjo krijoi një shqetësim më të madh për [[drejtshkrimi]]n dhe [[gjuhësia|gjuhësinë]], duke nxierë sistemet e para gramatikore në gjuhët popullore dhe shfaqja e akademive të para në gjuhët kombëtare.<ref>Mariantònia Lladó dhe García Montserrat: Histori e shkurtër e letërsisë së përbotshme: 1999, La Magrana, Barcelona, në gjuhën katalanase, isbn 84-8264-198-0, fq. 119-128</ref> Letërsia e re u frymëzua si dhe arti nga tradita greko-latine, megjithëse mori gjithashtu një ndikim të madh nga filozofia [[Neoplatonizmi|neoplatonike]] e zhvilluar njëkohësisht në [[Italia|Itali]]. Nga ana tjetër, pasqyroi idealet e reja njeriut rilindas, që u mishëruan te figura e «cortesano-s» së [[Baldassare Castiglione]]-s: duhej të zotëronte njësoj si armët ashtu dhe letrat, si dhe të kishte hijshmëri natyrore pa artifica.<ref name="Lit">AA.VV. Diccionario de Literatura: 2003, Spes, Barcelonë, isbn 84-8332-389-3, fq. 257.</ref> Në [[Italia|Itali]], djepi i stilit të ri, vazhduan disa jehona nga autorët e mëdhenjë mesjetarë të konsideruar herë pas here si prekrusorë të lëvizjes së re: [[Dante Alighieri]], [[Françesko Petrarka]] dhe [[Giovanni Boccaccio]]. Midis letrarëve të dalë në këtë kohë u dalluan: [[Angelo Poliziano]], [[Matteo Maria Boiardo]], [[Ludovico Ariosto]], [[Jacopo Sannazaro]], [[Pietro Bembo]], [[Baldassare Castiglione]], [[Torquato Tasso]], [[Niccolò Machiavelli|Niccolo Machiavelli]] dhe [[Pietro Aretino]]. Ndikimi i saj u vëre në Francë, ku u shquan [[François Rabelais]], [[Pierre de Ronsard]], [[Michel de Montaigne]] dhe Joachim du Bellay. Në Gjermani, reforma protestante nxiti një maturi më të madhe si dhe tematikat fetare, të kultivuara nga Ulrich von Hutten, Sebastian Brant dhe Hans Sachs. Në Angli, duhet përmendur [[Tomas More|Thomas More]], [[Edmund Spenser]], Michael Drayton, [[Henry Constable]], George Chapman, [[Henry Howard]] dhe Thomas Wyatt. Në Portugali u shfaq figura mbizotëruese e [[Luís de Camões]].<ref name="Lit" /> Në Spanjë filloi një kohë e artë për letërsinë, që zgjati deri në shekullin e XVII: poesia, e ndikuar nga ajo italiane e ''stil nuovo-s'', u përfaqësua nga figurat e [[Garcilaso de la Vega]]-s, frati Luis de León, San Juan de la Cruz dhe Santa Teresa de Jesús; në prozë u shfaqën librat kalorësiak ({{lang-es|Amadís de Gaula}}, [[1508]]) dhe nisi gjinia pikareske me ''Lazarillo de Tormes'' ([[1554]]), ndërkohë që doli vepra e [[Miguel de Cervantes]]-it, gjeniu i madh i letërsisë spanjolle, autor i të pavdekshmit ''[[Don Kishoti i Mançës|Don Kishoti]]'' ([[1605]]). === Teatri === [[File:Interior of Teatro Olimpico (Vicenza)- Scaenae frons close-up - La porta regia.jpg|thumb|Andrea Palladio dhe Vincenzo Scamozzi, Teatri Olimpik, [[Vicenza]]|left|280px]] Teatri rilindas kaloi gjithashtu nga [[Teocentrizmi]] te [[Antropocentrizmi]], me vepra më natyraliste, nga aspekti historik, me synim që ti pasqyronin gjërat ashtu siç janë. Kërkohej rikuperimi i realitetit, i jetës në lëvizje, i figurës njerëzore në hapësirë, në të tre përmasat, duke krijuar hapësira për efektet iluzioniste, si ''trompe-l'œil''. Lindën parimet teatrore të bazuara në tre njësi (aksioni, hapësira dhe koha), të marra nga ''[[Poetika]]'' e [[Aristoteli]]t, teori e futur nga [[Lodovico Castelvetro]]. Si dramaturgët kryesorë u shquan [[Niccolò Machiavelli]], [[Pietro Aretino]], Bartolomé Torres Naharro, Lope de Rueda dhe Fernando de Rojas, me veprën e tij të madhe ''La Celestina'' ([[1499]]). Në Angli u krijua [[Teatri elisabetian]], me autorë si [[Christopher Marlowe]], [[Ben Jonson]], [[Thomas Kyd]] dhe, veçanërisht, [[William Shakespeare]], gjeni i madh universal i letërsisë (''[[Romeo dhe Xhuljeta|Romeo dhe Zhuljeta]]'', [[1597]]; ''[[Hamleti]]'', [[1603]]; ''[[Othello|Otello]]'', [[1603]]; ''[[Makbeth]]i'', [[1606]]).<ref>César Oliva dhe Francisco Torres Monreal: Historia básica del arte escénico: 2002, Cátedra, Madrid, isbn 84-376-0916-X, fq. 109-162</ref> Rilindja qe ''Koha e artë'' e teatrit, qoftë në [[Italia|Itali]] ashtu edhe pranë oborreve të tjera evropiane. Rizbulimi i teksteve klasike greke e latine krijoi një shumësim dhe përhapje të spektakleve teatrorë që bënë të tejkalohej, edhe pse në kohë të ndryshme, në fillim në [[Italia|Itali]] se sa në pjesën tjetër të Evropës, Paraqitjet e Shenjta klasike të përhapura tashmë që nga fillimi i [[Mesjeta|Mesjetës]]. Prania e humanistëve pranë oborreve evropiane qe përcaktuese, nëpërmjet rivënies në skenë të kryeveprave të [[Plauti]]-t, [[Publio Terenzio Afro|Terencit]], të [[Tragjedia greke|Tragjedianëve grekë]] dhe [[Seneka|Senekës]], për një vizion të ri të artit përfaqësues dhe për laicizimin e [[teatri]]t. Shumë intelektual rizbuluan tekstet klasike dhe i aktualizuan, si në rastin e ''La Mandragola ([[1518]])'' e [[Niccolò Machiavelli]]-t dhe ''La Calandria'' ([[1513]]) e Bernardo Dovizi da Bibbiena. [[Teatri klasik]] u përhap në të gjithë [[Evropa|Evropën]] dhe tekstet shpesh u morën nga autorë të ndryshëm: Nicholas Udall, për shembull, vuri në skenë një version të tijin të ''Miles gloriosus'' të [[Plauti]]-t të përkthyer në anglisht me titullin ''Ralph Roister Doister'' në [[1535]]. E njëjta komedi plutiane u paraqit edhe në [[Franca|Francë]] nga Jean Antoine de Baïf, që i shtoi tekste të tjera klasike si ''Eunuchus-i'' i Terencit dhe ''[[Antigona]]'' e [[Sofokliu]]-t. Gjithmonë mbi shembullin e [[Teatri grek|Teatrit grek]], në [[Hungaria|Hungarinë]] e sovranit humanist Mátyás Hunyadi (i biri i [[Janosh Huniadi]]-t), Péter Bornemisza vuri në skenë një version të tijin të ''[[Elektra]]-s'' së [[Sofokliu]]-t të titulluar thjeshtësisht ''Tragjedi në gjuhën hungareze'' ([[1558]]). Teatri rilindas pati një zhvillim të fortë falë edhe zbatimit të risive piktorike dhe arkitektonike. [[Perspektiva]] dhe rindërtimi i teatrit sipas shembullit të atyre greko-romakë, janë në themel të ndërtimit të të famshmit Teatro Olimpico i [[Andrea Palladio]]-s. Shumë artistë u specializuan në skenografi si [[Sebastiano Serlio]] dhe [[Baldassarre Peruzzi]], të tjerë, si Giovanni Maria Falconetto dhe [[Vincenzo Scamozzi]], në përdorimin e rinovuar të hapësirave skenike jo më të rezervuara për vendet tradicionale. Në [[Spanja|Spanjë]], për shembull, qe ''Teatro de salon'' për oborrin dhe pallatet e fisnikërisë dhe ''Corrales-it'' për publikun me pagesë. Në të njëjtën kohë edhe në [[Italia|Itali]] lindën teatro me pagesë mbi të gjitha në gjysmën e dytë të [[Shekulli XVI|Pesëqintës]]. Kjo shërbeu kryesisht për të nisur rreth vitit [[1520]] në veri të Italisë gjininë e re të ''[[Commedia dell'arte]]'', me tekste të improvizuara, në [[dialekti|dialekt]], duke zotëruar mimikën dhe duke futur personazhe arkitipik si [[Arlekini]], Colombina, Pulcinella (në Francë e quajtur Guignol), Pierotto, Pantaleone, Pagliaccio, etj. Në [[Firencia|Firence]], në fund të shekullit të XVI, u hodhën themelet për një formë të re spektakli: [[Melodrama]] që në [[Italia|Itali]] pati midis autorëve të parë Claudio Monteverdi-n. Fillimisht u bë fjalë për intermexot midis akteve të komedisë, që në vazhdim morën gjithmonë e më shumë hapësirë në skenë deri sa u bënë një formë autonome paraqitjeje, më parë e quajtur ''recitar cantando'' dhe që u zhvillua deri në krijimin e operave të mirëfillta autonome. === Muzika === {{listen|filename= Orfeo - Toccata.ogg|title=Orfeu - Tokata|description=''Tokata'', e ''Përralla e Orfeut'', një nga operat e para (1607), kompozuar nga Claudio Monteverdi.}} Muzika rilindase afirmoi [[Polifonia|polifoninë]], ashtu si dhe konsolidimin e muzikës intrumentale, që do të shkonte duke evoluar drejt orkestrës moderne. U Shfaq [[Madrigali]] si gjini profane bashkonte tekstin me muzikën, duke qenë shprehja paradigmatike e muzikës rilindase. Në [[1498]] Ottaviano Petrucci ideoi një sistem shtypshkrimi të përshtatur për muzikën, në [[Pentagrami|pentagram]], me të cilin filloi të botonte muzikë. Risitë e para të u prodhuan në Flandër, ku u zhvillua e ashtuquajtura polifonie flamande, e kultivuar nga Guillaume Dufay, Johannes Ockeghem dhe Josquin des Prés. Kultivuan gjithashtu madrigalin Orlandus Lassus, Luca Marenzio, Carlo Gesualdo, Claudio Monteverdi, Cristóbal de Morales dhe Tomás Luis de Victoria, ndërkohë që në polifoninë fetare u shqua [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]]. Në muzikën instrumentale u shqua Giovanni Gabrieli, i cili eksperimentoi me timbra të ndryshme instrumentesh frymore dhe me efekte zanore të kryqëzuara dhe me reliev.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 408-409</ref> [[File:DufayBinchois.jpg|thumb|Guillaume Dufay (majtas) dhe Gilles Binchois (djathtas)|318px]] Në vendet protestante muzika mori rëndësi të madhe, pasi vetë Luteri kishte përkrahur rëndësinë e muzikës në liturgjinë fetare. U kultivua veçanërisht kori protestant, një gjini muzikore ''[[a capella]]'' apo shoqërimin instrumental, përgjithësisht me katër zëra të përziera. Disa nga kompozitorët që e kultivuan qenë Johann Walther dhe Valentin Bapst.<ref>José María de Azcárate Ristori, Alfonso Emilio Pérez Sánchez dhe Juan Antonio Ramírez Domínguez: Historia del Arte: 1983, Anaya, Madrid, isbn 84-207-1408-9, fq. 409</ref> Afër fundit të [[Shekulli XVI|Pesëqintës]] shkolla franko-flamande muzikore, që u zhvillua në shkollat e katedraleve të borgjezisë së mirëqënë, mori dhe rinovoi gradualisht format pre-ekzistuese të [[Mesha|meshës]], të mottetto-s dhe të chanson-it. Duke vendosur konsonacat për tercat (akoma edhe sot familjare për veshin perëndimor) dhe forma imituese e kanonit në themel të procedimit të tyre kompozues, flamandët (midis të cilëve përmendim themeluesin Guillaume Dufay dhe të madhin Josquin Des Prez) revolucionarizuan praktikën e polifonisë së trashëguar nga Ars nova dhe nga Ars antiqua. Puna e këtyre kompozitorëve vendosi themelet për zhvillimin e asaj që do të ishte teoria e harmonisë. Në fillim të [[Shekulli XVI|Pesëqintës]] teprimet e shkollës flamande provokuan një reagim dhe një prirje të re drejt thjeshtëzimit, siç mund të shihet në veprën e Josquin Des Prez, të bashkohësve të tij flamand dhe, më vonë, në veprën e [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]], që ishin pjesërisht të nxitura nga kufizimet e vendosura nga muzika e shenjtë në [[Këshilli i Trentos|Këshillin e Trentos]] që shkurajonte kompleksitetin e tepruar. Komplikimet e kanoneve të [[Shekulli XV|Katërqintës]] qenë në mënyrë progresive braktisur nga flamandët në favor të imitimit me dy ose tre zëra (duke arritur madje në gjashtë zëra të vërtetë) dhe me futjen e seksioneve në homofoni që theksonin pikat e rëndësishme të kompozimit. Palestrina, nga ana e tij, prodhoi kompozime ku një kontrapunto fluide alternohej dendur konsonanca disonanca me një efekt sugjestiv pushimi. Në fund të shekullit të XVI lindi [[opera]], iniciativ e një rrethi eruditësh (''Camerata Fiorentina'') që, me zbulimin se Teatri Greqisë së lashtë këndohej, hodhën idenë e muzikalizimit të teksteve dramatike. Opera e parë qe ''Dafne'' ([[1594]]), e Jacopo Peri, të cilën e ndoqi ''Euridice'' ([[1600]]), me të njëjtin autor; në [[1602]] Giulio Caccini shkroi një tjetër ''Euridice''; dhe, në [[1607]], Claudio Monteverdi compozoi {{lang-it|La favola d'Orfeo}}, ku shtoi një hyrje muzikore që e quajti ''[[simfonia|simfoni]]'', dhe ndau strukturat e kënduara në ''[[aria|arie]]''.<ref>Marie-Claire Beltrando-Patier: Historia de la música: 1996, Espasa, Madrid, isbn 84-239-9610-7, fq. 219-283</ref> === Kërcimi === Kërcimi rilindas pati një rivitalizim të madh, për shkak rolit të ri të rëndësishëm të qenies njerëzore mbi fenë, në atë mënyrë që shumë autorë e konsideruan këtë epokë si lindjen e kërcimit modern. U zhvillua mbi të gjitha në Francë –ku u quajt {{lang-fr|ballet-comique}}–, në formën e historive të kërcyera, mbi tekste mitologjike klasike, duke u nxitur nga mbretëresha Katerina de Medici. Zakonisht konsiderohet se baleti i parë qe {{lang-fr|Ballet comique de la Reine Louise}} ([[1581]]), i [[Balthazar de Beaujoyeulx]]. Modalitetet kryesore të epokës ishin ''gaillarde'', ''pavane'' dhe ''tourdion''. Në këtë epokë lindën traktatet e para mbi kërcimin: Domenico da Piacenza shkroi ''De arte saltandi et choreas ducendi'', që konsiderohet koreografi i parë i historisë; Thoinot Arbeau bëri një përmbledhje të kërcimeve popullore franceze (''Orchesographie'', [[1588]]).<ref>Ana Abad Carlés: Historia del ballet y de la danza moderna: 2004, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-5666-6, fq. 20-24</ref> == Dija, Shkenca dhe Teknologjia == [[File:CopernicSystem.png|thumb|309px|Sistemi kopernikian (''De revolutionibus orbium coelestium'').|left]] Qasja e re drejt botës pa rënien e ''auctoritas'' dhe të ndërgjegjes spekullative që kishte si qëllim soditjen e të vërtetës, të lidhur pazgjdhshmërisht me Zotin. Këtij koncepti iu bashkua ai i njohjes funksionale, që ka vlefshmëri për sa kohë është e përdorshme në gjetje të mundshme praktike: [[shkenca]] dhe [[teknologjia]] u bënë kësthu një disiplinë e vetme, që kërkonte njohjen e natyrës për ta modifikuar sipas nevojave të veta. Jo rastësisht eksponentët më të mëdhenjë të kulturës rilindase (Coluccio Salutati, Leonardo Bruni, Lorenzo Valla, Pier Candido Decembrio) ishin edhe njerëz të angazhuar në politikë, dmth. në një aktivitet praktikë. Në këtë periudhë asistohet edhe në rifillimin e [[Magjia|magjisë]] dhe [[Alkimia|alkimisë]], që megjithëse të para me dyshim nga etërit e parë të kishës, u legjitimuan përsëri që në Mesjetën e vonë nga skolastikët kristian si [[Roger Bacon]], [[Alberto Magno]], [[Tomas Akuinas|Tommaso d'Aquino]].<ref>Batfroi Severin, ''La via dell'alchimia cristiana'', Arkeios, 2007 ISBN 978-88-86495-83-7.</ref>. Ato u bënë tashmë shkenca pozitive të trasformimit dhe të dominimit të njeriut mbi elementet<ref name="ReferenceA"/>. Dija shkencore ([[matematika]], [[gjeometria]], [[fizika]]) merr një përhapje kurr aq kapilare, me zbatime praktike në shumë aktivitete të borgjezisë<ref name="ReferenceA"/>. Mbërritja e intelektualëve të ardhur nga [[Kostandinopoja]], për shkak të rikompozimit momental të skizmës midis [[Kisha Ortodokse Lindore|Kishës së Lindjes]] dhe të Perëndimit ([[1438]]), është në pushtimin e qytetit të realizuar nga [[osmanllinjtë]] në [[1453]], solli personalitete të rëndësishme në Università di Firenze, Università di Ferrara dhe Università di Milano, duke përhapur njohjen e gjuhës së lashtë greke, të [[Filozofia|filozofisë]], studimi i greqishtes midis [[Shekulli XV|shekullit të XV]] dhe të [[Shekulli XVI|XVI]]. Studimet humaniste inkurajuan dhe të mbështetura nga familjet e [[Mediçët|Mediçve]] të [[Firenca|Firences]], të Esteve të [[Ferrara]]-s, të Sforza-ve të [[Milano]]-s, të Gonzagave të [[Mantova|Mantovës]] dhe të dukëve të Montefeltro-s së [[Urbino]]-s, të fisnikëve të [[Venecia]]-s dhe të [[Roma|Romës]] papale. Në fushën teknologjike, krijimi i makinës së shtypjes me gërma të lëvizshme në shekullin e XV nga [[Johannes Gutenberg|Gutenbergu]] revolucionarizoi përhapjen e dijes dhe qarkullimin e informacionit. Shpikja e re rriti goxha sasinë e librave në qarkullim, ndihmoi në eliminimin e gabimeve të traskriptimit dhe e trasformoi mundimin intelektual në një aktivitet krahasimi dhe shkëmbimi më shumë se sa studime të vetmuara dhe të izoluara. Përmirësimet në teknologjinë navale i hapën rrugën flotave evropiane për udhëtimet oqeanike, përdorimi i barutit revolucionarizoi taktikat ushtarake midis viteve [[1450]] dhe [[1550]], duke favorizuar zhvillimin e [[Artileria|artilerisë]] që i tregoi efektet e saja shkatërruese kundër mureve të kështjellave dhe qyteteve, duke shkatërruar mitin atavik të kalorësisë mesjetare. Disa prej traktateve më të njohura greke të matematikës qenë përkthyer në shekullin e XVI, ndërsa u shtypën veprat mbi [[Astronomia|astronominë]] të [[Nikola Koperniku]]-t, Tycho Brahe-s dhe [[Johannes Kepler|Kepleri]]-t. [[File:Gutenberg bible Old Testament Epistle of St Jerome.jpg|thumb|Një faqe nga Bibla e parë e shtypur nga Gutenbergu me gërmat e lëvizshme|296px]] Përgjatë Rilidjes shkenca pati një zhvillim të madh, të lidhur me vizionin e ri antropocentrik të rilindjes dhe mbështetja te shpikja e shtypshkrimit si dhe udhëtimet dhe zbulimet gjeografike të ndodhura në këtë kohë.<ref>AA.VV. Enciclopedia Salvat: 1997, Salvat, Barcelona, isbn 84-345-9707-1, fq. 884</ref> Shkencat natyrore, të bazuara në metafizikën nominaliste, u diferenciuan nga studimet e mëparshme —me rrënjë aristotelike— në dy faktorë thelbësor: idea e natyrës dhe metoda fizike.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 193</ref> E para evoluoi drejt fizikës ontologjike aristotelike drejt një shtrirjeje simbolike të bazuar te matematika, duke analizuar «qenien e gjërave» për të interpretuar «larminë e fenomeneve»; ndërkaq, u hoq dorë nga njohja e shkaqeve në këmbim të matjes së fenomeneve, duke vendosur bazat e [[Pozitivizmi|shkencës pozitive]].<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 195</ref> Metoda fizike, nga ana tjetër, u themelua nga empirizmi, i bazuar te «analiza e natyrës», e cila niset nga një hipotezë me origjinë matematike për të arritur në një provë ''a posteriori'' të kësaj premise aprioristike.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 195-197</ref> Një nga teoricienët kryesorë të shkencës së re qe filozofi anglez [[Francis Bacon]], ati i [[empirizmi]]t filozofik dhe shkencor; vepra kryesore e tij, ''Novum organum'', e paraqet shkencën si teknikë, eksperimentale dhe induktive, e aftë të jepte qenies njerëzore dominimin mbi natyrën.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 240-242</ref> Një nga disiplinat shkencore që u zhvillua më shumë në këtë epokë qe [[astronomia]], falë veçanërisht figurës së [[Nikola Koperniku]]t: ky shkencëtar polak qe qe përhapës i [[teoria heliocentrike|teorisë heliocentrike]] —planetet rrotulloheshin rreth [[dielli]]t— përkundrejt [[Teoria gjeocentrike|gjeocentrizmit]] të mbështetur në [[Mesjeta|Mesjetë]] —[[Toka]] ësthë qendra e universit—. Ekspozoi këtë teori, të bazuar te [[Aristarku i Samos]]-it, në veprën e tij ''De revolutionibus orbium coelestium'' ([[1543]]).<ref>AA.VV. Enciclopedia Salvat: 1997, Salvat, Barcelona, isbn 84-345-9707-1, fq. 1019</ref> Ky sistem u zhvillua më tej nga [[Johannes Kepler]], i cili përshkroi lëvizjen e planeteve sipas orbitave eliptike (''Astronomia nova'', [[1609]]).<ref>AA.VV. Enciclopedia Salvat: 1997, Salvat, Barcelona, isbn 84-345-9707-1, fq. 2204</ref> Dhe në fund, [[Galileo Galilei]] sistematizoi këto dije dhe formuloi parimet moderne të njohurive shkencore, për të cilën u procesua nga [[Inkuizicioni]] dhe u detyrua të tërhiqej; megjithatë, për këto është konsideruar themeluesi i fizikës moderne.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 194</ref> Një tjetër astronom i shquar i kësaj periudhe qe Tycho Brahe, krijues i observatorit Uraniborg, i cili realizoi observime të shumta astronomike që shërbyen si bazë për llogritë e Keplerit.<ref>AA.VV. Enciclopedia Salvat: 1997, Salvat, Barcelona, isbn 84-345-9707-1, fq. 580</ref> Duhet theksuar gjithashtu se në [[1582]] [[Papa Gregori XIII]] futi kalendarin gregorian, që zëvendësoi kalendarin e mëparshëm julian.<ref>AA.VV. Enciclopedia Salvat: 1997, Salvat, Barcelona, isbn 84-345-9707-1, fq. 662</ref> Gjithashtu edhe [[Matematika]] përparoi mjaft në këtë epokë: Christoph Rudolff zhvilloi përdorimin e fraksioneve decimale; Johann Müller Regiomontano studioi [[trigonometria|trigonometrinë]] sferike dhe drejtëvizore te ''De triangulis omnimodis'' ([[1533]]); italianët Gerolamo Cardano dhe Lodovico Ferrari zgjidhën ekuacionet e gradës së tretë dhe ekuacionet e gradës së katërt, respektivisht; një tjetër itlaian, Niccolò Fontana Tartaglia, përdori trekëndëshin aritmetik për të llogaritur koeficentet e një binomi (''Traktati i përgjithshëm i numrave dhe përmasave'', [[1556]]); Raffaello Bombelli studioi numrat imagjinarë (''Álgjebra, pjesa kryesore e aritmetikës'', [[1572]]); François Viète realizoi përparime të rëndësishme në trigonometri ({{lang-la|Canon mathematicus}}, [[1579]]) dhe krijoi simbolizmin algjebrik ({{lang-la|Isagoge in artem analyticam}}, [[1591]]); Simon Stevin studioi tabelat e para të interesave, zgjidhi problemin e kompozimit të forcave dhe sistematizoi fraksionet decimale.<ref>AA.VV. Diccionario Enciclopédico Larousse: 1990, Planeta, Barcelona, isbn 84-320-6070-4, fq. 638</ref> Gjithashtu përparime të rëndësishme pati [[gjeografia]] dhe [[hartografia]], falë zbulimeve të shumta të realizuara në këtë epokë. Duhet veçuar puna e flamandit [[Gerardus Mercator]], autor i hartës së parë të botës ([[1538]]) dhe zbulues i një metode pozicionimi gjeografik mbi një hartë të kursit të dhënë nga një gjilpërë magnetike.<ref>AA.VV. Enciclopedia Salvat: 1997, Salvat, Barcelona, isbn 84-345-9707-1, fq. 2502</ref> Në terrenin [[Kimia|kimik]], të lidhur gjithësesi me [[alkimia|alkiminë]] mesjetare, pati përparime të vogla: Georgius Agricola themeloi [[mineralogjia|mineralogjinë]] moderne, duke klasifikuar mineralet sipas karakteristikave të tyre të jashtme ({{lang-la|De Re Metallica}}, [[1556]]); [[Paracelsi]] zbatoi alkiminë në mjekësi, duke studiuar vetitë e mineraleve si barna, në këtë proces investigimi zbuloi [[zinku]]n; Andreas Libavius shkroi traktatin e parë mbi kiminë me një bazë minimale shkencore (''Alchimia'', [[1597]]), dhe futi preparate të ndryshme kimike, si [[acidi klorhidrik]], [[Kallaj]]i dhe [[sulfat amoni]], ashtu si pregatitjen e ''ujit mbretëror''.<ref>Isaac Asimov: Breve historia de la química: 1975, Alianza, Madrid, isbn 84-206-1580-3, fq. 36-38</ref> Dhe në fund, duhet përmedur figura poliedrike e [[Leonardo da Vinçi]]t, shembulli i njeriut rilindas të interesuar në të gjitha lëndët artistike dhe shkencore ({{lang-la|homo universalis}}). Në fushën shkencore, realizoi projekte të shumta si makinat fluturuese, përqendrues të energjisë diellore dhe makina llogaritëse, që nuk kaluan si projekte vetëm teorike. Realizoi gjithashtu punime inxhinierike, hidraulike dhe mekanike si dhe studime anatomike, optike, botanike, gjeologjike, paleontologjike dhe disiplina të tjera.<ref>AA.VV. Enciclopedia Salvat: 1997, Salvat, Barcelona, isbn 84-345-9707-1, fq. 2273</ref> === Mjekësia === [[File:Vesalius Fabrica p184.jpg|thumb|280px|Ilustrim i ''De humani corporis fabrica'', të Andra Vesalio-s (1543).]] Rilindja, bëri gjithashtu përparime të rëndësishme në fushën e [[Mjekësia|mjekësisë]] dhe të [[Anatomia|anatomisë]], shkenca për të cilat u botua edhe, midis shekujve të XV dhe të XVI, përkthimi i parë i veprave të [[Hipokrati]]-t dhe [[Galeni]]-t, që edhe pse duke përmbajtur në vetëvete pak shkencërisht të zbatueshme, inkurajuan studimin e eksperimentimit mjekësor dhe të [[Anatomia|anatomisë]]. Andrea Vesalio qe një nga të parët që studioi kufomat. Në [[1543]] Andra Vesalio publikoi ''De humani corporis fabrica'', një përmbledhje e [[anatomia|anatomisë]] me ilustrime të shumta i konsideruar si një nga librat shkencorë më ndikues i të gjitha kohëve; Bartolomeo Eustachio zbuloi kapsulat mbiveshkore; Ambroise Paré nisi kirurgjinë moderne; Conrad von Gesner inauguroi [[zoologjia|zoologjinë]] moderne me një klasifikim të parë të kafshëve në lloje dhe familje; Miguel Servet përshkroi qarkullimin pulmonar dhe William Harvey atë të gjakut; Gabriele Falloppio studioi strukturën e brendshme të veshit; [[Ulisse Aldrovandi]] krijoi kopështin e parë botanik në [[Bolonja|Bolonjë]]; Bernard Palissy themeloi [[paleogjeografia|paleogjeografinë]]; Caspar Bauhin futi një metodë të parë për klasifikimin e bimëve; dhe Zacharias Janssen shpiku [[mikroskopi]]n në vitin [[1590]].<ref>AA.VV. Diccionario Enciclopédico Larousse: 1990, Planeta, Barcelona, isbn 84-320-6070-4, fq. 639</ref> === Filozofia === Filozofia rilindase u karakterizua në origjinën e saj nga rënia e [[Teologjia|teologjisë]], në një botë moderne që, pa hequr dorë nga feja, futej në mjedisin shpirtëror dhe personal të individit. Forma e re e përballimit të problemeve të qenies njerëzore do të ishte racionalizmi, përdorimi i arsyes së aplikuar në shoqëri dhe në natyrë.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 181</ref> Kështu, feja vazhdoi të ishte e pranishme në pjesën më të madhe të kësaj epoke, megjithëse e rrjedhur nga tologjia skolastike drejt [[misticizmi]]t, drejt një marrdhënieje me Zotin të bazuar më shumë te sentimenti se sa te njohja, ashtu si dhe në aksion, vepra e kërkimit të Zotit, si u perceptua në veprën e Jan van Ruysbroek, Dionisio Cartujano dhe Tomás de Kempis.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 181-182</ref> Në [[Filozofia|filozofi]] u asistua në rilindjen e [[Neoplatonizmi]]t, të cilit i detyrohet interesi i rinovuar për të bukurën dhe lulëzimi i shprehjeve artistike që e panë Italinë si protagoniste. Dashuria për të bukurën dhe për harmoninë e kozmosit, domethënie të mara nga koncepti neoplatonik i shpirtit të botës, u dha zanafillën në fakt veprave të panumurta të artit të kësaj kohe. Rezulton ekzemplare në për këtë një frazë e [[Pietro Bembo]]-s, që në [[Shekulli XVI|Pesëqintën]] shkruante: «Prandaj është mendim shumë i vërtetë, për ne nga shkollat më të afermuara të antikitetit përcaktues të lënë, asgjë tjetër më e bukur se dashuria që flet për bukurinë». Rryma e re e kësaj kohe do të ishte [[Humanizmi]], më i interesuar për njeriun dhe natyrën se sa çështjet hyjnore dhe shpirtërore. Natyralizmi përfshiu të gjitha fushat e dijes dhe kështu flitej jo vetëm për shkencën natyrore, deri edhe për të drejtën natyrore, moralin natyror dhe, duke përfshirë besimin natyror, një besim që braktis gjithçka të mbinatyrshme (zbulesën, dogmën) për të qenë pasqyrimi besnik i pozicionit të qenies njerëzore në botë.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 182</ref> Humanizmi u themelua, si arti, në kundërvënie me kulturën mesjetare dhe rikthimin te antikiteti klasik; megjithatë, pjesa më e madhe e filozofisë rilindase evoluoi nga mesjeta në një linjë të vazhduar që arrin deri te [[Dekarti]], jo më kot skolastika mesjetare ishte themeluar në [[filozofia greke|filozofinë greke]] platonike dhe aristotelike.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 183</ref> Në këtë mënyrë, shumë humanistë përbuznin aristotelizmin skolastik se ishte skajshmërisht i teologjizuar dhe e pranuan [[Platoni]]-n deri dhe veprën e ndjekësve të tij të mëpasëm, të ashtuquajturit [[neoplatonizmi|neoplatonistë]], veçanërisht deri në terrenin e [[Stoicizmi|filozofisë stoike]] që, si ajo rilindase, projektohet më veçanërisht te qenia njerëzore si masë për të gjitha gjërat. Megjithatë, shumë autorë e përkrahën temën nga një pozicion sipërfaqësorë dhe pak rigoroz, pa u thelluar në aspektet onologjike dhe metafizike të klasikëve grekë, pa analizuar situatën e re intelektuale të qenies njerëzore të larguar nga Zoti, çështje që do të shkonte deri te [[Dekarti|kartezianizmi]].<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 183-184</ref> Mendimi humanist lindi në [[Italia|Itali]], vëçanërisht rreth Akademisë Platonike Fiorentine nën patronazhin e [[Cosimo de Medici]], që bashkoi mendimtarë si [[Marsilio Ficino]], [[Giovanni Pico della Mirandola]], [[Cristoforo Landino]], [[Angelo Poliziano]] dhe Benedetto Varchi. Të tjerë ecën më shumë drejt politikës, si [[Niccolo Machiavelli]], mbështetës i autoritarizmit monarkik si shenjë identiteti të kombeve-shtete të reja të lindura në këtë epokë; ose drejt natyralizmit, si [[Leonardo da Vinçi]] dhe Bernardino Telesio.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 184</ref> Në Francë, humanizmi pati një komponente më skeptike, të përfaqësuar nga [[Michel de Montaigne]] dhe Pierre Charron, ndërsa disa figura aderuan në reformën protestante, si Pierre de la Ramée dhe Henri Estienne.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 185</ref> Në Angli u shqua figura e [[Tomas More|Thomas More]], kancelar i [[Henriku VIII|Henrikut të VIII]], që i preu kokën pasi kundërshtoi reformën [[Anglikanizmi|anglikane]]; qe autor i ''[[Utopia]]'', mjedis i një shteti ideal me reminishenca platonike.<ref name="Julián Marías 2001">Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 186</ref> Por humanisti më i famshëm lindi në [[Holanda|Holandë]]: [[Erazmo Roterdami|Erazmi i Roterdamit]], që shkroi në latinisht, me një stil të gjallë dhe elegant, besnik i dogmës katolike, por me mendësi të hapur dhe mirëkuptuese, pasqyrim i shpirtit të mirëkuptimit; qe autor i ''[[Elozh marrëzisë]]'' (Latinisht: {{lang-la|Stultitiae Laus}}; Greqisht: Morias Enkomion ({{lang-el|Μωρίας Εγκώμιον}}) ([[1511]]).<ref name="Julián Marías 2001"/> Në Gjermani nuk u përhap shumë humanizmi me karakter të theksuar letrarë si në vendet e tjera evropiane dhe filozofia eci më shumë drejt mistikës spekulative, trashëgimtare e [[Meister Eckhart]]; figura të tjera e përzien këtë prirje me elemente të shkencave natyrore ose me [[alkimia|alkiminë]] dhe [[astrologjia|astrologjinë]], si [[Heinrich Cornelius Agrippa von Nettesheim]] dhe [[Paracelsi]]. Nga ana tjetër, [[Reforma protestante]] pati figura si [[Martin Luteri]], [[Ulrich Zwingli]], [[Philipp Melanchthon]], Sebastian Franck dhe Jakob Böhme.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 186-187</ref> Në Spanjë mendimi filozofik nuk u shkëput plotësisht me të shkuarën mesjetare dhe tregoi një interes të veçantë për gjuhësinë, si klasike ashtu dhe popullore (Antonio de Nebrija, Benito Arias Montano). Rryma skeptike përfaqësohej nga Francisco Sánchez, ndërsa humanizmi anti-skolastik —por trashëgimtar i traditës katolike— pati figura si Juan Luis Vives, i shqetësuar veçanërisht për moralin dhe edukimin. Nga ana tjetër, një reaksion skolastik mori zanafillë nga [[Kundërreforma|Kundrareforma]] tridentine që gjallëroi misticizmin dhe që u përkrahë nga figura si santa Teresa de Jesús dhe san Juan de la Cruz.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 185-186</ref> Nga ana tjetër, përveç humanizmit kishte rryma të tjera të mendimit që nëpërmjet rrugëve të ndryshme, në pamje të para të pa lidhura, konverguan në filozofinë karteziane dhe në themelet e filozofisë moderne: Një trashëgimtare e mendimit mesjetar, të përfaqësuar nga [[Nicolás de Cusa]] dhe skolastike spanjolle; tjetra qe më e shqetësuar për natyrën dhe do ti jepte origjinë shkencës së fizikës moderne.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 188</ref> Nicolás de Cusa, kardinal dhe peshkop i [[Bresanona]]-s, synonte të pajtonte doktrinën katolike me teorinë platonike, nëpërmjet një nocioni të Zotit të pafundëm dhe trashedent që i bashkohen e vërteta dhe realiteti (''De docta ignorantia'', [[1440]]).<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 189-192</ref> Skolastika spanjolle qe shumë e lidhur me Kundërreformën dhe u asociua veçanërisht me [[Urdhëri jezuit|urdhërin jezuait]]; ndikimi i [[Tomas Akuini]]t, përfaqësohej nga Francisco de Vitoria, Alfonso Salmerón, Luis de Molina dhe, vecanërisht, Francisco Suárez.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 197-201</ref> Studimi i natyrës, në terrenin filozofik i dha rëndësi figurës së [[Giordano Bruno]]-s, autor i një doktrine [[Panteizmi|panteiste]] për të cilën u dogj në turrën e druve për herezi, mbrojtës i arsyes dhe përvojës njerëzore si rruga e vetme për të njohur botën.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 192-193</ref> Patën gjithashtu ndikim edhe teoritë e reja të [[Nikola Koperniku]]t, [[Johannes Kepler]]-it dhe [[Galileo Galilei]]-t.<ref>Julián Marías: Historia de la filosofía: 2001, Alianza Editorial, Madrid, isbn 84-206-8183-0, fq. 193-194</ref> === E drejta === Në fushën e të drejtës humbi rëndësi metoda dialektike e traditës mesjetare, në favor të një interpretimi më të kujdesshëm historiko-filologjik të të drejtës romake. Për juristët rilindas objektivi qendror i qeverisjes ishte ai i mbajtjes së sigurisë publike dhe paqes së brendshme, duke ridimensionuar vlerën e {{lang-la|libertas}}, të të drejtës dhe drejtësisë në sens teorik. === Politika === Përmbysje të mëdha politike përfshinë si qytet-shtetet kryesore të gadishullit Apenin, që u zhvilluan në shtete rajonale duke u shtrirë në kurriz të fqinjëve, për më tepër pa arritur në bashkimin kombëtar, qoftë lindja e shteteve kombëtare evropiane në [[Spanja|Spanjë]], [[Franca|Francë]] dhe [[Anglia|Angli]]. Realiteti i ri bëri të zhvillohej [[diplomacia]], me vendosjen, brenda shekullit të XVI, të ambasadave të përhershme. === Feja === Njerëzit e Kishës së Rilindjes, mbi të gjitha të randut të lartë si [[Papa|papët]], [[Kardinali|kardinalët]] dhe [[Peshkopi|peshkopët]], modeluan sjelljen e vetë mbi etikën e shoqërisë laike, duke u dalluar pak nga tregëtarët e mëdhenjë dhe princat e epokës. Krishtërimi mbeti megjithatë një element vital në kulturën e epokës. == Referime == {{reflist|30em}} == Bibliografia == * {{cite book|author=AA.VV.|title=Diccionario de Arte II|year=2003|publisher=Spes|location=Barcelona|isbn=84-8332-391-5|lang=ca}} * {{cite book|author=AA.VV.|title=Diccionario de Historia|year=2003|publisher=Spes|location=Barcelona|lang=ca|isbn=84-8332-387-7}} * {{cite book|author=AA.VV.|title=Diccionario de Literatura|year=2003|publisher=Spes|location=Barcelona|lang=ca|isbn=84-8332-389-3}} * {{cite book|author=AA.VV.|title=Diccionario Enciclopédico Larousse|year=1990|publisher=Planeta|location=Barcelona|lang=ca|isbn=84-320-6070-4}} * {{cite book|author=AA.VV.|title=Arti në Italinë e Rilindjes|year=2008|publisher=Tandem Verlag GmbH|location=Këlni|lang=de|isbn=978-3-8331-5102-6}} * {{cite book|author=AA.VV.|title=Enciclopedia del Arte Garzanti|year=1991|publisher=Ediciones B|location=Barcelona|isbn=84-406-2261-9|lang=it}} * {{cite book|author=AA.VV.|title=Enciclopedia Salvat|year=1997|publisher=Salvat|location=Barcelona|lang=ca|isbn=84-345-9707-1}} * AA.VV., Tiziano, publisher Electa Artbook, 1998 * Aby Warburg, ''La rinascita del paganesimo antico'', Firence 1966 * {{cite book|author=Ana Abad Carlés|title=Historia del ballet y de la danza moderna|year=2004|publisher=Alianza Editorial|location=Madridi|lang=es|isbn=84-206-5666-6}} * Barbara Tuchman (1978) ''A Distant Mirror'', Knopf ISBN 0-394-40026-7. * Brotton, J., ''The Renaissance: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, 2006 ISBN 0-19-280163-5. * {{cite book|author=José María Albert de Paco|title=El arte de reconocer los estilos arquitectónicos|year=2007|publisher=Optima|location=Barcelona|lang=ca|isbn=978-84-96250-72-7}} * {{cite book|author=Isaac Asimov|title=Breve historia de la química|year=1975|publisher=Alianza|location=Madridi|lang=es|isbn=84-206-1580-3}} * {{cite book|author1=José María de Azcárate Ristori|author2=Alfonso Emilio Pérez Sánchez|author3=Juan Antonio Ramírez Domínguez|title=Historia del Arte|year=1983|publisher=Anaya|location=Madridi|lang=es|isbn=84-207-1408-9}} * {{cite book|author=Monroe C. Beardsley dhe John Hospers|title=Estética. Historia y fundamentos|year=1990|publisher=Cátedra|location=Madridi|lang=es|isbn=84-376-0085-5}} * {{cite book|author=Marie-Claire Beltrando-Patier|title=Historia de la música|lang=es|year=1996|publisher=Espasa|location=Madridi|isbn=84-239-9610-7}} * {{cite book|author=Valeriano Bozal|title=Historia de las ideas estéticas y de las teorías artísticas contemporáneas (vol. I)|year=2000|publisher=Visor|location=Madridi|lang=es|isbn=84-7774-580-3}} * {{cite book|author=Ian Chilvers|title=Diccionario de arte|year=2007|lang=es|publisher=Alianza Editorial|location=Madridi|isbn=978-84-206-6170-4}} * {{cite book|author=Umberto Eco|title=Historia de la belleza|year=2004|publisher=Lumen|location=Barcelona|lang=ca|isbn=84-264-1468-0}} * {{cite book|author=José Fernández Arenas|title=Arte efímero y espacio estético|year=1988|publisher=Anthropos|location=Barcelona|lang=ca|isbn=84-7658-078-9}} * {{cite book|author1=Hugh Honour|author2=John Fleming|title=Historia mundial del arte|year=2002|publisher=Akal|location=Madridi|lang=es|isbn=84-460-2092-0}} * {{cite book|author=Ehrenfried Kluckert|title=Kopshtet e mëdha të Evropës|year=2007|publisher=Ullmann|location=Këln|lang=de|isbn=978-3-8331-6225-1}} * {{cite book|author1=Mariantònia Lladó|author2=García Montserrat|title=Historia e shkurtër e letërsisë së përbotshme|year=1999|publisher=La Magrana|location=Barcelona|language=ca|isbn=84-8264-198-0}} * {{cite book|author=Julián Marías|title=Historia de la filosofía|year=2001|publisher=Alianza Editorial|location=Madridi|lang=es|isbn=84-206-8183-0}} * {{cite book|author1=Víctor Nieto Alcaide|author2=Alicia Cámara|title=El Quattrocento italiano|year=1989|publisher=Historia 16|lang=es|location=Madridi}} * {{cite book|author1=César Oliva|author2=Francisco Torres Monreal|title=Historia básica del arte escénico|year=2002|publisher=Cátedra|location=Madridi|lang=es|isbn=84-376-0916-X}} * {{cite book|author=John Onians|title=Atlas del arte|year=2008|publisher=Blume|location=Barcelona|lang=ca|isbn=978-84-9801-293-4}} * {{cite book|author=Diego Suárez Quevedo|title=El Renacimiento y Manierismo en Europa|year=1989|publisher=Historia 16|location=Madridi|lang=es}} * {{cite book|author=Władysław Tatarkiewicz|title=Historia de la estética III. La estética moderna 1400-1700|year=1991|publisher=Akal|location=Madridi|lang=es|isbn=84-7600-669-1}} * {{cite book|author=E. De Diego|title=Leonardo da Vinci|location=Madridi|publisher=Historia 16|lang=es|year=1996}} * {{cite book|author=Bruno Santi|title=Raffaello|publisher=Scala/Riverside|location=Milano|lang=it|year=1991}} * {{cite book|author=Lutz Heusinger|title=Michelangelo|location=Firence|publisher=Scala/ Riverside|year=1989|lang=it}} * {{cite book|author=Fernando Checa|title=Pintura y escultura del Renacimiento en España 1450-1600|publisher=Cátedra|year=1983|lang=es|isbn=978-84-376-0404-6}} * Konrad Burdach, ''Riforma, Rinascimento, Umanesimo'', Sansoni, Firence 1986. * Konrad Burdach, ''Dal Medioevo alla Riforma'', Brünn 1913. * Konrad Burdach, ''Significato ed origine delle parole "Rinascimento" e "Riforma"'', Reimer, Berlin 1910. * Eugenio Garin ''L'umanesimo italiano. Filosofia e vita civile nel Rinascimento'', Bari 1954. * Eugenio Garin, ''Medioevo e Rinascimento. Studi e ricerche'', Laterza, 2005. * Eugenio Garin, ''Interpretazioni del Rinascimento'', Storia e Letteratura, 2009. * Bernard Berenson, ''The Italian Painters of the Renaissance'' [[Londra|Londër]] 1962. * Jacob Burckhardt, ''Die Kultur der Renaissance in Italien'', Bazel 1860. * {{cite book|author=[[Benedetto Croce]]|title=Gli dei antichi nella tradizione mitologica del Medioevo e del Rinascimento, in ''La parola del passato''|volume=I|year=1964|pages=273–85|lang=it}} * {{cite book|author=Pasquale Sabbatino|title=''La bellezza di Elena. L'imitazione nella letteratura e nelle arti figurative del Rinascimento''|location=Firence|publisher=Olschki|year=1997|isbn=88-222-4503-2|lang=it}} * {{cite book|author1=Pierluigi De Vecchi|author2=Elda Cerchiari|title=''I tempi dell'arte''|volume=2|publisher=Bompiani|location=Milano|year=1999|ISBN=88-451-7212-0|lang=it}} * {{cite book|last=Netzley|first=Patricia D|title=''Life During the Renaissance.''|url=https://archive.org/details/lifeduringrenais00netz|location=San Diego|publisher=Lucent Books, Inc.|year=1998|lang=en}} * {{cite book|last1=Hause|first1=S.|last2=Maltby|first2=W.|year=2001|title=''A History of European Society. Essentials of Western Civilization'', Vol. 2|page=217|location=Belmont, CA|publisher=Thomson Learning, Inc.|lang=en}} * "Renaissance And Reformation France" Mack P. Holt. * {{cite book|author=Guido Carocci|title=I dintorni di Firenze, Vol. II|publisher=Galletti e Cocci|location=Firence|year=1907|lang=it}} * {{cite book|lang=en|last=Stephens|first=J.|title=''Individualism and the cult of creative personality'', ''The Italian Renaissance''|location=Nju-Jork|year=1990}} * {{cite book|author1=P. Murray|author2=L. Murray|year=1963|title=''The Art of the Renaissance''|url=https://archive.org/details/artrenaissance00murr|location=London|publisher=Thames & Hudson (World of Art)|ISBN=978-0-500-20008-7|lang=en}} * {{cite book|last=Gay|first=Peter|title=''Style in History''|url=https://archive.org/details/styleinhistory0000gayp_y8f2|location=Nju-Jork|publisher=Basic Books|year=1974|lang=en}} * {{cite journal|last=Starn|first=Randolph|title="A Postmodern Renaissance?"|journal=Renaissance Quarterly|year=2007|issue=60|pages=1–24|url=http://muse.jhu.edu/journals/ren/summary/v060/60.1starn.html|lang=en}} * {{cite book|last=Walker|first=Paul Robert|title=''The Feud that sparked the Renaissance: How Brunelleschi and Ghiberti Changed the Art World''|url=https://archive.org/details/feudthatsparkedr0000walk|location=Nju-Jork|publisher=Perennial-Harper Collins|year=2003|lang=en}} * {{cite book|author1=Merle Severy|author2=Thomas B. Allen|author3=Ross Bennett|author4=Jules B. Billard|author5=Russell Bourne|author6=Edward Lanoutte|author7=David F. Robinson|author8=Verla Lee Smith|title=The Renaissance – Maker of Modern Man|url=https://archive.org/details/renaissancemaker00sett|publisher=National Geographic Society|year=1970|isbn=0-87044-091-8|lang=en}} * {{cite book|author=Jerry Brotton|title=The Renaissance Bazaar|url=https://archive.org/details/renaissancebazaa0000brot|year=2002|publisher=Oxford University Press|lang=en}} * {{cite book|last=Kirshner|first=Julius|chapter=4. ''Family and Marriage: A socio-legal perspective''|url=https://books.google.com/books?id=x9grA0fWpDMC&pg=PA89|title=''Italy in the Age of the Renaissance: 1300–1550''|editor=John M. Najemy|publisher=Oxford University Press|year=2004|accessdate=10 maj 2007|lang=en}} * {{cite book|author=Jacob Burckhardt|title=''The Civilization of the Renaissance in Italy''|year=1860|url=https://books.google.com/books?id=kLkNAAAAIAAJ&pg=PA1|lang=en}} * {{cite book|last=Skinner|first=Quentin|title=''The Foundations of Modern Political Thought''|year=1978|url=https://archive.org/details/nlsiu.320.509.ski.I.32646|publisher=Cambridge University Press|lang=en}} * {{cite book|last=Stark|first=Rodney|title=''The Victory of Reason''|url=https://archive.org/details/victoryofreasonh00star|location=Nju-Jork|publisher=Random House|year=2005|lang=en}} * {{cite book|author1=J. Martin|author2=D. Romano|title=''Venice Reconsidered''|url=https://archive.org/details/venicereconsider0000unse|location=Baltimore|publisher=Johns Hopkins University|year=2000|lang=en}} == Shiko edhe == * [[Arti i Rilindjes]] * [[Firencia]] * [[Manierizmi]] * [[Shekulli XV]] * [[Shekulli XVI]] * [[Humanizmi]] == Lidhje të jashtme == * [http://womenshistory.about.com/library/bio/blbio_list_medieval.htm Notable Medieval and Renaissance Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401211543/http://womenshistory.about.com/library/bio/blbio_list_medieval.htm |date=1 prill 2016 }} * [http://www.vam.ac.uk/vastatiçmicrosites/british_galleries/bg_styles/Style01a/index.html Renaissance Style Guide]{{Lidhje e vdekur}} * [http://www.compart-multimedia.com/virtuale/us/florence/florence.htm Florence: 3D Panoramas of Florentine Renaissance Sites(English/Italian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050702080745/http://www.compart-multimedia.com/virtuale/us/florence/florence.htm |date=2 korrik 2005 }} *[https://web.archive.org/web/20081218130540/http://renaissancethorne.wetpaint.com/ Interactive Glossary of Terms Relating to the Renaissance] * [http://www.renaissanceconnection.org/main.cfm Multimedia Exploration of the Renaissance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210312030623/http://www.renaissanceconnection.org/main.cfm |date=12 mars 2021 }} * [http://www.activehistory.co.uk/Miscellaneous/free_stuff/renaissance/frameset.htm Virtual Journey to Renaissance Florence] * [http://www.learner.org/interactives/renaissance/ Exhibits Collection – Renaissance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217202734/http://www.learner.org/interactives/renaissance/ |date=17 dhjetor 2019 }} * [http://www.elrelojdesol.com/leonardo-da-vinci/gallery-english/index.htm Leonardo da Vinci, Gallery of Paintings and Drawings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171005094258/http://www.elrelojdesol.com/leonardo-da-vinci/gallery-english/index.htm |date=5 tetor 2017 }} * [http://www.museobagattivalsecchi.org/ The Bagatti Valsecchi Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622143839/http://www.museobagattivalsecchi.org/ |date=22 qershor 2013 }} * [http://www.all-art.org/history214_contents_Renaissance.html Renaissance in the "History of Art"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210312030613/http://www.all-art.org/history214_contents_Renaissance.html |date=12 mars 2021 }} * [http://www.rensoc.org.uk/ The Society for Renaissance Studies] * [http://www.rai.tv/dl/RaiTV/programmi/media/ContentItem-2d8d2393-5a6b-40de-afe4-f1147fa14a13.html BIGnomi - Il Rinascimento] - Alex Zanardi * [https://web.archive.org/web/20120102232629/http://bivio.signum.sns.it/ BIVIO, tekste dhe imazhe të humanizmit dhe të rilindjes], projekt i lindur nga bashkëpunimi midis Istituto di Studi sul Rinascimento dhe Signum - Centro di ricerche informatiche per le discipline umanistiche e Shkollës normale superiore të Pizës. * [https://web.archive.org/web/20090130023451/http://imagohistoriae.signum.sns.it/ Imago Historiae - La biblioteca digitale dei testi degli storici italiani dell'Umanesimo e del Rinascimento], progetto nato dalla collaborazione tra l'Istituto di Studi sul Rinascimento, Signum - Centro di ricerche informatiche per le discipline umanistiche della Scuola normale superiore di Pisa e Ministero per i Beni e le Attività Culturali, Direzione Generale per i Beni Librari e gli Istituti Culturali. * {{cito web|url=http://www.rensoc.org.uk/|title=Society for Renaissance Studies|language=en}} * {{cito web|url=http://www.elapsus.it/home1/index.php/arte/artisti/685-le-pittrici-del-rinascimento|title=Le Pittrici del Rinascimento|language=it}} [[Kategoria:Rilindje]] [[Kategoria:Arte]] [[Kategoria:Shekulli XV]] [[Kategoria:Shekulli XVI]] 8tyvv2hao2pc0ka1yzef4rpoemfcp5n Mesjeta 0 20766 3002373 2941701 2026-06-27T20:29:52Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002373 wikitext text/x-wiki [[File:JuengeresMathildenkreuz.jpg|lidhja=https://en.wikipedia.org/wiki/File:JuengeresMathildenkreuz.jpg|parapamje|Kryqi i Mathildës, një gemmata thelbësore e bërë për Mathildën, Abbesën e Essenit (973–1011), e cila shfaqet e gjunjëzuar para Virgjëreshës dhe Fëmijës në pllakën e smaltit.Thesari i Katedrales së Essenit, [[Gjermania|Gjermani]].]] '''Mesjeta''' ose '''periudha mesjetare''' në [[Historia e Evropës|historinë e Evropës]], zgjati afërsisht nga fundi i shekullit të 5-të deri në fund të shekullit të 15-të, ngjashëm me periudhën post-klasike të historisë globale. Filloi me [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|rënien e Perandorisë Romake Perëndimore]] dhe kaloi në [[Rilindja|Rilindjen]] dhe [[Zbulimet e medha gjeografike|Epokën e Zbulimeve]]. Mesjeta është periudha e mesme e tre ndarjeve tradicionale të historisë perëndimore: [[antikiteti klasik]], periudha mesjetare dhe periudha moderne. Periudha mesjetare në vetvete ndahet në [[Mesjeta e hershme|Mesjetën e hershme]], [[Mesjeta e lartë|Mesjetën e Lartë]] dhe në [[Mesjeta e vonë|Mesjetën e Vonë]]. == Përmbledhje == [[Shpopullimi|Rënia e popullsisë]], kundërurbanizimi, rënia e autoritetit të centralizuar, pushtimet dhe shpërnguljet masive të [[Fisi|fiseve]], të cilat kishin filluar në [[Antikiteti i vonë|antikitetin e vonë]], vazhduan në mesjetën e hershme. Lëvizjet në shkallë të gjerë të periudhës së [[Invazionet barbare|migrimit]], duke përfshirë popuj të ndryshëm gjermanikë, formuan mbretëri të reja në atë që mbeti nga Perandoria Romake Perëndimore. Në shekullin e VII, [[Afrika veriore|Afrika e Veriut]] dhe Lindja e Mesme - së fundmi pjesë e [[Perandoria Bizantine|Perandorisë Romake (ose Bizantine) Lindore]] - ranë nën sundimin e [[Hilafeti Emevi|Kalifatit Umajad]], një perandori islame, pas pushtimit nga [[Rashidun|pasardhësit e Muhamedit]] . Megjithëse pati ndryshime thelbësore në shoqëri dhe në strukturat politike, ndarja me antikitetin klasik nuk ishte e plotë. Perandoria Bizantine ende e madhe, vazhdimësia e drejtpërdrejtë e [[Roma e lashtë|Romës]], mbijetoi në Mesdheun Lindor dhe mbeti një fuqi e madhe. Ligji laik u avancua shumë nga ''Kodi i Justinianit'' . Në Perëndim, shumica e mbretërive përfshinin institucione ekzistuese romake, ndërsa peshkopata dhe manastire të reja u themeluan ndërsa krishterimi u zgjerua në Evropë. Frankët, nën dinastinë Karolingiane, krijuan shkurtimisht Perandorinë Karolingiane gjatë shekullit të 8-të dhe fillimit të shekullit të 9-të. Ajo mbuloi pjesën më të madhe të Evropës Perëndimore, por më vonë iu nënshtrua presioneve të luftërave të brendshme civile të kombinuara me pushtimet e jashtme: [[vikingët]] nga veriu, maxharët nga lindja dhe saraçenët nga jugu. Gjatë Mesjetës së Lartë, e cila filloi pas vitit 1000, popullsia e Evropës u rrit shumë pasi inovacionet teknologjike dhe bujqësore lejuan që tregtia të lulëzonte dhe ndryshimet klimatike të periudhës së ngrohtë mesjetare lejuan rritjen e rendimenteve të të korrave. [[Shoqëria feudale|Manorializmi]], organizimi i fshatarëve në fshatra që u detyroheshin [[Adel|fisnikëve]] qiranë dhe shërbimet e punës, dhe [[feudalizmi]], struktura politike ku [[Kalorësi|kalorësit]] dhe fisnikët e statusit më të ulët u detyroheshin shërbimin ushtarak zotërinjve të tyre në këmbim të së drejtës për të marrë qira nga tokat dhe pallatet. dy nga mënyrat e organizimit të shoqërisë në Mesjetën e Lartë. Kjo periudhë pa edhe ndarjen formale të kishave [[Kisha katolike|katolike]] dhe [[Kisha Ortodokse Lindore|ortodokse]], me skizmën Lindje-Perëndim të vitit 1054 . [[Kryqëzatat]], të cilat filluan në 1095, ishin përpjekje ushtarake nga të krishterët e Evropës Perëndimore për të rimarrë kontrollin e Tokës së Shenjtë nga [[myslimanët]], dhe gjithashtu kontribuan në zgjerimin e të ashtuquajturit krishterim latin në rajonin Baltik dhe [[Gadishulli Iberik|Gadishullin Iberik]] . Mbretërit u bënë krerët e [[Shteti kombëtar|shteteve kombëtare]] të centralizuara, duke reduktuar krimin dhe dhunën, por duke e bërë më të largët idealin e një të ashtuquajturi krishterim të bashkuar. Në Perëndim, jeta intelektuale u karakterizua nga [[Skolastika|skolasticizmi]], një filozofi që theksonte bashkimin e besimit me arsyen, dhe nga themelimi i [[Universiteti|universiteteve]] . Teologjia e [[Tomas Akuinas|Thomas Aquinas]], pikturat e [[Gjoto|Xhotos]], poezia e [[Dante Aligieri|Dantes]] dhe [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]], udhëtimet e [[Marko Polo|Marco Polo]] dhe arkitektura gotike e katedraleve si Chartres shënojnë fundin e kësaj periudhe. Mesjeta e vonë u shënua nga vështirësi dhe fatkeqësi, duke përfshirë urinë, murtajën dhe luftën, të cilat pakësuan ndjeshëm popullsinë e Evropës; ndërmjet viteve 1347 dhe 1350, Vdekja e Zezë vrau rreth një të tretën e evropianëve. Polemika, [[herezia]] dhe skizma perëndimore brenda Kishës Katolike paralelizuan konfliktin ndërshtetëror, grindjet civile dhe revoltat fshatare që ndodhën në mbretëri. Zhvillimet kulturore dhe teknologjike transformuan shoqërinë evropiane, duke përfunduar mesjetën e vonë dhe duke filluar periudhën e hershme moderne . == Terminologjia == Mesjeta është një nga tre periudhat kryesore në skemën më të qëndrueshme për analizimin [[Historia e Evropës|e historisë evropiane]] : [[Historia e lashtë|Antikiteti]], Mesjeta dhe Periudha Moderne .<ref name="Power304">Power ''Central Middle Ages'' p. 3</ref> Një term i ngjashëm shfaqet për herë të parë në latinisht në 1469 si {{Lang|la|media tempestas}} ose "sezonin e mesëm".<ref>Miglio "Curial Humanism" ''Interpretations of Renaissance Humanism'' p. 112</ref> Në përdorimin e hershëm, kishte shumë variante, duke përfshirë {{Lang|la|medium aevum}} , ose "mosha e mesme", e regjistruar për herë të parë në 1604,<ref>Albrow ''Global Age'' p. 205 (note 19)</ref> dhe {{Lang|la|media saecula}} , ose "shekujt e mesëm", regjistruar për herë të parë në 1625.<ref name="Murray4">Murray "Should the Middle Ages Be Abolished?" ''Essays in Medieval Studies'' p. 4</ref> Mbiemri "mesjetar" dhe "mesjetare"<ref name="Random1194">Flexner (ed.) ''Random House Dictionary'' p. 1194</ref><ref>"Mediaeval" ''Compact Edition of the Oxford English Dictionary''</ref> që do të thotë diçka që i përket mesjetës, rrjedh nga {{Lang|la|medium aevum}} .<ref name="Random1194" /> Shkrimtarët mesjetarë e ndanë historinë në periudha të tilla si " Gjashtë epoka " ose " Katër Perandoritë ", dhe e konsideruan kohën e tyre si të fundit para fundit të botës.<ref>Mommsen "Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'" ''Speculum'' p. 238</ref> Koncepti i të jetuarit në një "moshë të mesme" ishte i huaj për ta, dhe ata i referoheshin vetes si " {{Lang|la|nos moderni}} ". ", ose "ne njerëzit modernë".<ref>Singman ''Daily Life'' p. x</ref> Në konceptin e tyre, epoka e tyre filloi kur Krishti i solli dritën njerëzimit dhe e krahasoi dritën e epokës së tyre me errësirën shpirtërore të periudhave të mëparshme. Humanisti dhe poeti italian [[Françesko Petrarka|Petrarch]] (v. 1374) ishte i pari që rishikoi metaforën. Ai ishte i bindur se një periudhë rënieje kishte filluar kur perandorët me origjinë joitaliane morën pushtetin në Perandorinë Romake dhe e përshkroi atë si një epokë "errësirë". Koncepti i tij u zhvillua më tej nga humanistët si [[Xhovani Bokaço|Giovanni Boccaccio]] (v. 1375) dhe Filippo Villani të cilët theksuan "rilindjen" e kulturës në epokën e tyre pas një periudhe të gjatë errësirë kulturore.<ref>Mommsen "Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'" ''Speculum'' pp. 228–238</ref> Leonardo Bruni ishte historiani i parë që përdori periodizimin trepalësh në ''Historinë e Popullit të Firences'' (1442), me një periudhë të mesme "midis rënies së Perandorisë Romake dhe ringjalljes së jetës së qytetit diku në fund të shekullit të njëmbëdhjetë dhe të dymbëdhjetë".<ref name="Hankins_xvii">Hankins ''Introduction to History of the Florentine people by Leonardo Bruni'' pp. xvii–xviii</ref> Periodizimi trepalësh u bë standard pasi historiani gjerman i shekullit të 17-të Christoph Cellarius e ndau historinë në tre periudha: antike, mesjetare dhe moderne.<ref name="Murray4">Murray "Should the Middle Ages Be Abolished?" ''Essays in Medieval Studies'' p. 4</ref> Pika e fillimit më e zakonshme për Mesjetën është rreth vitit 500,<ref>"[https://www.dictionary.com/browse/middle-ages Middle Ages]" Dictionary.com</ref> me datën 476-viti kur u rrëzua perandori i fundit romak perëndimor-për herë të parë u përdor nga Bruni.<ref name="Hankins_xvii">Hankins ''Introduction to History of the Florentine people by Leonardo Bruni'' pp. xvii–xviii</ref> Datat e mëvonshme të fillimit përdoren ndonjëherë në pjesët e jashtme të Evropës.<ref>For example, Scandinavia in Helle, Kouri, and Olesen (ed.) ''Cambridge History of Scandinavia Part 1'' where the start date is 1000 (on page 6) or Russia in Martin ''Medieval Russia 980–1584''</ref> Për Evropën në tërësi, viti 1500 shpesh konsiderohet të jetë fundi i Mesjetës,<ref>See the title of Epstein ''Economic History of Later Medieval Europe 1000–1500'' or the end date used in Holmes (ed.) ''Oxford History of Medieval Europe''</ref> por nuk ka një datë përfundimtare të rënë dakord universalisht. Në varësi të kontekstit, ndonjëherë përdoren ngjarje të tilla si pushtimi i Kostandinopojës nga turqit në 1453, udhëtimi i parë i [[Kristofor Kolombi|Kristofor Kolombit]] në [[Amerika|Amerikë]] në 1492, ose [[Reformat protestante|Reformimi Protestant]] në 1517.<ref name="Davies291">Davies ''Europe'' pp. 291–293</ref> Historianët anglezë shpesh përdorin Betejën e Fushës së Bosworth në 1485 për të shënuar fundin e periudhës.<ref>See the title of Saul ''Companion to Medieval England 1066–1485'' and websites at [https://www.english-heritage.org.uk/learn/story-of-england/medieval/ English Heritage] and [https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/overview_middleages_01.shtml BBC History]</ref> Për Spanjën, datat e përdorura zakonisht janë vdekja e mbretit [[Ferdinand II i Aragonit|Ferdinand II]] në 1516, vdekja e Mbretëreshës Isabella I të Kastiljes në 1504, ose [[Lufta në Granada|pushtimi i Granadës]] në 1492.<ref>Kamen ''Spain 1469–1714'' p. 29</ref> Historianët nga vendet [[Gjuhët neolatine|që flasin]] romanisht priren ta ndajnë mesjetën në dy pjesë: një periudhë më të hershme "të lartë" dhe më vonë "të ulët". Historianët anglishtfolës, duke ndjekur homologët e tyre gjermanë, në përgjithësi e ndajnë mesjetën në tre intervale: "Early", "High" dhe "Late".<ref name="Power304">Power ''Central Middle Ages'' p. 3</ref> Në shekullin e 19-të, e gjithë Mesjeta shpesh quhej "Epoka e Errët ", por me miratimin e këtyre nënndarjeve, përdorimi i këtij termi u kufizua në Mesjetën e Hershme në fillim të shekullit të 20-të.<ref name="mommsen226">Mommsen "Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'" ''Speculum'' p. 226</ref> == Periodizimi == Periudha e mesjetës ndahet në tri nën periudha më të shkurtra e që janë: # [[Mesjeta e hershme]] # [[Mesjeta klasike]] # [[Mesjeta e vonë]] == Shih edhe == * [[Antikiteti klasik|Antikiteti]] * [[Kryqëzatat]] * [[Historia e Evropës]] * [[Historia e Ballkanit]] * [[Universitetet mesjetare]] * [[Humanizmi dhe Renesansa]] == Literatura == {{div col}} * {{cite book|author=Adams, Laurie Schneider|title=A History of Western Art|url=https://archive.org/details/historyofwestern0003adam|publisher=McGraw Hill|location=Boston, MA|year=2001|isbn=0-07-231717-5|edition=Third}} * {{cite book|author=Albrow, Martin|title=The Global Age: State and Society Beyond Modernity|year=1997|publisher=Stanford University Press|location=Stanford, CA|isbn=0-8047-2870-4|url=https://archive.org/details/globalagestateso0000albr}} * {{cite book|author=Backman, Clifford R.|title=The Worlds of Medieval Europe|url=https://archive.org/details/worldsofmedieval00back|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|year=2003|isbn=978-0-19-512169-8}} * {{cite book|author=Barber, Malcolmtitle=The Two Cities: Medieval Europe 1050–1320|publisher=Routledge|location=London|year=1992|isbn=0-415-09682-0|url=https://archive.org/details/twocitiesmedieva0000barb_u4c2}} * {{cite book|author=Barber, Richard|title=Edward, Prince of Wales and Aquitaine: A Biography of the Black Prince|publisher=Scribner|location=New York|year=1978|isbn=0-684-15864-7|url=https://archive.org/details/edwardprinceofwa00barb}} * {{cite book|author=Benton, Janetta Rebold|title=Art of the Middle Ages|url=https://archive.org/details/artofmiddleages00bent|year=2002|publisher=Thames & Hudson|series=World of Art|location=London|isbn=0-500-20350-4}} * {{cite book|author=Bitel, Lisa M.|title=Women in Early Medieval Europe, 400–1100|url=https://archive.org/details/womeninearlymedi0000bite|year=2002|publisher=Cambridge University Press|series=Cambridge Medieval Textbooks|location=Cambridge, UK|isbn=978-0-521-59773-9}} * {{cite web|author=British Library Staff|publisher=British Library|url=http://www.bl.uk/catalogues/istc/index.html|title=Incunabula Short Title Catalogue|date=8 janar 2008|access-date=8 prill 2012|archive-date=12 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110312185857/http://www.bl.uk/catalogues/istc/index.html|url-status=dead}} * {{cite book|author=Brown, Peter|title=The World of Late Antiquity AD 150–750|publisher=W. W. Norton & Company|location=New York|year=1989|isbn=0-393-95803-5|series=Library of World Civilization|url=https://archive.org/details/worldoflateantiq0000brow}} * {{cite encyclopedia|author=Brown, Thomas|title=The Transformation of the Roman Mediterranean, 400–900|encyclopedia=The Oxford Illustrated History of Medieval Europe|editor=Holmes, George|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|year=1998|isbn=0-19-285220-5|pages=1–62}} * {{cite book|author=Chazan, Robert|title=The Jews of Medieval Western Christandom, 1000–1500|url=https://archive.org/details/jewsofmedievalwe0000chaz|publisher=Cambridge University Press|series=Medieval Textbooks|location=Cambridge|year=2006|isbn=978-0-521-84666-0}} * {{cite book|author=Colish, Marcia L.|title=Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition 400–1400|url=https://archive.org/details/medievalfoundati0000coli|publisher=Yale University Press|location=New Haven, CT|year=1997|isbn=0-300-07852-8}} * {{cite book|author=Collins, Roger|title=Early Medieval Europe: 300–1000|publisher=St. Martin's Press|location=New York|year=1999|isbn=0-312-21886-9|edition=Second}} * {{cite book|author=Cosman, Madeleine Pelner|title=Medieval Wordbook: More the 4,000 Terms and Expressions from Medieval Culture|url=https://archive.org/details/medievalwordbook0000cosm|year=2007|publisher=Barnes & Noble|location=New York|isbn=978-0-7607-8725-0}} * {{cite book|author=Cunliffe, Barry|title=Europe Between the Oceans: Themes and Variations 9000 BC–AD 1000|url=https://archive.org/details/europebetweenoce0000cunl|publisher=Yale University Press|location=New Haven, CT|year=2008|isbn=978-0-300-11923-7}} * {{cite book|author=Curta, Florin|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500–1300), ''Volume I''|publisher=Brill|location=Leiden, NL|series=Brill's Companion to European History|volume=19|year=2019|isbn=978-90-04-41534-8}} * {{cite book|author=Epstein, Steven A.|title=An Economic and Social History of Later Medieval Europe, 1000–1500|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=2009|isbn=978-0-521-70653-7|url=https://archive.org/details/economicsocialhi0000epst}} * {{cite encyclopedia|author=Fößel, Amalie|title=The Political Traditions of Female Rulership in Medieval Europe|encyclopedia=The Oxford Handbook of Women and Gender in Medieval Europe|editor1=Bennett, Judith M.|editor2=Karras, Ruth Mazo|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|year=2016|isbn=978-0-19-877938-4|pages=68–83}} * {{cite book|author=Gainty, Denis|author2=Ward, Walter D.|title=Sources of World Societies: Volume 2: Since 1500|location=Boston, MA|publisher=Bedford/St. Martin's|year=2009|isbn=0-312-68858-X|url=https://archive.org/details/sourcesofworldso0000unse}} * {{cite book|author1=Gies, Joseph|author2=Gies, Frances|title=Life in a Medieval City|url=https://archive.org/details/lifeinmedievalci0000gies_l4y2|publisher=Thomas Y. Crowell|location=New York|year=1973|isbn=0-8152-0345-4}} * {{cite book|author=Grant, Edward|author-link=Edward Grant|title=God and Reason in the Middle Ages|url=https://archive.org/details/godreasoninmiddl0000gran|location=Cambridge, UK|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=978-0-521-80279-6}} * {{cite book|author=Grant, Edward|title=Planets, Stars, & Orbs: The Medieval Cosmos, 1200–1687|location=Cambridge, UK|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=978-0-521-43344-0}} * {{cite book|author=Hamilton, Bernard|title=Religion in the Medieval West|url=https://archive.org/details/religioninmediev0002edhami|publisher=Arnold|location=London|year=2003|isbn=0-340-80839-X|edition=Second}} * {{cite book|author=Heather, Peter|title=The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians|url=https://archive.org/details/fallofromanempir0000heat|publisher=Oxford University Press|year=2006|location=Oxford, UK|isbn=978-0-19-532541-6}} * {{cite book|author=Henderson, George|title=Early Medieval|year=1977|edition=Revised|publisher=Penguin|location=New York|oclc=641757789}} * {{cite book|editor=Holmes, George|title=The Oxford History of Medieval Europe|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|year=1988|isbn=0-19-285272-8}} * {{cite book|author=Ilardi, Vincent|title=Renaissance Vision from Spectacles to Telescopes|url=https://archive.org/details/bub_gb_peIL7hVQUmwC|publisher=American Philosophical Society|location=Philadelphia|year=2007|isbn=978-0-87169-259-7}} * {{cite book|author=James, Edward|title=Europe's Barbarians: AD 200–600|publisher=Pearson Longman|location=Harlow, UK|isbn=978-0-582-77296-0|year=2009|series=The Medieval World}} * {{cite book|author=Jordan, William C.|title=Europe in the High Middle Ages|publisher=Viking|year=2003|location=New York|isbn=978-0-670-03202-0|series=Penguin History of Europe|url=https://archive.org/details/europeinhighmidd00jord}} * {{cite book|author1=Kaufmann, J. E.|author2=Kaufmann, H. W.|title=The Medieval Fortress: Castles, Forts and Walled Cities of the Middle Ages|url=https://archive.org/details/medievalfortress0000kauf|publisher=Da Capo Press|location=Cambridge, MA|isbn=0-306-81358-0|year=2001|edition=2004}} * {{cite book|author=Keen, Maurice|title=The Pelican History of Medieval Europe|publisher=Penguin Books|location=London|orig-year=1968|year=1988|isbn=0-14-021085-7|url=https://archive.org/details/pelicanhistoryof00keen}} * {{cite web|author=Knox, E. L.|url=http://www.boisestate.edu/courses/latemiddleages/renaissance/historyren.shtml|title=History of the Idea of the Renaissance|work=Europe in the Late Middle Ages|access-date=25 dhjetor 2012|publisher=Boise State University|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203005134/http://www.boisestate.edu/courses/latemiddleages/renaissance/historyren.shtml|archive-date=3 shkurt 2012|url-status=dead}} * {{cite book|author=Lasko, Peter|author-link=Peter Lasko|title=Ars Sacra, 800–1200|url=https://archive.org/details/arssacra800120000unse|series=Penguin History of Art (now Yale)|year=1972|publisher=Penguin|location=New York|isbn=0-14-056036-X}} * {{cite book|author=Lawrence, C.H|title=Medieval Monasticism: Forms of Religious Life in Western Europe in the Middle Ages|url=https://archive.org/details/medievalmonastic0000lawr_n3c1|publisher=Longman|edition=Third|location=Harlow, UK|isbn=0-582-40427-4|year=2001}} * {{cite book|author=Lightbown, Ronald W.|title=Secular Goldsmiths' Work in Medieval France: A History|url=https://archive.org/details/seculargoldsmith0000ligh|series=Reports of the Research Committee of the Society of Antiquaries of London|publisher=Thames and Hudson|location=London|isbn=0-500-99027-1|year=1978}} * {{cite journal|author1=Lindberg, David C.|author2=Numbers, Ronald L.|title=Beyond War and Peace: A Reappraisal of the Encounter between Christianity and Science|url=https://archive.org/details/sim_church-history_1986-09_55_3/page/338|journal=Church History|volume=55|issue=3|pages=338–354|year=1986|doi=10.2307/3166822|jstor=3166822}} * {{cite encyclopedia|author=Lindberg, David C.|title=The Medieval Church Encounters the Classical Tradition: Saint Augustine, Roger Bacon, and the Handmaiden Metaphor|editor1=Lindberg, David C.|editor2=Numbers, Ronald L.|encyclopedia=When Science & Christianity Meet|location=Chicago, IL|publisher=University of Chicago Press|year=2003|isbn=0-226-48214-6}} * {{cite book|author=Lock, Peter|title=Routledge Companion to the Crusades|publisher=Routledge|location=New York|year=2006|isbn=0-415-39312-4}} * {{cite encyclopedia|author=Loyn, H. R.|title=Avignon|encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia|publisher=Thames and Hudson|editor=Loyn, H. R.|location=London|year=1989|isbn=0-500-27645-5|page=45}} * {{cite encyclopedia|author=Loyn, H. R.|title=Famine|encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia|publisher=Thames and Hudson|editor=Loyn, H. R.|location=London|year=1989|isbn=0-500-27645-5|pages=127–128}} * {{cite encyclopedia|author=Loyn, H. R.|title=Great Schism|encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia|publisher=Thames and Hudson|editor=Loyn, H. R.|location=London|year=1989|isbn=0-500-27645-5|page=153}} * {{cite encyclopedia|author=Loyn, H. R.|title=Hundred Years' War|encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia|publisher=Thames and Hudson|editor=Loyn, H. R.|location=London|year=1989|isbn=0-500-27645-5|page=176}} * {{cite encyclopedia|author=Loyn, H. R.|title=Jews|encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia|publisher=Thames and Hudson|editor=Loyn, H. R.|location=London|year=1989|isbn=0-500-27645-5|pages=190–192}} * {{cite encyclopedia|author=Loyn, H. R.|title=Knights of the Temple (Templars)|encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia|publisher=Thames and Hudson|editor=Loyn, H. R.|location=London|year=1989|isbn=0-500-27645-5|pages=201–202}} * {{cite encyclopedia|author=Loyn, H. R.|title=Scholasticism|encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia|publisher=Thames and Hudson|editor=Loyn, H. R.|location=London|year=1989|isbn=0-500-27645-5|pages=293–294}} * {{cite book|author=Martin, Janet|title=Medieval Russia 980–1584|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=1993|series=Cambridge Medieval Textbooks|isbn=0-521-36832-4}} * {{cite encyclopedia|title=Mediaeval|encyclopedia=The Compact Edition of the Oxford English Dictionary: Complete Text Arranged Micrographically: Volume I A–0|page=M290|publisher=Oxford University Press|location=Glasgow|year=1971|lccn=72177361|oclc=490339790}} * {{cite dictionary|url=http://dictionary.reference.com/browse/Middle%20Ages|title=Middle Ages|dictionary=Dictionary.com|year=2004|access-date=7 prill 2012}} * {{cite encyclopedia|author=Miglio, Massimo|title=Curial Humanism seen through the Prism of the Papal Library|editor=Mazzocco, Angelo|encyclopedia=Interpretations of Renaissance Humanism|publisher=Brill|year=2006|pages=97–112|location=Leiden|isbn=978-90-04-15244-1|series=Brill's Studies in Intellectual History}} * {{cite book|author=McCormick, Michael|title=Origins of the European Economy: Communications and Commerce, AD 300–900|url=https://archive.org/details/originsofeuropea0000mcco|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=2010|isbn=0-521-66102-1}} * {{cite journal|author=Mommsen, Theodore E.|title=Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'|url=https://archive.org/details/sim_speculum_1942-04_17_2/page/226|journal=[[Speculum (journal)|Speculum]]|volume=17|issue=2|pages=226–242|date=prill 1942|jstor=2856364|doi=10.2307/2856364}} * {{cite encyclopedia|author=Morris, Rosemary|title=Northern Europe invades the Mediterranean, 900–1200|encyclopedia=The Oxford Illustrated History of Medieval Europe|editor=Holmes, George|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|year=1998|isbn=0-19-285220-5|pages=175–234}} * {{cite journal|author=Murray, Alexander|title=Should the Middle Ages Be Abolished?|journal=Essays in Medieval Studies|volume=21|year=2004|pages=1–22|doi=10.1353/ems.2005.0010}} * {{cite book|author=Nees, Lawrence|title=Early Medieval Art|url=https://archive.org/details/earlymedievalart0000nees|publisher=Oxford University Press|series=Oxford History of Art|location=Oxford, UK|year=2002|isbn=978-0-19-284243-5}} * {{cite book|author=Nicolle, David|title=Medieval Warfare Source Book: Warfare In Western Christendom|publisher=Brockhampton Press|location=London|year=1999|isbn=1-86019-889-9}} * {{cite web|author=Numbers, Ronald|url=https://www.faraday.st-edmunds.cam.ac.uk/CIS/Numbers/Numbers_Lecture.pdf|title=Myths and Truths in Science and Religion: A historical perspective|work=Lecture archive|date=11 maj 2006|publisher=The Faraday Institute for Science and Religion|access-date=25 janar 2013|archive-date=11 tetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011022345/https://www.faraday.st-edmunds.cam.ac.uk/CIS/Numbers/Numbers_Lecture.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=Payne, Robert|title=The Dream and the Tomb: A History of the Crusades|url=https://archive.org/details/dreamtombhistory0000payn_r2w1|publisher=Cooper Square Press|location=New York|edition=First paperback|year=2000|isbn=0-8154-1086-7}} * {{cite encyclopedia|author=Peters, Ted|title=Science and Religion|editor=Jones, Lindsay|encyclopedia=Encyclopedia of Religion|edition=Second|volume=12|publisher=MacMillan Reference|location=Detroit, MI|year=2005|isbn=978-0-02-865980-0|page=8182}} * {{cite book|author=Pounds, N. J. G.|year=1990|title=An Historical Geography of Europe|url=https://archive.org/details/historicalgeogra00poun|location=Cambridge, UK|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521322170}} * {{cite book|author=Power, Daniel|year=2006|title=The Central Middle Ages: Europe 950–1320|url=https://archive.org/details/centralmiddleage0000unse|series=The Short Oxford History of Europe|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|isbn=978-0-19-925312-8}} * {{cite encyclopedia|author=Riley-Smith, Jonathan|title=Crusades|encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia|publisher=Thames and Hudson|editor=Loyn, H. R.|location=London|year=1989|isbn=0-500-27645-5|pages=106–107}} * {{cite book|author=Russell, Jeffey Burton|title=Inventing the Flat Earth-Columbus and Modern Historians|publisher=Praeger|location=Westport, CT|year=1991|isbn=0-275-95904-X}} * {{cite encyclopedia|author=Schove, D. Justin|title=Plague|encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia|publisher=Thames and Hudson|editor=Loyn, H. R.|location=London|year=1989|isbn=0-500-27645-5|pages=267–269}} * {{cite book|author=Singman, Jeffrey L.|title=Daily Life in Medieval Europe|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|series=Daily Life Through History|year=1999|isbn=0-313-30273-1}} * {{cite book|author=Stalley, Roger|title=Early Medieval Architecture|url=https://archive.org/details/earlymedievalarc0000stal|publisher=Oxford University Press|series=Oxford History of Art|location=Oxford, UK|year=1999|isbn=978-0-19-284223-7}} * {{cite book|author1=Tansey, Richard G.|author2=Gardner, Helen Louise|author3=De la Croix, Horst|title=Gardner's Art Through the Ages|publisher=Harcourt Brace Jovanovich|location=San Diego, CA|year=1986|isbn=0-15-503763-3|edition=Eighth|url=https://archive.org/details/gardnersartthrou02gard}} * {{cite book|last1=Finkel|first1=Caroline|title=Osman's Dream: The History of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink|publisher=[[Basic Books]]|year=2006|isbn=0-465-02396-7|edition=1st|location=[[New York City|New York]]|author-link=Caroline Finkel}} * {{cite book|author=Thomson, John A. F.|title=The Western Church in the Middle Ages|publisher=Arnold|location=London|year=1998|isbn=0-340-60118-3|url=https://archive.org/details/westernchurchinm0000thom}} * {{cite encyclopedia|author=Vale, Malcolm|title=The Civilization of Courts and Cities in the North, 1200–1500|encyclopedia=The Oxford Illustrated History of Medieval Europe|editor=Holmes, George|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|year=1998|isbn=0-19-285220-5|pages=297–351}} * {{cite book|author=Watts, John|title=The Making of Polities: Europe, 1300–1500|url=https://archive.org/details/makingofpolities0000watt|publisher=Cambridge University Press|series=Cambridge Medieval Textbooks|location=Cambridge, UK|year=2009|isbn=978-0-521-79664-4}} * {{cite encyclopedia|author=Whitton, David|title=The Society of Northern Europe in the High Middle Ages, 900–1200|encyclopedia=The Oxford Illustrated History of Medieval Europe|editor=Holmes, George|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|year=1998|isbn=0-19-285220-5|pages=115–174}} * {{cite book|author=Wickham, Chris|title=The Inheritance of Rome: Illuminating the Dark Ages 400–1000|url=https://archive.org/details/inheritanceofrom0000wick|publisher=Penguin Books|location=New York|year=2009|isbn=978-0-14-311742-1}} {{div col end}} == Referime == [[Kategoria:Mesjeta]] [[Kategoria:Shekulli V]] 9ypf7l8zt7p833ci4cbnc0i2ophhcuq Shkenca 0 21716 3002409 2977033 2026-06-27T21:22:46Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002409 wikitext text/x-wiki [[File:Nuvola Phys Chem.svg|thumb]] '''Shkenca''' ([[Latinishtja|lat]]. "''scientia''" - [[Njohuria|njohuri]], [[Dituria|dituri]], [[Dija|dije]])<ref>{{cite encyclopedia|editor-last=Baku|editor-first=Pasho|encyclopedia=Enciklopedia universale e ilustruar|title=Shkencë|url=https://books.google.com/books/about/Enciklopedia_universale_e_ilustruar.html?id=RU4pAwEACAAJ|language=sq|year=2011|publisher=Shtëpia Botuese Bacchus|location=Tiranë|oclc=734077163|pages=704|ref=Baku}}</ref> është tërësia e veprimtarive njohëse dhe përgjithësuese, një sistem dijesh e njohurish për ligjet e zhvillimit të [[Natyra|natyrës]], [[Shoqëria|shoqërisë]], [[Dukuria|dukurive]] dhe [[Objekti|objekteve]] dhe që është formuar [[Historia|historikisht]] duke [[Hulumtimi|hulumtuar, studiuar]] dhe vëzhguar [[botë]]n [[Realiteti|reale]] e [[Jeta|jetën]], dhe duke bërë përgjithësime [[Teoria|teorike]]. Ajo zakonisht mbështetet në [[Argumenti|argumente]] dhe njohuri ekzakte. Shkencë është edhe veprimtaria që zhvillohet në një fushë apo në një degë të caktuar të [[Dija|dijes]], e vështruar si një lloj i veçantë [[Puna|pune]]. == Përkufizimi == Në literaturën profesionale shkenca zakonisht përkufizohet si një "sistem dijesh e njohurish për ligjet e zhvillimit të natyrës e të shoqërisë, i cili është formuar historikisht duke vëzhguar botën reale e jetën si dhe duke bërë përgjithësime teorike; sistem dijesh e njohurish të tilla për një fushë a për një degë të caktuar." E përkufizuar në këtë mënyrë ajo paraqet një veprimtari që zhvillohet në një fushë a në një degë të caktuar të dijes, e vështruar si një lloj i veçantë i punës ose veprimtarisë. Shkenca në kuptimin e saj më të gjerë, është njohuri bazike sistematike e normative apo praktike e cila është e aftë të rezultojë në një parashikim ose një lloj të parashikueshëm të rezultatit. Në këtë kuptim, shkenca mund t'i referohet një teknike shumë të aftë ose praktike. Në kuptim më të kufizuar dhe më bashkëkohorë të saj, shkenca i referohet një sistemi të organizuar njohurish të bazuara në [[Metoda shkencore|metodën shkencore]], si dhe në një strukture të organizuar.<ref name= "Stanford Encyclopedia">{{Cite book|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2016/entries/natphil-ren/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Del Soldato|first=Eva|date=2016|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition=Fall 2016|language=en}}</ref><ref name= "Grant2007c">{{cite book|last=Grant|first=Edward|year=2007|chapter=Transformation of medieval natural philosophy from the early period modern period to the end of the nineteenth century|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/historynaturalph00gran|pages=[https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/274 274]–322|edition=First|location=New York, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-052-1-68957-1|language=en}}</ref> == Historiku i shkencës == [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|[[Aristotle]] (384 - 322) dha një kontrubut të konsiderueshëm në zhvillimin e [[Metoda shkencore|metodës së hulumtimit shkencor]]]] {{Shiko gjithashtu|Historia e shkencës|Historiografia e shkencës}} Rrënjët më të hershme të shkencës mund të gjurmohen që në kohën e [[Egjipti i lashtë|Egjiptit të Lashtë]] dhe [[Mesopotamia|Mesopotami]] rreth viteve 3500-3000 p.e.s. Kontributet e tyre në matematikë, astronomi dhe mjekësi ndikuan në formësimin e filozofisë klasike të antikitetit grek, me anë të së cilës u bënë përpjekje për të dhënë shpjegime rreth ngjarjeve dhe dukurive të botës fizike duke u bazuar në shkaqe natyrore.<ref name="Lindberg1" >"The historian&nbsp;... requires a very broad definition of "science"&nbsp;– one that&nbsp;... will help us to understand the modern scientific enterprise. We need to be broad and inclusive, rather than narrow and exclusive&nbsp;... and we should expect that the farther back we go [in time] the broader we will need to be." &nbsp;p.3—{{cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=Science before the Greeks|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5|pages=[https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/1 1]–27|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7|language=en}}</ref><ref name= "Grant2007a">{{cite book|last=Grant|first=Edward|year=2007|chapter=Ancient Egypt to Plato|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/historynaturalph00gran|pages=[https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/1 1]–26|edition=First|location=New York, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-052-1-68957-1|language=en}}</ref> Pas rënies së Perandorisë Romake Perëndimore, njohja e konceptimeve greke të botës u dobësua në [[Evropa Perëndimore|Evropën Perëndimore]], kjo sidomos gjatë shekujve të pare të Mesjetës (400 - 1000)<ref name= "Lindberg9">{{cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The revival of learning in the West|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5|pages=[https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/193 193]–224|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7|language=en}}</ref> por ajo u ruajt në botën myslimane gjatë [[Epoka e Artë Islame|Epokës së Artë Islame]].<ref name= "Lindberg8" >{{cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=Islamic science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5|pages=[https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/163 163]–92|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7|language=en}}</ref> Rimëkëmbja dhe asimilimi i veprave greke dhe [[Shkenca në mesjetën Islame|kërkimeve mesjetare islame]] në [[Evropa Perëndimore|Evropën Perëndimore]] nga shekulli X deri XIII ringjalli "[[Filozofia natyrore|filozofinë natyrore]]",<ref name= "Lindberg9"/><ref name= "Lindberg10" >{{cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The recovery and assimilation of Greek and Islamic science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5|pages=[https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/225 225]–53|edition=2nd|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7|language=en}}</ref><ref name= "Principe2011">{{cite book|last=Principe|first=Lawrence M.|year=2011|chapter=Introduction|title=Scientific Revolution: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin|pages=[https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin/page/n15 1]–3|edition=First|location=New York, New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-199-56741-6|language=en}}</ref> e cila më vonë u transformua nga [[Revolucioni shkencor]].<ref name= "Lindberg1990">{{cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=1990|chapter=Conceptions of the Scientific Revolution from Baker to Butterfield: A preliminary sketch|title=Reappraisals of the Scientific Revolution|editor1=David C. Lindberg|editor2=Robert S. Westman|pages=1–26|edition=First|location=Chicago, Illinois|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-34262-9|language=en}}</ref><ref name= "Lindberg14">{{cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The legacy of ancient and medieval science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5|pages=[https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/357 357]–368|edition=2nd|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7|language=en}}</ref> [[Metoda shkencore]] luajti një rol më të madh në krijimin e njohurive dhe deri në shekullin XIX shumë nga tiparet institucionale dhe profesionale të shkencës filluan të marrin formë;<ref name= "Cahan Natural Philosophy">{{cite book|editor1-last=Cahan|editor1-first=David|title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science|date=2003|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago, Illinois|isbn=978-0-226-08928-7|language=en}}</ref><ref>The ''Oxford English Dictionary'' dates the origin of the word "scientist" to 1834.</ref> krahas me ndryshimin e "filozofisë natyrore" në " shkenca natyrore.”<ref>{{cite book|last1=Harrison|first1=Peter|title=The Territories of Science and Religion|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|date=2015|pages=164–165|isbn=9780226184517|quote=The changing character of those engaged in scientific endeavors was matched by a new nomenclature for their endeavors. The most conspicuous marker of this change was the replacement of "natural philosophy" by "natural science". In 1800 few had spoken of the "natural sciences" but by 1880, this expression had overtaken the traditional label "natural philosophy". The persistence of "natural philosophy" in the twentieth century is owing largely to historical references to a past practice (see figure 11). As should now be apparent, this was not simply the substitution of one term by another, but involved the jettisoning of a range of personal qualities relating to the conduct of philosophy and the living of the philosophical life.|language=en}}</ref> Shkenca bazohet në [[Hulumtimi|hulumtime kërkimore - shkencore]], të cilat zakonisht zhvillohen në institucione akademike, kërkimore, kompani të ndryshme, si dhe në agjenci qeveritare. Ndikimi praktik i veprimtarisë kërkimore shkencore ka çuar në shfaqjen e politikave shkencore që kërkojnë të ndikojnë në ndërmarrjet shkencore duke i dhënë përparësi zhvillimit të produkteve tregtare, armatimit, kujdesit shëndetësor dhe mbrojtjes së mjedisit. == Klasifikimi i shkencave == '''Klasifikimi tradicional''' {{Shiko gjithashtu|Degët e shkencës}} [[Historia e shkencës|Shkencat moderne]] zakonisht ndahen në tri grupe kryesore në përbërje të së cilës hyjnë: #[[Shkencat natyrore]] (p.sh. [[biologjia]], [[kimia]], [[fizika]], etj.), të cilat studiojnë natyrën në një kuptim më të gjerë; #[[Shkencat shoqërore]] (p.sh. [[ekonomia]], [[psikologjia]], [[sociologjia]], [[pedagogjia]], etj.), të cilat studiojnë aspekte të ndryshme të njeriut dhe shoqërisë; dhe #[[Shkencat formale]] (p.sh. [[logjika]], [[matematika]], [[shkenca kompjuterike|shkenca teorike e kompjuterëve]], etj.), të cilat studiojnë konceptet abstrakte. Megjithatë, ekziston një mosmarrëveshje nëse shkencat formale përbëjnë me të vërtetë një shkencë ose jo, pasi ato nuk mbështeten në prova empirike.<ref name= "Bishop1991">{{cite book|last1=Bishop|first1=Alan|year=1991|chapter=Environmental activities and mathematical culture|title=Mathematical Enculturation: A Cultural Perspective on Mathematics Education|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9AgrBgAAQBAJ&pg=PA54#v=onepage&q&f=false|pages=20–59|location=Norwell, Massachusetts|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-0-792-31270-3|language=en}}</ref><ref name="Bunge 1998">{{cite book|title=Philosophy of Science: Volume 1, From Problem to Theory|last1=Bunge|first1=Mario|date=1998|publisher=Routledge|isbn=978-0-765-80413-6|edition=revised|volume=1|location=New York, New York|pages=3–50|chapter=The Scientific Approach|language=en}}</ref><ref name= "Fetzer2013">{{cite book|last1=Fetzer|first1=James H.|year=2013|chapter=Computer reliability and public policy: Limits of knowledge of computer-based systems|title=Computers and Cognition: Why Minds are not Machines|pages=271–308|edition=1st|location=Newcastle, United Kingdom|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-1-443-81946-6|language=en}}</ref> Disiplinat të cilat përdorin njohuritë ekzistuese shkencore për qëllime praktike, siç janë [[inxhinieria]], [[mjekësia]], etj., përshkruhen si [[shkenca të aplikuara]].<ref>{{Cite journal|doi=10.3205/zma000916|pmc=4027809|pmid=24872859|year=2014|last1=Fischer|first1=M.R.|title=Thinking and acting scientifically: Indispensable basis of medical education|journal=GMS Zeitschrift für Medizinische Ausbildung|volume=31|issue=2|pages=Doc24|last2=Fabry|first2=G|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Abraham|first=Reem Rachel|title=Clinically oriented physiology teaching: strategy for developing critical-thinking skills in undergraduate medical students|journal=Advances in Physiology Education|volume=28|issue=3|pages=102–04|doi=10.1152/advan.00001.2004|pmid=15319191|year=2004|url=https://semanticscholar.org/paper/3c0b0e54f94afbbcf003714f5ed8f8db1ecc72b0|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Sinclair|first=Marius|title=On the Differences between the Engineering and Scientific Methods|url=https://www.ijee.ie/contents/c090593.html|journal=The International Journal of Engineering Education|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.engr.iupui.edu/departments/ent/about/index.php|title=Engineering Technology: Engineering Technology: Purdue School of Engineering and Technology, IUPUI|website=www.engr.iupui.edu|access-date=2018-09-07|language=en|url-status=dead|archive-date=3 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180903003526/http://www.engr.iupui.edu/departments/ent/about/index.php}}</ref> {|class="wikitable" |- |rowspan=3| !colspan=3|Shkenca |- !rowspan=2|[[Shkencat formale]] !colspan=2|[[Shkencat empirike]] |- ![[Shkencat natyrore]] ![[Shkencat shoqërore]] |- ![[Shkencat fundamentale|Fundamentale]] |[[Logjika]]; [[Matematika]]; [[Statistika]] |[[Fizika]]; [[Kimia]]; [[Biologjia]]; <br />[[Shkenca e tokës]]; [[Shkenca hapësinore]] |[[Ekonomia]]; [[Shkenca politike]]; <br />[[Sociologjia]]; [[Psikologjia]] |- ![[Shkencat e aplikuara|Aplikative]] |[[Shkenca kompjuterike]] |[[Inxhinieria]]; [[Shkenca bujqësore]]; <br />[[Medicina]]; [[Stomatologjia]]; [[Farmacia]] |[[Administrim biznesi]]; <br />[[Jurisprudenca]]; [[Pedagogjia]] |- |} '''Klasifikimi nga OECD''' {{Shiko gjithashtu|Fushat e Shkencës dhe Teknologjisë}} Përpjekjet për të klasifikuar në mënyrë skematike sistemin e shkencave kanë rezultuar nga nevoja për të mbledhur të dhëna statistikore për dhe nga institucionet kërkimore, rezultatet e të cilave do të mund të krahasoheshin ndërkombëtarisht. Njëra nga përpjekjet e tilla është sistemi i [[Fushat e Shkencës dhe Teknologjisë|Fushave të Shkencës dhe Teknologjisë]] i përpiluar nga ana e Drejtorisë për Shkencë, Teknologji dhe Industri të [[OECD]]-së në vitin 2002. Në një version të rishikuar të vitit 2007, skema e sistemit të shkencave sipas [[OECD]] duket si më poshtë:<ref>[http://www.oecd.org/science/innovationinsciencetechnologyandindustry/38235147.pdf www.oecd.org] (PDF; 169&nbsp;kB)</ref> {| class="wikitable" ! Grupi !! Emri i grupit!! Fushat e Shkencës dhe Teknologjisë |- | align="center"| '''1''' || '''[[Shkencat natyrore]]'''|| # [[Matematika]] # [[Shkenca kompjuterike|Shkencat kompjuterike]] dhe [[Shkenca e informacionit|informatike]] # [[Shkenca fizike]] # [[Kimia|Shkencat kimike]] # [[Shkencat e Tokës|Shkencat e tokës]] dhe [[Shkencat e Ambientit dhe Mjedisit|Shkencat e Ambientit e Mjedisit]] # [[Biologjia|Shkencat biologjike]] # Shkencat e tjera natyrore |- | align="center"| '''2''' || '''[[Inxhinieria|Shkencat inxhinierike]] dhe [[Teknologjia|Teknologjike]]'''|| # [[Inxhinieria e ndërtimit|Inxhinieria civile]] # [[Inxhinieria elektrike]], [[Elektronika]] dhe [[Inxhinieria e informacionit]] # [[Inxhinieria mekanike]] # [[Inxhinieria kimike]] # [[Shkenca e materialeve|Inxhinieria e materialeve]] # [[Inxhinieria mjekësore]] # [[Inxhinieria mjedisore]] # [[Bioteknologjia mjedisore]] # [[Bioteknologjia|Bioteknologjia industriale]] # [[Nanoteknologjia]] # Shkencat tjera inxhinierike dhe teknologjike |- | align="center"| '''3''' || '''[[Mjekësia|Shkencat mjekësore]] dhe [[Shkenca e shëndetit|Shëndetësore]]''' || # [[Mjekësia|Mjekësia themelore]] # [[Mjekësia|Mjekësia klinike]] # [[Shkenca e shëndetit]] # [[Bioteknologjia|Bioteknologjia shëndetësore]] # Shkencat tjera mjekësore |- | align="center"| '''4''' || '''[[Shkenca bujqësore|Shkencat bujqësore]]''' || # [[Bujqësia]], [[Pylltaria]] dhe [[Peshkataria]] # [[Blegtoria]] ([[Zooteknika|Shkenca e kafshëve - Zooteknika]]) dhe [[Qumështaria]] # [[Veterinaria|Shkenca veterinare]] # [[Bioteknologjia bujqësore]] # Shkencat tjera bujqësore |- | align="center"| '''5''' || '''[[Shkencat shoqërore]]''' || # [[Psikologjia]] # [[Ekonomia]] dhe [[Biznesi]] # [[Pedagogjia]] ([[Arsimi]], [[Edukimi]], [[Mësimdhënia]]) # [[Sociologjia]] # [[Ligji]] # [[Shkenca politike]] # [[Gjeografia shoqërore|Gjeografia sociale]] dhe [[Gjeografi ekonomike|Gjeografia ekonomike]] # [[Shkenca mediale]] dhe [[Shkenca e komunikimit]] # Shkencat e tjera shoqërore |- | align="center"| '''6''' || '''[[Shkencat humane]]''' || # [[Historia]] dhe [[Arkeologjia]] # [[Gjuhësia]] dhe [[Letërsia]] # [[Filozofia]], [[Etika]] dhe [[Feja|Religjioni (Feja)]] # [[Artet]] ([[Historia e arteve]], [[Artet skenike]], [[Muzikologjia|Muzika]]) # Shkencat e tjera humane |- |} == Hulumtimi shkencor == {{Shiko gjithashtu|Hulumtimi|Metoda shkencore}} Hulumtimi ose kërkimi shkencor mund të ndahet në hulumtim themelor ose bazik dhe hulumtim i aplikuar. Hulumtimi themelor është hulumtimi i njohurive ndërsa hulumtimi i aplikuar është kërkimi i zgjidhjeve për problemet e caktuara praktike duke përdorur ato njohuri. Megjithëse disa kërkime shkencore janë hulumtime të zbatuara për probleme specifike, një pjesë e mirë e njohjes dhe të kuptuarit tonë vjen nga aktivitetet e hulumtimeve bazike të nxitura nga kurioziteti. Një gjë e tillë ofron mundësi për përparime shkencore dhe teknologjike që nuk ishin planifikuar fare ose në zbulime të paimagjinueshme. Nganjëherë mund të ndodhë që edhe hulumtimet themelore gjatë ecurisë së tyre të marrin kthesa të papritura, gjë që mund të ndikojë në rifolmulimin dhe ndryshimin e hipotezave fillestare.<ref>{{cite web|url=http://richarddawkins.net/articles/91|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119113522/http://richarddawkins.net/articles/91|archive-date=19 janar 2012|title=To Live at All Is Miracle Enough|author=Richard Dawkins|publisher=RichardDawkins.net|date=10 maj 2006|access-date=5 shkurt 2012|lang=en}}</ref><ref name = "Stanovich2007">{{cite book|last=Stanovich|first=Keith E.|year=2007|title=How to Think Straight About Psychology|url=https://archive.org/details/howtothinkstraig0000keit|location=Boston|publisher=Pearson Education|pages=[https://archive.org/details/howtothinkstraig0000keit/page/106 106]–147|isbn=978-0-205-68590-5|lang=en}}</ref> Hulumtimi kërkimoro-shkencor përfshin përdorimin e metodës shkencore, e cila kërkon të shpjegojë objektivisht fenomenet e natyrës në një mënyrë të riprodhueshme. [[Metoda shkencore]] është një proces me të cilin shkencëtarët arrijnë të njohin fenomene të caktuara duke formuluar supozime dhe duke i testuar ato përmes eksperimenteve. Në mënyrë që të ketë një karakter shkencor, metoda e hulumtimit duhet të bazohet në mbledhjen e dhënave të dukshme, empirike dhe të verifikueshme (të matshme). == Shiko edhe == {{div col|colwidth=20em}} * [[Bota]] * [[Fakti]] * [[Dituria]] * [[Natyra]] * [[Shoqëria]] * [[Argumenti]] * [[Antishkenca]] * [[Metodologjia]] * [[Epistemologjia]] * [[Teoria shkencore]] * [[Interdisiplinariteti]] * [[Filozofia natyrore]] * [[Shkencat formale]] * [[Degët e shkencës]] * [[Metoda shkencore]] * [[Shkencat natyrore]] * [[Shkencat aplikative]] * [[Shkencat shoqërore]] * [[Historia e shkencës]] * [[Filozofia e shkencës]] * [[Revolucioni shkencor]] * [[Historiografia e shkencës]] * [[Shkenca, teknologjia dhe shoqëria]] * [[Fushat e Shkencës dhe Teknologjisë]] * [[Shkencë, teknologji, inxhinieri dhe matematikë|Shkenca, teknologjia, inxhinieria dhe matematika]] * [[Klasifikimi Standard Ndërkombëtar i Profesioneve]] {{div col end}} == Referime == {{reflist|3}} == Bibliografia == {{div col}} * Augros, Robert M., Stanciu, George N., ''The New Story of Science: mind and the universe'', Lake Bluff, Ill.: Regnery Gateway, c1984. {{ISBN|0-89526-833-7}} * {{cite book|last=Becker|first=Ernest|year=1968|title=The structure of evil; an essay on the unification of the science of man|url=https://archive.org/details/structureofevila00beck|url-access=registration|location=New York|publisher=G. Braziller|language=en}} * Burguete, Maria, and Lam, Lui, eds.(2014). ''All About Science: Philosophy, History, Sociology & Communication''. World Scientific: Singapore. {{ISBN|978-981-4472-92-0}} * Cole, K.C., ''Things your teacher never told you about science: Nine shocking revelations'' Newsday, Long Island, New York, March 23, 1986, pp. 21+ * {{cite book|last=Crease|first=Robert P.|title=World in the Balance: the historic quest for an absolute system of measurement|url=https://archive.org/details/worldinbalancehi0000crea|year=2011|isbn=978-0-393-07298-3|location=New York|publisher=W.W. Norton|page=[https://archive.org/details/worldinbalancehi0000crea/page/317 317]|language=en}} * Lydia Denworth, "A Significant Problem: Standard scientific methods are under fire. Will anything change?", ''Scientific American'', vol. 321, no. 4 (October 2019), pp. 62–67. "The use of ''p'' values for nearly a century [since 1925] to determine statistical significance of experimental results has contributed to an illusion of certainty and [to] reproducibility crises in many scientific fields. There is growing determination to reform statistical analysis... Some [researchers] suggest changing statistical methods, whereas others would do away with a threshold for defining "significant" results." (p. 63.) * Feyerabend, Paul (2005). ''Science, history of the philosophy'', as cited in {{cite book|author=Honderich, Ted|title=The Oxford companion to philosophy|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, Oxfordshire|year=2005|isbn=978-0-19-926479-7|oclc=173262485|language=en}} * {{cite book|first1=Richard P.|last1=Feynman|editor1-first=Jeffrey|editor1-last=Robbins|title=The pleasure of finding things out the best short works of Richard P. Feynman|url=https://archive.org/details/pleasureoffindin00rich|url-access=registration|date=1999|publisher=Perseus Books|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0465013128|language=en}} * {{cite book|author=Feynman, R.P.|year=1999|title=The Pleasure of Finding Things Out: The Best Short Works of Richard P. Feynman|url=https://archive.org/details/pleasureoffindin00feyn|url-access=registration|publisher=Perseus Books Group|isbn=978-0-465-02395-0|oclc=181597764|language=en}} * Feynman, Richard [http://calteches.library.caltech.edu/51/02/CargoCult.pdf "Cargo Cult Science"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304000024/http://calteches.library.caltech.edu/51/02/CargoCult.pdf |date=4 mars 2009 }} * {{cite book|last=Gaukroger|first=Stephen|year=2006|title=The Emergence of a Scientific Culture: Science and the Shaping of Modernity 1210–1685|url=https://archive.org/details/emergenceofscien0000gauk|publisher=Oxford University Press|place=Oxford|isbn=978-0-19-929644-6|language=en}} * Gopnik, Alison, [http://www.amacad.org/publications/winter2004/gopnik.pdf "Finding Our Inner Scientist"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412053853/http://www.amacad.org/publications/winter2004/gopnik.pdf |date=12 prill 2016 }}, Daedalus (journal), Winter 2004. * Krige, John, and Dominique Pestre, eds., ''Science in the Twentieth Century'', Routledge 2003, {{ISBN|0-415-28606-9}} * Levin, Yuval (2008). ''Imagining the Future: Science and American Democracy''. New York, Encounter Books. {{ISBN|1-59403-209-2}} * {{cite book|last=Lindberg|first=D.C.|title=Theories of Vision from al-Kindi to Kepler|url=https://archive.org/details/theoriesofvision0000lind|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|year=1976|language=en}} * Kuhn, Thomas, ''The Structure of Scientific Revolutions'', 1962. * {{cite book|first=McComas|last=William F.|chapter-url=http://earthweb.ess.washington.edu/roe/Knowability_590/Week2/Myths%20of%20Science.pdf|chapter=The principal elements of the nature of science: Dispelling the myths|title=The nature of science in science education: rationales and strategies|editor-last=McComas|editor-first=William F.|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-6168-8|language=en|access-date=7 dhjetor 2019|archive-date=2 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202162618/https://earthweb.ess.washington.edu/roe/Knowability_590/Week2/Myths%20of%20Science.pdf|url-status=dead}} * {{citation|last=Needham|first=Joseph|year=1954|title=Science and Civilisation in China: Introductory Orientations|publisher=Cambridge University Press|volume=1|language=en}} * {{cite book|last=Obler|first=Paul C.|author2=Estrin, Herman A.|title=The New Scientist: Essays on the Methods and Values of Modern Science|url=https://archive.org/details/newscientistessa00oble|url-access=registration|publisher=Anchor Books, Doubleday|year=1962|language=en}} * Papineau, David. (2005). ''Science, problems of the philosophy of.'', as cited in {{cite book|author=Honderich, Ted|title=The Oxford companion to philosophy|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, Oxfordshire|year=2005|isbn=978-0-19-926479-7|oclc=173262485|language=en}} * {{cite book|last=Parkin|first=D.|year=1991|article=Simultaneity and Sequencing in the Oracular Speech of Kenyan Diviners|editor=Philip M. Peek|title=African Divination Systems: Ways of Knowing|location=Indianapolis, IN|publisher=Indiana University Press|language=en}} * {{cite book|last=Russell|first=Bertrand|year=1985|origyear=1952|title=The Impact of Science on Society|publisher=Unwin|place=London|isbn=978-0-04-300090-8|language=en}} * {{cite book|last1=Rutherford|first1=F. James|last2=Ahlgren|first2=Andrew|year=1990|title=Science for all Americans|publisher=American Association for the Advancement of Science, Oxford University Press|place=New York, NY|isbn=978-0-19-506771-2|url=https://archive.org/details/scienceforallame00ruth|language=en}} * {{cite book|last=Smith|first=A. Mark|title=Alhacen's Theory of Visual Perception: A Critical Edition, with English Translation and Commentary, of the First Three Books of Alhacen's ''De Aspectibus'', the Medieval Latin Version of Ibn al-Haytham's ''Kitāb al-Manāẓir'', 2 vols|series=Transactions of the American Philosophical Society|volume=91|issue=4–5|publication-place=Philadelphia|year=2001|isbn=978-0-87169-914-5|publisher=American Philosophical Society|oclc=47168716|language=en}} * {{cite journal|jstor=3657358|title=Alhacen's Theory of Visual Perception: A Critical Edition, with English Translation and Commentary, of the First Three Books of Alhacen's "De aspectibus", the Medieval Latin Version of Ibn al-Haytham's "Kitāb al-Manāẓir": Volume One|journal=Transactions of the American Philosophical Society|volume=91|issue=4|pages=i–337|last1=Smith|first1=A. Mark|year=2001|language=en}} * {{cite journal|jstor=3657357|title=Alhacen's Theory of Visual Perception: A Critical Edition, with English Translation and Commentary, of the First Three Books of Alhacen's "De aspectibus", the Medieval Latin Version of Ibn al-Haytham's "Kitāb al-Manāẓir": Volume Two|journal=Transactions of the American Philosophical Society|volume=91|issue=5|pages=339–819|last1=Smith|first1=A. Mark|year=2001|doi=10.2307/3657357|language=en}} * {{Cite book|last=Thurs|first=Daniel Patrick|year=2007|title=Science Talk: Changing Notions of Science in American Popular Culture|isbn=978-0-8135-4073-3|url=https://archive.org/details/sciencetalkchang00thur|language=en}} {{div col end}} == Lidhje të jashtme == {{CommonsCat|Science}} {{Wiktionary1|shkencë}} * [http://www.euroscience.org/ Euroscience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412080435/http://www.euroscience.org/ |date=12 prill 2010 }} * [http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-57;toc.depth=1;toc.id=dv1-57;brand=default Classification of the Sciences]{{Lidhje e vdekur}} - ''Dictionary of the History of Ideas''. ''Internet Archive'' [https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 old version]). * [http://undsci.berkeley.edu/index.php How science works] ''University of California Museum of Paleontology'' [[Kategoria:Shkencë|!]] jsujf9dcekx7m2x1ag80oba05bibklz Njohuria 0 22029 3002579 2984576 2026-06-28T03:24:05Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002579 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Tetradrachm Athens 480-420BC MBA Lyon.jpg|parapamje|250x250px|[[Bufi i Athinës]], një simbol i dijes në botën perëndimore.]] '''Njohuria''' ose '''dituria''' është një ndërgjegjësim i fakteve, një njohje me individë dhe situata, ose një aftësi praktike. Njohja e fakteve, e quajtur edhe njohuri [[Propozimi|propozicionale]], shpesh karakterizohet si [[Besimi (epistemologji)|besim]] [[E vërteta|i vërtetë]] që dallon nga opinioni ose hamendja për shkak të justifikimit . Ndërsa ekziston një marrëveshje e gjerë midis filozofëve se njohuria propozicionale është një formë e besimit të vërtetë, shumë polemika fokusohen në justifikimin. Kjo përfshin pyetje si për të kuptuar justifikimin, nëse është i nevojshëm fare dhe nëse diçka tjetër përveç tij nevojitet. Këto polemika u intensifikuan në gjysmën e dytë të shekullit të 20-të për shkak të një sërë eksperimentesh mendimi të quajtura ''raste Gettier'' që provokuan përkufizime alternative. == Hyrje == Njohuria mund të prodhohet në shumë mënyra. Burimi kryesor i njohurive empirike është [[Përceptimi|perceptimi]], i cili përfshin përdorimin e [[Shqisa|shqisave]] për të mësuar rreth botës së jashtme. Introspeksioni i lejon njerëzit të mësojnë për gjendjet dhe proceset e tyre të brendshme mendore . Burime të tjera të njohurive përfshijnë [[Kujtesa|kujtesën]], intuitën racionale, përfundimin dhe dëshminë.<ref>In this context, testimony is what other people report, both in spoken and written form.</ref> Sipas fondacionalizmit, disa nga këto burime janë themelore në atë që mund të justifikojnë besimet, pa u varur nga gjendjet e tjera mendore. Koherentistët e hedhin poshtë këtë pretendim dhe pretendojnë se një shkallë e mjaftueshme koherence midis të gjitha gjendjeve mendore të besimtarit është e nevojshme për njohuri. Sipas infinitizmit, nevojitet një zinxhir i pafund besimesh. Disiplina kryesore që hulumton njohuritë është [[epistemologjia]], e cila studion atë që njerëzit dinë, si arrijnë ta njohin atë dhe çfarë do të thotë të dish diçka. Ai diskuton vlerën e dijes dhe tezën e [[Skepticizmi filozofik|skepticizmit filozofik]], i cili vë në dyshim mundësinë e dijes. Njohuritë janë të rëndësishme për shumë fusha si [[Shkenca|shkencat]], të cilat synojnë të fitojnë njohuri duke përdorur [[Metoda shkencore|metodën shkencore]] të bazuar në [[Eksperimenti|eksperimentimin]], vëzhgimin dhe [[Matja|matjen]] e përsëritshme. Fe të ndryshme mendojnë se njerëzit duhet të kërkojnë njohuri dhe se Zoti ose hyjnorja është burimi i dijes. Antropologjia e njohurive studion se si dija fitohet, ruhet, merret dhe komunikohet në kultura të ndryshme. Sociologjia e dijes shqyrton se në çfarë rrethanash sociohistorike lind njohuria dhe çfarë pasojash sociologjike ka. Historia e dijes heton sesi njohuritë në fusha të ndryshme janë zhvilluar dhe evoluar gjatë rrjedhës së historisë. == Përkufizimet == Njohuria është një formë e njohjes, ndërgjegjësimit, [[Kuptimi|mirëkuptimit]] ose njohjes. Ai shpesh përfshin zotërimin e informacionit të mësuar përmes [[Përvoja|përvojës]] dhe mund të kuptohet si një sukses [[Kognicioni|njohës]] ose një kontakt epistemik me realitetin, si të bësh një zbulim. Shumë përkufizime akademike fokusohen në njohuritë propozicionale në formën e besimit të fakteve të caktuara, si në "Unë e di se Dave është në shtëpi". Llojet e tjera të njohurive përfshijnë njohuritë-si në formën e kompetencës praktike, si në "ajo di të notojë", dhe njohuritë nga njohja si një njohje me objektin e njohur bazuar në përvojën e mëparshme të drejtpërdrejtë, si njohja e dikujt personalisht. Njohuria shpesh kuptohet si një gjendje e një personi individual, por gjithashtu mund t'i referohet një karakteristike të një grupi njerëzish si njohuri në grup, njohuri sociale ose njohuri kolektive. Disa shkenca sociale e kuptojnë njohurinë si një fenomen të gjerë shoqëror që është i ngjashëm me kulturën. Termi mund të nënkuptojë më tej njohuritë e ruajtura në dokumente si "njohuritë e vendosura në bibliotekë" ose bazën e njohurive të një sistemi ekspertësh . Njohuria është e lidhur ngushtë me [[Inteligjenca|inteligjencën]], por inteligjenca ka të bëjë më shumë me aftësinë për të përvetësuar, përpunuar dhe zbatuar informacionin, ndërsa njohuria ka të bëjë me informacionin dhe aftësitë që një person tashmë zotëron. Fjala ''njohuri'' i ka rrënjët në fjalën [[Gjuha e vjetër angleze|e vjetër angleze]] {{Lang|ang|cnawan}} të shekullit të 12-të</link> , e cila vjen nga fjala [[Gjermanishtja e Vjetër e Lartë|e vjetër gjermane e lartë]] {{Lang|goh|gecnawan}}</link> . Fjala angleze përfshin kuptime të ndryshme që disa gjuhë të tjera i dallojnë duke përdorur disa fjalë.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020}}</ref> Në greqishten e vjetër, për shembull, përdoreshin katër terma të rëndësishëm për dijen: ''epistēmē'' (njohuri teorike e pandryshueshme), ''technē'' (njohuri teknike eksperte), ''mētis'' (njohuri strategjike) dhe ''gnōsis'' (njohuri intelektuale personale).<ref>{{Harvnb|Allen|2005}}</ref> Disiplina kryesore që studion njohuritë quhet [[Epistemologjia|epistemologji]] ose teoria e dijes. Ai shqyrton natyrën e njohurive dhe justifikimit, si lind njohuria dhe çfarë vlere ka ajo. Temat e mëtejshme përfshijnë llojet e ndryshme të njohurive dhe kufijtë e asaj që mund të dihet. Pavarësisht marrëveshjeve rreth karakteristikave të përgjithshme të dijes, përkufizimi i saktë i saj është i diskutueshëm. Disa përkufizime fokusohen vetëm në tiparet më të spikatura të njohurive për të dhënë një karakterizim praktikisht të dobishëm. Një qasje tjetër, e quajtur ''analiza e njohurive'', përpiqet të japë një përkufizim teorikisht të saktë duke renditur kushtet që janë individualisht të nevojshme dhe së bashku të mjaftueshme, e ngjashme me mënyrën se si [[Kimia|kimistët]] analizojnë një kampion duke kërkuar një listë të të gjithë elementëve kimikë që e përbëjnë atë. Sipas një pikëpamjeje tjetër, dija është një gjendje unike që nuk mund të analizohet në terma të dukurive të tjera.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018}}</ref> Disa studiues e bazojnë përkufizimin e tyre në intuitat abstrakte, ndërsa të tjerë fokusohen në raste konkrete ose mbështeten në mënyrën se si përdoret termi në gjuhën e zakonshme . Gjithashtu ka mosmarrëveshje nëse dija është një fenomen i rrallë që kërkon standarde të larta apo një fenomen i zakonshëm që gjendet në shumë situata të përditshme.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022}}</ref><ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018}}</ref> == Shih edhe == * [[Urtësia]] * [[Aftësia]] * [[Shprehia]] * [[Shkathtësia]] * [[Epistemologjia]] == Literatura == * {{cite book|last1=Ames|first1=Roger T.|last2=Yajun|first2=Chen|last3=Hershock|first3=Peter D.|title=Confucianism and Deweyan Pragmatism: Resources for a New Geopolitics of Interdependence|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-8857-2|language=en|date=2021}} * {{cite book|last1=Akerkar|first1=Rajendra|last2=Sajja|first2=Priti|title=Knowledge-Based Systems|url=https://archive.org/details/knowledgebasedsy0000aker|publisher=Jones & Bartlett Learning|date=2010|isbn=978-0-7637-7647-3}} * {{cite book|last1=Alexander|first1=Robin|title=Essays on Pedagogy|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-02790-1|url=https://books.google.com/books?id=MNvQENpKy2AC&pg=PA109|language=en|date=2013}} * {{cite book|last1=Alter|first1=Torin|last2=Nagasawa|first2=Yujin|title=Consciousness in the Physical World: Perspectives on Russellian Monism|date=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-992736-4|pages=93–94|language=en}} * {{cite book|last1=Appelrouth|first1=Scott|last2=Edles|first2=Laura Desfor|title=Classical and Contemporary Sociological Theory: Text and Readings|url=https://archive.org/details/classicalcontemp0000appe|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-0-7619-2793-8|language=en|date=2008}} * {{cite book|last1=Aqil|first1=Moulay Driss|last2=Babekri|first2=El Hassane|last3=Nadmi|first3=Mustapha|editor1-last=Vogeli|editor1-first=Bruce R.|editor2-last=Tom|editor2-first=Mohamed E. A. El|title=Mathematics And Its Teaching In The Muslim World|date=2020|publisher=World Scientific|isbn=978-981-314-679-2|language=en|chapter=Morocco: Contributions to Mathematics Education From Morocco}} * {{cite book|last1=Attie-Picker|first1=Mario|editor1-last=Lombrozo|editor1-first=Tania|editor2-last=Knobe|editor2-first=Joshua|editor3-last=Nichols|editor3-first=Shaun|chapter=Does Skepticism Lead to Tranquility? Exploring a Pyrrhonian Theme|title=Oxford Studies in Experimental Philosophy|volume=3|date=2020|pages=97–125|doi=10.1093/oso/9780198852407.003.0005|isbn=978-0-19-885240-7|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book|last1=Awad|first1=Elias M.|last2=Ghaziri|first2=Hassan|title=Knowledge Management|date=2003|publisher=Pearson Education India|isbn=978-93-325-0619-0|language=en}} * {{cite book|last1=Baggini|first1=J.|last2=Southwell|first2=G.|title=Philosophy: Key Themes|publisher=Springer|isbn=978-1-137-00887-9|language=en|date=2016}} * {{cite book|last1=Baird|first1=Tess|last2=Maskill|first2=Linda|chapter=Memory|editor-last1=Maskill|editor-first1=Linda|editor-last2=Tempest|editor-first2=Stephanie|title=Neuropsychology for Occupational Therapists: Cognition in Occupational Performance|date=2017|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-71132-3|language=en}} * {{cite book|last1=Barnett|first1=Michael|editor1-last=Young|editor1-first=Michael|editor2-last=Gamble|editor2-first=Jeanne|title=Knowledge, Curriculum and Qualifications for South African Further Education|date=2006|publisher=HSRC Press|isbn=978-0-7969-2154-3|language=en|chapter=Vocational Knowledge and Vocational Pedagogy}} * {{cite journal|last1=Barth|first1=Fredrik|title=An Anthropology of Knowledge|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2002-02_43_1/page/n6|journal=Current Anthropology|date=2002|volume=43|issue=1|pages=1–18|doi=10.1086/324131|hdl=1956/4191|language=en|issn=0011-3204|hdl-access=free}} * {{cite book|last1=Bartlett|first1=Steve|last2=Burton|first2=Diana|title=Introduction to Education Studies|url=https://archive.org/details/introductiontoed0000bart|date=2007|publisher=Sage|isbn=978-1-4129-2193-0|edition=2nd}} * {{cite book|last1=Beins|first1=Bernard C.|title=Research Method: A Tool for Life|date=2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-43623-6|language=en}} * {{cite book|last1=Bergström|first1=Lars|editor1-last=Lehrer|editor1-first=Keith|title=Science and Ethics|url=https://archive.org/details/scienceethics0000unse_p9v9|date=1987|publisher=Rodopi|isbn=978-90-6203-670-7|language=en|chapter=On the Value of Scientific Knowledge}} * {{cite book|last1=Bertelson|first1=Paul|last2=Gelder|first2=BéAtrice De|chapter=The Psychology of Multimodal Perception|title=Crossmodal Space and Crossmodal Attention|doi=10.1093/acprof:oso/9780198524861.003.0007|isbn=9780191689260|date=2004|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book|last1=Black|first1=Charlene Villaseñor|last2=Álvarez|first2=Mari-Tere|title=Renaissance Futurities: Science, Art, Invention|date=2019|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-96951-3|language=en}} * {{cite book|last1=Blackburn|first1=Simon|title=The Oxford Dictionary of Philosophy|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-954143-0|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095719249|chapter=Ding an sich}} * {{cite book|last1=Bloor|first1=David|title=Handbook of Epistemology|date=2004|publisher=Springer Netherlands|isbn=978-1-4020-1986-9|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4020-1986-9_25|language=en|chapter=Sociology of Scientific Knowledge|pages=919–962|doi=10.1007/978-1-4020-1986-9_25}} * {{cite book|last1=Bosančić|first1=Saša|title=The Sociology of Knowledge Approach to Discourse: Investigating the Politics of Knowledge and Meaning-making|date=2018|publisher=Routledge|isbn=978-1-138-04872-0|chapter=Self-positioning of Semi-skilled Workers: Analysing Subjectification Processes with SKAD}} * {{cite book|last1=Bowker|first1=John|title=The Concise Oxford Dictionary of World Religions|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280094-7|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-4426?rskey=Q7d2v0&result=1|language=en}} * {{cite book|last1=Boyer|first1=Dominic|editor1-last=Harris|editor1-first=Mark|title=Ways of Knowing: Anthropological Approaches to Crafting Experience and Knowledge|url=https://archive.org/details/waysofknowingant0000unse|date=2007|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-84545-364-0|language=en|chapter=1. Of Dialectical Germans and Dialectical Ethnographers: Notes from an Engagement with Philosophy}} * {{cite book|last1=Bukoye|first1=Roseline Olufunke|chapter=Utilization of Instruction Materials as Tools for Effective Academic Performance of Students: Implications for Counselling|title=The 2nd Innovative and Creative Education and Teaching International Conference|date=2019|page=1395|doi=10.3390/proceedings2211395|doi-access=free|publisher=ICETIC}} * {{cite book|last1=Burke|first1=Peter|title=What Is the History of Knowledge?|date=2015|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-5095-0306-3|language=en}} * {{cite book|last1=Cai|first1=Zixing|last2=Liu|first2=Lijue|last3=Chen|first3=Baifan|last4=Wang|first4=Yong|title=Artificial Intelligence: From Beginning To Date|date=2021|publisher=World Scientific|isbn=978-981-12-2371-6}} * {{cite book|last1=Campo|first1=Juan Eduardo|title=Encyclopedia of Islam|url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2696-8|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp/page/515 515]|language=en}} * {{cite book|editor1-last=Carson|editor1-first=Thomas|editor2-last=Cerrito|editor2-first=Joann|title=New Catholic Encyclopedia Vol. 14: Thi–Zwi|date=2003|publisher=Thomson/Gale|isbn=978-0-7876-4018-7|page=164|edition=2nd}} * {{cite book|last1=Castilho|first1=Luciana V.|last2=Lopes|first2=Heitor S.|chapter=An Ontology-Based System for Knowledge Management and Learning in Neuropediatric Physiotherapy|editor-last1=Szczerbicki|editor-first1=Edward|editor-last2=Nguyen|editor-first2=Ngoc Thanh|title=Smart Information and Knowledge Management: Advances, Challenges, and Critical Issues|date=2009|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-04583-7|language=en}} * {{cite book|last1=Celenza|first1=Christopher S.|title=The Italian Renaissance and the Origin of the Humanities: An Intellectual History, 1400–1800|date=2021|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-83340-0|language=en}} * {{cite book|last1=Chaudhary|first1=Angraj|editor1-last=Sarao|editor1-first=K.T.S.|editor2-last=Long|editor2-first=Jeffery D.|title=Buddhism and Jainism|date=2017|publisher=Springer Nature|isbn=978-94-024-0851-5|chapter=Avijjā}} * {{cite book|last1=Chaudhary|first1=Angraj|editor1-last=Sarao|editor1-first=K.T.S.|editor2-last=Long|editor2-first=Jeffery D.|title=Buddhism and Jainism|date=2017|publisher=Springer Nature|isbn=978-94-024-0851-5|chapter=Wisdom (Buddhism)}} * {{cite book|last1=Christopher|first1=Jabez|last2=Prasath|first2=Rajendra|last3=Vanga|first3=Odelu|editor1-last=Groza|editor1-first=Adrian|editor2-last=Prasath|editor2-first=Rajendra|title=Mining Intelligence and Knowledge Exploration: 6th International Conference|date=2018|publisher=Springer|isbn=978-3-030-05918-7|language=en|chapter=Expert Intelligence: Theory of the Missing Facet}} * {{cite book|last1=Colander|first1=David C.|title=Social Science: An Introduction to the Study of Society|date=2016|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-22573-7|language=en}} * {{cite book|last1=Conner|first1=Clifford D.|title=A People's History of Science: Miners, Midwives, and Low Mechanicks|date=2009|publisher=Bold Type Books|isbn=978-0-7867-3786-4|language=en}} * {{cite book|last1=Cosman|first1=Madeleine Pelner|last2=Jones|first2=Linda Gale|title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0907-7|language=en}} * {{cite book|last1=Cox|first1=Michael T.|last2=Raja|first2=Anita|title=Metareasoning: Thinking About Thinking|url=https://archive.org/details/isbn_9780262014809|date=2011|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-01480-9|language=en}} * {{cite book|last1=Danesi|first1=Marcel|title=Encyclopedia of Media and Communication|date=2013|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9553-5|language=en}} * {{cite book|last1=Degenhardt|first1=M. A. B.|title=Education and the Value of Knowledge|date=2019|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-62799-2|pages=1–6|language=en}} * {{cite book|last1=Delahunty|first1=Andrew|last2=Dignen|first2=Sheila|title=Oxford Dictionary of Reference and Allusion|date=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-956746-1|page=365|language=en|chapter=Tree of Knowledge}} * {{cite book|last1=Desouza|first1=K.|last2=Awazu|first2=Y.|title=Engaged Knowledge Management: Engagement with New Realities|date=2005|publisher=Springer|isbn=978-0-230-00607-2|language=en}} * {{cite book|last1=Dika|first1=Tarek|title=Descartes's Method: The Formation of the Subject of Science|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-286986-9|language=en}} * {{cite book|last1=Dodd|first1=Ashley C.|last2=Zambetti|first2=Benjamin R.|last3=Deneve|first3=Jeremiah|title=Translational Surgery|date=2023|publisher=Elsevier|isbn=978-0-323-90630-2|language=en|chapter=Scientific Method}} * {{cite book|last1=Doren|first1=Charles Van|title=A History of Knowledge: Past, Present, and Future|url=https://archive.org/details/historyofknowled00vand|date=1992|publisher=Random House Publishing Group|isbn=978-0-345-37316-8|language=en}} * {{cite book|last1=Fagan|first1=Brian M.|last2=Durrani|first2=Nadia|title=World Prehistory: A Brief Introduction|url=https://archive.org/details/worldprehistoryb0000faga_k9n5|date=2016|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-27910-5|language=en}} * {{cite book|last1=Foxall|first1=Gordon|title=Context and Cognition in Consumer Psychology: How Perception and Emotion Guide Action|date=2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-67738-3|page=75|language=en}} * {{cite book|last1=Friesen|first1=Norm|title=The Textbook and the Lecture: Education in the Age of New Media|date=2017|publisher=JHU Press|isbn=978-1-4214-2434-7|language=en}} * {{cite book|last1=Gabriel|first1=Cle-Anne|title=Why Teach with Cases?: Reflections on Philosophy and Practice|date=2022|publisher=Emerald Group Publishing|isbn=978-1-80382-399-7|language=en}} * {{cite book|last1=Gascoigne|first1=Neil|last2=Thornton|first2=Tim|title=Tacit Knowledge|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-54726-6|pages=8, 37, 81, 108|language=en}} * {{cite book|last1=Gauch|first1=Hugh G.|title=Scientific Method in Practice|url=https://archive.org/details/scientificmethod0000gauc|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-01708-4|language=en}} * {{cite book|last1=Gilliot|first1=Claude|editor-last1=Meri|editor-first1=Josef|title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia - Volume II|date=2018|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-66813-2|language=en|chapter=Libraries}} * {{cite book|last1=Hamner|first1=M. Gail|author-link=M. Gail Hamner|title=American Pragmatism: A Religious Genealogy|url=https://archive.org/details/americanpragmati0000hamn|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-515547-1|page=[https://archive.org/details/americanpragmati0000hamn/page/n100 87]|language=en}} * {{cite book|last1=Hatfield|first1=Gary|title=Routledge Encyclopedia of Philosophy|date=1998|publisher=Routledge|url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/scientific-method/v-1|language=en|chapter=Scientific Method|isbn=978-0-415-07310-3}} * {{cite book|last1=Haymes|first1=Brian|last2=Özdalga|first2=Elisabeth|title=Concept Of The Knowledge Of God|date=2016|publisher=Springer|isbn=978-1-349-19066-9|pages=26–28|language=en}} * {{cite book|last1=Heydorn|first1=Wendy|last2=Jesudason|first2=Susan|title=Decoding Theory of Knowledge for the IB Diploma|url=https://archive.org/details/decodingtheoryof0000heyd|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-62842-7|page=[https://archive.org/details/decodingtheoryof0000heyd/page/n107 10]|language=en}} * {{cite book|last1=Hirschberger|first1=Johannes|title=A Short History Western Philosophy|date=2019|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-31145-7|language=en}} * {{cite book|last1=Hoad|first1=T. F.|title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology|date=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-283098-2}} * {{cite book|last1=Howell|first1=Kerry E.|title=An Introduction to the Philosophy of Methodology|date=2013|publisher=Sage|isbn=978-1-4462-0298-2}} * {{cite book|last1=Johnson|first1=Mark S.|last2=Stearns|first2=Peter N.|title=Education in World History|date=2023|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-81337-8|language=en}} * {{cite book|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone|date=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7564-5|language=en}} * {{cite book|last1=Jorna|first1=René|title=Sustainable Innovation: The Organisational, Human and Knowledge Dimension|date=2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-28034-1|language=en}} * {{cite book|last1=Kandel|first1=Abraham|title=Fuzzy Expert Systems|url=https://archive.org/details/fuzzyexpertsyste0000unse|date=1992|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-4297-4}} * {{cite book|last1=Kemmis|first1=Stephen|last2=Edwards-Groves|first2=Christine|title=Understanding Education: History, Politics and Practice|date=2017|publisher=Springer|isbn=978-981-10-6433-3|language=en}} * {{cite book|last1=Kern|first1=Andrea|title=Sources of Knowledge: On the Concept of a Rational Capacity for Knowledge|date=2017|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-41611-6|pages=8–10, 133|language=en}} * {{cite book|last1=Kernis|first1=Michael H.|title=Self-Esteem Issues and Answers: A Sourcebook of Current Perspectives|date=2013|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-134-95270-0|page=209|language=en}} * {{cite book|last1=Khatoon|first1=Naima|title=General Psychology|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-5999-8|language=en|date=2012}} * {{cite book|last1=Kitchener|first1=Richard F.|editor1-last=O'Donohue|editor1-first=William|editor2-last=Kitchener|editor2-first=Richard F.|title=The Philosophy of Psychology|date=1996|publisher=Sage|isbn=978-0-85702-612-5|language=en|chapter=Genetic Epistemology and Cognitive Psychology of Science}} * {{cite book|last1=Klenke|first1=Karin|editor1-last=Day|editor1-first=David|title=The Oxford Handbook of Leadership and Organizations|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_f1u6|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-021377-0|language=en|chapter=Sculpting the Contours of the Qualitative Landscape of Leadership Research}} * {{cite book|last1=Kreeft|first1=Peter|last2=Tacelli|first2=Ronald K.|title=Handbook of Christian Apologetics|date=2009|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-7544-3|language=en}} * {{cite book|last1=Kuhn|first1=Thomas S.|title=The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought|date=1992|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-41747-2|language=en}} * {{cite book|last1=Kuruk|first1=Paul|title=Traditional Knowledge, Genetic Resources, Customary Law and Intellectual Property: A Global Primer|date=2020|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=978-1-78536-848-6|page=25|language=en}} * {{cite book|last1=Thornton|first1=Tim|last2=Lanzer|first2=Peter|editor-last1=Lanzer|editor-first1=Peter|title=Textbook of Catheter-Based Cardiovascular Interventions: A Knowledge-Based Approach|date=2018|publisher=Springer Nature|isbn=978-3-319-55994-0|language=en}} * {{cite book|last1=Lee|first1=Jerry Won|title=The Politics of Translingualism: After Englishes|date=2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-315-31051-0|page=67|language=en}} * {{cite book|last1=Legge|first1=Dominic|title=The Trinitarian Christology of St Thomas Aquinas|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-879419-6|language=en}} * {{cite book|last1=Lehrer|first1=Keith|title=Theory of Knowledge|year=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-19609-7|language=en|chapter=1. The Analysis of Knowledge}} * {{cite book|last1=Lemos|first1=Noah M.|title=Intrinsic Value: Concept and Warrant|url=https://archive.org/details/intrinsicvalueco0000lemo|date=1994|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-46207-5|language=en}} * {{cite book|last1=Lengnick-Hall|first1=Mark L.|last2=Lengnick-Hall|first2=Cynthia A.|title=Human Resource Management in the Knowledge Economy: New Challenges, New Roles, New Capabilities|url=https://archive.org/details/humanresourceman0000leng|date=2003|publisher=Berrett-Koehler Publishers|isbn=978-1-57675-159-6|language=en}} * {{cite book|last1=Leondes|first1=Cornelius T.|title=Expert Systems: The Technology of Knowledge Management and Decision Making for the 21st Century|date=2001|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053145-8|language=en}} * {{cite book|last1=Lilley|first1=Simon|last2=Lightfoot|first2=Geoffrey|last3=Amaral|first3=Paulo|title=Representing Organization: Knowledge, Management, and the Information Age|url=https://archive.org/details/representingorga0000lill|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-877541-6|pages=[https://archive.org/details/representingorga0000lill/page/n179 162]–163|language=en}} * {{cite book|last1=Lycan|first1=William G.|title=On Evidence in Philosophy|date=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-256526-6|pages=21–36|language=en|chapter=2. Moore Against the New Skeptics}} * {{cite book|last1=Mahadevan|first1=Kanchana|editor1-last=Ghosh|editor1-first=Manjulika|editor2-last=Ghosh|editor2-first=Raghunath|title=Language and Interpretation: Hermeneutics from East-West Perspective|date=2007|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-230-1|language=en|chapter=Gadamerian Hermeneutics: Between Strangers and Friends}} * {{cite book|last1=Markman|first1=Arthur B.|title=Encyclopedia of Cognitive Science|date=2006|publisher=Wiley|isbn=978-0-470-01619-0|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0470018860.s00558|language=en|chapter=Knowledge Representation, Psychology of|doi=10.1002/0470018860.s00558}} * {{cite book|last1=McCain|first1=Kevin|last2=Stapleford|first2=Scott|last3=Steup|first3=Matthias|title=Epistemic Dilemmas: New Arguments, New Angles|date=2021|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-46851-9|page=111|language=en}} * {{cite book|last1=McNabb|first1=David E.|title=Knowledge Management in the Public Sector: A Blueprint for Innovation in Government|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-46669-7|url=https://books.google.com/books?id=3W1sBgAAQBAJ&pg=PT41|language=en|date=2015}} * {{cite book|last1=Mertler|first1=Craig A.|title=Introduction to Educational Research|date=2021|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-5443-8834-2|language=en}} * {{cite book|last1=Miah|first1=Sajahan|title=Russell's Theory of Perception|date=2006|publisher=Continuum|isbn=978-1-84714-284-9|pages=19–20|language=en}} * {{cite book|last1=Misak|first1=Cheryl|author-link=Cheryl Misak|title=Truth, Politics, Morality: Pragmatism and Deliberation|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-82618-6|page=53|language=en}} * {{cite book|last1=Mishra|first1=T. K.|title=The Power of Ethics: Some Lessons from the Bhagavad-Gita|date=2021|publisher=K.K. Publications|page=52|language=en|isbn=978-81-7844-127-6}} * {{cite book|last1=Morrison|first1=Robert|title=The Cambridge Handbook of Thinking and Reasoning|date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-82417-0|page=371|language=en}} * {{cite book|last1=Moser|first1=Paul K.|title=The Oxford Handbook of Epistemology|chapter=13. Scientific Knowledge|date=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-020818-9|language=en}} * {{cite book|last1=Mulsow|first1=Martin|editor1-last=Tamm|editor1-first=Marek|editor2-last=Burke|editor2-first=Peter|title=Debating New Approaches to History|date=2018|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4742-8193-5|language=en|chapter=6. History of Knowledge}} * {{cite book|last1=Murphy|first1=Patricia|editor1-last=Gipps|editor1-first=Caroline V.|title=Equity in the Classroom: Towards Effective Pedagogy for Girls and Boys|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-71682-0|language=en|chapter=1. Defining Pedagogy}} * {{cite book|last1=Myers|first1=Michael D.|title=Qualitative Research in Business & Management|url=https://archive.org/details/qualitativeresea0000myer_h2i5|date=2009|publisher=Sage Publications|isbn=978-1-4129-2165-7|language=en}} * {{cite book|last1=Paden|first1=William E.|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan Reference USA|isbn=978-0028657332|edition=2nd|url=https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/comparative-religion|chapter=Comparative Religion}} * {{cite book|last1=Payne|first1=William Harold|editor1-last=Salvatori|editor1-first=Mariolina Rizzi|title=Pedagogy: Disturbing History, 1820-1930|date=2003|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-7246-4|language=en|chapter=Contributions to the Science of Education and The Education of Teachers}} * {{cite book|last1=Peels|first1=Rik|title=Ignorance: A Philosophical Study|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-765451-4|page=28|language=en}} * {{cite book|last1=Penelhum|first1=Terence|title=Problems of Religious Knowledge|url=https://archive.org/details/problemsofreligi0000pene|date=1971|publisher=Macmillan|isbn=978-0-333-10633-4|language=en|chapter=1. Faith, Scepticism and Philosophy}} * {{cite book|last1=Pinch|first1=T.|title=Confronting Nature: T́he Sociology of Solar-Neutrino Detection|date=2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-94-015-7729-8|language=en}} * {{cite book|last1=Plantinga|first1=Alvin|editor1-last=Ridder|editor1-first=Jeroen de|editor2-last=Peels|editor2-first=Rik|editor3-last=Woudenberg|editor3-first=Rene van|title=Scientism: Prospects and Problems|date=2018|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-046276-5|language=en|chapter=Scientism: Who Needs It?}} * {{cite book|last1=Plato|title=Five Dialogues|date=2002|publisher=Hackett Pub. Co.|pages=[https://archive.org/details/fivedialogueseut00plat/page/89 89–90, 97b–98a]|isbn=978-0-87220-633-5|url=https://archive.org/details/fivedialogueseut00plat/page/89}} * {{cite book|last1=Powell|first1=Timothy|title=The Value of Knowledge: The Economics of Enterprise Knowledge and Intelligence|date=2020|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-059304-4|language=en}} * {{cite book|last1=Power|first1=Richenda|title=A Question of Knowledge|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88375-3|language=en}} * {{cite book|last1=Rambachan|first1=Anantanand|title=The Advaita Worldview: God, World, and Humanity|date=2006|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-6851-7|language=en}} * {{cite book|last1=Reginster|first1=Bernard|editor1-last=Renz|editor1-first=Ursula|title=Self-knowledge: A History|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-022642-8|language=en|chapter=Self-knowledge as Freedom in Schopenhauer and Freud}} * {{cite book|last1=Reif|first1=Frederick|title=Applying Cognitive Science to Education: Thinking and Learning in Scientific and Other Complex Domains|url=https://archive.org/details/applyingcognitiv0000reif|date=2008|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-18263-8|language=en}} * {{cite book|last1=Repko|first1=Allen F.|title=Interdisciplinary Research: Process and Theory|url=https://archive.org/details/interdisciplinar0000unse_w6j0|date=2008|publisher=Sage|isbn=978-1-4129-5915-5|language=en}} * {{cite book|last1=Rescher|first1=Nicholas|title=Epistemic Logic: A Survey of the Logic of Knowledge|date=2005|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-7092-7|language=en}} * {{cite book|last1=Rescher|first1=Nicholas|title=Unknowability: An Inquiry into the Limits of Knowledge|url=https://archive.org/details/unknowabilityinq0000resc|date=2009|publisher=Lexington books|isbn=978-0-7391-3615-7}} * {{cite book|last1=Rescher|first1=Nicholas|chapter=Knowledge, the Limits of|editor1-last=Honderich|editor1-first=Ted|title=The Oxford Companion to Philosophy|date=2005a|publisher=Oxford University Press|url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2|isbn=978-0-19-926479-7}} * {{cite book|last1=Rescher|first1=Nicholas|title=Ignorance: On the Wider Implications of Deficient Knowledge|date=2009|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-6014-0}} * {{cite book|last1=Rothberg|first1=Helen N.|last2=Erickson|first2=G. Scott|title=From Knowledge to Intelligence: Creating Competitive Advantage in the Next Economy|date=2005|publisher=Routledge|isbn=978-0-7506-7762-2|language=en}} * {{cite book|last1=Scheler|first1=Max|last2=Stikkers|first2=Kenneth W.|title=Problems of a Sociology of Knowledge (Routledge Revivals)|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-62334-6|page=23|language=en}} * {{cite book|last1=Schneider|first1=W. Joel|last2=McGrew|first2=Kevin S.|editor-last1=Flanagan|editor-first1=Dawn P.|editor-last2=McDonough|editor-first2=Erin M.|title=Contemporary Intellectual Assessment: Theories, Tests, and Issues|date=2022|publisher=Guilford Publications|isbn=978-1-4625-5203-0|language=en|chapter=The Cattell-Horn-Carroll Theory of Cognitive Abilities}} * {{cite book|last1=Sweller|first1=John|editor1-last=Plass|editor1-first=Jan L.|editor2-last=Moreno|editor2-first=Roxana|editor3-last=Brünken|editor3-first=Roland|title=Cognitive Load Theory|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86023-9|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mFJe8ZnAb3EC&pg=PA31|language=en|chapter=Cognitive Load Theory: Recent Theoretical Advances|date=2010}} * {{cite book|last1=Shapiro|first1=Stuart C.|title=Encyclopedia of Cognitive Science|date=2006|publisher=Wiley|isbn=978-0-470-01619-0|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0470018860.s00058|language=en|chapter=Knowledge Representation|doi=10.1002/0470018860.s00058}} * {{cite book|last1=Sonneveld|first1=Helmi B.|last2=Loening|first2=Kurt L.|title=Terminology: Applications in interdisciplinary communication|date=1993|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=978-90-272-7400-7|language=en}} * {{cite book|last1=Spaulding|first1=Shannon|chapter=Imagination Through Knowledge|editor-last1=Kind|editor-first1=Amy|editor-last2=Kung|editor-first2=Peter|title=Knowledge Through Imagination|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-102619-5|language=en}} * {{cite book|last1=Stoltz|first1=Jonathan|title=Illuminating the Mind: An Introduction to Buddhist Epistemology|date=2021|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-090756-3|language=en}} * {{cite book|last1=Swartley|first1=Keith E.|title=Encountering the World of Islam|url=https://archive.org/details/encounteringworl0000keit|date=2005|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-5644-2|page=[https://archive.org/details/encounteringworl0000keit/page/62 63]|language=en}} * {{cite book|last1=Sweller|first1=John|last2=Ayres|first2=Paul|last3=Kalyuga|first3=Slava|title=Cognitive Load Theory|url=https://archive.org/details/cognitiveloadthe0000swel|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4419-8126-4|language=en|date=2011}} * {{cite book|last1=Travers|first1=Max|title=Qualitative Research through Case Studies|url=https://archive.org/details/qualitativeresea0000trav|date=2001|publisher=Sage|isbn=978-1-4462-7627-3|language=en}} * {{cite book|last1=Trefil|first1=James|title=Science in World History|url=https://archive.org/details/scienceinworldhi0000tref|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-49929-6|language=en|chapter=Islamic Science}} * {{cite book|last1=Tufari|first1=P.|title=New Catholic Encyclopedia|date=2003|publisher=Thomson/Gale|isbn=978-0-7876-4008-8|language=en|chapter=Knowledge, Sociology of}} * {{cite book|last1=Van Nieuwenhove|first1=Rik|editor1-last=Howells|editor1-first=Edward|editor2-last=McIntosh|editor2-first=Mark A.|title=The Oxford Handbook of Mystical Theology|date=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-103406-0|language=en|chapter=Trinitarian Indwelling}} * {{cite book|last1=Vempala|first1=Naresh N.|editor1-last=Thompson|editor1-first=William Forde|title=Music in the Social and Behavioral Sciences: An Encyclopedia|date=2014|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-8302-9|language=en|chapter=Creativity, Theories of Musical}} * {{cite book|last1=Walton|first1=Linda|chapter=Educational Institutions|editor-last1=Kedar|editor-first1=Benjamin Z.|editor-last2=Wiesner-Hanks|editor-first2=Merry E.|title=The Cambridge World History: Volume 5, Expanding Webs of Exchange and Conflict, 500CE–1500CE|date=2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-29775-9|language=en}} * {{cite book|last1=Watkins|first1=Chris|last2=Mortimore|first2=Peter|title=Understanding Pedagogy and its Impact on Learning|date=1999|publisher=Sage|doi=10.4135/9781446219454|isbn=978-1-85396-453-4|url=https://sk.sagepub.com/books/understanding-pedagogy-and-its-impact-on-learning/n1.xml|chapter=Pedagogy: What do we Know?}} * {{cite book|last1=Wilson|first1=Timothy D.|title=Strangers to Ourselves: Discovering the Adaptive Unconscious|url=https://archive.org/details/strangerstoo_wils_2002_000_10736667|date=2002|publisher=Harvard University Press|isbn=0-674-00936-3}} * {{cite book|last1=Wise|first1=C.|title=Chomsky and Deconstruction: The Politics of Unconscious Knowledge|date=2011|publisher=Springer|isbn=978-0-230-11705-1|language=en}} * {{cite book|last1=Witzel|first1=Morgen|title=Management: The Basics|url=https://archive.org/details/managementbasics0000witz|date=2004|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-36172-4}} * {{cite book|last1=Woolfolk|first1=Anita|last2=Margetts|first2=Kay|title=Educational Psychology Australian Edition|date=2012|publisher=Pearson Higher Education AU|isbn=978-1-4425-5145-9|page=251|language=en}} * {{cite book|last1=Yanofsky|first1=Noson S.|title=The Outer Limits of Reason: What Science, Mathematics, and Logic Cannot Tell Us|url=https://archive.org/details/outerlimitsofrea0000yano|date=2013|publisher=The MIT Press|isbn=978-0-262-01935-4}} == Referime == [[Kategoria:Inteligjencë]] [[Kategoria:Njohuri]] [[Kategoria:Koncepte në epistemologji]] khvm03k30bah1stu5xidwvbe8lmj0o6 Wikipedia:Kuvendi 4 26026 3002661 3001952 2026-06-28T06:56:41Z Planeti 2609 /* Ndodhi në ditën e sotme */ pjesë e re 3002661 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia:Kuvendi/Hyrja}} {{TOC left}} {{Clear}} {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Wikipedia:Kuvendi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 24 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} <!-- Skruani vetëm nën këtë vizë.--> <!-- ________________________________________________________________________________________ --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|diskutimi]])</bdi> 23 qershor 2026 19:11 (CEST) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 25 qershor 2026 15:30 (CEST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Ndodhi në ditën e sotme == Ka qenë një rubrikë, (nuk di si ta quaj,) Ndodhi në ditën e sotmen? A mund të më ndihmoni , ku është dhe a është aktive.--[[User:Planeti|'''<span style="color:#000099"><big>P</big></span>'''<span style="color:#0000aa"><small>'''L'''</small></span><span style="color:#0000bb"><small>'''A'''</small></span><span style="color:#0000cc"><small>'''N'''</small></span><span style="color:#0000dd"><small>'''E'''</small></span><span style="color:#0000ee"><small>'''T'''</small></span><span style="color:#0000ff"><small>'''I'''</small></span>]] <sup>[[User_talk:Planeti|'''D'''<small><small>'''ISKUTO'''</small></small>]]</sup> 28 qershor 2026 08:56 (CEST) t00xujzvl5ydhaghv6jpxm6ijxrtl5q Profeti 0 26737 3002352 2941893 2026-06-27T18:07:40Z Kommajetz 161967 3002352 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Michelangelo Buonarroti 027.jpg|parapamje|302x302px|Profeti Jeremia, nga [[Michelangelo Buonarroti]]]] Në [[Feja|fe]], një '''profet''' ose '''Pejgamberi''' ([[Gjuha perse|pers.]] پیامبر, ose '''profeteshë''') është një individ që konsiderohet se është në kontakt me një qenie hyjnore dhe thuhet se flet në emër të asaj qenie, duke shërbyer si një ndërmjetës me njerëzimin duke u dhënë mesazhe ose mësime nga burimi i [[E mbinatyrshmja|mbinatyrshëm]] njerëzve të tjerë.<ref>{{Citation|title=prophet|url=https://www.thefreedictionary.com/prophet|work=The Free Dictionary|access-date=2021-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|title=prophet – Definition from the Merriam-Webster Online Dictionary<!-- Bot generated title -->|url=http://mw1.m-w.com/dictionary/prophet|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628232343/http://mw1.m-w.com/dictionary/prophet|archive-date=2012-06-28|access-date=2008-04-10}}</ref> Mesazhi që përcjell profeti quhet [[Profecia|profeci]]. Pretendimet e profetësisë kanë ekzistuar në shumë kultura dhe fe gjatë [[Historia|historisë]], duke përfshirë [[Judaizmi]]n, [[Krishterimi]]n, [[Islami]]n, [[Feja e lashtë greke|fenë e lashtë greke]], [[Zoroastrizmi]], [[Manikeizmi]]n, [[Hinduizmi]]n dhe shumë të tjera. == Etimologjia == Fjala angleze profet është transliterimi i një fjale të përbërë greke që rrjedh nga ''pro'' (para / drejt) dhe ''phesein'' (për të treguar); kështu, një προφήτης ''(prophḗtēs)'' është dikush që përcjell mesazhe nga hyjnore te njerëzit, duke përfshirë herë pas here parashikimin e ngjarjeve të ardhshme. Në një interpretim tjetër, do të thotë avokat ose folës. Në hebraisht, fjala נָבִיא (nāvî), "zëdhënës", tradicionalisht përkthehet si "profet". Nënndarja e dytë e [[Tanaku|Tanakh]], (Nevi'im), i kushtohet profetëve hebrenj. Kuptimi i Navi ndoshta përshkruhet te Ligji i Përtërirë 18:18, ku Perëndia tha: "...dhe unë do t'i vë fjalët e mia në gojën e tij dhe ai do t'u thotë atyre gjithçka që do t'i urdhëroj". Kështu, Navi mendohej të ishte "goja" e Zotit. Rrënja nun-bet-alef ("Navi") bazohet në rrënjën me dy shkronja nun-bet që tregon zbrazëti ose hapje; për të marrë urtësi transcendentale, njeriu duhet ta bëjë veten "të hapur". == Shiko edhe == * [[Profetët e fesë islame]] * [[Mesia]] * [[Utopia]] == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Profetë| ]] [[Kategoria:Fe]] [[Kategoria:Islam]] [[Kategoria:Judaizëm]] [[Kategoria:Krishtërim]] tt44yfzd3vgw3o82je4uzp63mhscjjf Bajrami 0 34248 3002338 3001542 2026-06-27T18:00:26Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Bajramet]] te [[Bajrami]] 3001542 wikitext text/x-wiki {{Islam}} '''Festat Islame''' ose '''bajramet''' janë festat të cilat i njeh legjislacioni [[Islam]], festat e tjera mund të jenë çfarëdo, por jo Islame. Ndër festat Islame llogariten : * '''[[Xhumaja]]''' ([[E Premte|Dita e Premte]]) është një ditë e rëndësishme në jetën e një [[Myslimani]]. Lutjet dhe veprimet e devotshme që bën një mysliman i devotshëm në këtë ditë shpërblehen se sa në ditët tjera të javës. Edhe pse kjo ditë e javës është ditë feste nuk duhet llogaritur si [[Sabbath]], myslimanët refuzojnë besmin se [[Zoti]] ka pushuar pas krijimit. Kjo ditë është zgjedhur si ditë feste (për dallim nga ditët tjera) sepse besohet se Libri i shenjte "[[Kurani]]" është zbritur nga Zoti diten e premte. Besimtarët gjatë kësaj dite mblidhen në xhamin e vendit (ku jetojnë) dhe të udhëhequr nga [[imami]] falin namazin e xhumasë. * '''[[Ramazani]]''' - është muaji në të cilin myslimanët çdo ditë agjërojnë nga agimi gjer në perëndim të diellit. * '''[[Fitër Bajrami]]''' (''Eid al-Fitr'') ose "Bajrami i vogel" ... është festë e cila bëhet pas përfundimit të Ramazanit që është dita e parë e mualit ''[[Sheval|Shawwal]].'' * '''[[Kurban Bajrami]]''' (''[[Eid al-Adha]]'') ose "Bajrami i madh" (''Kurban Bayram'') - është dy muaj dhe 10 ditë pas bajramit të madh. Kjo festë njihet si festa e sakrificës dhe vjen si gëzim i kryerjes së [[Haxhillëku|Haxhxhit]]. * '''[[Dita e Ashurave]]''' - është dita e dhjetë e muajit ''[[Muharrem]]''. Kjo është dita në të cilën [[Zoti]] shpëtoi [[Musai|Musën]] a.s. dhe popullin e tij nga [[Faraoni]] i [[Egjipti]]t. * '''[[Nata e Lejletul Kadrit]]''' (''Nata e fuqisë'') - është një nga dhjetë ditët e fundit të Ramazanit (19,21,23,25,27,29). Konsiderohet si nata më e shenjtë e tërë vitit sepse është nata në të cilën ka zbritur [[Kur'ani]]. Gjithashtu konsiderohet më e mirë se ''njëmi muaj.'' [Kur'an [[Sure: 97|97]]:1-3]. * '''Laylat ul Isra' wa-l-Miraaj''' (Nata e [[Israja dhe Miraxhi|Israsë dhe Miraxhit]]) është nata e 27 e muajit [[Rexheb|Raxhab]], nata e udhëtimit të Muhammedit a.s. n [[Jeruzalemi|Jeruzalem]] dhe pastaj nëpër qiej. * '''[[Lejletul Bara'ah|Laylat ul Bara'ah]]''' nata mes 14 dhe 15 [[Shaban|Sha'ban]]. * '''[[Xhumuahul Uida|Jumu'ah-tul-Wida]]''' ([[Gjuha arabe|arabisht]]: جمعة الودع ) xhumaja e fundit e muajit Ramazan para [[Eid-ul-Fitr]]. == Referimet == * [https://web.archive.org/web/20070111234812/http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/062.qmt.html AL-JUMUA (XHUmajA)] * [https://web.archive.org/web/20070111235004/http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/097.qmt.html AL-QADR (FUQIA, BESIMI)] * [https://web.archive.org/web/20090108213137/http://www.usc.edu/dept/msa/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/ Sahihu i Bukhariut] * [http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/ Sahihu i Muslimit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201124212/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/ |date=1 dhjetor 2008 }} == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20070112220310/http://www.when-is.com/muslim-holidays.asp Datat e festave Islame] * [https://web.archive.org/web/20061030012157/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/holydays/ Festat Islame] (BBC Feja) me data [[Kategoria:Ditë, netë dhe festa myslimane| ]] [[Kategoria:Festë]] fw8pucr8wet93ou43l8l4pn9k9ltpze Lojërat Olimpike 0 35779 3002396 2988408 2026-06-27T21:04:20Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002396 wikitext text/x-wiki '''Lojërat Olimpike''' ({{lang-en|Olympic Games}}; {{lang-fr|Jeux Olympiques}}) janë një ngjarje sportive ndërkombëtare e sporteve [[Lojërat Olimpike Verore|verore]] dhe [[Lojërat Olimpike Dimërore|dimërore]] në të cilat mijëra atletë nga e gjithë bota marrin pjesë në një larmi garash. Në botë me më shumë se 200 vende pjesëmarrëse. Lojërat Olimpike mbahen çdo katër vjet, me [[Lojërat Olimpike Verore|Lojërat Verore]] dhe [[Lojërat olimpike dimërore|Lojërat Dimërore]] të alternuara çdo katër vjet, me nga dy vjet larg njëra tjetrës. == Përmbledhje == Fillimi i riorganizimit të Lojërave Olimpike moderne u frymëzua nga [[Lojërat Olimpike Antike]], të cilat mbaheshin në Olimp, të Greqisë, nga shekulli VIII p.e.s. deri në shekullin e IV të erës sonë. [[Pierre de Coubertin|Baroni Pierre de Coubertin]] si themelues i [[Komiteti Olimpik Ndërkombëtar|Komitetit Olimpik Ndërkombëtar]] (IOC) në vitin 1894, njëkohësisht bëri edhe rifillimin e organizimit të lojërave të para moderne olimpike në Athinë në vitin 1896. [[Komiteti Olimpik Ndërkombëtar]] është organi drejtues i Lëvizjes Olimpike, me Kartën Olimpike që përcakton strukturën dhe autoritetin e saj. Evolucioni i Lëvizjes Olimpike gjatë shekujve XX dhe XXI ka rezultuar në disa ndryshime në Lojërat Olimpike. Disa nga këto rregulla përfshijnë themeimin e [[Lojërat olimpike dimërore|Lojërave Olimpike Dimërore]] për sportet e borës dhe akullit, Lojërat Paralimpike për atletët me aftësi të kufizuara, Lojërat Olimpike Rinore për sportistët e moshës 14 deri në 18 vjeç, pesë lojërat kontinentale (Pan Amerikane, Afrikane, [[Lojërat Aziatike|Aziatike]], etj.) Evropiane, dhe Paqësorit), si dhe Lojërat Botërore për sporte që nuk kontestohen në Lojërat Olimpike. Olimpiada e të Shurdhërve dhe Olimpiada Speciale gjithashtu janë miratuar nga [[Komiteti Olimpik Ndërkombëtar|IOC]] e cila është dashur të përshtatet me një larmi përparimesh ekonomike, politike dhe teknologjike. Abuzimi i rregullave amatore nga vendet e Bllokut Lindor bëri që [[Komiteti Olimpik Ndërkombëtar|IOC]] të largohej nga amatorizmi i pastër, siç është parashikuar nga Coubertin, në lejimin e pjesëmarrjes së atletëve profesionistë. Rëndësia në rritje e mediave masive krijoi çështjen e sponsorizimit të korporatave dhe komercializimit të Lojërave. Luftërat botërore çuan në anulimin e Lojërave të viteve 1916, 1940 dhe 1944. Bojkotime të mëdha gjatë [[Lufta e ftohtë|Luftës së Ftohtë kanë]] kufizuar pjesëmarrjen në Lojërat e viti 1980 dhe 1984.<ref name="olympic.org">{{Cite news|url=https://www.olympic.org/los-angeles-1984|title=No Boycott Blues|access-date=6 janar 2017|lang=en}}</ref> Lëvizja Olimpike përbëhet nga federatat ndërkombëtare sportive (IF), Komitete Olimpike Kombëtare (NOC), dhe komitete organizuese për çdo Lojë Olimpike specifike. Si organ vendimmarrës, [[Komiteti Olimpik Ndërkombëtar|IOC]] është përgjegjës për zgjedhjen e qytetit pritës për secilin organizim përfshirë këtu edhe financimin e Lojërave sipas Kartës Olimpike. [[Komiteti Olimpik Ndërkombëtar|IOC]] gjithashtu përcakton programin Olimpik, i cili përbëhet nga sportet që do të kontestohen në Lojëra. Ekzistojnë disa rituale dhe simbole olimpike, të tilla si flamuri olimpik dhe [[Pishtari olimpik|pishtari]], si dhe ceremonitë e hapjes dhe mbylljes. Mbi 14,000 atletë garuan në [[Lojërat olimpike verore 2016|Lojërat Olimpike Verore 2016]] dhe Olimpiadën Dimërore 2018 të kombinuara, në 35 sporte të ndryshme dhe mbi 400 ngjarje sportive.<ref>{{Cito web|url=https://www.olympic.org/rio-2016|title=Rio 2016 Summer Olympics - results and video highlights|date=17 prill 2018|website=International Olympic Committee|accessdate=23 nëntor 2019|lang=en}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://www.olympic.org/pyeongchang-2018|title=PyeongChang Olympics &#124; Next Winter Games in Korea|date=18 shtator 2019|website=International Olympic Committee|accessdate=23 nëntor 2019|lang=en}}</ref> Përfundimtarët e vendit të parë, të dytë dhe të tretë në çdo ngjarje marrin medalje olimpike: përkatësisht medalje ari, argjendi dhe bronzi. Lojërat janë rritur aq shumë sa që tani përfaqësohet pothuajse çdo komb. Kjo rritje ka krijuar sfida dhe polemika të shumta, duke përfshirë bojkotin, dopingun, ryshfetin dhe një sulm terrorist në vitin 1972. Çdo dy vjet Olimpiada dhe ekspozimi i saj në media u japin mundësi atletëve të arrijnë famë kombëtare dhe nganjëherë ndërkombëtare. Lojërat gjithashtu përbëjnë një mundësi që qyteti nikoqir dhe vendi të shfaqen para botës. == Shih edhe == * [[Lojërat Olimpike Antike]] * [[Lojërat Olimpike Verore]] * [[Lojërat Olimpike Dimërore]] == Referime == {{reflist|2}} == Bibliografia == * {{Cite book|lang=en|last=Beaster-Jones|first=Jayson|website=The Grove Dictionary of American Music|publisher=Oxford University Press|year=2013|doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.A2228122|title=Oxford Music Online|chapter=Commodification}} * {{cite book|lang=en|title=Historical Dictionary of the Olympic Movement|last1=Buchanon|first1=Ian|last2=Mallon|first2=Bill|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, MD|year=2006|isbn=978-0-8108-5574-8|url=https://archive.org/details/historicaldictio00buch_0}} * {{cite book|lang=en|last=Burkert|first=Walter|author-link=Walter Burkert|year=1983|title=Homo Necans|url=https://archive.org/details/homonecansanthro0000burk|chapter=Pelops at Olympia|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-05875-0}} * {{cite book|lang=en|title=Global entertainment media|last=Cooper-Chen|first=Anne|publisher=Lawrence Erlbaum Associates|location=Mahwah, New Jersey|year=2005|isbn=978-0-8058-5168-7|url=https://books.google.com/?id=1Su8jRiVVdoC&pg=PA228&dq=tv+influence+on+olympic+games#PPA230,M1|accessdate=21 mars 2009}} * {{cite book|lang=en|last1=Coubertin|first1=Pierre de|author-link=Pierre de Coubertin|last2=Philemon|first2=Timoleon J.|last3=Politis|first3=N.G.|last4=Anninos|first4=Charalambos|title=The Olympic Games: BC 776 – AD 1896|work=The Olympic Games in 1896 – Second Part|publisher=Charles Beck|location=Athens|year=1897|url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1896/1896.pdf|accessdate=2 shkurt 2009|archive-date=27 maj 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527211831/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1896/1896.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|lang=en|last=Crowther|first=Nigel B.|year=2007|chapter=The Ancient Olympic Games|title=Sport in Ancient Times|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-98739-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/sportinancientti0000crow}} * {{cite book|lang=en|title=Architecture of Greece|last=Darling|first=Janina K.|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Santa Barbara, California|isbn=978-0-313-32152-8|chapter=Panathenaic Stadium, Athens|chapter-url=https://books.google.com/?id=4F-v35--l_gC&dq=Panathenaic+Stadium,+Averoff,+Constantine|accessdate=30 janar 2009}} * {{cite book|lang=en|last=Eassom|first=Simon|year=1994|title=Critical Reflections on Olympic Ideology|publisher=The Centre for Olympic Studies|location=Ontario|isbn=978-0-7714-1697-2}} * {{cite book|lang=en|title=Encyclopedia of the Modern Olympic Movement|last1=Findling|first1=John E.|last2=Pelle|first2=Kimberly D.|publisher=Greenwood Press|location=Westport CT|year=2004|isbn=978-0-313-32278-5|url=https://books.google.com/?id=QmXi_-Jujj0C&pg=PA283&dq=winter+games+at+the+1912+summer+olympics|accessdate=30 mars 2009}} * {{cite book|lang=en|last=Gershon|first=Richard A.|title=Telecommunications Management:Industry structures and planning strategies|year=2000|publisher=Lawrence Erlbaum Associates|location=Mahwah, NJ|isbn=978-0-8058-3002-6|url=https://books.google.com/?id=H3cu_PFsFYwC&pg=PA17&dq=1998+winter+olympics|accessdate=21 mars 2009}} * {{cite book|lang=en|last1=Girginov|first1=Vassil|last2=Parry|first2=Jim|year=2005|title=The Olympic Games Explained: A Student Guide to the Evolution of the Modern Olympic Games|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-34604-7|url=https://books.google.com/books?id=vxAmyvh0ZsQC|accessdate=3 korrik 2012}} * {{cite book|lang=en|last=Golden|first=Mark|year=2009|chapter=Helpers, Horses, and Heroes|title=Greek Sport and Social Status|url=https://archive.org/details/greeksportsocial0000gold|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0-292-71869-2}} * {{cite web|lang=en|last=International Olympic Committee|title=All Games since 1896|url=http://www.olympic.org/olympic-games|accessdate=20 shkurt 2013}} * {{cite book|lang=en|last1=Krüger|first1=Arnd|last2=Murray|first2=William J.|year=2003|title=The Nazi Olympics: sport, politics and appeasement in the 1930s|publisher=University of Illinois Press|isbn=978-0-252-02815-1|url=https://books.google.com/?id=s5ntIQv0W5IC|accessdate=3 korrik 2012}} * {{cite news|lang=en|last=Lee|first=Jeff|title=Hyper-Hush Surrounds 2010 Games Mascots 'Til Tuesday|url=http://www.canada.com/vancouversun/news/story.html?id=5336f700-2921-444b-a6fb-8deb8a787975|accessdate=16 mars 2014|newspaper=The Vancouver Sun|date=24 nëntor 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141104214413/http://www.canada.com/vancouversun/news/story.html?id=5336f700-2921-444b-a6fb-8deb8a787975|archivedate=4 nëntor 2014}} * {{cite book|lang=en|title=Rome 1960|last=Maraniss|first=David|year=2008|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=978-1-4165-3407-5|url=https://archive.org/details/rome1960olympics00mara}} * {{cite book|lang=en|last=Matthews|first=George R.|year=2005|title=America's first Olympics: the St. Louis games of 1904|publisher=University of Missouri Press|isbn=978-0-8262-1588-8|url=https://archive.org/details/americasfirstoly00matt_0|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/americasfirstoly00matt_0/page/53 53]|quote=liverpool.}} * {{cite web|lang=en|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|title=Olympic Charter|publisher=International Olympic Committee|year=2007|accessdate=19 shtator 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723070003/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|archivedate=23 korrik 2011|ref={{sfnRef|Olympic Charter|2007}}}} * {{cite web|lang=en|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_658.pdf|title=The Olympic Games in Antiquity|author=Olympic Museum|publisher=International Olympic Committee|year=2007|url-status=dead|access-date=5 mars 2020|archive-date=25 mars 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013857/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_658.pdf}} * {{cite book|lang=en|author=Pausanias|author-link=Pausanias (geographer)|others=translated by W. H. S. Jones and H. A. Ormerud|title=Description of Greece|url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160|chapter=Elis 1|chapter-url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160&query=book%3D%235|volume=2|date=1 janar 1926|series=Loeb Classical Library|publisher=W. Heinemann|location=London|oclc=10818363|isbn=978-0-674-99207-8|accessdate=9 janar 2009}} * {{cite book|lang=en|author=Pindar|author-link=Pindar|others=translated by William H. Race|title=Olympian Odes|url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0162&query=head%3D%231|chapter=Olympian 10|chapter-url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0162&layout=&loc=O.+10.1|year=1997|series=Loeb Classical Library|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-99564-2|accessdate=25 mars 2009}} * {{cite book|lang=en|title=Doping:Athletes and Drugs|last=Porterfield|first=Jason|year=2008|publisher=Rosen Publishing Group|location=New York|isbn=978-1-4042-1917-5|page=[https://archive.org/details/dopingathletesdr00port/page/15 15]|url=https://archive.org/details/dopingathletesdr00port/page/15}} * {{cite book|lang=en|title=The Fifth Century BC|last=Richardson|first=N.J.|year=1992|publisher=Cambridge University Press|editor=Lewis, D.M.|editor2=Boardman, John|editor3=Davies, J.K.|isbn=978-0-521-23347-7|chapter=Panhellenic Cults and Panhellenic Poets|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Nqbz8Emo3PIC&pg=PA223|accessdate=2 shkurt 2013}} * {{cite book|lang=en|title=Mega-Events and Modernity|last=Roche|first=Maurice|publisher=Routledge, Taylor & Francis Group|location=New York|year=2000|url=https://books.google.com/?id=aldh2YTO7XQC&printsec=copyright&dq=spartakiads+and+the+olympics|isbn=978-0-415-15711-7|accessdate=30 janar 2009}} * {{cite book|lang=en|title=Olympics at the Millennium|last1=Schaffer|first1=Kay|last2=Smith|first2=Sidonie|publisher=Rutgers University Press|location=New Jersey|year=2000|isbn=978-0-8135-2819-9|url=https://books.google.com/?id=nMzYdZpk8qMC&printsec=copyright&dq=olympics|accessdate=30 janar 2009}} * {{cite book|lang=en|last=Schantz|first=Otto J.|chapter=Pierre de Coubertin's Concepts of Race, Nation, and Civilization|title=The 1904 Anthropology Days and Olympic Games: Sport, Race, and American Imperialism|date=2008|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln and London|isbn=978-0-8032-1098-1|editor=Susan Brownell}} * {{cite journal|lang=en|last=Shachar|first=Ayelet|year=2011|title=Picking Winners: Olympic Citizenship and the Global Race for Talent|url=https://archive.org/details/yale-law-journal_2011-06_120_8/page/2088|journal=Yale Law Journal|volume=120|issue=8|pages=2088–2139}} * {{cite book|lang=en|title=The Commercialisation of sport|last=Slack|first=Trevor|publisher=Routledge|location=New York|year=2004|isbn=978-0-7146-8078-1|url=https://books.google.com/?id=Kd7ieYncwxIC&pg=PA192&dq=television+and+the+olympic+games|accessdate=31 mars 2009}} * {{cite book|lang=en|title=The Fifth Century BC|last=Spivey|first=Nigel Jonathan|year=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280433-4|chapter=Olympia: the Origins|url=https://archive.org/details/ancientolympics00spiv}} * {{cite book|lang=en|last=Swaddling|first=Judith|year=1999|title=The Ancient Olympic Games|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0-292-77751-4|url=https://archive.org/details/ancientolympicga00swad}} * {{cite book|lang=en|last=Swaddling|first=Judith|year=2000|title=The Ancient Olympic Games|edition=2|publisher=University of Texas Press|location=Austin|isbn=978-0-292-70373-5|oclc=10759486|url=https://books.google.com/?id=2-HQMnDiLqIC|accessdate=6 qershor 2009}} * {{cite book|lang=en|title=Sport and leisure cultures|last=Tomlinson|first=Alan|publisher=University of Minnesota Press|location=Minneapolis MN|year=2005|isbn=978-0-8166-3382-1|url=https://books.google.com/?id=JphFoBnq2R8C&pg=PA14&dq=olympic+games+television+ratings|accessdate=2 prill 2009}} * {{cite web|lang=en|last=Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|title=Vancouver 2010 Mascots Introduced to the World|url=http://www.newswire.ca/en/story/128683/vancouver-2010-mascots-introduced-to-the-world|website=Canadian NewsWire|accessdate=10 mars 2014|date=27 nëntor 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144945/http://www.newswire.ca/en/story/128683/vancouver-2010-mascots-introduced-to-the-world|archive-date=13 prill 2014|url-status=dead|df=dmy-all}} * {{cite journal|lang=en|last=Weiler|first=Ingomar|year=2004|title=The predecessors of the Olympic movement, and Pierre de Coubertin|journal=European Review|volume=12|issue=3}} * {{cite book|lang=en|title=Social Issues in Sport|last=Woods|first=Ron|publisher=Human Kinetics|location=Champaign IL|year=2007|isbn=978-0-7360-5872-8|url=https://archive.org/details/socialissuesinsp0000wood|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/socialissuesinsp0000wood/page/146 146]|quote=television ratings decline olympic games torino.|accessdate=2 prill 2009}} * {{cite book|lang=en|title=A Brief History of the Olympic Games|url=https://archive.org/details/briefhistoryofol0000youn|last=Young|first=David C.|year=2004|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4051-1130-0|chapter=The Beginnings}} * {{cite book|lang=en|title=The Modern Olympics: A Struggle for Revival|url=https://archive.org/details/modernolympicsst0000youn|last=Young|first=David C.|year=1996|location=Baltimore|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-7207-5}} [[Kategoria:Lojëra olimpike]] az1jrfl22aagvdxnt0zxdxcdebz455t Christopher Nolan 0 37390 3002547 2988180 2026-06-28T02:38:44Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002547 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Christopher Nolan | image = ChrisNolanBFI150224 (10 of 12) (53532289710) (cropped2).jpg | caption = Nolan më 2024 | alt = | birth_name = Christopher Edward Nolan | birth_date = {{Birth date and age|df=y|30|7|1970}} | birth_place = Londër, Angli | citizenship = {{hlist|MB|SHBA}} | education = [[University College London]] ([[Bachelor i Arteve|BA]]) | occupation = {{hlist|Regjisor filmi|producent|skenarist}} | years_active = 1993–tani | works = {{hlist|[[Filmografia e Christopher Nolan|Filmografia]]|[[Stili kinematografik i Christopher Nolan|stili kinematografik]]}} | organisation = [[Syncopy Inc.]] | spouse = {{marriage|[[Emma Thomas]]|1997}} | children = 4 | relatives = {{Plainlist| * [[Jonathan Nolan]] (vëlla) * [[John Nolan (aktor britanik)|John Nolan]] (xhaxhai) }} | awards = [[Lista e çmimeve dhe nominimeve të marra nga Christopher Nolan|Lista e plotë]] | signature = Christopher Nolan Signature.svg }} '''Christopher Edward Nolan''' (lindi më 30 korrik 1970) është një regjisor britanik dhe amerikan. I njohur për filmat e tij të suksesshëm në [[Hollywood]] me rrëfim strukturorisht kompleks, ai konsiderohet si një regjisor kryesor i shekullit të 21-të. [[Filmografia e Christopher Nolan|Filmat e Nolan]] kanë fituar mbi 6.6 miliardë dollarë në të gjithë botën, duke e bërë atë regjisorin e shtatë me fitimet më të larta. [[Lista e çmimeve dhe nominimeve të marra nga Christopher Nolan|Vlerësimet e tij]] përfshijnë dy [[Academy Awards]], një [[Golden Globe Award]] dhe dy [[British Academy Film Awards]]. Nolan u emërua [[Komandant i Urdhrit të Perandorisë Britanike]] në vitin 2019 dhe mori titullin [[Knight Bachelor|kalorës]] në vitin 2024 për kontributet e tij në film. Nolan zhvilloi një interes në krijimin e filmave që në moshë të re. Pasi studioi [[Letërsia angleze|letërsi angleze]] në [[University College London]], ai bëri disa filma të shkurtër përpara debutimit të tij në filmin artistik me ''[[Following]]'' (1998). Nolan fitoi njohje ndërkombëtare me filmin e tij të dytë, ''[[Memento (film)|Memento]]'' (2000), dhe kaloi në krijimin e filmave në studio me ''[[Insomnia (film 2002)|Insomnia]]'' (2002). Ai u bë një regjisor i profilit të lartë me trilogjinë ''The Dark Knight'' (2005–2012) dhe gjeti sukses të mëtejshëm me ''[[The Prestige (film)|The Prestige]]'' (2006), ''[[Inception]]'' (2010), ''[[Interstellar (film)|Interstellar]]'' (2014) dhe ''[[Dunkirk (film 2014)|Dunkirk]]'' (2017). Pas publikimit të ''[[Tenet (film)|Tenet]]'' (2020), Nolan u nda nga shpërndarësi i vjetër [[Warner Bros. Pictures]] dhe nënshkroi me [[Universal Pictures]] për trillerin biografik ''[[Oppenheimer (film)|Oppenheimer]]'' (2023), i cili i fitoi atij Academy Award për [[Academy Award për Regjisorin më të Mirë|Regjisorin më të Mirë]] dhe [[Aacdemy Award për Filmin më të Mirë|Filmin më të Mirë]]. Puna e Nolanit shfaqet rregullisht në listat e filmave më të mirë të dekadave përkatëse. Të mbushur me një këndvështrim metafizik, filmat e tij tematizojnë epistemologjinë, ekzistencializmin, etikën, ndërtimin e kohës dhe natyrën e lakueshme të kujtesës dhe identitetit personal. Ato paraqesin imazhe dhe koncepte të frymëzuara matematikisht, struktura narrative jokonvencionale, efekte speciale praktike, peizazhe zanore eksperimentale, fotografi filmike me format të madh dhe perspektiva materialiste. Entuziazmi i tij për përdorimin dhe ruajtjen e stokut tradicional të filmit në prodhimin e kinemasë në krahasim me kamerat dixhitale ka tërhequr gjithashtu vëmendje të konsiderueshme. Ai ka bashkëshkruar disa nga filmat e tij me vëllain e tij, [[Jonathan Nolan|Jonathan]], dhe drejton kompaninë e prodhimit [[Syncopy Inc.]] me gruan e tij, [[Emma Thomas]]. == Jeta e hershme dhe edukimi == Christopher Edward Nolan lindi më 30 korrik 1970 në [[Westminster]], Londër.<ref>{{cite web|last1=Heidmann|first1=Patrick|title=Christopher Nolan: "I did not intend any message"|url=https://the-talks.com/interview/christopher-nolan/|website=The Talks|date=26 korrik 2023|access-date=17 mars 2025|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727145706/https://the-talks.com/interview/christopher-nolan|archivedate=27 korrik 2023}}</ref><ref>{{cite web|title=Christopher Nolan|url=https://www.biography.com/movies-tv/christopher-nolan|website=Biography|access-date=17 mars 2025|date=10 mars 2024|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230203034406/https://www.biography.com/movies-tv/christopher-nolan|archivedate=3 shkurt 2023}}</ref> Babai i tij, Brendan James Nolan, ishte një ekzekutiv britanik reklamash me prejardhje irlandeze<ref>{{cite web|title=Christopher Nolan, although a native of London, proudly traces his lineage back to Irish roots'|url=https://www.irishhistory.com/genealogy/irish-surnames/nolan-family-name-history/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240312001606/https://www.irishhistory.com/genealogy/irish-surnames/nolan-family-name-history/|archivedate=12 mars 2024|language=en}}</ref> i cili punoi si drejtor krijues. Nëna e tij, Christina Jensen, ishte një asistente fluturimi amerikane nga [[Evanston, Illinois]]; ajo më vonë do të punonte si mësuese e anglishtes. Ai ka një vëlla më të madh, Matthew, dhe një vëlla më të vogël, [[Jonathan Nolan|Jonathan]], gjithashtu një regjisor. Të tre vëllezërit u rritën si katolikë në [[Highgate]] dhe i kaluan verat në Evanston.<ref>{{Cite web|last=Grimes|first=Christopher|date=21 korrik 2023|title=Director Christopher Nolan: 'Oppenheimer is absolutely a cautionary tale'|url=https://www.ft.com/content/e47df8a6-21fa-4d8c-9817-351f1a438aef|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20230918224920/https://www.ft.com/content/e47df8a6-21fa-4d8c-9817-351f1a438aef|archive-date=18 shtator 2023|access-date=31 janar 2024|website=[[Financial Times]]|language=en|issn=0307-1766}}</ref><ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=PqGrR2Upz0M|title=Writers Bloc Presents: Christopher Nolan, Tom Shone and Kenneth Branagh|date=2 dhjetor 2020|publisher=Writers Bloc Presents|time=56:02|access-date=10 shkurt 2023|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209153617/https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=PqGrR2Upz0M|archive-date=9 shkurt 2023|url-status=live}}</ref> Nolan gjithashtu kaloi kohë duke jetuar në Çikago gjatë rinisë së tij, dhe ai mban shtetësi si të Mbretërisë së Bashkuar ashtu edhe të SHBA-së.<ref>{{cite news|last1=Gomez|first1=Luis|title=Batman's Chicago connection|url=https://www.chicagotribune.com/2014/07/22/batmans-chicago-connection/|work=Chicago Tribune|date=22 korrik 2014|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317021942/https://www.chicagotribune.com/2014/07/22/batmans-chicago-connection/|archive-date=17 mars 2024|url-status=live}}</ref>{{sfn|Nathan|2022|pp=12–13}} Nolan filloi të bënte filma në moshën shtatë vjeç, duke marrë hua kamerën [[Super 8]] të të atit dhe duke xhiruar filma të shkurtër me figurat e tij aksioni.{{sfn|Nathan|2022|pp=11, 16}} Këta filma përfshinin një animacion [[stop motion]] për ''Star Wars'' të quajtur ''Space Wars''. Ai zgjidhi vëllanë e tij, Jonathan, dhe ndërtoi skena nga "balta, mielli, kutitë e vezëve dhe rolet e tualetit".{{sfn|Mooney|2018|p=4}} Xhaxhai i tij, i cili kishte punuar në [[NASA]] për ndërtimin e sistemeve udhëzuese për raketat [[Programi Apollo|Apollo]], i dërgoi disa pamje nga nisja: "I rifilmova ato nga ekrani dhe i ndërtova, duke menduar se askush nuk do ta vinte re", vërejti më vonë Nolan.<ref>{{cite news|last1=Purcell|first1=Andrew|title=Christopher Nolan's Interstellar brings back the Spielberg-style family blockbuster|url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/christopher-nolans-interstellar-brings-back-the-spielbergstyle-family-blockbuster-20141104-11gjqp.html|access-date=9 dhjetor 2022|work=[[The Sydney Morning Herald]]|date=4 nëntor 2014|archive-date=9 dhjetor 2022|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221209185721/https://www.smh.com.au/entertainment/movies/christopher-nolans-interstellar-brings-back-the-spielbergstyle-family-blockbuster-20141104-11gjqp.html|url-status=live}}</ref> Që nga mosha 11 vjeç, ai aspironte të bëhej një regjisor profesionist.<ref name="telegraph">{{Cite news|last=Lawrence|first=Will|date=19 korrik 2012|title=Christopher Nolan interview for ''Inception''|work=[[The Daily Telegraph]]|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmmakersonfilm/7894376/Christopher-Nolan-interview-for-Inception.html|url-status=live|access-date=3 janar 2014|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20131117141943/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmmakersonfilm/7894376/Christopher-Nolan-interview-for-Inception.html|archive-date=17 nëntor 2013|url-access=subscription}}</ref> Midis viteve 1981 dhe 1983, Nolan u regjistrua në Barrow Hills, një shkollë përgatitore katolike në [[Witley]], Surrey.{{sfn|Shone|2020|p=26}} Në vitet e tij të adoleshencës, Nolan filloi të bënte filma me Adrien dhe [[Roko Belic]]. Nolan dhe Roko bashkëregjistruan filmin sureal 8 mm ''Tarantella'' (1989), i cili u shfaq në ''Image Union'', një shfaqje e pavarur filmash dhe videosh në [[Public Broadcasting Service]].{{sfn|Mooney|2018|p=5}}{{sfn|Shone|2020|p=48}} Nolan u arsimua në [[Haileybury dhe Imperial Service College]], një shkollë e pavarur në [[Hertford Heath, Hertfordshire]], dhe më vonë studioi [[Letërsia angleze|letërsi angleze]] në [[University College London]] (UCL). Duke hequr dorë nga një arsimim tradicional filmik, ai ndoqi "një diplomë në diçka të palidhur", të cilën i ati i tij sugjeroi "se i jep një këndvështrim tjetër gjërave".{{sfn|Mooney|2018|p=6}} Ai zgjodhi UCL posaçërisht për mjediset e tij të prodhimit të filmave, të cilat përfshinin një suitë montazhi [[Steenbeck]] dhe [[16 mm film|kamera 16 mm film]].<ref name="Tempest">{{cite news|last=Tempest|first=Matthew|url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2011/feb/24/inception-christopher-nolan-film-oscar-director|title=I was there at the ''Inception'' of Christopher Nolan's film career|work=[[The Guardian]]|date=24 shkurt 2011|access-date=21 shtator 2011|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005100119/http://www.theguardian.com/film/filmblog/2011/feb/24/inception-christopher-nolan-film-oscar-director|archive-date=5 tetor 2013}}</ref> Nolan ishte president i Shoqërisë së Filmit të Unionit,<ref name="Tempest" /> dhe me [[Emma Thomas]] (të dashurën dhe gruan e tij të ardhshme) ai shfaqi filma artistikë në 35 mm gjatë vitit shkollor dhe përdori paratë e fituara për të prodhuar 16 mm film gjatë verës.<ref name="British Cinematographer pt2">{{Cite web|year=2010|title=Wally Pfister ASC on Christopher Nolan's ''Inception''|url=http://www.thecinematographer.info/articles/18-wally-pfister.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120411005825/http://www.thecinematographer.info/articles/18-wally-pfister.html|archive-date=11 prill 2012|access-date=12 shkurt 2013|publisher=[[American Society of Cinematographers]]|language=en}}</ref> Ai u diplomua në vitin 1993 me një diplomë bachelor në letërsi angleze; Thomas, i cili studioi histori në UCL dhe ishte gjithashtu aktiv në Shoqërinë e Filmit, u takua me Nolan në ditën e tij të parë në Ramsay Halls. Më vonë ata u martuan dhe bashkëthemeluan kompaninë e prodhimit [[Syncopy Inc.|Syncopy]]. Të dy kanë ruajtur lidhje të forta me UCL, duke marrë bursa nderi (Nolan në vitin 2006, Thomas në vitin 2013) dhe në vitin 2017 Nolan u nderua me një doktoraturë nderi.<ref>{{cite web|title=UCL alumni Christopher Nolan and Emma Thomas triumph at the 96th Academy Awards with ''Oppenheimer''|url=https://www.ucl.ac.uk/alumni/news/2024/mar/ucl-alumni-christopher-nolan-and-emma-thomas-triumph-96th-academy-awards-oppenheimer|website=University College London|date=12 mars 2024|access-date=3 shtator 2025|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315112214/https://www.ucl.ac.uk/alumni/news/2024/mar/ucl-alumni-christopher-nolan-and-emma-thomas-triumph-96th-academy-awards-oppenheimer|archive-date=15 mars 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Dunkirk director Christopher Nolan tells UCL freshers 'you could meet future spouse on first day like me'|url=https://www.standard.co.uk/news/london/dunkirk-director-christopher-nolan-tells-ucl-freshers-you-could-meet-future-spouse-on-first-day-like-me-a3633651.html|website=The Standard|date=13 shtator 2017|access-date=3 shtator 2025|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204125551/https://www.standard.co.uk/news/london/dunkirk-director-christopher-nolan-tells-ucl-freshers-you-could-meet-future-spouse-on-first-day-like-me-a3633651.html|archive-date=4 dhjetor 2021|url-status=live}}</ref> == Jeta personale == Nolan është i martuar me [[Emma Thomas]], të cilën e takoi në [[University College London]] kur ishte 19 vjeç.<ref name="telegraph" /><ref name="British Cinematographer pt2" /> Ajo ka punuar si producente në të gjitha filmat e tij që nga viti 1997.<ref name="syncopy">{{Cite magazine|title=The Z to A of Christopher Nolan|url=https://www.empireonline.com/features/a-z/christopher-nolan/7.asp|url-status=dead|magazine=[[Empire (magazine)|Empire]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051944/http://www.empireonline.com/features/a-z/christopher-nolan/7.asp|archive-date=24 shtator 2015|access-date=18 janar 2014|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Meet the women behind Hollywood's iconic filmmakers|work=ABC11 Raleigh-Durham|url=https://abc11.com/star-wars-wars-the-force-awakens-psycho-mad-max/1237089/|publisher=[[WTVD]]|access-date=17 dhjetor 2022|date=10 mars 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217093340/https://abc11.com/star-wars-wars-the-force-awakens-psycho-mad-max/1237089/|archive-date=17 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Çifti ka katër fëmijë dhe banon në Los Anxhelos.<ref>{{cite news|last1=Jolin|first1=Dan|title=''Empire'' 30: My Experiences on Christopher Nolan's Movie Sets|url=https://www.empireonline.com/movies/features/empire-30-christopher-nolan-set-visits/|access-date=13 dhjetor 2022|work=[[Empire (revistë)|Empire]]|date=18 gusht 2020|archive-date=22 shtator 2022|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922080328/https://www.empireonline.com/movies/features/empire-30-christopher-nolan-set-visits/|url-status=live}}</ref> == Stili i krijimit të filmave == {{Kryesor|Stili kinematografik i Christopher Nolan}} Filmat e Nolanit janë përqendruar kryesisht në tema [[Metafizika|metafizike]], duke eksploruar konceptet e [[Koha|kohës]], [[Kujtesa|kujtesës]] dhe [[Identiteti personal|identitetit personal]].{{sfn|Goh|2022|pp=4, 76}}{{sfn|Blouin|2013|pp=145–146, 149}} Puna e tij karakterizohet nga ide dhe imazhe të frymëzuara matematikisht, struktura narrative jokonvencionale, perspektiva materialiste dhe përdorim evokues të muzikës dhe tingullit.{{efn|I atribuohet referencave të shumta<ref>{{Cite web|last=D'Angelo|first=Mike|title=The rational wonders of Christopher Nolan|url=http://thedissolve.com/features/exposition/820-the-rational-wonders-of-christopher-nolan/|website=[[The Dissolve]]|date=14 nëntor 2014|archive-date=4 mars 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083547/http://thedissolve.com/features/exposition/820-the-rational-wonders-of-christopher-nolan/|access-date=11 shtator 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Shone2014">{{Cite news|last=Shone|first=Tom|author-link=Tom Shone|date=4 nëntor 2014|title=Christopher Nolan: the man who rebooted the blockbuster|url=https://www.theguardian.com/film/2014/nov/04/-sp-christopher-nolan-interstellar-rebooted-blockbuster|url-status=live|work=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122014558/http://www.theguardian.com/film/2014/nov/04/-sp-christopher-nolan-interstellar-rebooted-blockbuster|archive-date=22 janar 2015|access-date=24 janar 2015|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Purcell|first=Andrew|title=Christopher Nolan's final frontier|url=http://www.andrewpurcell.net/?p=2000|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518084035/http://www.andrewpurcell.net/?p=2000|archive-date=18 maj 2015|access-date=7 maj 2015|language=en|via=AndrewPurcell.net|work=[[Sydney Morning Herald]]|date=8 nëntor 2014}}</ref><ref>{{Cite news|last=Child|first=Ben|title=''Interstellar'''s sound 'right for an experimental film', says Nolan|url=https://www.theguardian.com/film/2014/nov/17/interstellar-sound-christopher-nolan|date=17 nëntor 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117151023/http://www.theguardian.com/film/2014/nov/17/interstellar-sound-christopher-nolan|archive-date=17 nëntor 2014|access-date=29 korrik 2013|work=[[The Guardian]]|language=en}}</ref>}} Regjisori [[Guillermo del Toro]] e quajti Nolanin "një matematikan emocional".<ref>{{cite news|last1=Aravind|first1=Ajay|title=10 Directors and Their Best Film, According to IMDb|url=https://www.cbr.com/director-best-films-imdb/|access-date=14 dhjetor 2022|work=[[Comic Book Resources]]|date=30 maj 2022|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214210717/https://www.cbr.com/director-best-films-imdb/|archive-date=14 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Redaktori i artit i [[BBC]]-së, [[Will Gompertz]], e përshkroi atë si "një autor të shtëpisë së artit që bën filma blockbuster me ambicie intelektuale që mund t'ju bëjnë të shpejtoni pulsin dhe të keni mendjen duke u rrotulluar".<ref name="Gompertz-20">{{Cite web|last=Gompertz|first=Will|date=21 gusht 2020|title=Tenet: Will Gompertz reviews Christopher Nolan's epic|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53862695|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200827212521/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53862695|archive-date=27 gusht 2020|access-date=1 shtator 2020|publisher=[[BBC News]]|language=en}}</ref> Joseph Bevan shkroi: "Filmat e tij u lejojnë shikuesve të rregullt të shtëpisë së artit të shijojnë filma superhero dhe turmave të shumëfishta të angazhohen me koncepte labirintike të komplotit."<ref name="bevan"/> Nolan e sheh veten si "një regjisor indie që punon brenda sistemit të studios".{{sfn|Molloy|2013|p=40}} {{Quote box | width = 25% | align = right | quote = "Christopher Nolan nuk ka kuptim. Dhe pikërisht kështu i pëlqen atij. Në njëzet e tre vjet dhe përmes dymbëdhjetë filmave, ai ka sfiduar ligjet e Hollivudit duke krijuar vepra zhanri mahnitëse dhe origjinale që janë argëtuar në kompleksitetin e tyre, duke ngatërruar çdo maksimë me të cilën studiot shpresojnë të tërheqin audiencën më të gjerë. E megjithatë ai e bën edhe këtë. Kinematë mbushin mundësinë e filmit të ardhshëm të Nolan. Cilado qoftë forma që mund të marrë."| author = —Film author Ian Nathan on Nolan as a filmmaker (2022){{sfn|Nathan|2022|p=5}} }} Në librin me gjashtëmbëdhjetë ese, ''The Philosophy of Christopher Nolan'', filozofë dhe shkrimtarë profesionistë analizuan punën e Nolan; ata identifikuan temat e vetëshkatërrimit, natyrën dhe vlerën e së vërtetës, si dhe mentalitetin politik të heroit dhe të keqit, ndër të tjera.{{sfn|LB|2017|loc=Description}} Robbie B. H. Goh, një profesor i letërsisë angleze, e përshkroi Nolanin si një "regjisor filozofik" i cili përfshin ide filozofike - [[ekzistencializëm]], [[moralitet]], [[epistemologji]] dhe dallimin midis pamjes dhe realitetit - në filma që shpesh portretizojnë pezullimin, aksionin dhe dhunën. Goh vlerësoi aftësinë e tij për të përfshirë tema të tilla në filma që posedojnë "elemente të filmave të suksesshëm të Hollivudit" - të cilat ndihmojnë në mbajtjen e audiencës të angazhuar - por njëkohësisht mbeten "më të menduar dhe vetë-refleksiv sesa filmi tipik aksion konsumerist".{{sfn|Goh|2022|pp=1–4}} Ai shkroi më tej se vepra e Nolanit pasqyron "një heterogjenitet të kushteve të produkteve" që shtrihet nga filmat me buxhet të ulët deri te filmat e suksesshëm fitimprurës, "një gamë të gjerë zhanresh dhe mjedisesh" dhe "një larmi stilesh që trumbetojnë shkathtësinë e tij".{{sfn|Goh|2022|pp=12–13}} [[David Bordwell]], një [[Teoria e filmit|teoricien filmi]], shkroi se Nolan ka qenë në gjendje të përziejë "impulset e tij eksperimentale" me kërkesat e argëtimit kryesor, duke e përshkruar veprën e tij si "eksperimente me kohën kinematografike me anë të teknikave të pikëpamjes subjektive dhe prerjes së tërthortë".<ref name="Bordwell2019">{{Cite web|last=Bordwell|first=David|author-link=David Bordwell|date=28 janar 2019|title=Nolan book 2.0: Cerebral blockbusters meet blunt-force cinephilia|url=http://www.davidbordwell.net/blog/2019/01/28/nolan-book-2-0-cerebral-blockbusters-meet-blunt-force-cinephilia/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190909104313/http://www.davidbordwell.net/blog/2019/01/28/nolan-book-2-0-cerebral-blockbusters-meet-blunt-force-cinephilia/|archive-date=9 shtator 2019|access-date=11 shtator 2019|work=DavidBordwell.net|language=en}}</ref> Përdorimi nga Nolan i efekteve praktike, brenda kameras, miniaturave dhe modeleve, si dhe xhirimet në film celuloid, kanë qenë shumë me ndikim në kinemanë e fillimit të shekullit të 21-të.{{sfn|Joy|2015|p=7}}<ref name="IndieW-19">{{Cite web|last=O'Falt|first=Chris|title=Influencers: Christopher Nolan's Team Is the Big-Budget, Practical-Filmmaking Alternative|url=https://www.indiewire.com/influencers/dunkirk-production-team-nolan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203181719/https://www.indiewire.com/2019/12/influencers-team-christopher-nolan-1202192592/|archive-date=3 dhjetor 2019|access-date=12 mars 2019|publisher=[[IndieWire]]|language=en}}</ref> IndieWire shkroi në vitin 2019 se Nolan "mbante gjallë një model alternativ të qëndrueshëm të krijimit të filmave me buxhet të madh", në një epokë ku krijimi i filmave blockbuster është bërë "një formë arti kryesisht e gjeneruar nga kompjuteri".<ref name="IndieW-19" /> Për shkak të përfshirjes së thellë të Nolan në aspektin teknik të filmave të tij, Stuart Joy e përshkroi atë si një "regjisor të plotë", i cili "mbikëqyr të gjitha aspektet e prodhimit, ndërsa menaxhon edhe faktorët kulturorë dhe industrialë jashtë tekstit".{{sfn|Joy|2015|p=6}} == Filmografia == {{Kryesor|Filmografia e Christopher Nolan}} {{div col|colwidth=30em}} * ''[[Following]]'' (1998) * ''[[Memento (film)|Memento]]'' (2000) * ''[[Insomnia (film 2002)|Insomnia]]'' (2002) * ''[[Batman Begins]]'' (2005) * ''[[The Prestige (film)|The Prestige]]'' (2006) * ''[[The Dark Knight]]'' (2008) * ''[[Inception]]'' (2010) * ''[[The Dark Knight Rises]]'' (2012) * ''[[Interstellar (film)|Interstellar]]'' (2014) * ''[[Dunkirk (2017 film)|Dunkirk]]'' (2017) * ''[[Tenet (film)|Tenet]]'' (2020) * ''[[Oppenheimer (film)|Oppenheimer]]'' (2023) * ''[[The Odyssey (film 2026)|The Odyssey]]'' (2026) {{div col end}} == Shënime == {{notelist}} == Referime == {{reflist|30em}} === Referime === {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last1=Blouin|first1=Michael J.|title=Japan and the Cosmopolitan Gothic: Specters of Modernity|date=2013|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|isbn=978-1-137-30522-0|pages=143–160|chapter=Difference and Doubt in Christopher Nolan's ''Inception''|language=en}} * {{cite book|last1=deWaard|first1=Andrew|title=The Cinema of Steven Soderbergh: Indie Sex, Corporate Lies, and Digital Videotape|last2=Tait|first2=R. Colin|publisher=[[Columbia University Press]]|year=2013|language=en|isbn=978-0-231-16551-8}} * {{cite book|editor-last1=Eberl|editor-first1=Jason T.|title=The Philosophy of Christopher Nolan|editor-last2=Dunn|editor-first2=George A.|publisher=[[Lexington Books]]|year=2017|language=en|isbn=978-1-498-51352-4|ref={{harvid|LB|2017}}}} * {{cite book|last1=Elsaesser|first1=Thomas|editor1-last=Szaniawski|editor1-first=Jeremi|title=After Kubrick: A Filmmaker's Legacy|date=2020|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|language=en|isbn=978-1-501-34765-8|pages=29–51|chapter=Stanley Kubrick's Prototypes: The Author as World-Maker}} * {{cite book|editor1-last=Furby|editor1-first=Jacqueline|title=The Cinema of Christopher Nolan: Imagining the Impossible|editor2-last=Joy|editor2-first=Stuart|publisher=[[Columbia University Press]]|year=2015|language=en|isbn=978-0-231-85076-6}} ** {{harvc |last=Joy |first=Stuart |chapter=Dreaming a Little Bigger, Darling |pages=1–16 |in1=Furby |in2=Joy |year=2015 }} ** {{harvc |last=Hill-Parks |first=Erin |chapter=Developing an Auteur Through Reviews: The Critical Surround of Christopher Nolan |pages=17–30 |in1=Furby |in2=Joy |year=2015 }} ** {{harvc |last=Ní Fhlainn |first=Sorcha |chapter='You keep telling yourself what you know, but what do you believe?': Cultural Spin, Puzzle Films and Mind Games in the Cinema of Christopher Nolan |pages=147–163 |in1=Furby |in2=Joy |year=2015 }} * {{cite book|last1=Goh|first1=Robbie B. H.|title=Christopher Nolan: Filmmaker and Philosopher|year=2022|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|language=en|isbn=978-1-3501-3996-1 <!--|chapter=Christopher Nolan as filmmaker and philosopher: Themes, methods and influences|pages=1–20-->}} * {{cite journal|last1=James|first1=Oliver|last2=von Tunzelmann|first2=Eugénie|last3=Franklin|first3=Paul|last4=Thorne|first4=Kip S.|author3-link=Paul Franklin (visual effects supervisor)|author4-link=Kip Thorne|date=2015a|title=Gravitational lensing by spinning black holes in astrophysics, and in the movie Interstellar|journal=[[Classical and Quantum Gravity]]|publisher=[[IOP Publishing]]|volume=32|issue=6|pages=065001|language=en|doi=10.1088/0264-9381/32/6/065001|arxiv=1502.03808|bibcode=2015CQGra..32f5001J|s2cid=3415942|ref={{harvid|James et al.|2015a}}|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0264-9381/32/6/065001/pdf|format=PDF|access-date=30 dhjetor 2022|archive-date=30 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221230195500/https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0264-9381/32/6/065001/pdf|url-status=live|issn=0264-9381}} * {{cite journal|last1=James|first1=Oliver|last2=von Tunzelmann|first2=Eugénie|last3=Franklin|first3=Paul|last4=Thorne|first4=Kip S.|author3-link=Paul Franklin (visual effects supervisor)|author4-link=Kip Thorne|date=2015b|title=Visualizing Interstellar's Wormhole|journal=[[American Journal of Physics]]|publisher=[[American Association of Physics Teachers]]|format=PDF|volume=83|issue=6|pages=486–499|language=en|doi=10.1119/1.4916949|arxiv=1502.03809|bibcode=2015AmJPh..83..486J|s2cid=37645924|ref={{harvid|James et al.|2015b}}|url=https://aapt.scitation.org/doi/pdf/10.1119/1.4916949|access-date=8 dhjetor 2022|archive-date=8 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208182118/https://aapt.scitation.org/doi/pdf/10.1119/1.4916949|url-status=live}} * {{cite book|last1=Johnson|first1=David Kyle|chapter=Inception as Philosophy: Choose Your Dreams or Seek Reality|title=The Palgrave Handbook of Popular Culture as Philosophy|publisher=[[Springer Nature]]|date=2020|pages=1–20|language=en|doi=10.1007/978-3-319-97134-6_5-1|author-link=David Kyle Johnson|isbn=978-3-319-97134-6|s2cid=213244862}} * {{cite book|last1=Koole|first1=Sander L.|last2=Fockenberg|first2=Daniel|last3=Tops|first3=Mattie|last4=Schneider|first4=Iris K.|editor1-last=Sullivan|editor1-first=Daniel|editor2-last=Greenberg|editor2-first=Jeff|title=Death in Classic and Contemporary Film|year=2013|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|isbn=978-1-137-27688-9|pages=135–150|language=en|chapter=The Birth and Death of the Superhero Film|ref={{harvid|Koole et al.|2013}}}} * {{cite book|last=McGowan|first=Todd|title=The Fictional Christopher Nolan|url=https://archive.org/details/fictionalchristo0000mcgo|publisher=[[University of Texas Press]]|year=2012|isbn=978-0-292-73782-2|language=en|chapter=A Plea for the Abandonment of Reality in ''Inception''|pages=[https://archive.org/details/fictionalchristo0000mcgo/page/146 147]–170}} * {{cite journal|first1=Claire|last1=Molloy|title=Christopher Nolan and Indie Sensibilities|journal=Revue Française d'études Américaines|year=2013|volume=136|issue=136|pages=40–51|language=fr|jstor=43830999|publisher=[[:fr:Belin éditeur|Belin éditeur]]}} * {{cite book|last=Mooney|first=Darren|title=Christopher Nolan: A Critical Study of the Films|publisher=[[McFarland & Company]]|year=2018|language=en|isbn=978-14-766-7480-3}} * {{cite book|last=Mottram|first=James|url=https://archive.org/details/makingofmemento00mott|title=The Making of Memento|publisher=[[Faber and Faber]]|year=2002|language=en|isbn=0-571-21488-6}} * {{cite book|last1=Nathan|first1=Ian|title=Christopher Nolan: the Iconic Filmmaker and His Work|year=2022|publisher=[[Quarto Publishing]]|language=en|isbn=978-0-7112-7713-7}} * {{cite book|last=Shone|first=Tom|title=The Nolan Variations: The Movies, Mysteries, and Marvels of Christopher Nolan|url=https://archive.org/details/nolanvariationsm0000shon|publisher=[[Faber & Faber]]|year=2020|language=en|isbn=978-0-5713-4800-8|author-link=Tom Shone}} * {{cite book|last=Smith|first=Basil|editor-last=Conard|editor-first=Mark|title=The Philosophy of Neo-Noir|publisher=[[University Press of Kentucky]]|year=2007|language=en|isbn=978-0-8131-7230-9|chapter=John Locke, Personal Identity and ''Memento''|pages=35–46}} * {{cite book|last1=Zornado|first1=Joseph L.|last2=Reilly|first2=Sara|title=The Cinematic Superhero as Social Practice|date=2021|isbn=978-3-030-85458-4|pages=155–189|language=en|chapter=Superhero Fantasy in Crisis|publisher=[[Springer Nature]]}} {{Refend}} == Lexim më tutje == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|last=Belluomini|first=Lance|chapter=Tenet as Philosophy: Fatalism Isn't an Excuse to do Nothing|date=2021|title=The Palgrave Handbook of Popular Culture as Philosophy|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|isbn=978-3-319-97134-6|editor-last=Johnson, David Kyle|editor-link=David Kyle Johnson|language=en|pages=1–21|doi=10.1007/978-3-319-97134-6_99-1|s2cid=230597057}} * {{Cite book|last1=Duncan Jesser|first1=Jody|title=The Art and Making of ''The Dark Knight'' Trilogy|last2=Pourroy|first2=Janine|publisher=[[Abrams Books]]|year=2012|language=en|isbn=978-1-4197-0369-0|url=https://archive.org/details/artmakingofdarkk0000jess}} * {{Cite journal|last=Fisher|first=Mark|year=2011|title=The Lost Unconscious: Delusions and Dreams in ''Inception''|url=https://archive.org/details/sim_film-quarterly_spring-2011_64_3/page/n38|journal=[[Film Quarterly]]|publisher=[[University of California Press]]|volume=64|issue=3|language=en|pages=37–45|doi=10.1525/FQ.2011.64.3.37}} * {{Cite book|last=Kellner|first=Douglas M|title=Cinema Wars: Hollywood Film and Politics in the Bush-Cheney Era|url=https://archive.org/details/cinemawarshollyw0000kell|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|year=2009|language=en|isbn=978-1405198240|edition=1st}} * {{Cite book|last1=Rabiger|first1=Michael|title=Directing: Film Techniques and Aesthetics|url=https://archive.org/details/directingfilmtec0000rabi|last2=Hurbis-Cherrier|first2=Mick|publisher=[[CRC Press]]|year=2013|language=en|isbn=978-1-135-09921-3}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == * {{imdb emri|id=0634240|emri=Christopher Nolan}} * [http://www.tribute.ca/people/christopher-nolan/6453/35045/ Christopher Nolan Biography] at [http://www.tribute.ca Tribute.ca] * [http://www.indiefilmhustle.com/christopher-nolan/ Christopher Nolan – How to Direct Your First Feature Film] [[Kategoria:Lindje 1970]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Regjisorë anglezë]] [[Kategoria:Producentë anglezë]] anzij77dezy825oj6f5ucboanuxf79a Kombëtarja argjentinase e futbollit 0 38042 3002426 3002143 2026-06-27T22:11:24Z Sadsadas 51943 /* */ 3002426 wikitext text/x-wiki {{Infobox national football team | Name = Argentina | Badge = | Badge_size = 165 | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Selección''<br />(The Selection)<br />''La Albiceleste''&hairsp;<ref name=albic>[https://cnnespanol.cnn.com/2022/11/16/argentina-albiceleste-colores-orix ¿Por qué llaman a Argentina la Albiceleste? ¿Qué significan sus colores?] on CNN Español, 16 November 2022</ref> <br />(Bardhekaltrit)<ref>{{cite news|author1=Daryl Grove|title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|access-date=1 mars 2022|publisher=Dirty Tackle|language=en|date=19 qershor 2010|archive-date=1 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185032/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|url-status=live}}</ref> <br />''La Scaloneta''<br />(The Scaloneta)<br /> | Association = [[Federata Argjentinase e Futbollit|Asociación del Fútbol Argentino]] (AFA) | Confederation = [[CONMEBOL]] (South America) | Coach = [[Lionel Scaloni]] | Captain = [[Lionel Messi]] | Most caps = Lionel Messi (201) | Top scorer = Lionel Messi ([[Lista e golave ndërkombëtar të shënuar nga Lionel Messi|122]]) | Home Stadium = [[#Home stadium|''Disa'']] | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ARG}} | FIFA max = 1&hairsp;{{efn|{{Plainlist| *mars 2007 *tetor 2007 – qershor 2008 *korrik 2015 – tetor 2015 *prill 2016 – mars 2017 *prill 2023 – korrik 2025 *qershor 2026 – vazhdon }}}} | FIFA min = 24 | FIFA min date = gusht 1996 | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Argentina}} | Elo max = 1 | Elo max date = [[World Football Elo Ratings|29 herë në periudhën 1902–2016]] | Elo min = 260 | Elo min date = qershor 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg26h | pattern_b1 = _arg26h | pattern_ra1 = _arg26h | pattern_sh1 = _arg26h2 | pattern_so1 = _arg26h2l | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg26A | pattern_b2 = _arg26A | pattern_ra2 = _arg26A | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _arg26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | First game = {{fb|URU}} [[1902 Uruguay v Argentina football match|0–6]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Montevideo]], Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 20 July 1902){{efn|group=upper-alpha|Attributed to multiple references:<ref name="First match">{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina-Uruguay Matches 1902–2009 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |access-date=7 November 2010 |archive-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105020111/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |url-status=live}}</ref><ref name=iffhs /><ref name=nostalgia /><ref name=barnade />}} | Largest win = {{fb|ARG|1861}} 12–0 {{fb-rt|ECU|1900}}<br /> (Montevideo<!-- DO NOT LINK, already linked above -->, Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|TCH}} [[Disaster of Sweden|6–1]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Helsingborg]], Sweden<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 15 June 1958), <br />{{fb|BOL}} 6–1 {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[La Paz]], Bolivia<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 1 April 2009)<ref>{{Cite web |title=Historial entre Argentina y Bolivia |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|access-date=2 February 2022 |website=Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino |language=es-AR|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114526/https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|url-status=live}}</ref><br />{{fb|SPA}} 6–1 {{fb-rt|ARG}}<br />([[Madrid]], Spain<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 27 March 2018)<ref>{{Cite web |title=Spain 6–1 Argentina: Isco scores hat-trick as hosts dismantle Argentina |url=https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|access-date=2 February 2022 |website=Sky Sports |language=en|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114511/https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|url-status=live}}</ref> | World cup apps = 19 | World cup first = 1930&hairsp; | World cup best = '''Champions''' ([[1978 FIFA World Cup|1978]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = [[1992 King Fahd Cup|1992]]&hairsp; | Confederations cup best = '''Champions''' ([[1992 King Fahd Cup|1992]]) | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[1916 South American Championship|1916]]&hairsp; | Regional cup best = '''Champions''' ([[1921 South American Championship|1921]], [[1925 South American Championship|1925]], [[1927 South American Championship|1927]], [[1929 South American Championship|1929]], [[1937 South American Championship|1937]], [[1941 South American Championship|1941]], [[1945 South American Championship|1945]], [[1946 South American Championship|1946]], [[1947 South American Championship|1947]], [[1955 South American Championship|1955]], [[1957 South American Championship|1957]], [[1959 South American Championship (Argentina)|1959]], [[1991 Copa América|1991]], [[1993 Copa América|1993]], [[2021 Copa América|2021]], [[2024 Copa América|2024]]) | 2ndRegional name = [[Panamerican Championship]] | 2ndRegional cup apps = 2 | 2ndRegional cup first = [[1956 Panamerican Championship|1956]]&hairsp; | 2ndRegional cup best = '''Champions''' ([[1960 Panamerican Championship|1960]]) | 3rdRegional name = [[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]] | 3rdRegional cup apps = 3 | 3rdRegional cup first = [[1993 Artemio Franchi Cup|1993]]&hairsp; | 3rdRegional cup best = '''Champions''' ([[1993 Artemio Franchi Cup|1993]], [[2022 Finalissima|2022]]) | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{MedalGold|[[1978 FIFA World Cup|1978 Argentina]]|[[1978 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1986 FIFA World Cup|1986 Mexico]]|[[1986 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2022 FIFA World Cup|2022 Qatar]]|[[2022 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1930 FIFA World Cup|1930 Uruguay]]|[[1930 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1990 FIFA World Cup|1990 Italy]]|[[1990 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|[[2014 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]{{refn|Argentina's Olympic Silver has equal value to a World Cup runner-up finish. Only the 1924 and 1928 editions are senior world titles equivalent to a World Cup.<ref name="auto1">{{Cite web |title=Official FIFA World Cup Origin document |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |website=fifa.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405000621/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-date=5 April 2014 |language=en}}</ref> After the World Cup was established, football at the Olympics became amateur players only<ref>{{Cite web |title=Football at the 1936 Berlin Summer Games |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |website=sports-reference.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417041849/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |archive-date=17 April 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA describes each Olympic Football tournament|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html |website=fifa.com (archive) |archive-url= https://web.archive.org/web/20140715174431/http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html|archive-date=15 July 2014 |language=en}}</ref>, like it was prior to 1924. Since the 1992 edition, the tournament was restricted to squads with no more than 3 players over the age of 23, and these matches are not regarded as part of the senior national team's record, nor are senior national team caps awarded, it’s part of the [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]].|group=note}}}} {{MedalSilver|[[Football at the 1928 Summer Olympics|1928 Amsterdam]]|[[Football at the 1928 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{MedalGold|[[1992 King Fahd Cup|1992 Saudi Arabia]]|[[1992 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1995 King Fahd Cup|1995 Saudi Arabia]]|[[1995 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005 Germany]]|[[2005 FIFA Confederations Cup#Squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{MedalGold|[[1921 South American Championship|1921 Argentina]]|[[1921 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1925 South American Championship|1925 Argentina]]|[[1925 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1927 South American Championship|1927 Peru]]|[[1927 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1929 South American Championship|1929 Argentina]]|[[1929 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1937 South American Championship|1937 Argentina]]|[[1937 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1941 South American Championship|1941 Chile]]|[[1941 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1945 South American Championship|1945 Chile]]|[[1945 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1946 South American Championship|1946 Argentina]]|[[1946 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1947 South American Championship|1947 Ecuador]]|[[1947 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1955 South American Championship|1955 Chile]]|[[1955 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1957 South American Championship|1957 Peru]]|[[1957 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1959 South American Championship (Argentina)|1959 Argentina]]|[[1959 South American Championship (Argentina) squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1991 Copa América|1991 Chile]]|[[1991 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1993 Copa América|1993 Ecuador]]|[[1993 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|[[2021 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2024 Copa América|2024 United States]]|[[2024 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1916 South American Championship|1916 Argentina]]|[[1916 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1917 South American Championship|1917 Uruguay]]|[[1917 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1920 South American Championship|1920 Chile]]|[[1920 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1923 South American Championship|1923 Uruguay]]|[[1923 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1924 South American Championship|1924 Uruguay]]|[[1924 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1926 South American Championship|1926 Chile]]|[[1926 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1935 South American Championship|1935 Peru]]|[[1935 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1942 South American Championship|1942 Uruguay]]|[[1942 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1959 South American Championship (Ecuador)|1959 Ecuador]]|[[1959 South American Championship (Ecuador) squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1967 South American Championship|1967 Uruguay]]|[[1967 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2004 Copa América|2004 Peru]]|[[2004 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[2007 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|[[2015 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2016 Copa América|2016 United States]]|[[2016 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1919 South American Championship|1919 Brazil]]|[[1919 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1956 South American Championship|1956 Uruguay]]|[[1956 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1963 South American Championship|1963 Bolivia]]|[[1963 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1989 Copa América|1989 Brazil]]|[[1989 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|[[2019 Copa América squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Panamerican Championship]]}} {{MedalGold|[[1960 Panamerican Championship|1960 Costa Rica]]|[[1960 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1956 Panamerican Championship|1956 Mexico]]|[[1956 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]}} {{MedalGold|[[1993 Artemio Franchi Cup|1993 Argentina]]|Team}} {{MedalGold|[[2022 Finalissima|2022 England]]|Team}} | website = {{url|https://www.afa.com.ar/es/seleccion-mayor| afa.com.ar/seleccion-mayor}} }} '''Kombëtarja argjentinase e futbollit''' ([[Gjuha spanjolle|Spanjisht]]: ''Selección de fútbol de Argentina'') përfaqëson [[Argjentina|Argjentinën]] në [[Futbolli|futboll]] dhe kontrollohet nga [[Federata Argjentinase e Futbollit]], organi qeverisës i [[Futbolli në Argjentinë|futbollit në Argjentinë]]. Është anëtar i [[FIFA]]-s që nga viti 1912 si dhe një nga anëtarët themelues të [[CONMEBOL]] në vitin 1916. Ishte gjithashtu pjesë e Konfederatës Panamerikane, e cila ishte bashkimi i konfederatave të kontinentit Amerikan, nga viti 1946 e deri në 1961. Argjentina është kampioni në fuqi i [[FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupës së Botës]], duke e fituar trofeun në vitet 1978, 1984 dhe 2022. Argjentina ka fituar [[Copa América|Kupën e Amerikës]] plot 16 herë, më shumë se çdo shtet tjetër. Ata janë gjithashtu kombëtarja e vetme që kanë fituar tre edicione rresht, duke e arritur këtë në vitet 1945, 1946 dhe 1947. Argjentina ka fituar edhe Kampionatin Panamerikan në vitin 1960, edicionin e parë të [[FIFA Kupa e Konfederatave|FIFA Kupës së Konfederatave]] në vitin 1992, si dhe [[Kupa e Kampionëve CONMEBOL–UEFA]] në vitet 1993 dhe 2022. Tre lojtarë të Argjentinës kanë fituar [[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topin e Artë të FIFA Kupës së Botës]]: [[Diego Maradona]] në vitin 1986 dhe [[Lionel Messi]] në vitet 2014 dhe 2022. Messi është gjithashtu lojtari me më shumë ndeshje (201) dhe gola të shënuar (122) në ekipin kombëtar. Deri më 1 qershor 2026, Argjentina renditet në vendin e parë në renditjen e FIFA-s. Ata kanë rivalitet si ekipe si [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]], [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglia]], [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]], [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]], [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] dhe [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguai]]. == Rekorde ne Kupen e Botes == La Selección, i njohur edhe si Albicelestes (Bardhe e blute), është shfaqur në katër finalet e Kupës së Botës, duke përfshirë finale e parë në 1930, të cilën humbi 4-2 në Uruguaj. Argjentina fitoi në finale e ardhshëm në 1978, duke mposhtur Holandë 3-1. . Argjentina, e udhëhequr nga Diego Maradona fitoi përsëri në 1986, një fitore 3-2 ndaj Gjermanisë Perëndimore. Finalja e fundit e Kupës së Botës ishte në 1990, të cilat ata e humbën 1-0 në Gjermani nga një goditje dënimi shumë të diskutueshme. Menaxheret argjentinas qe kane fituar Kupën e Botes jane César Luis Menotti në 1978, dhe Karlos Bilardo në vitin 1986. Argjentina ka qenë shumë e suksesshme në Kupën e Amerikës duke fituar atë katërmbëdhjetë herë dhe gjithashtu duke fituar edhe Kampionatin e Amerikës Latine në vitin 1941, 1945 dhe 1946. Ekipi gjithashtu fitoi konfederata FIFA-Kupa e Kupës Kirin, si në 1992, dhe një ekip Argjentina (me vetëm tre lojtarë mbi 23 vjeç të përfshirë në skuadër) fitoi turnet Olimpiadën të futbollit në Athinë 2004 e Pekin 2008. Argjentina fitoi edhe gjashtë nga katërmbëdhjetë garat e futbollit në Lojërat Pan Amerikan, duke fituar në 1951, 1955, 1959, 1971, 1995 dhe 2003. Në mars 2007, Argjentina arriti pozicionin me të lartë ne Renditjen Botërore te FIFA-as për herë të parë. World Cup 2006 Kupa e Botes 2006 Argjentina ishte eliminuar në fazën e grupeve ne Kore / Japani ne Kampionatin Botëror 2002 edhe pse ata kishin qenë ndër favoritete turneut. Tani pritej një performancë më e mirë në Gjermani 2006. Argjentinë e kualifikuar për fazat eliminuese fiton mbi Bregu i Fildishtë (2-1) dhe Serbinë e Malin e Zi (6-0), dhe një barazim 0-0 me Holandë. Në raundin e gjashtëmbëdhjetë, Argjentina mundi Meksikë 2-1 në kohë shtesë, golin e fitores nga Maxi Rodriguez dhe ne një sondazh te organizuar doli si goli me i bukur i Kupës së Botës. Ne tremujorin e fundit, ata humbën 4-2 pas një shkëmbim zjarri kundër ushtrive Gjermanie pas një barazimi 1-1. Një përleshje shpërtheu midis Argjentinës dhe Gjermaneve pas përfundimit te lojës. Zëvendësues i papërdorur Leandro Cufré ishte dërguar jashtë për goditje të Mertesacker, ndërsa Maxi Rodríguez goditi Bastian Schweinsteiger nga prapa. Pas një hetimi të dëshmive video, FIFA dha rezultatin përfundimtar 4-2 dhe pezulloi Cufre. Torsten Frings i Gjermanisë ishte pezulluar për ndeshjen gjysmëfinale për goditjen ndaj Julio Ricardo Cruz. Menjëherë pas eliminimit, trajneri Jose Pekerman dha dorëheqjen nga posti i tij. AFA caktoi Alfio Basile, i cili kishte udhëhequr kombëtaren më parë gjatë Kupës së botës 1994 Kupa Amerika 2007 Argjentina fitoi të treja ndeshjet në fazën e grupeve, duke mposhtur Shtetet e Bashkuara, Kolumbine dhe Paraguajin. Pas fitore bindëse me Perune dhe Meksiken në fazen gjysëm finale, ata ishin të favorizuar për të mposhtur Brazilin në finale, por u mundën 0-3. ==Lidhje të jashtme== {{Fituesit e Copa América|state=collapsed}} {{CONMEBOL}} [[Kategoria:Kombëtare të futbollit|Argjentina]] [[Kategoria:Shtete fituese të FIFA Kupës së Botës]] [[Kategoria:Faqe që përdorin infobox të kombëtareve të futbollit me parametra të panjohur]] 1z31diua5kzjctlnlmtl4hc6lpzp0ui 3002428 3002426 2026-06-27T22:12:52Z Sadsadas 51943 /* */ 3002428 wikitext text/x-wiki {{Infobox national football team | Name = Argentina | Badge = | Badge_size = 165 | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Selección''<br />(The Selection)<br />''La Albiceleste''&hairsp;<ref name=albic>[https://cnnespanol.cnn.com/2022/11/16/argentina-albiceleste-colores-orix ¿Por qué llaman a Argentina la Albiceleste? ¿Qué significan sus colores?] on CNN Español, 16 November 2022</ref> <br />(Bardhekaltrit)<ref>{{cite news|author1=Daryl Grove|title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|access-date=1 mars 2022|publisher=Dirty Tackle|language=en|date=19 qershor 2010|archive-date=1 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185032/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|url-status=live}}</ref> <br />''La Scaloneta''<br />(The Scaloneta)<br /> | Association = [[Federata Argjentinase e Futbollit|Asociación del Fútbol Argentino]] (AFA) | Confederation = [[CONMEBOL]] (South America) | Coach = [[Lionel Scaloni]] | Captain = [[Lionel Messi]] | Most caps = Lionel Messi (201) | Top scorer = Lionel Messi ([[Lista e golave ndërkombëtar të shënuar nga Lionel Messi|122]]) | Home Stadium = [[#Home stadium|''Disa'']] | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ARG}} | FIFA max = 1&hairsp;{{efn|{{Plainlist| *mars 2007 *tetor 2007 – qershor 2008 *korrik 2015 – tetor 2015 *prill 2016 – mars 2017 *prill 2023 – korrik 2025 *qershor 2026 – vazhdon }}}} | FIFA min = 24 | FIFA min date = gusht 1996 | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Argentina}} | Elo max = 1 | Elo max date = [[World Football Elo Ratings|29 herë në periudhën 1902–2016]] | Elo min = 260 | Elo min date = qershor 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg26h | pattern_b1 = _arg26h | pattern_ra1 = _arg26h | pattern_sh1 = _arg26h2 | pattern_so1 = _arg26h2l | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg26A | pattern_b2 = _arg26A | pattern_ra2 = _arg26A | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _arg26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | First game = {{fb|URU}} [[1902 Uruguay v Argentina football match|0–6]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Montevideo]], Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 20 July 1902){{efn|group=upper-alpha|Attributed to multiple references:<ref name="First match">{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina-Uruguay Matches 1902–2009 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |access-date=7 November 2010 |archive-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105020111/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |url-status=live}}</ref><ref name=iffhs /><ref name=nostalgia /><ref name=barnade />}} | Largest win = {{fb|ARG|1861}} 12–0 {{fb-rt|ECU|1900}}<br /> (Montevideo<!-- DO NOT LINK, already linked above -->, Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|TCH}} [[Disaster of Sweden|6–1]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Helsingborg]], Sweden<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 15 June 1958), <br />{{fb|BOL}} 6–1 {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[La Paz]], Bolivia<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 1 April 2009)<ref>{{Cite web |title=Historial entre Argentina y Bolivia |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|access-date=2 February 2022 |website=Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino |language=es-AR|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114526/https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|url-status=live}}</ref><br />{{fb|SPA}} 6–1 {{fb-rt|ARG}}<br />([[Madrid]], Spain<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 27 March 2018)<ref>{{Cite web |title=Spain 6–1 Argentina: Isco scores hat-trick as hosts dismantle Argentina |url=https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|access-date=2 February 2022 |website=Sky Sports |language=en|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114511/https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|url-status=live}}</ref> | World cup apps = 19 | World cup first = 1930&hairsp; | World cup best = '''Champions''' ([[1978 FIFA World Cup|1978]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = [[1992 King Fahd Cup|1992]]&hairsp; | Confederations cup best = '''Champions''' ([[1992 King Fahd Cup|1992]]) | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[1916 South American Championship|1916]]&hairsp; | Regional cup best = '''Champions''' ([[1921 South American Championship|1921]], [[1925 South American Championship|1925]], [[1927 South American Championship|1927]], [[1929 South American Championship|1929]], [[1937 South American Championship|1937]], [[1941 South American Championship|1941]], [[1945 South American Championship|1945]], [[1946 South American Championship|1946]], [[1947 South American Championship|1947]], [[1955 South American Championship|1955]], [[1957 South American Championship|1957]], [[1959 South American Championship (Argentina)|1959]], [[1991 Copa América|1991]], [[1993 Copa América|1993]], [[2021 Copa América|2021]], [[2024 Copa América|2024]]) | 2ndRegional name = [[Panamerican Championship]] | 2ndRegional cup apps = 2 | 2ndRegional cup first = [[1956 Panamerican Championship|1956]]&hairsp; | 2ndRegional cup best = '''Champions''' ([[1960 Panamerican Championship|1960]]) | 3rdRegional name = [[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]] | 3rdRegional cup apps = 3 | 3rdRegional cup first = [[1993 Artemio Franchi Cup|1993]]&hairsp; | 3rdRegional cup best = '''Champions''' ([[1993 Artemio Franchi Cup|1993]], [[2022 Finalissima|2022]]) | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{MedalGold|[[1978 FIFA World Cup|1978 Argentina]]|[[1978 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1986 FIFA World Cup|1986 Mexico]]|[[1986 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2022 FIFA World Cup|2022 Qatar]]|[[2022 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1930 FIFA World Cup|1930 Uruguay]]|[[1930 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1990 FIFA World Cup|1990 Italy]]|[[1990 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|[[2014 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]{{refn|Argentina's Olympic Silver has equal value to a World Cup runner-up finish. Only the 1924 and 1928 editions are senior world titles equivalent to a World Cup.<ref name="auto1">{{Cite web |title=Official FIFA World Cup Origin document |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |website=fifa.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405000621/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-date=5 April 2014 |language=en}}</ref> After the World Cup was established, football at the Olympics became amateur players only<ref>{{Cite web |title=Football at the 1936 Berlin Summer Games |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |website=sports-reference.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417041849/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |archive-date=17 April 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA describes each Olympic Football tournament|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html |website=fifa.com (archive) |archive-url= https://web.archive.org/web/20140715174431/http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html|archive-date=15 July 2014 |language=en}}</ref>, like it was prior to 1924. Since the 1992 edition, the tournament was restricted to squads with no more than 3 players over the age of 23, and these matches are not regarded as part of the senior national team's record, nor are senior national team caps awarded, it’s part of the [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]].|group=note}}}} {{MedalSilver|[[Football at the 1928 Summer Olympics|1928 Amsterdam]]|[[Football at the 1928 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{MedalGold|[[1992 King Fahd Cup|1992 Saudi Arabia]]|[[1992 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1995 King Fahd Cup|1995 Saudi Arabia]]|[[1995 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005 Germany]]|[[2005 FIFA Confederations Cup#Squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{MedalGold|[[1921 South American Championship|1921 Argentina]]|[[1921 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1925 South American Championship|1925 Argentina]]|[[1925 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1927 South American Championship|1927 Peru]]|[[1927 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1929 South American Championship|1929 Argentina]]|[[1929 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1937 South American Championship|1937 Argentina]]|[[1937 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1941 South American Championship|1941 Chile]]|[[1941 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1945 South American Championship|1945 Chile]]|[[1945 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1946 South American Championship|1946 Argentina]]|[[1946 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1947 South American Championship|1947 Ecuador]]|[[1947 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1955 South American Championship|1955 Chile]]|[[1955 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1957 South American Championship|1957 Peru]]|[[1957 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1959 South American Championship (Argentina)|1959 Argentina]]|[[1959 South American Championship (Argentina) squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1991 Copa América|1991 Chile]]|[[1991 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1993 Copa América|1993 Ecuador]]|[[1993 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|[[2021 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2024 Copa América|2024 United States]]|[[2024 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1916 South American Championship|1916 Argentina]]|[[1916 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1917 South American Championship|1917 Uruguay]]|[[1917 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1920 South American Championship|1920 Chile]]|[[1920 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1923 South American Championship|1923 Uruguay]]|[[1923 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1924 South American Championship|1924 Uruguay]]|[[1924 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1926 South American Championship|1926 Chile]]|[[1926 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1935 South American Championship|1935 Peru]]|[[1935 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1942 South American Championship|1942 Uruguay]]|[[1942 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1959 South American Championship (Ecuador)|1959 Ecuador]]|[[1959 South American Championship (Ecuador) squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1967 South American Championship|1967 Uruguay]]|[[1967 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2004 Copa América|2004 Peru]]|[[2004 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[2007 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|[[2015 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2016 Copa América|2016 United States]]|[[2016 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1919 South American Championship|1919 Brazil]]|[[1919 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1956 South American Championship|1956 Uruguay]]|[[1956 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1963 South American Championship|1963 Bolivia]]|[[1963 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1989 Copa América|1989 Brazil]]|[[1989 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|[[2019 Copa América squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Panamerican Championship]]}} {{MedalGold|[[1960 Panamerican Championship|1960 Costa Rica]]|[[1960 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1956 Panamerican Championship|1956 Mexico]]|[[1956 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]}} {{MedalGold|[[1993 Artemio Franchi Cup|1993 Argentina]]|Team}} {{MedalGold|[[2022 Finalissima|2022 England]]|Team}} | website = {{url|https://www.afa.com.ar/es/seleccion-mayor| afa.com.ar/seleccion-mayor}} }} '''Kombëtarja argjentinase e futbollit''' ([[Gjuha spanjolle|Spanjisht]]: ''Selección de fútbol de Argentina'') përfaqëson [[Argjentina|Argjentinën]] në [[Futbolli|futboll]] dhe kontrollohet nga [[Federata Argjentinase e Futbollit]], organi qeverisës i [[Futbolli në Argjentinë|futbollit në Argjentinë]]. Është anëtar i [[FIFA]]-s që nga viti 1912 si dhe një nga anëtarët themelues të [[CONMEBOL]] në vitin 1916. Ishte gjithashtu pjesë e Konfederatës Panamerikane, e cila ishte bashkimi i konfederatave të kontinentit Amerikan, nga viti 1946 e deri në 1961. Argjentina është kampioni në fuqi i [[FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupës së Botës]], duke e fituar trofeun në vitet 1978, 1984 dhe 2022. Argjentina ka fituar [[Copa América|Kupën e Amerikës]] plot 16 herë, më shumë se çdo shtet tjetër. Ata janë gjithashtu kombëtarja e vetme që kanë fituar tre edicione rresht, duke e arritur këtë në vitet 1945, 1946 dhe 1947. Argjentina ka fituar edhe Kampionatin Panamerikan në vitin 1960, edicionin e parë të [[FIFA Kupa e Konfederatave|FIFA Kupës së Konfederatave]] në vitin 1992, si dhe [[Kupa e Kampionëve CONMEBOL–UEFA]] në vitet 1993 dhe 2022. Tre lojtarë të Argjentinës kanë fituar [[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topin e Artë të FIFA Kupës së Botës]]: [[Diego Maradona]] në vitin 1986 dhe [[Lionel Messi]] në vitet 2014 dhe 2022. Messi është gjithashtu lojtari me më shumë ndeshje (201) dhe gola të shënuar (122) në ekipin kombëtar. Deri më 1 qershor 2026, Argjentina renditet në vendin e parë në renditjen e FIFA-s. Ata kanë rivalitet si ekipe si [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]], [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglia]], [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]], [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]], [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] dhe [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguai]].<ref>{{cite web|title=Argentina-Francia, una historia de rivalidades y partidos para siempre|url=https://www.fifa.com/es/tournaments/olympicgames/paris2024/mens/articles/historial-argentina-francia-partidos-mundiales-torneos-resultados|publisher=FIFA|language=sq|date=30 korrik 2024|access-date=4 gusht 2024}}</ref> == Rekorde ne Kupen e Botes == La Selección, i njohur edhe si Albicelestes (Bardhe e blute), është shfaqur në katër finalet e Kupës së Botës, duke përfshirë finale e parë në 1930, të cilën humbi 4-2 në Uruguaj. Argjentina fitoi në finale e ardhshëm në 1978, duke mposhtur Holandë 3-1. . Argjentina, e udhëhequr nga Diego Maradona fitoi përsëri në 1986, një fitore 3-2 ndaj Gjermanisë Perëndimore. Finalja e fundit e Kupës së Botës ishte në 1990, të cilat ata e humbën 1-0 në Gjermani nga një goditje dënimi shumë të diskutueshme. Menaxheret argjentinas qe kane fituar Kupën e Botes jane César Luis Menotti në 1978, dhe Karlos Bilardo në vitin 1986. Argjentina ka qenë shumë e suksesshme në Kupën e Amerikës duke fituar atë katërmbëdhjetë herë dhe gjithashtu duke fituar edhe Kampionatin e Amerikës Latine në vitin 1941, 1945 dhe 1946. Ekipi gjithashtu fitoi konfederata FIFA-Kupa e Kupës Kirin, si në 1992, dhe një ekip Argjentina (me vetëm tre lojtarë mbi 23 vjeç të përfshirë në skuadër) fitoi turnet Olimpiadën të futbollit në Athinë 2004 e Pekin 2008. Argjentina fitoi edhe gjashtë nga katërmbëdhjetë garat e futbollit në Lojërat Pan Amerikan, duke fituar në 1951, 1955, 1959, 1971, 1995 dhe 2003. Në mars 2007, Argjentina arriti pozicionin me të lartë ne Renditjen Botërore te FIFA-as për herë të parë. World Cup 2006 Kupa e Botes 2006 Argjentina ishte eliminuar në fazën e grupeve ne Kore / Japani ne Kampionatin Botëror 2002 edhe pse ata kishin qenë ndër favoritete turneut. Tani pritej një performancë më e mirë në Gjermani 2006. Argjentinë e kualifikuar për fazat eliminuese fiton mbi Bregu i Fildishtë (2-1) dhe Serbinë e Malin e Zi (6-0), dhe një barazim 0-0 me Holandë. Në raundin e gjashtëmbëdhjetë, Argjentina mundi Meksikë 2-1 në kohë shtesë, golin e fitores nga Maxi Rodriguez dhe ne një sondazh te organizuar doli si goli me i bukur i Kupës së Botës. Ne tremujorin e fundit, ata humbën 4-2 pas një shkëmbim zjarri kundër ushtrive Gjermanie pas një barazimi 1-1. Një përleshje shpërtheu midis Argjentinës dhe Gjermaneve pas përfundimit te lojës. Zëvendësues i papërdorur Leandro Cufré ishte dërguar jashtë për goditje të Mertesacker, ndërsa Maxi Rodríguez goditi Bastian Schweinsteiger nga prapa. Pas një hetimi të dëshmive video, FIFA dha rezultatin përfundimtar 4-2 dhe pezulloi Cufre. Torsten Frings i Gjermanisë ishte pezulluar për ndeshjen gjysmëfinale për goditjen ndaj Julio Ricardo Cruz. Menjëherë pas eliminimit, trajneri Jose Pekerman dha dorëheqjen nga posti i tij. AFA caktoi Alfio Basile, i cili kishte udhëhequr kombëtaren më parë gjatë Kupës së botës 1994 Kupa Amerika 2007 Argjentina fitoi të treja ndeshjet në fazën e grupeve, duke mposhtur Shtetet e Bashkuara, Kolumbine dhe Paraguajin. Pas fitore bindëse me Perune dhe Meksiken në fazen gjysëm finale, ata ishin të favorizuar për të mposhtur Brazilin në finale, por u mundën 0-3. ==Lidhje të jashtme== {{Fituesit e Copa América|state=collapsed}} {{CONMEBOL}} [[Kategoria:Kombëtare të futbollit|Argjentina]] [[Kategoria:Shtete fituese të FIFA Kupës së Botës]] [[Kategoria:Faqe që përdorin infobox të kombëtareve të futbollit me parametra të panjohur]] 0h6818nudd1ge2qwyeobb6zxq9rgknl 3002429 3002428 2026-06-27T22:16:17Z Sadsadas 51943 /* */ 3002429 wikitext text/x-wiki {{Infobox national football team | Name = Argentina | Badge = | Badge_size = 165 | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Selección''<br />(The Selection)<br />''La Albiceleste''&hairsp;<ref name=albic>[https://cnnespanol.cnn.com/2022/11/16/argentina-albiceleste-colores-orix ¿Por qué llaman a Argentina la Albiceleste? ¿Qué significan sus colores?] on CNN Español, 16 November 2022</ref> <br />(Bardhekaltrit)<ref>{{cite news|author1=Daryl Grove|title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|access-date=1 mars 2022|publisher=Dirty Tackle|language=en|date=19 qershor 2010|archive-date=1 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185032/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|url-status=live}}</ref> <br />''La Scaloneta''<br />(The Scaloneta)<br /> | Association = [[Federata Argjentinase e Futbollit|Asociación del Fútbol Argentino]] (AFA) | Confederation = [[CONMEBOL]] (South America) | Coach = [[Lionel Scaloni]] | Captain = [[Lionel Messi]] | Most caps = Lionel Messi (201) | Top scorer = Lionel Messi ([[Lista e golave ndërkombëtar të shënuar nga Lionel Messi|122]]) | Home Stadium = [[#Home stadium|''Disa'']] | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ARG}} | FIFA max = 1&hairsp;{{efn|{{Plainlist| *mars 2007 *tetor 2007 – qershor 2008 *korrik 2015 – tetor 2015 *prill 2016 – mars 2017 *prill 2023 – korrik 2025 *qershor 2026 – vazhdon }}}} | FIFA min = 24 | FIFA min date = gusht 1996 | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Argentina}} | Elo max = 1 | Elo max date = [[World Football Elo Ratings|29 herë në periudhën 1902–2016]] | Elo min = 260 | Elo min date = qershor 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg26h | pattern_b1 = _arg26h | pattern_ra1 = _arg26h | pattern_sh1 = _arg26h2 | pattern_so1 = _arg26h2l | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg26A | pattern_b2 = _arg26A | pattern_ra2 = _arg26A | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _arg26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | First game = {{fb|URU}} [[1902 Uruguay v Argentina football match|0–6]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Montevideo]], Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 20 July 1902){{efn|group=upper-alpha|Attributed to multiple references:<ref name="First match">{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina-Uruguay Matches 1902–2009 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |access-date=7 November 2010 |archive-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105020111/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |url-status=live}}</ref><ref name=iffhs /><ref name=nostalgia /><ref name=barnade />}} | Largest win = {{fb|ARG|1861}} 12–0 {{fb-rt|ECU|1900}}<br /> (Montevideo<!-- DO NOT LINK, already linked above -->, Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|TCH}} [[Disaster of Sweden|6–1]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Helsingborg]], Sweden<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 15 June 1958), <br />{{fb|BOL}} 6–1 {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[La Paz]], Bolivia<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 1 April 2009)<ref>{{Cite web |title=Historial entre Argentina y Bolivia |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|access-date=2 February 2022 |website=Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino |language=es-AR|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114526/https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|url-status=live}}</ref><br />{{fb|SPA}} 6–1 {{fb-rt|ARG}}<br />([[Madrid]], Spain<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 27 March 2018)<ref>{{Cite web |title=Spain 6–1 Argentina: Isco scores hat-trick as hosts dismantle Argentina |url=https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|access-date=2 February 2022 |website=Sky Sports |language=en|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114511/https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|url-status=live}}</ref> | World cup apps = 19 | World cup first = 1930&hairsp; | World cup best = '''Champions''' ([[1978 FIFA World Cup|1978]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = [[1992 King Fahd Cup|1992]]&hairsp; | Confederations cup best = '''Champions''' ([[1992 King Fahd Cup|1992]]) | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[1916 South American Championship|1916]]&hairsp; | Regional cup best = '''Champions''' ([[1921 South American Championship|1921]], [[1925 South American Championship|1925]], [[1927 South American Championship|1927]], [[1929 South American Championship|1929]], [[1937 South American Championship|1937]], [[1941 South American Championship|1941]], [[1945 South American Championship|1945]], [[1946 South American Championship|1946]], [[1947 South American Championship|1947]], [[1955 South American Championship|1955]], [[1957 South American Championship|1957]], [[1959 South American Championship (Argentina)|1959]], [[1991 Copa América|1991]], [[1993 Copa América|1993]], [[2021 Copa América|2021]], [[2024 Copa América|2024]]) | 2ndRegional name = [[Panamerican Championship]] | 2ndRegional cup apps = 2 | 2ndRegional cup first = [[1956 Panamerican Championship|1956]]&hairsp; | 2ndRegional cup best = '''Champions''' ([[1960 Panamerican Championship|1960]]) | 3rdRegional name = [[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]] | 3rdRegional cup apps = 3 | 3rdRegional cup first = [[1993 Artemio Franchi Cup|1993]]&hairsp; | 3rdRegional cup best = '''Champions''' ([[1993 Artemio Franchi Cup|1993]], [[2022 Finalissima|2022]]) | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{MedalGold|[[1978 FIFA World Cup|1978 Argentina]]|[[1978 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1986 FIFA World Cup|1986 Mexico]]|[[1986 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2022 FIFA World Cup|2022 Qatar]]|[[2022 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1930 FIFA World Cup|1930 Uruguay]]|[[1930 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1990 FIFA World Cup|1990 Italy]]|[[1990 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|[[2014 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]{{refn|Argentina's Olympic Silver has equal value to a World Cup runner-up finish. Only the 1924 and 1928 editions are senior world titles equivalent to a World Cup.<ref name="auto1">{{Cite web |title=Official FIFA World Cup Origin document |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |website=fifa.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405000621/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-date=5 April 2014 |language=en}}</ref> After the World Cup was established, football at the Olympics became amateur players only<ref>{{Cite web |title=Football at the 1936 Berlin Summer Games |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |website=sports-reference.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417041849/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |archive-date=17 April 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA describes each Olympic Football tournament|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html |website=fifa.com (archive) |archive-url= https://web.archive.org/web/20140715174431/http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html|archive-date=15 July 2014 |language=en}}</ref>, like it was prior to 1924. Since the 1992 edition, the tournament was restricted to squads with no more than 3 players over the age of 23, and these matches are not regarded as part of the senior national team's record, nor are senior national team caps awarded, it’s part of the [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]].|group=note}}}} {{MedalSilver|[[Football at the 1928 Summer Olympics|1928 Amsterdam]]|[[Football at the 1928 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{MedalGold|[[1992 King Fahd Cup|1992 Saudi Arabia]]|[[1992 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1995 King Fahd Cup|1995 Saudi Arabia]]|[[1995 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005 Germany]]|[[2005 FIFA Confederations Cup#Squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{MedalGold|[[1921 South American Championship|1921 Argentina]]|[[1921 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1925 South American Championship|1925 Argentina]]|[[1925 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1927 South American Championship|1927 Peru]]|[[1927 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1929 South American Championship|1929 Argentina]]|[[1929 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1937 South American Championship|1937 Argentina]]|[[1937 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1941 South American Championship|1941 Chile]]|[[1941 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1945 South American Championship|1945 Chile]]|[[1945 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1946 South American Championship|1946 Argentina]]|[[1946 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1947 South American Championship|1947 Ecuador]]|[[1947 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1955 South American Championship|1955 Chile]]|[[1955 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1957 South American Championship|1957 Peru]]|[[1957 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1959 South American Championship (Argentina)|1959 Argentina]]|[[1959 South American Championship (Argentina) squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1991 Copa América|1991 Chile]]|[[1991 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1993 Copa América|1993 Ecuador]]|[[1993 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|[[2021 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2024 Copa América|2024 United States]]|[[2024 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1916 South American Championship|1916 Argentina]]|[[1916 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1917 South American Championship|1917 Uruguay]]|[[1917 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1920 South American Championship|1920 Chile]]|[[1920 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1923 South American Championship|1923 Uruguay]]|[[1923 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1924 South American Championship|1924 Uruguay]]|[[1924 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1926 South American Championship|1926 Chile]]|[[1926 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1935 South American Championship|1935 Peru]]|[[1935 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1942 South American Championship|1942 Uruguay]]|[[1942 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1959 South American Championship (Ecuador)|1959 Ecuador]]|[[1959 South American Championship (Ecuador) squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1967 South American Championship|1967 Uruguay]]|[[1967 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2004 Copa América|2004 Peru]]|[[2004 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[2007 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|[[2015 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2016 Copa América|2016 United States]]|[[2016 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1919 South American Championship|1919 Brazil]]|[[1919 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1956 South American Championship|1956 Uruguay]]|[[1956 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1963 South American Championship|1963 Bolivia]]|[[1963 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1989 Copa América|1989 Brazil]]|[[1989 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|[[2019 Copa América squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Panamerican Championship]]}} {{MedalGold|[[1960 Panamerican Championship|1960 Costa Rica]]|[[1960 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1956 Panamerican Championship|1956 Mexico]]|[[1956 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]}} {{MedalGold|[[1993 Artemio Franchi Cup|1993 Argentina]]|Team}} {{MedalGold|[[2022 Finalissima|2022 England]]|Team}} | website = {{url|https://www.afa.com.ar/es/seleccion-mayor| afa.com.ar/seleccion-mayor}} }} '''Kombëtarja argjentinase e futbollit''' ([[Gjuha spanjolle|Spanjisht]]: ''Selección de fútbol de Argentina'') përfaqëson [[Argjentina|Argjentinën]] në [[Futbolli|futboll]] dhe kontrollohet nga [[Federata Argjentinase e Futbollit]], organi qeverisës i [[Futbolli në Argjentinë|futbollit në Argjentinë]]. Është anëtar i [[FIFA]]-s që nga viti 1912 si dhe një nga anëtarët themelues të [[CONMEBOL]] në vitin 1916. Ishte gjithashtu pjesë e Konfederatës Panamerikane, e cila ishte bashkimi i konfederatave të kontinentit Amerikan, nga viti 1946 e deri në 1961. Argjentina është kampioni në fuqi i [[FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupës së Botës]], duke e fituar trofeun në vitet 1978, 1984 dhe 2022. Argjentina ka fituar [[Copa América|Kupën e Amerikës]] plot 16 herë, më shumë se çdo shtet tjetër. Ata janë gjithashtu kombëtarja e vetme që kanë fituar tre edicione rresht, duke e arritur këtë në vitet 1945, 1946 dhe 1947. Argjentina ka fituar edhe Kampionatin Panamerikan në vitin 1960, edicionin e parë të [[FIFA Kupa e Konfederatave|FIFA Kupës së Konfederatave]] në vitin 1992, si dhe [[Kupa e Kampionëve CONMEBOL–UEFA]] në vitet 1993 dhe 2022. Tre lojtarë të Argjentinës kanë fituar [[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topin e Artë të FIFA Kupës së Botës]]: [[Diego Maradona]] në vitin 1986 dhe [[Lionel Messi]] në vitet 2014 dhe 2022. Messi është gjithashtu lojtari me më shumë ndeshje (201) dhe gola të shënuar (122) në ekipin kombëtar. Deri më 1 qershor 2026, Argjentina renditet në vendin e parë në renditjen e FIFA-s. Ata kanë rivalitet si ekipe si [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]], [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglia]], [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]], [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]], [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] dhe [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguai]].<ref>{{cite web|title=Argentina-Francia, una historia de rivalidades y partidos para siempre|url=https://www.fifa.com/es/tournaments/olympicgames/paris2024/mens/articles/historial-argentina-francia-partidos-mundiales-torneos-resultados|publisher=FIFA|language=sq|date=30 korrik 2024|access-date=4 gusht 2024}}</ref> ==Historia== Ndeshja e parë në historinë e kombëtares argjentinase u luajt më 20 qershor 1902 kundër Uruguait në [[Montevideo]]. Kjo ishte ndeshja e parë për të shtetet dhe Argjentina fitoi 6–0.<ref name=iffhs>{{cite web|url=http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|title="Reasons for excluding or including full "A" internationals (1901–1910) at IFFHS|publisher=IFFHS|language=en|access-date=23 qershor 2014|archive-date=8 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508163626/http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|url-status=live}}</ref> == Rekorde ne Kupen e Botes == La Selección, i njohur edhe si Albicelestes (Bardhe e blute), është shfaqur në katër finalet e Kupës së Botës, duke përfshirë finale e parë në 1930, të cilën humbi 4-2 në Uruguaj. Argjentina fitoi në finale e ardhshëm në 1978, duke mposhtur Holandë 3-1. . Argjentina, e udhëhequr nga Diego Maradona fitoi përsëri në 1986, një fitore 3-2 ndaj Gjermanisë Perëndimore. Finalja e fundit e Kupës së Botës ishte në 1990, të cilat ata e humbën 1-0 në Gjermani nga një goditje dënimi shumë të diskutueshme. Menaxheret argjentinas qe kane fituar Kupën e Botes jane César Luis Menotti në 1978, dhe Karlos Bilardo në vitin 1986. Argjentina ka qenë shumë e suksesshme në Kupën e Amerikës duke fituar atë katërmbëdhjetë herë dhe gjithashtu duke fituar edhe Kampionatin e Amerikës Latine në vitin 1941, 1945 dhe 1946. Ekipi gjithashtu fitoi konfederata FIFA-Kupa e Kupës Kirin, si në 1992, dhe një ekip Argjentina (me vetëm tre lojtarë mbi 23 vjeç të përfshirë në skuadër) fitoi turnet Olimpiadën të futbollit në Athinë 2004 e Pekin 2008. Argjentina fitoi edhe gjashtë nga katërmbëdhjetë garat e futbollit në Lojërat Pan Amerikan, duke fituar në 1951, 1955, 1959, 1971, 1995 dhe 2003. Në mars 2007, Argjentina arriti pozicionin me të lartë ne Renditjen Botërore te FIFA-as për herë të parë. World Cup 2006 Kupa e Botes 2006 Argjentina ishte eliminuar në fazën e grupeve ne Kore / Japani ne Kampionatin Botëror 2002 edhe pse ata kishin qenë ndër favoritete turneut. Tani pritej një performancë më e mirë në Gjermani 2006. Argjentinë e kualifikuar për fazat eliminuese fiton mbi Bregu i Fildishtë (2-1) dhe Serbinë e Malin e Zi (6-0), dhe një barazim 0-0 me Holandë. Në raundin e gjashtëmbëdhjetë, Argjentina mundi Meksikë 2-1 në kohë shtesë, golin e fitores nga Maxi Rodriguez dhe ne një sondazh te organizuar doli si goli me i bukur i Kupës së Botës. Ne tremujorin e fundit, ata humbën 4-2 pas një shkëmbim zjarri kundër ushtrive Gjermanie pas një barazimi 1-1. Një përleshje shpërtheu midis Argjentinës dhe Gjermaneve pas përfundimit te lojës. Zëvendësues i papërdorur Leandro Cufré ishte dërguar jashtë për goditje të Mertesacker, ndërsa Maxi Rodríguez goditi Bastian Schweinsteiger nga prapa. Pas një hetimi të dëshmive video, FIFA dha rezultatin përfundimtar 4-2 dhe pezulloi Cufre. Torsten Frings i Gjermanisë ishte pezulluar për ndeshjen gjysmëfinale për goditjen ndaj Julio Ricardo Cruz. Menjëherë pas eliminimit, trajneri Jose Pekerman dha dorëheqjen nga posti i tij. AFA caktoi Alfio Basile, i cili kishte udhëhequr kombëtaren më parë gjatë Kupës së botës 1994 Kupa Amerika 2007 Argjentina fitoi të treja ndeshjet në fazën e grupeve, duke mposhtur Shtetet e Bashkuara, Kolumbine dhe Paraguajin. Pas fitore bindëse me Perune dhe Meksiken në fazen gjysëm finale, ata ishin të favorizuar për të mposhtur Brazilin në finale, por u mundën 0-3. ==Lidhje të jashtme== {{Fituesit e Copa América|state=collapsed}} {{CONMEBOL}} [[Kategoria:Kombëtare të futbollit|Argjentina]] [[Kategoria:Shtete fituese të FIFA Kupës së Botës]] [[Kategoria:Faqe që përdorin infobox të kombëtareve të futbollit me parametra të panjohur]] tf2p4putd9cr6pvca0xxlgt3gr0b4ct 3002431 3002429 2026-06-27T22:20:09Z Sadsadas 51943 /* Historia */ 3002431 wikitext text/x-wiki {{Infobox national football team | Name = Argentina | Badge = | Badge_size = 165 | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Selección''<br />(The Selection)<br />''La Albiceleste''&hairsp;<ref name=albic>[https://cnnespanol.cnn.com/2022/11/16/argentina-albiceleste-colores-orix ¿Por qué llaman a Argentina la Albiceleste? ¿Qué significan sus colores?] on CNN Español, 16 November 2022</ref> <br />(Bardhekaltrit)<ref>{{cite news|author1=Daryl Grove|title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|access-date=1 mars 2022|publisher=Dirty Tackle|language=en|date=19 qershor 2010|archive-date=1 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185032/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|url-status=live}}</ref> <br />''La Scaloneta''<br />(The Scaloneta)<br /> | Association = [[Federata Argjentinase e Futbollit|Asociación del Fútbol Argentino]] (AFA) | Confederation = [[CONMEBOL]] (South America) | Coach = [[Lionel Scaloni]] | Captain = [[Lionel Messi]] | Most caps = Lionel Messi (201) | Top scorer = Lionel Messi ([[Lista e golave ndërkombëtar të shënuar nga Lionel Messi|122]]) | Home Stadium = [[#Home stadium|''Disa'']] | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ARG}} | FIFA max = 1&hairsp;{{efn|{{Plainlist| *mars 2007 *tetor 2007 – qershor 2008 *korrik 2015 – tetor 2015 *prill 2016 – mars 2017 *prill 2023 – korrik 2025 *qershor 2026 – vazhdon }}}} | FIFA min = 24 | FIFA min date = gusht 1996 | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Argentina}} | Elo max = 1 | Elo max date = [[World Football Elo Ratings|29 herë në periudhën 1902–2016]] | Elo min = 260 | Elo min date = qershor 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg26h | pattern_b1 = _arg26h | pattern_ra1 = _arg26h | pattern_sh1 = _arg26h2 | pattern_so1 = _arg26h2l | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg26A | pattern_b2 = _arg26A | pattern_ra2 = _arg26A | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _arg26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | First game = {{fb|URU}} [[1902 Uruguay v Argentina football match|0–6]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Montevideo]], Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 20 July 1902){{efn|group=upper-alpha|Attributed to multiple references:<ref name="First match">{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina-Uruguay Matches 1902–2009 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |access-date=7 November 2010 |archive-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105020111/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |url-status=live}}</ref><ref name=iffhs /><ref name=nostalgia /><ref name=barnade />}} | Largest win = {{fb|ARG|1861}} 12–0 {{fb-rt|ECU|1900}}<br /> (Montevideo<!-- DO NOT LINK, already linked above -->, Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|TCH}} [[Disaster of Sweden|6–1]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Helsingborg]], Sweden<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 15 June 1958), <br />{{fb|BOL}} 6–1 {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[La Paz]], Bolivia<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 1 April 2009)<ref>{{Cite web |title=Historial entre Argentina y Bolivia |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|access-date=2 February 2022 |website=Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino |language=es-AR|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114526/https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|url-status=live}}</ref><br />{{fb|SPA}} 6–1 {{fb-rt|ARG}}<br />([[Madrid]], Spain<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 27 March 2018)<ref>{{Cite web |title=Spain 6–1 Argentina: Isco scores hat-trick as hosts dismantle Argentina |url=https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|access-date=2 February 2022 |website=Sky Sports |language=en|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114511/https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|url-status=live}}</ref> | World cup apps = 19 | World cup first = 1930&hairsp; | World cup best = '''Champions''' ([[1978 FIFA World Cup|1978]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = [[1992 King Fahd Cup|1992]]&hairsp; | Confederations cup best = '''Champions''' ([[1992 King Fahd Cup|1992]]) | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[1916 South American Championship|1916]]&hairsp; | Regional cup best = '''Champions''' ([[1921 South American Championship|1921]], [[1925 South American Championship|1925]], [[1927 South American Championship|1927]], [[1929 South American Championship|1929]], [[1937 South American Championship|1937]], [[1941 South American Championship|1941]], [[1945 South American Championship|1945]], [[1946 South American Championship|1946]], [[1947 South American Championship|1947]], [[1955 South American Championship|1955]], [[1957 South American Championship|1957]], [[1959 South American Championship (Argentina)|1959]], [[1991 Copa América|1991]], [[1993 Copa América|1993]], [[2021 Copa América|2021]], [[2024 Copa América|2024]]) | 2ndRegional name = [[Panamerican Championship]] | 2ndRegional cup apps = 2 | 2ndRegional cup first = [[1956 Panamerican Championship|1956]]&hairsp; | 2ndRegional cup best = '''Champions''' ([[1960 Panamerican Championship|1960]]) | 3rdRegional name = [[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]] | 3rdRegional cup apps = 3 | 3rdRegional cup first = [[1993 Artemio Franchi Cup|1993]]&hairsp; | 3rdRegional cup best = '''Champions''' ([[1993 Artemio Franchi Cup|1993]], [[2022 Finalissima|2022]]) | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{MedalGold|[[1978 FIFA World Cup|1978 Argentina]]|[[1978 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1986 FIFA World Cup|1986 Mexico]]|[[1986 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2022 FIFA World Cup|2022 Qatar]]|[[2022 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1930 FIFA World Cup|1930 Uruguay]]|[[1930 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1990 FIFA World Cup|1990 Italy]]|[[1990 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|[[2014 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]{{refn|Argentina's Olympic Silver has equal value to a World Cup runner-up finish. Only the 1924 and 1928 editions are senior world titles equivalent to a World Cup.<ref name="auto1">{{Cite web |title=Official FIFA World Cup Origin document |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |website=fifa.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405000621/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-date=5 April 2014 |language=en}}</ref> After the World Cup was established, football at the Olympics became amateur players only<ref>{{Cite web |title=Football at the 1936 Berlin Summer Games |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |website=sports-reference.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417041849/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |archive-date=17 April 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA describes each Olympic Football tournament|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html |website=fifa.com (archive) |archive-url= https://web.archive.org/web/20140715174431/http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html|archive-date=15 July 2014 |language=en}}</ref>, like it was prior to 1924. Since the 1992 edition, the tournament was restricted to squads with no more than 3 players over the age of 23, and these matches are not regarded as part of the senior national team's record, nor are senior national team caps awarded, it’s part of the [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]].|group=note}}}} {{MedalSilver|[[Football at the 1928 Summer Olympics|1928 Amsterdam]]|[[Football at the 1928 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{MedalGold|[[1992 King Fahd Cup|1992 Saudi Arabia]]|[[1992 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1995 King Fahd Cup|1995 Saudi Arabia]]|[[1995 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005 Germany]]|[[2005 FIFA Confederations Cup#Squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{MedalGold|[[1921 South American Championship|1921 Argentina]]|[[1921 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1925 South American Championship|1925 Argentina]]|[[1925 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1927 South American Championship|1927 Peru]]|[[1927 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1929 South American Championship|1929 Argentina]]|[[1929 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1937 South American Championship|1937 Argentina]]|[[1937 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1941 South American Championship|1941 Chile]]|[[1941 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1945 South American Championship|1945 Chile]]|[[1945 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1946 South American Championship|1946 Argentina]]|[[1946 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1947 South American Championship|1947 Ecuador]]|[[1947 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1955 South American Championship|1955 Chile]]|[[1955 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1957 South American Championship|1957 Peru]]|[[1957 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1959 South American Championship (Argentina)|1959 Argentina]]|[[1959 South American Championship (Argentina) squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1991 Copa América|1991 Chile]]|[[1991 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1993 Copa América|1993 Ecuador]]|[[1993 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|[[2021 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2024 Copa América|2024 United States]]|[[2024 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1916 South American Championship|1916 Argentina]]|[[1916 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1917 South American Championship|1917 Uruguay]]|[[1917 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1920 South American Championship|1920 Chile]]|[[1920 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1923 South American Championship|1923 Uruguay]]|[[1923 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1924 South American Championship|1924 Uruguay]]|[[1924 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1926 South American Championship|1926 Chile]]|[[1926 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1935 South American Championship|1935 Peru]]|[[1935 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1942 South American Championship|1942 Uruguay]]|[[1942 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1959 South American Championship (Ecuador)|1959 Ecuador]]|[[1959 South American Championship (Ecuador) squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1967 South American Championship|1967 Uruguay]]|[[1967 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2004 Copa América|2004 Peru]]|[[2004 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[2007 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|[[2015 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2016 Copa América|2016 United States]]|[[2016 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1919 South American Championship|1919 Brazil]]|[[1919 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1956 South American Championship|1956 Uruguay]]|[[1956 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1963 South American Championship|1963 Bolivia]]|[[1963 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1989 Copa América|1989 Brazil]]|[[1989 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|[[2019 Copa América squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Panamerican Championship]]}} {{MedalGold|[[1960 Panamerican Championship|1960 Costa Rica]]|[[1960 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1956 Panamerican Championship|1956 Mexico]]|[[1956 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]}} {{MedalGold|[[1993 Artemio Franchi Cup|1993 Argentina]]|Team}} {{MedalGold|[[2022 Finalissima|2022 England]]|Team}} | website = {{url|https://www.afa.com.ar/es/seleccion-mayor| afa.com.ar/seleccion-mayor}} }} '''Kombëtarja argjentinase e futbollit''' ([[Gjuha spanjolle|Spanjisht]]: ''Selección de fútbol de Argentina'') përfaqëson [[Argjentina|Argjentinën]] në [[Futbolli|futboll]] dhe kontrollohet nga [[Federata Argjentinase e Futbollit]], organi qeverisës i [[Futbolli në Argjentinë|futbollit në Argjentinë]]. Është anëtar i [[FIFA]]-s që nga viti 1912 si dhe një nga anëtarët themelues të [[CONMEBOL]] në vitin 1916. Ishte gjithashtu pjesë e Konfederatës Panamerikane, e cila ishte bashkimi i konfederatave të kontinentit Amerikan, nga viti 1946 e deri në 1961. Argjentina është kampioni në fuqi i [[FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupës së Botës]], duke e fituar trofeun në vitet 1978, 1984 dhe 2022. Argjentina ka fituar [[Copa América|Kupën e Amerikës]] plot 16 herë, më shumë se çdo shtet tjetër. Ata janë gjithashtu kombëtarja e vetme që kanë fituar tre edicione rresht, duke e arritur këtë në vitet 1945, 1946 dhe 1947. Argjentina ka fituar edhe Kampionatin Panamerikan në vitin 1960, edicionin e parë të [[FIFA Kupa e Konfederatave|FIFA Kupës së Konfederatave]] në vitin 1992, si dhe [[Kupa e Kampionëve CONMEBOL–UEFA]] në vitet 1993 dhe 2022. Tre lojtarë të Argjentinës kanë fituar [[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topin e Artë të FIFA Kupës së Botës]]: [[Diego Maradona]] në vitin 1986 dhe [[Lionel Messi]] në vitet 2014 dhe 2022. Messi është gjithashtu lojtari me më shumë ndeshje (201) dhe gola të shënuar (122) në ekipin kombëtar. Deri më 1 qershor 2026, Argjentina renditet në vendin e parë në renditjen e FIFA-s. Ata kanë rivalitet si ekipe si [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]], [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglia]], [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]], [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]], [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] dhe [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguai]].<ref>{{cite web|title=Argentina-Francia, una historia de rivalidades y partidos para siempre|url=https://www.fifa.com/es/tournaments/olympicgames/paris2024/mens/articles/historial-argentina-francia-partidos-mundiales-torneos-resultados|publisher=FIFA|language=sq|date=30 korrik 2024|access-date=4 gusht 2024}}</ref> ==Historia== Ndeshja e parë në historinë e kombëtares argjentinase u luajt më 20 qershor 1902 kundër Uruguait në [[Montevideo]]. Kjo ishte ndeshja e parë për të shtetet dhe Argjentina fitoi 6–0.<ref name=iffhs>{{cite web|url=http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|title="Reasons for excluding or including full "A" internationals (1901–1910) at IFFHS|publisher=IFFHS|language=en|access-date=23 qershor 2014|archive-date=8 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508163626/http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|url-status=live}}</ref> Në vitet e para të krijimit të ekipit kombëtar, Argjentina luajti vetëm ndeshje miqësore kundër ekipeve të tjera nga [[Amerika e Jugut]]. Disa nga arsyet për këtë gjë ishin distanca e largët e udhëtimit në shtetet e tjera si dhe fillimi i [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]].<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150204014437/http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226|title=Los comienzos (1901–1930)|publisher=Federata Argjentinase e Futbollit|language=es|date=4 shkurt 2015}}</ref> == Rekorde ne Kupen e Botes == La Selección, i njohur edhe si Albicelestes (Bardhe e blute), është shfaqur në katër finalet e Kupës së Botës, duke përfshirë finale e parë në 1930, të cilën humbi 4-2 në Uruguaj. Argjentina fitoi në finale e ardhshëm në 1978, duke mposhtur Holandë 3-1. . Argjentina, e udhëhequr nga Diego Maradona fitoi përsëri në 1986, një fitore 3-2 ndaj Gjermanisë Perëndimore. Finalja e fundit e Kupës së Botës ishte në 1990, të cilat ata e humbën 1-0 në Gjermani nga një goditje dënimi shumë të diskutueshme. Menaxheret argjentinas qe kane fituar Kupën e Botes jane César Luis Menotti në 1978, dhe Karlos Bilardo në vitin 1986. Argjentina ka qenë shumë e suksesshme në Kupën e Amerikës duke fituar atë katërmbëdhjetë herë dhe gjithashtu duke fituar edhe Kampionatin e Amerikës Latine në vitin 1941, 1945 dhe 1946. Ekipi gjithashtu fitoi konfederata FIFA-Kupa e Kupës Kirin, si në 1992, dhe një ekip Argjentina (me vetëm tre lojtarë mbi 23 vjeç të përfshirë në skuadër) fitoi turnet Olimpiadën të futbollit në Athinë 2004 e Pekin 2008. Argjentina fitoi edhe gjashtë nga katërmbëdhjetë garat e futbollit në Lojërat Pan Amerikan, duke fituar në 1951, 1955, 1959, 1971, 1995 dhe 2003. Në mars 2007, Argjentina arriti pozicionin me të lartë ne Renditjen Botërore te FIFA-as për herë të parë. World Cup 2006 Kupa e Botes 2006 Argjentina ishte eliminuar në fazën e grupeve ne Kore / Japani ne Kampionatin Botëror 2002 edhe pse ata kishin qenë ndër favoritete turneut. Tani pritej një performancë më e mirë në Gjermani 2006. Argjentinë e kualifikuar për fazat eliminuese fiton mbi Bregu i Fildishtë (2-1) dhe Serbinë e Malin e Zi (6-0), dhe një barazim 0-0 me Holandë. Në raundin e gjashtëmbëdhjetë, Argjentina mundi Meksikë 2-1 në kohë shtesë, golin e fitores nga Maxi Rodriguez dhe ne një sondazh te organizuar doli si goli me i bukur i Kupës së Botës. Ne tremujorin e fundit, ata humbën 4-2 pas një shkëmbim zjarri kundër ushtrive Gjermanie pas një barazimi 1-1. Një përleshje shpërtheu midis Argjentinës dhe Gjermaneve pas përfundimit te lojës. Zëvendësues i papërdorur Leandro Cufré ishte dërguar jashtë për goditje të Mertesacker, ndërsa Maxi Rodríguez goditi Bastian Schweinsteiger nga prapa. Pas një hetimi të dëshmive video, FIFA dha rezultatin përfundimtar 4-2 dhe pezulloi Cufre. Torsten Frings i Gjermanisë ishte pezulluar për ndeshjen gjysmëfinale për goditjen ndaj Julio Ricardo Cruz. Menjëherë pas eliminimit, trajneri Jose Pekerman dha dorëheqjen nga posti i tij. AFA caktoi Alfio Basile, i cili kishte udhëhequr kombëtaren më parë gjatë Kupës së botës 1994 Kupa Amerika 2007 Argjentina fitoi të treja ndeshjet në fazën e grupeve, duke mposhtur Shtetet e Bashkuara, Kolumbine dhe Paraguajin. Pas fitore bindëse me Perune dhe Meksiken në fazen gjysëm finale, ata ishin të favorizuar për të mposhtur Brazilin në finale, por u mundën 0-3. ==Lidhje të jashtme== {{Fituesit e Copa América|state=collapsed}} {{CONMEBOL}} [[Kategoria:Kombëtare të futbollit|Argjentina]] [[Kategoria:Shtete fituese të FIFA Kupës së Botës]] [[Kategoria:Faqe që përdorin infobox të kombëtareve të futbollit me parametra të panjohur]] aqdgnzo7zwtfab29dhek2np2jkoopya 3002435 3002431 2026-06-27T22:26:08Z Sadsadas 51943 /* Historia */ 3002435 wikitext text/x-wiki {{Infobox national football team | Name = Argentina | Badge = | Badge_size = 165 | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Selección''<br />(The Selection)<br />''La Albiceleste''&hairsp;<ref name=albic>[https://cnnespanol.cnn.com/2022/11/16/argentina-albiceleste-colores-orix ¿Por qué llaman a Argentina la Albiceleste? ¿Qué significan sus colores?] on CNN Español, 16 November 2022</ref> <br />(Bardhekaltrit)<ref>{{cite news|author1=Daryl Grove|title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|access-date=1 mars 2022|publisher=Dirty Tackle|language=en|date=19 qershor 2010|archive-date=1 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185032/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|url-status=live}}</ref> <br />''La Scaloneta''<br />(The Scaloneta)<br /> | Association = [[Federata Argjentinase e Futbollit|Asociación del Fútbol Argentino]] (AFA) | Confederation = [[CONMEBOL]] (South America) | Coach = [[Lionel Scaloni]] | Captain = [[Lionel Messi]] | Most caps = Lionel Messi (201) | Top scorer = Lionel Messi ([[Lista e golave ndërkombëtar të shënuar nga Lionel Messi|122]]) | Home Stadium = [[#Home stadium|''Disa'']] | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ARG}} | FIFA max = 1&hairsp;{{efn|{{Plainlist| *mars 2007 *tetor 2007 – qershor 2008 *korrik 2015 – tetor 2015 *prill 2016 – mars 2017 *prill 2023 – korrik 2025 *qershor 2026 – vazhdon }}}} | FIFA min = 24 | FIFA min date = gusht 1996 | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Argentina}} | Elo max = 1 | Elo max date = [[World Football Elo Ratings|29 herë në periudhën 1902–2016]] | Elo min = 260 | Elo min date = qershor 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg26h | pattern_b1 = _arg26h | pattern_ra1 = _arg26h | pattern_sh1 = _arg26h2 | pattern_so1 = _arg26h2l | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg26A | pattern_b2 = _arg26A | pattern_ra2 = _arg26A | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _arg26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | First game = {{fb|URU}} [[1902 Uruguay v Argentina football match|0–6]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Montevideo]], Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 20 July 1902){{efn|group=upper-alpha|Attributed to multiple references:<ref name="First match">{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina-Uruguay Matches 1902–2009 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |access-date=7 November 2010 |archive-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105020111/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |url-status=live}}</ref><ref name=iffhs /><ref name=nostalgia /><ref name=barnade />}} | Largest win = {{fb|ARG|1861}} 12–0 {{fb-rt|ECU|1900}}<br /> (Montevideo<!-- DO NOT LINK, already linked above -->, Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|TCH}} [[Disaster of Sweden|6–1]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Helsingborg]], Sweden<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 15 June 1958), <br />{{fb|BOL}} 6–1 {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[La Paz]], Bolivia<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 1 April 2009)<ref>{{Cite web |title=Historial entre Argentina y Bolivia |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|access-date=2 February 2022 |website=Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino |language=es-AR|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114526/https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|url-status=live}}</ref><br />{{fb|SPA}} 6–1 {{fb-rt|ARG}}<br />([[Madrid]], Spain<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 27 March 2018)<ref>{{Cite web |title=Spain 6–1 Argentina: Isco scores hat-trick as hosts dismantle Argentina |url=https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|access-date=2 February 2022 |website=Sky Sports |language=en|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114511/https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|url-status=live}}</ref> | World cup apps = 19 | World cup first = 1930&hairsp; | World cup best = '''Champions''' ([[1978 FIFA World Cup|1978]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = [[1992 King Fahd Cup|1992]]&hairsp; | Confederations cup best = '''Champions''' ([[1992 King Fahd Cup|1992]]) | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[1916 South American Championship|1916]]&hairsp; | Regional cup best = '''Champions''' ([[1921 South American Championship|1921]], [[1925 South American Championship|1925]], [[1927 South American Championship|1927]], [[1929 South American Championship|1929]], [[1937 South American Championship|1937]], [[1941 South American Championship|1941]], [[1945 South American Championship|1945]], [[1946 South American Championship|1946]], [[1947 South American Championship|1947]], [[1955 South American Championship|1955]], [[1957 South American Championship|1957]], [[1959 South American Championship (Argentina)|1959]], [[1991 Copa América|1991]], [[1993 Copa América|1993]], [[2021 Copa América|2021]], [[2024 Copa América|2024]]) | 2ndRegional name = [[Panamerican Championship]] | 2ndRegional cup apps = 2 | 2ndRegional cup first = [[1956 Panamerican Championship|1956]]&hairsp; | 2ndRegional cup best = '''Champions''' ([[1960 Panamerican Championship|1960]]) | 3rdRegional name = [[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]] | 3rdRegional cup apps = 3 | 3rdRegional cup first = [[1993 Artemio Franchi Cup|1993]]&hairsp; | 3rdRegional cup best = '''Champions''' ([[1993 Artemio Franchi Cup|1993]], [[2022 Finalissima|2022]]) | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{MedalGold|[[1978 FIFA World Cup|1978 Argentina]]|[[1978 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1986 FIFA World Cup|1986 Mexico]]|[[1986 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2022 FIFA World Cup|2022 Qatar]]|[[2022 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1930 FIFA World Cup|1930 Uruguay]]|[[1930 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1990 FIFA World Cup|1990 Italy]]|[[1990 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|[[2014 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]{{refn|Argentina's Olympic Silver has equal value to a World Cup runner-up finish. Only the 1924 and 1928 editions are senior world titles equivalent to a World Cup.<ref name="auto1">{{Cite web |title=Official FIFA World Cup Origin document |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |website=fifa.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405000621/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-date=5 April 2014 |language=en}}</ref> After the World Cup was established, football at the Olympics became amateur players only<ref>{{Cite web |title=Football at the 1936 Berlin Summer Games |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |website=sports-reference.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417041849/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |archive-date=17 April 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA describes each Olympic Football tournament|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html |website=fifa.com (archive) |archive-url= https://web.archive.org/web/20140715174431/http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html|archive-date=15 July 2014 |language=en}}</ref>, like it was prior to 1924. Since the 1992 edition, the tournament was restricted to squads with no more than 3 players over the age of 23, and these matches are not regarded as part of the senior national team's record, nor are senior national team caps awarded, it’s part of the [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]].|group=note}}}} {{MedalSilver|[[Football at the 1928 Summer Olympics|1928 Amsterdam]]|[[Football at the 1928 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{MedalGold|[[1992 King Fahd Cup|1992 Saudi Arabia]]|[[1992 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1995 King Fahd Cup|1995 Saudi Arabia]]|[[1995 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005 Germany]]|[[2005 FIFA Confederations Cup#Squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{MedalGold|[[1921 South American Championship|1921 Argentina]]|[[1921 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1925 South American Championship|1925 Argentina]]|[[1925 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1927 South American Championship|1927 Peru]]|[[1927 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1929 South American Championship|1929 Argentina]]|[[1929 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1937 South American Championship|1937 Argentina]]|[[1937 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1941 South American Championship|1941 Chile]]|[[1941 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1945 South American Championship|1945 Chile]]|[[1945 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1946 South American Championship|1946 Argentina]]|[[1946 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1947 South American Championship|1947 Ecuador]]|[[1947 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1955 South American Championship|1955 Chile]]|[[1955 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1957 South American Championship|1957 Peru]]|[[1957 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1959 South American Championship (Argentina)|1959 Argentina]]|[[1959 South American Championship (Argentina) squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1991 Copa América|1991 Chile]]|[[1991 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1993 Copa América|1993 Ecuador]]|[[1993 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|[[2021 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2024 Copa América|2024 United States]]|[[2024 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1916 South American Championship|1916 Argentina]]|[[1916 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1917 South American Championship|1917 Uruguay]]|[[1917 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1920 South American Championship|1920 Chile]]|[[1920 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1923 South American Championship|1923 Uruguay]]|[[1923 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1924 South American Championship|1924 Uruguay]]|[[1924 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1926 South American Championship|1926 Chile]]|[[1926 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1935 South American Championship|1935 Peru]]|[[1935 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1942 South American Championship|1942 Uruguay]]|[[1942 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1959 South American Championship (Ecuador)|1959 Ecuador]]|[[1959 South American Championship (Ecuador) squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1967 South American Championship|1967 Uruguay]]|[[1967 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2004 Copa América|2004 Peru]]|[[2004 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[2007 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|[[2015 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2016 Copa América|2016 United States]]|[[2016 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1919 South American Championship|1919 Brazil]]|[[1919 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1956 South American Championship|1956 Uruguay]]|[[1956 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1963 South American Championship|1963 Bolivia]]|[[1963 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1989 Copa América|1989 Brazil]]|[[1989 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|[[2019 Copa América squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Panamerican Championship]]}} {{MedalGold|[[1960 Panamerican Championship|1960 Costa Rica]]|[[1960 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1956 Panamerican Championship|1956 Mexico]]|[[1956 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]}} {{MedalGold|[[1993 Artemio Franchi Cup|1993 Argentina]]|Team}} {{MedalGold|[[2022 Finalissima|2022 England]]|Team}} | website = {{url|https://www.afa.com.ar/es/seleccion-mayor| afa.com.ar/seleccion-mayor}} }} '''Kombëtarja argjentinase e futbollit''' ([[Gjuha spanjolle|Spanjisht]]: ''Selección de fútbol de Argentina'') përfaqëson [[Argjentina|Argjentinën]] në [[Futbolli|futboll]] dhe kontrollohet nga [[Federata Argjentinase e Futbollit]], organi qeverisës i [[Futbolli në Argjentinë|futbollit në Argjentinë]]. Është anëtar i [[FIFA]]-s që nga viti 1912 si dhe një nga anëtarët themelues të [[CONMEBOL]] në vitin 1916. Ishte gjithashtu pjesë e Konfederatës Panamerikane, e cila ishte bashkimi i konfederatave të kontinentit Amerikan, nga viti 1946 e deri në 1961. Argjentina është kampioni në fuqi i [[FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupës së Botës]], duke e fituar trofeun në vitet 1978, 1984 dhe 2022. Argjentina ka fituar [[Copa América|Kupën e Amerikës]] plot 16 herë, më shumë se çdo shtet tjetër. Ata janë gjithashtu kombëtarja e vetme që kanë fituar tre edicione rresht, duke e arritur këtë në vitet 1945, 1946 dhe 1947. Argjentina ka fituar edhe Kampionatin Panamerikan në vitin 1960, edicionin e parë të [[FIFA Kupa e Konfederatave|FIFA Kupës së Konfederatave]] në vitin 1992, si dhe [[Kupa e Kampionëve CONMEBOL–UEFA]] në vitet 1993 dhe 2022. Tre lojtarë të Argjentinës kanë fituar [[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topin e Artë të FIFA Kupës së Botës]]: [[Diego Maradona]] në vitin 1986 dhe [[Lionel Messi]] në vitet 2014 dhe 2022. Messi është gjithashtu lojtari me më shumë ndeshje (201) dhe gola të shënuar (122) në ekipin kombëtar. Deri më 1 qershor 2026, Argjentina renditet në vendin e parë në renditjen e FIFA-s. Ata kanë rivalitet si ekipe si [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]], [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglia]], [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]], [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]], [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] dhe [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguai]].<ref>{{cite web|title=Argentina-Francia, una historia de rivalidades y partidos para siempre|url=https://www.fifa.com/es/tournaments/olympicgames/paris2024/mens/articles/historial-argentina-francia-partidos-mundiales-torneos-resultados|publisher=FIFA|language=sq|date=30 korrik 2024|access-date=4 gusht 2024}}</ref> ==Historia== Ndeshja e parë në historinë e kombëtares argjentinase u luajt më 20 qershor 1902 kundër Uruguait në [[Montevideo]]. Kjo ishte ndeshja e parë për të shtetet dhe Argjentina fitoi 6–0.<ref name=iffhs>{{cite web|url=http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|title="Reasons for excluding or including full "A" internationals (1901–1910) at IFFHS|publisher=IFFHS|language=en|access-date=23 qershor 2014|archive-date=8 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508163626/http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|url-status=live}}</ref> Në vitet e para të krijimit të ekipit kombëtar, Argjentina luajti vetëm ndeshje miqësore kundër ekipeve të tjera nga [[Amerika e Jugut]]. Disa nga arsyet për këtë gjë ishin distanca e largët e udhëtimit në shtetet e tjera si dhe fillimi i [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]].<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150204014437/http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226|title=Los comienzos (1901–1930)|publisher=Federata Argjentinase e Futbollit|language=es|date=4 shkurt 2015}}</ref> Në vitin 1916, Argjentina luajti në turneun e parë të organizuar nga [[CONMEBOL]], të quajtur Kampionati Amerikano-Jugor i Futbollit, i cili u fitua nga Uruguai.<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/16safull.html|title=Southamerican Championship 1916|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Pesë vite më vonë, ekipi e fitoi këtë trofe për herë të parë, duke mposhtur Brazilin, Uruguain dhe [[Kombëtarja paraguaiane e futbollit|Paraguain]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/21safull.html|title=Southamerican Championship 1921|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> == Rekorde ne Kupen e Botes == La Selección, i njohur edhe si Albicelestes (Bardhe e blute), është shfaqur në katër finalet e Kupës së Botës, duke përfshirë finale e parë në 1930, të cilën humbi 4-2 në Uruguaj. Argjentina fitoi në finale e ardhshëm në 1978, duke mposhtur Holandë 3-1. . Argjentina, e udhëhequr nga Diego Maradona fitoi përsëri në 1986, një fitore 3-2 ndaj Gjermanisë Perëndimore. Finalja e fundit e Kupës së Botës ishte në 1990, të cilat ata e humbën 1-0 në Gjermani nga një goditje dënimi shumë të diskutueshme. Menaxheret argjentinas qe kane fituar Kupën e Botes jane César Luis Menotti në 1978, dhe Karlos Bilardo në vitin 1986. Argjentina ka qenë shumë e suksesshme në Kupën e Amerikës duke fituar atë katërmbëdhjetë herë dhe gjithashtu duke fituar edhe Kampionatin e Amerikës Latine në vitin 1941, 1945 dhe 1946. Ekipi gjithashtu fitoi konfederata FIFA-Kupa e Kupës Kirin, si në 1992, dhe një ekip Argjentina (me vetëm tre lojtarë mbi 23 vjeç të përfshirë në skuadër) fitoi turnet Olimpiadën të futbollit në Athinë 2004 e Pekin 2008. Argjentina fitoi edhe gjashtë nga katërmbëdhjetë garat e futbollit në Lojërat Pan Amerikan, duke fituar në 1951, 1955, 1959, 1971, 1995 dhe 2003. Në mars 2007, Argjentina arriti pozicionin me të lartë ne Renditjen Botërore te FIFA-as për herë të parë. World Cup 2006 Kupa e Botes 2006 Argjentina ishte eliminuar në fazën e grupeve ne Kore / Japani ne Kampionatin Botëror 2002 edhe pse ata kishin qenë ndër favoritete turneut. Tani pritej një performancë më e mirë në Gjermani 2006. Argjentinë e kualifikuar për fazat eliminuese fiton mbi Bregu i Fildishtë (2-1) dhe Serbinë e Malin e Zi (6-0), dhe një barazim 0-0 me Holandë. Në raundin e gjashtëmbëdhjetë, Argjentina mundi Meksikë 2-1 në kohë shtesë, golin e fitores nga Maxi Rodriguez dhe ne një sondazh te organizuar doli si goli me i bukur i Kupës së Botës. Ne tremujorin e fundit, ata humbën 4-2 pas një shkëmbim zjarri kundër ushtrive Gjermanie pas një barazimi 1-1. Një përleshje shpërtheu midis Argjentinës dhe Gjermaneve pas përfundimit te lojës. Zëvendësues i papërdorur Leandro Cufré ishte dërguar jashtë për goditje të Mertesacker, ndërsa Maxi Rodríguez goditi Bastian Schweinsteiger nga prapa. Pas një hetimi të dëshmive video, FIFA dha rezultatin përfundimtar 4-2 dhe pezulloi Cufre. Torsten Frings i Gjermanisë ishte pezulluar për ndeshjen gjysmëfinale për goditjen ndaj Julio Ricardo Cruz. Menjëherë pas eliminimit, trajneri Jose Pekerman dha dorëheqjen nga posti i tij. AFA caktoi Alfio Basile, i cili kishte udhëhequr kombëtaren më parë gjatë Kupës së botës 1994 Kupa Amerika 2007 Argjentina fitoi të treja ndeshjet në fazën e grupeve, duke mposhtur Shtetet e Bashkuara, Kolumbine dhe Paraguajin. Pas fitore bindëse me Perune dhe Meksiken në fazen gjysëm finale, ata ishin të favorizuar për të mposhtur Brazilin në finale, por u mundën 0-3. ==Lidhje të jashtme== {{Fituesit e Copa América|state=collapsed}} {{CONMEBOL}} [[Kategoria:Kombëtare të futbollit|Argjentina]] [[Kategoria:Shtete fituese të FIFA Kupës së Botës]] [[Kategoria:Faqe që përdorin infobox të kombëtareve të futbollit me parametra të panjohur]] b29h7mixpt9mgdqc7limsx5q8dozvrq 3002437 3002435 2026-06-27T22:29:42Z Sadsadas 51943 /* Historia */ 3002437 wikitext text/x-wiki {{Infobox national football team | Name = Argentina | Badge = | Badge_size = 165 | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Selección''<br />(The Selection)<br />''La Albiceleste''&hairsp;<ref name=albic>[https://cnnespanol.cnn.com/2022/11/16/argentina-albiceleste-colores-orix ¿Por qué llaman a Argentina la Albiceleste? ¿Qué significan sus colores?] on CNN Español, 16 November 2022</ref> <br />(Bardhekaltrit)<ref>{{cite news|author1=Daryl Grove|title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|access-date=1 mars 2022|publisher=Dirty Tackle|language=en|date=19 qershor 2010|archive-date=1 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185032/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|url-status=live}}</ref> <br />''La Scaloneta''<br />(The Scaloneta)<br /> | Association = [[Federata Argjentinase e Futbollit|Asociación del Fútbol Argentino]] (AFA) | Confederation = [[CONMEBOL]] (South America) | Coach = [[Lionel Scaloni]] | Captain = [[Lionel Messi]] | Most caps = Lionel Messi (201) | Top scorer = Lionel Messi ([[Lista e golave ndërkombëtar të shënuar nga Lionel Messi|122]]) | Home Stadium = [[#Home stadium|''Disa'']] | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ARG}} | FIFA max = 1&hairsp;{{efn|{{Plainlist| *mars 2007 *tetor 2007 – qershor 2008 *korrik 2015 – tetor 2015 *prill 2016 – mars 2017 *prill 2023 – korrik 2025 *qershor 2026 – vazhdon }}}} | FIFA min = 24 | FIFA min date = gusht 1996 | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Argentina}} | Elo max = 1 | Elo max date = [[World Football Elo Ratings|29 herë në periudhën 1902–2016]] | Elo min = 260 | Elo min date = qershor 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg26h | pattern_b1 = _arg26h | pattern_ra1 = _arg26h | pattern_sh1 = _arg26h2 | pattern_so1 = _arg26h2l | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg26A | pattern_b2 = _arg26A | pattern_ra2 = _arg26A | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _arg26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | First game = {{fb|URU}} [[1902 Uruguay v Argentina football match|0–6]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Montevideo]], Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 20 July 1902){{efn|group=upper-alpha|Attributed to multiple references:<ref name="First match">{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina-Uruguay Matches 1902–2009 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |access-date=7 November 2010 |archive-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105020111/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |url-status=live}}</ref><ref name=iffhs /><ref name=nostalgia /><ref name=barnade />}} | Largest win = {{fb|ARG|1861}} 12–0 {{fb-rt|ECU|1900}}<br /> (Montevideo<!-- DO NOT LINK, already linked above -->, Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|TCH}} [[Disaster of Sweden|6–1]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Helsingborg]], Sweden<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 15 June 1958), <br />{{fb|BOL}} 6–1 {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[La Paz]], Bolivia<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 1 April 2009)<ref>{{Cite web |title=Historial entre Argentina y Bolivia |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|access-date=2 February 2022 |website=Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino |language=es-AR|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114526/https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|url-status=live}}</ref><br />{{fb|SPA}} 6–1 {{fb-rt|ARG}}<br />([[Madrid]], Spain<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 27 March 2018)<ref>{{Cite web |title=Spain 6–1 Argentina: Isco scores hat-trick as hosts dismantle Argentina |url=https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|access-date=2 February 2022 |website=Sky Sports |language=en|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114511/https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|url-status=live}}</ref> | World cup apps = 19 | World cup first = 1930&hairsp; | World cup best = '''Champions''' ([[1978 FIFA World Cup|1978]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = [[1992 King Fahd Cup|1992]]&hairsp; | Confederations cup best = '''Champions''' ([[1992 King Fahd Cup|1992]]) | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[1916 South American Championship|1916]]&hairsp; | Regional cup best = '''Champions''' ([[1921 South American Championship|1921]], [[1925 South American Championship|1925]], [[1927 South American Championship|1927]], [[1929 South American Championship|1929]], [[1937 South American Championship|1937]], [[1941 South American Championship|1941]], [[1945 South American Championship|1945]], [[1946 South American Championship|1946]], [[1947 South American Championship|1947]], [[1955 South American Championship|1955]], [[1957 South American Championship|1957]], [[1959 South American Championship (Argentina)|1959]], [[1991 Copa América|1991]], [[1993 Copa América|1993]], [[2021 Copa América|2021]], [[2024 Copa América|2024]]) | 2ndRegional name = [[Panamerican Championship]] | 2ndRegional cup apps = 2 | 2ndRegional cup first = [[1956 Panamerican Championship|1956]]&hairsp; | 2ndRegional cup best = '''Champions''' ([[1960 Panamerican Championship|1960]]) | 3rdRegional name = [[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]] | 3rdRegional cup apps = 3 | 3rdRegional cup first = [[1993 Artemio Franchi Cup|1993]]&hairsp; | 3rdRegional cup best = '''Champions''' ([[1993 Artemio Franchi Cup|1993]], [[2022 Finalissima|2022]]) | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{MedalGold|[[1978 FIFA World Cup|1978 Argentina]]|[[1978 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1986 FIFA World Cup|1986 Mexico]]|[[1986 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2022 FIFA World Cup|2022 Qatar]]|[[2022 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1930 FIFA World Cup|1930 Uruguay]]|[[1930 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1990 FIFA World Cup|1990 Italy]]|[[1990 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|[[2014 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]{{refn|Argentina's Olympic Silver has equal value to a World Cup runner-up finish. Only the 1924 and 1928 editions are senior world titles equivalent to a World Cup.<ref name="auto1">{{Cite web |title=Official FIFA World Cup Origin document |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |website=fifa.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405000621/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-date=5 April 2014 |language=en}}</ref> After the World Cup was established, football at the Olympics became amateur players only<ref>{{Cite web |title=Football at the 1936 Berlin Summer Games |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |website=sports-reference.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417041849/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |archive-date=17 April 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA describes each Olympic Football tournament|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html |website=fifa.com (archive) |archive-url= https://web.archive.org/web/20140715174431/http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html|archive-date=15 July 2014 |language=en}}</ref>, like it was prior to 1924. Since the 1992 edition, the tournament was restricted to squads with no more than 3 players over the age of 23, and these matches are not regarded as part of the senior national team's record, nor are senior national team caps awarded, it’s part of the [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]].|group=note}}}} {{MedalSilver|[[Football at the 1928 Summer Olympics|1928 Amsterdam]]|[[Football at the 1928 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{MedalGold|[[1992 King Fahd Cup|1992 Saudi Arabia]]|[[1992 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1995 King Fahd Cup|1995 Saudi Arabia]]|[[1995 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005 Germany]]|[[2005 FIFA Confederations Cup#Squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{MedalGold|[[1921 South American Championship|1921 Argentina]]|[[1921 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1925 South American Championship|1925 Argentina]]|[[1925 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1927 South American Championship|1927 Peru]]|[[1927 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1929 South American Championship|1929 Argentina]]|[[1929 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1937 South American Championship|1937 Argentina]]|[[1937 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1941 South American Championship|1941 Chile]]|[[1941 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1945 South American Championship|1945 Chile]]|[[1945 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1946 South American Championship|1946 Argentina]]|[[1946 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1947 South American Championship|1947 Ecuador]]|[[1947 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1955 South American Championship|1955 Chile]]|[[1955 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1957 South American Championship|1957 Peru]]|[[1957 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1959 South American Championship (Argentina)|1959 Argentina]]|[[1959 South American Championship (Argentina) squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1991 Copa América|1991 Chile]]|[[1991 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1993 Copa América|1993 Ecuador]]|[[1993 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|[[2021 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2024 Copa América|2024 United States]]|[[2024 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1916 South American Championship|1916 Argentina]]|[[1916 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1917 South American Championship|1917 Uruguay]]|[[1917 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1920 South American Championship|1920 Chile]]|[[1920 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1923 South American Championship|1923 Uruguay]]|[[1923 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1924 South American Championship|1924 Uruguay]]|[[1924 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1926 South American Championship|1926 Chile]]|[[1926 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1935 South American Championship|1935 Peru]]|[[1935 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1942 South American Championship|1942 Uruguay]]|[[1942 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1959 South American Championship (Ecuador)|1959 Ecuador]]|[[1959 South American Championship (Ecuador) squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1967 South American Championship|1967 Uruguay]]|[[1967 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2004 Copa América|2004 Peru]]|[[2004 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[2007 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|[[2015 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2016 Copa América|2016 United States]]|[[2016 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1919 South American Championship|1919 Brazil]]|[[1919 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1956 South American Championship|1956 Uruguay]]|[[1956 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1963 South American Championship|1963 Bolivia]]|[[1963 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1989 Copa América|1989 Brazil]]|[[1989 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|[[2019 Copa América squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Panamerican Championship]]}} {{MedalGold|[[1960 Panamerican Championship|1960 Costa Rica]]|[[1960 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1956 Panamerican Championship|1956 Mexico]]|[[1956 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]}} {{MedalGold|[[1993 Artemio Franchi Cup|1993 Argentina]]|Team}} {{MedalGold|[[2022 Finalissima|2022 England]]|Team}} | website = {{url|https://www.afa.com.ar/es/seleccion-mayor| afa.com.ar/seleccion-mayor}} }} '''Kombëtarja argjentinase e futbollit''' ([[Gjuha spanjolle|Spanjisht]]: ''Selección de fútbol de Argentina'') përfaqëson [[Argjentina|Argjentinën]] në [[Futbolli|futboll]] dhe kontrollohet nga [[Federata Argjentinase e Futbollit]], organi qeverisës i [[Futbolli në Argjentinë|futbollit në Argjentinë]]. Është anëtar i [[FIFA]]-s që nga viti 1912 si dhe një nga anëtarët themelues të [[CONMEBOL]] në vitin 1916. Ishte gjithashtu pjesë e Konfederatës Panamerikane, e cila ishte bashkimi i konfederatave të kontinentit Amerikan, nga viti 1946 e deri në 1961. Argjentina është kampioni në fuqi i [[FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupës së Botës]], duke e fituar trofeun në vitet 1978, 1984 dhe 2022. Argjentina ka fituar [[Copa América|Kupën e Amerikës]] plot 16 herë, më shumë se çdo shtet tjetër. Ata janë gjithashtu kombëtarja e vetme që kanë fituar tre edicione rresht, duke e arritur këtë në vitet 1945, 1946 dhe 1947. Argjentina ka fituar edhe Kampionatin Panamerikan në vitin 1960, edicionin e parë të [[FIFA Kupa e Konfederatave|FIFA Kupës së Konfederatave]] në vitin 1992, si dhe [[Kupa e Kampionëve CONMEBOL–UEFA]] në vitet 1993 dhe 2022. Tre lojtarë të Argjentinës kanë fituar [[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topin e Artë të FIFA Kupës së Botës]]: [[Diego Maradona]] në vitin 1986 dhe [[Lionel Messi]] në vitet 2014 dhe 2022. Messi është gjithashtu lojtari me më shumë ndeshje (201) dhe gola të shënuar (122) në ekipin kombëtar. Deri më 1 qershor 2026, Argjentina renditet në vendin e parë në renditjen e FIFA-s. Ata kanë rivalitet si ekipe si [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]], [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglia]], [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]], [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]], [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] dhe [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguai]].<ref>{{cite web|title=Argentina-Francia, una historia de rivalidades y partidos para siempre|url=https://www.fifa.com/es/tournaments/olympicgames/paris2024/mens/articles/historial-argentina-francia-partidos-mundiales-torneos-resultados|publisher=FIFA|language=sq|date=30 korrik 2024|access-date=4 gusht 2024}}</ref> ==Historia== Ndeshja e parë në historinë e kombëtares argjentinase u luajt më 20 qershor 1902 kundër Uruguait në [[Montevideo]]. Kjo ishte ndeshja e parë për të shtetet dhe Argjentina fitoi 6–0.<ref name=iffhs>{{cite web|url=http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|title="Reasons for excluding or including full "A" internationals (1901–1910) at IFFHS|publisher=IFFHS|language=en|access-date=23 qershor 2014|archive-date=8 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508163626/http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|url-status=live}}</ref> Në vitet e para të krijimit të ekipit kombëtar, Argjentina luajti vetëm ndeshje miqësore kundër ekipeve të tjera nga [[Amerika e Jugut]]. Disa nga arsyet për këtë gjë ishin distanca e largët e udhëtimit në shtetet e tjera si dhe fillimi i [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]].<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150204014437/http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226|title=Los comienzos (1901–1930)|publisher=Federata Argjentinase e Futbollit|language=es|date=4 shkurt 2015}}</ref> Në vitin 1916, Argjentina luajti në turneun e parë të organizuar nga [[CONMEBOL]], të quajtur Kampionati Amerikano-Jugor i Futbollit, i cili u fitua nga Uruguai.<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/16safull.html|title=Southamerican Championship 1916|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Pesë vite më vonë, ekipi e fitoi këtë trofe për herë të parë, duke mposhtur Brazilin, Uruguain dhe [[Kombëtarja paraguaiane e futbollit|Paraguain]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/21safull.html|title=Southamerican Championship 1921|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Në vitin 1930, Argjentina ishte një nga 13 shtetet që morën pjesë në edicionin e parë të FIFA Kupës së Botës. Ekipi mposhti [[Kombëtarja meksikane e futbollit|Meksikën]] dhe [[Kombëtarja kiliane e futbollit|Kilin]] në grupe, si dhe [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shtetet e Bashkuara]] në gjysëm-finale para se të humbisnin 4–2 kundër Uruguait në finale. == Rekorde ne Kupen e Botes == La Selección, i njohur edhe si Albicelestes (Bardhe e blute), është shfaqur në katër finalet e Kupës së Botës, duke përfshirë finale e parë në 1930, të cilën humbi 4-2 në Uruguaj. Argjentina fitoi në finale e ardhshëm në 1978, duke mposhtur Holandë 3-1. . Argjentina, e udhëhequr nga Diego Maradona fitoi përsëri në 1986, një fitore 3-2 ndaj Gjermanisë Perëndimore. Finalja e fundit e Kupës së Botës ishte në 1990, të cilat ata e humbën 1-0 në Gjermani nga një goditje dënimi shumë të diskutueshme. Menaxheret argjentinas qe kane fituar Kupën e Botes jane César Luis Menotti në 1978, dhe Karlos Bilardo në vitin 1986. Argjentina ka qenë shumë e suksesshme në Kupën e Amerikës duke fituar atë katërmbëdhjetë herë dhe gjithashtu duke fituar edhe Kampionatin e Amerikës Latine në vitin 1941, 1945 dhe 1946. Ekipi gjithashtu fitoi konfederata FIFA-Kupa e Kupës Kirin, si në 1992, dhe një ekip Argjentina (me vetëm tre lojtarë mbi 23 vjeç të përfshirë në skuadër) fitoi turnet Olimpiadën të futbollit në Athinë 2004 e Pekin 2008. Argjentina fitoi edhe gjashtë nga katërmbëdhjetë garat e futbollit në Lojërat Pan Amerikan, duke fituar në 1951, 1955, 1959, 1971, 1995 dhe 2003. Në mars 2007, Argjentina arriti pozicionin me të lartë ne Renditjen Botërore te FIFA-as për herë të parë. World Cup 2006 Kupa e Botes 2006 Argjentina ishte eliminuar në fazën e grupeve ne Kore / Japani ne Kampionatin Botëror 2002 edhe pse ata kishin qenë ndër favoritete turneut. Tani pritej një performancë më e mirë në Gjermani 2006. Argjentinë e kualifikuar për fazat eliminuese fiton mbi Bregu i Fildishtë (2-1) dhe Serbinë e Malin e Zi (6-0), dhe një barazim 0-0 me Holandë. Në raundin e gjashtëmbëdhjetë, Argjentina mundi Meksikë 2-1 në kohë shtesë, golin e fitores nga Maxi Rodriguez dhe ne një sondazh te organizuar doli si goli me i bukur i Kupës së Botës. Ne tremujorin e fundit, ata humbën 4-2 pas një shkëmbim zjarri kundër ushtrive Gjermanie pas një barazimi 1-1. Një përleshje shpërtheu midis Argjentinës dhe Gjermaneve pas përfundimit te lojës. Zëvendësues i papërdorur Leandro Cufré ishte dërguar jashtë për goditje të Mertesacker, ndërsa Maxi Rodríguez goditi Bastian Schweinsteiger nga prapa. Pas një hetimi të dëshmive video, FIFA dha rezultatin përfundimtar 4-2 dhe pezulloi Cufre. Torsten Frings i Gjermanisë ishte pezulluar për ndeshjen gjysmëfinale për goditjen ndaj Julio Ricardo Cruz. Menjëherë pas eliminimit, trajneri Jose Pekerman dha dorëheqjen nga posti i tij. AFA caktoi Alfio Basile, i cili kishte udhëhequr kombëtaren më parë gjatë Kupës së botës 1994 Kupa Amerika 2007 Argjentina fitoi të treja ndeshjet në fazën e grupeve, duke mposhtur Shtetet e Bashkuara, Kolumbine dhe Paraguajin. Pas fitore bindëse me Perune dhe Meksiken në fazen gjysëm finale, ata ishin të favorizuar për të mposhtur Brazilin në finale, por u mundën 0-3. ==Lidhje të jashtme== {{Fituesit e Copa América|state=collapsed}} {{CONMEBOL}} [[Kategoria:Kombëtare të futbollit|Argjentina]] [[Kategoria:Shtete fituese të FIFA Kupës së Botës]] [[Kategoria:Faqe që përdorin infobox të kombëtareve të futbollit me parametra të panjohur]] p6x39ee51vccbtdkei1m1y08royb25i 3002441 3002437 2026-06-27T22:33:59Z Sadsadas 51943 /* Historia */ 3002441 wikitext text/x-wiki {{Infobox national football team | Name = Argentina | Badge = | Badge_size = 165 | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Selección''<br />(The Selection)<br />''La Albiceleste''&hairsp;<ref name=albic>[https://cnnespanol.cnn.com/2022/11/16/argentina-albiceleste-colores-orix ¿Por qué llaman a Argentina la Albiceleste? ¿Qué significan sus colores?] on CNN Español, 16 November 2022</ref> <br />(Bardhekaltrit)<ref>{{cite news|author1=Daryl Grove|title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|access-date=1 mars 2022|publisher=Dirty Tackle|language=en|date=19 qershor 2010|archive-date=1 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185032/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|url-status=live}}</ref> <br />''La Scaloneta''<br />(The Scaloneta)<br /> | Association = [[Federata Argjentinase e Futbollit|Asociación del Fútbol Argentino]] (AFA) | Confederation = [[CONMEBOL]] (South America) | Coach = [[Lionel Scaloni]] | Captain = [[Lionel Messi]] | Most caps = Lionel Messi (201) | Top scorer = Lionel Messi ([[Lista e golave ndërkombëtar të shënuar nga Lionel Messi|122]]) | Home Stadium = [[#Home stadium|''Disa'']] | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ARG}} | FIFA max = 1&hairsp;{{efn|{{Plainlist| *mars 2007 *tetor 2007 – qershor 2008 *korrik 2015 – tetor 2015 *prill 2016 – mars 2017 *prill 2023 – korrik 2025 *qershor 2026 – vazhdon }}}} | FIFA min = 24 | FIFA min date = gusht 1996 | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Argentina}} | Elo max = 1 | Elo max date = [[World Football Elo Ratings|29 herë në periudhën 1902–2016]] | Elo min = 260 | Elo min date = qershor 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg26h | pattern_b1 = _arg26h | pattern_ra1 = _arg26h | pattern_sh1 = _arg26h2 | pattern_so1 = _arg26h2l | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg26A | pattern_b2 = _arg26A | pattern_ra2 = _arg26A | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _arg26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | First game = {{fb|URU}} [[1902 Uruguay v Argentina football match|0–6]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Montevideo]], Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 20 July 1902){{efn|group=upper-alpha|Attributed to multiple references:<ref name="First match">{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina-Uruguay Matches 1902–2009 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |access-date=7 November 2010 |archive-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105020111/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |url-status=live}}</ref><ref name=iffhs /><ref name=nostalgia /><ref name=barnade />}} | Largest win = {{fb|ARG|1861}} 12–0 {{fb-rt|ECU|1900}}<br /> (Montevideo<!-- DO NOT LINK, already linked above -->, Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|TCH}} [[Disaster of Sweden|6–1]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Helsingborg]], Sweden<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 15 June 1958), <br />{{fb|BOL}} 6–1 {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[La Paz]], Bolivia<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 1 April 2009)<ref>{{Cite web |title=Historial entre Argentina y Bolivia |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|access-date=2 February 2022 |website=Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino |language=es-AR|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114526/https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|url-status=live}}</ref><br />{{fb|SPA}} 6–1 {{fb-rt|ARG}}<br />([[Madrid]], Spain<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 27 March 2018)<ref>{{Cite web |title=Spain 6–1 Argentina: Isco scores hat-trick as hosts dismantle Argentina |url=https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|access-date=2 February 2022 |website=Sky Sports |language=en|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114511/https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|url-status=live}}</ref> | World cup apps = 19 | World cup first = 1930&hairsp; | World cup best = '''Champions''' ([[1978 FIFA World Cup|1978]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = [[1992 King Fahd Cup|1992]]&hairsp; | Confederations cup best = '''Champions''' ([[1992 King Fahd Cup|1992]]) | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[1916 South American Championship|1916]]&hairsp; | Regional cup best = '''Champions''' ([[1921 South American Championship|1921]], [[1925 South American Championship|1925]], [[1927 South American Championship|1927]], [[1929 South American Championship|1929]], [[1937 South American Championship|1937]], [[1941 South American Championship|1941]], [[1945 South American Championship|1945]], [[1946 South American Championship|1946]], [[1947 South American Championship|1947]], [[1955 South American Championship|1955]], [[1957 South American Championship|1957]], [[1959 South American Championship (Argentina)|1959]], [[1991 Copa América|1991]], [[1993 Copa América|1993]], [[2021 Copa América|2021]], [[2024 Copa América|2024]]) | 2ndRegional name = [[Panamerican Championship]] | 2ndRegional cup apps = 2 | 2ndRegional cup first = [[1956 Panamerican Championship|1956]]&hairsp; | 2ndRegional cup best = '''Champions''' ([[1960 Panamerican Championship|1960]]) | 3rdRegional name = [[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]] | 3rdRegional cup apps = 3 | 3rdRegional cup first = [[1993 Artemio Franchi Cup|1993]]&hairsp; | 3rdRegional cup best = '''Champions''' ([[1993 Artemio Franchi Cup|1993]], [[2022 Finalissima|2022]]) | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{MedalGold|[[1978 FIFA World Cup|1978 Argentina]]|[[1978 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1986 FIFA World Cup|1986 Mexico]]|[[1986 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2022 FIFA World Cup|2022 Qatar]]|[[2022 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1930 FIFA World Cup|1930 Uruguay]]|[[1930 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1990 FIFA World Cup|1990 Italy]]|[[1990 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|[[2014 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]{{refn|Argentina's Olympic Silver has equal value to a World Cup runner-up finish. Only the 1924 and 1928 editions are senior world titles equivalent to a World Cup.<ref name="auto1">{{Cite web |title=Official FIFA World Cup Origin document |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |website=fifa.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405000621/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-date=5 April 2014 |language=en}}</ref> After the World Cup was established, football at the Olympics became amateur players only<ref>{{Cite web |title=Football at the 1936 Berlin Summer Games |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |website=sports-reference.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417041849/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |archive-date=17 April 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA describes each Olympic Football tournament|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html |website=fifa.com (archive) |archive-url= https://web.archive.org/web/20140715174431/http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html|archive-date=15 July 2014 |language=en}}</ref>, like it was prior to 1924. Since the 1992 edition, the tournament was restricted to squads with no more than 3 players over the age of 23, and these matches are not regarded as part of the senior national team's record, nor are senior national team caps awarded, it’s part of the [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]].|group=note}}}} {{MedalSilver|[[Football at the 1928 Summer Olympics|1928 Amsterdam]]|[[Football at the 1928 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{MedalGold|[[1992 King Fahd Cup|1992 Saudi Arabia]]|[[1992 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1995 King Fahd Cup|1995 Saudi Arabia]]|[[1995 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005 Germany]]|[[2005 FIFA Confederations Cup#Squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{MedalGold|[[1921 South American Championship|1921 Argentina]]|[[1921 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1925 South American Championship|1925 Argentina]]|[[1925 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1927 South American Championship|1927 Peru]]|[[1927 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1929 South American Championship|1929 Argentina]]|[[1929 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1937 South American Championship|1937 Argentina]]|[[1937 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1941 South American Championship|1941 Chile]]|[[1941 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1945 South American Championship|1945 Chile]]|[[1945 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1946 South American Championship|1946 Argentina]]|[[1946 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1947 South American Championship|1947 Ecuador]]|[[1947 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1955 South American Championship|1955 Chile]]|[[1955 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1957 South American Championship|1957 Peru]]|[[1957 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1959 South American Championship (Argentina)|1959 Argentina]]|[[1959 South American Championship (Argentina) squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1991 Copa América|1991 Chile]]|[[1991 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1993 Copa América|1993 Ecuador]]|[[1993 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|[[2021 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2024 Copa América|2024 United States]]|[[2024 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1916 South American Championship|1916 Argentina]]|[[1916 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1917 South American Championship|1917 Uruguay]]|[[1917 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1920 South American Championship|1920 Chile]]|[[1920 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1923 South American Championship|1923 Uruguay]]|[[1923 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1924 South American Championship|1924 Uruguay]]|[[1924 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1926 South American Championship|1926 Chile]]|[[1926 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1935 South American Championship|1935 Peru]]|[[1935 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1942 South American Championship|1942 Uruguay]]|[[1942 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1959 South American Championship (Ecuador)|1959 Ecuador]]|[[1959 South American Championship (Ecuador) squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1967 South American Championship|1967 Uruguay]]|[[1967 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2004 Copa América|2004 Peru]]|[[2004 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[2007 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|[[2015 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2016 Copa América|2016 United States]]|[[2016 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1919 South American Championship|1919 Brazil]]|[[1919 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1956 South American Championship|1956 Uruguay]]|[[1956 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1963 South American Championship|1963 Bolivia]]|[[1963 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1989 Copa América|1989 Brazil]]|[[1989 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|[[2019 Copa América squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Panamerican Championship]]}} {{MedalGold|[[1960 Panamerican Championship|1960 Costa Rica]]|[[1960 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1956 Panamerican Championship|1956 Mexico]]|[[1956 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]}} {{MedalGold|[[1993 Artemio Franchi Cup|1993 Argentina]]|Team}} {{MedalGold|[[2022 Finalissima|2022 England]]|Team}} | website = {{url|https://www.afa.com.ar/es/seleccion-mayor| afa.com.ar/seleccion-mayor}} }} '''Kombëtarja argjentinase e futbollit''' ([[Gjuha spanjolle|Spanjisht]]: ''Selección de fútbol de Argentina'') përfaqëson [[Argjentina|Argjentinën]] në [[Futbolli|futboll]] dhe kontrollohet nga [[Federata Argjentinase e Futbollit]], organi qeverisës i [[Futbolli në Argjentinë|futbollit në Argjentinë]]. Është anëtar i [[FIFA]]-s që nga viti 1912 si dhe një nga anëtarët themelues të [[CONMEBOL]] në vitin 1916. Ishte gjithashtu pjesë e Konfederatës Panamerikane, e cila ishte bashkimi i konfederatave të kontinentit Amerikan, nga viti 1946 e deri në 1961. Argjentina është kampioni në fuqi i [[FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupës së Botës]], duke e fituar trofeun në vitet 1978, 1984 dhe 2022. Argjentina ka fituar [[Copa América|Kupën e Amerikës]] plot 16 herë, më shumë se çdo shtet tjetër. Ata janë gjithashtu kombëtarja e vetme që kanë fituar tre edicione rresht, duke e arritur këtë në vitet 1945, 1946 dhe 1947. Argjentina ka fituar edhe Kampionatin Panamerikan në vitin 1960, edicionin e parë të [[FIFA Kupa e Konfederatave|FIFA Kupës së Konfederatave]] në vitin 1992, si dhe [[Kupa e Kampionëve CONMEBOL–UEFA]] në vitet 1993 dhe 2022. Tre lojtarë të Argjentinës kanë fituar [[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topin e Artë të FIFA Kupës së Botës]]: [[Diego Maradona]] në vitin 1986 dhe [[Lionel Messi]] në vitet 2014 dhe 2022. Messi është gjithashtu lojtari me më shumë ndeshje (201) dhe gola të shënuar (122) në ekipin kombëtar. Deri më 1 qershor 2026, Argjentina renditet në vendin e parë në renditjen e FIFA-s. Ata kanë rivalitet si ekipe si [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]], [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglia]], [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]], [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]], [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] dhe [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguai]].<ref>{{cite web|title=Argentina-Francia, una historia de rivalidades y partidos para siempre|url=https://www.fifa.com/es/tournaments/olympicgames/paris2024/mens/articles/historial-argentina-francia-partidos-mundiales-torneos-resultados|publisher=FIFA|language=sq|date=30 korrik 2024|access-date=4 gusht 2024}}</ref> ==Historia== Ndeshja e parë në historinë e kombëtares argjentinase u luajt më 20 qershor 1902 kundër Uruguait në [[Montevideo]]. Kjo ishte ndeshja e parë për të shtetet dhe Argjentina fitoi 6–0.<ref name=iffhs>{{cite web|url=http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|title="Reasons for excluding or including full "A" internationals (1901–1910) at IFFHS|publisher=IFFHS|language=en|access-date=23 qershor 2014|archive-date=8 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508163626/http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|url-status=live}}</ref> Në vitet e para të krijimit të ekipit kombëtar, Argjentina luajti vetëm ndeshje miqësore kundër ekipeve të tjera nga [[Amerika e Jugut]]. Disa nga arsyet për këtë gjë ishin distanca e largët e udhëtimit në shtetet e tjera si dhe fillimi i [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]].<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150204014437/http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226|title=Los comienzos (1901–1930)|publisher=Federata Argjentinase e Futbollit|language=es|date=4 shkurt 2015}}</ref> Në vitin 1916, Argjentina luajti në turneun e parë të organizuar nga [[CONMEBOL]], të quajtur Kampionati Amerikano-Jugor i Futbollit, i cili u fitua nga Uruguai.<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/16safull.html|title=Southamerican Championship 1916|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Pesë vite më vonë, ekipi e fitoi këtë trofe për herë të parë, duke mposhtur Brazilin, Uruguain dhe [[Kombëtarja paraguaiane e futbollit|Paraguain]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/21safull.html|title=Southamerican Championship 1921|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Në vitin 1930, Argjentina ishte një nga 13 shtetet që morën pjesë në edicionin e parë të FIFA Kupës së Botës. Ekipi mposhti [[Kombëtarja meksikane e futbollit|Meksikën]] dhe [[Kombëtarja kiliane e futbollit|Kilin]] në grupe, si dhe [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shtetet e Bashkuara]] në gjysëm-finale para se të humbisnin 4–2 kundër Uruguait në finale. [[Guillermo Stábile]] u shpall golashënuesi më i mirë i turneut me 8 gola.<ref>{{cite web|url=https://thesefootballtimes.co/2016/07/10/guillermo-stabile-the-last-of-the-great-argentine/|title=Guillermo Stábile: the last of the great Argentine romantics|publisher=These Football Times|language=en|date=10 korrik 2016|access-date=27 qershor 2026}}</ref> == Rekorde ne Kupen e Botes == La Selección, i njohur edhe si Albicelestes (Bardhe e blute), është shfaqur në katër finalet e Kupës së Botës, duke përfshirë finale e parë në 1930, të cilën humbi 4-2 në Uruguaj. Argjentina fitoi në finale e ardhshëm në 1978, duke mposhtur Holandë 3-1. . Argjentina, e udhëhequr nga Diego Maradona fitoi përsëri në 1986, një fitore 3-2 ndaj Gjermanisë Perëndimore. Finalja e fundit e Kupës së Botës ishte në 1990, të cilat ata e humbën 1-0 në Gjermani nga një goditje dënimi shumë të diskutueshme. Menaxheret argjentinas qe kane fituar Kupën e Botes jane César Luis Menotti në 1978, dhe Karlos Bilardo në vitin 1986. Argjentina ka qenë shumë e suksesshme në Kupën e Amerikës duke fituar atë katërmbëdhjetë herë dhe gjithashtu duke fituar edhe Kampionatin e Amerikës Latine në vitin 1941, 1945 dhe 1946. Ekipi gjithashtu fitoi konfederata FIFA-Kupa e Kupës Kirin, si në 1992, dhe një ekip Argjentina (me vetëm tre lojtarë mbi 23 vjeç të përfshirë në skuadër) fitoi turnet Olimpiadën të futbollit në Athinë 2004 e Pekin 2008. Argjentina fitoi edhe gjashtë nga katërmbëdhjetë garat e futbollit në Lojërat Pan Amerikan, duke fituar në 1951, 1955, 1959, 1971, 1995 dhe 2003. Në mars 2007, Argjentina arriti pozicionin me të lartë ne Renditjen Botërore te FIFA-as për herë të parë. World Cup 2006 Kupa e Botes 2006 Argjentina ishte eliminuar në fazën e grupeve ne Kore / Japani ne Kampionatin Botëror 2002 edhe pse ata kishin qenë ndër favoritete turneut. Tani pritej një performancë më e mirë në Gjermani 2006. Argjentinë e kualifikuar për fazat eliminuese fiton mbi Bregu i Fildishtë (2-1) dhe Serbinë e Malin e Zi (6-0), dhe një barazim 0-0 me Holandë. Në raundin e gjashtëmbëdhjetë, Argjentina mundi Meksikë 2-1 në kohë shtesë, golin e fitores nga Maxi Rodriguez dhe ne një sondazh te organizuar doli si goli me i bukur i Kupës së Botës. Ne tremujorin e fundit, ata humbën 4-2 pas një shkëmbim zjarri kundër ushtrive Gjermanie pas një barazimi 1-1. Një përleshje shpërtheu midis Argjentinës dhe Gjermaneve pas përfundimit te lojës. Zëvendësues i papërdorur Leandro Cufré ishte dërguar jashtë për goditje të Mertesacker, ndërsa Maxi Rodríguez goditi Bastian Schweinsteiger nga prapa. Pas një hetimi të dëshmive video, FIFA dha rezultatin përfundimtar 4-2 dhe pezulloi Cufre. Torsten Frings i Gjermanisë ishte pezulluar për ndeshjen gjysmëfinale për goditjen ndaj Julio Ricardo Cruz. Menjëherë pas eliminimit, trajneri Jose Pekerman dha dorëheqjen nga posti i tij. AFA caktoi Alfio Basile, i cili kishte udhëhequr kombëtaren më parë gjatë Kupës së botës 1994 Kupa Amerika 2007 Argjentina fitoi të treja ndeshjet në fazën e grupeve, duke mposhtur Shtetet e Bashkuara, Kolumbine dhe Paraguajin. Pas fitore bindëse me Perune dhe Meksiken në fazen gjysëm finale, ata ishin të favorizuar për të mposhtur Brazilin në finale, por u mundën 0-3. ==Lidhje të jashtme== {{Fituesit e Copa América|state=collapsed}} {{CONMEBOL}} [[Kategoria:Kombëtare të futbollit|Argjentina]] [[Kategoria:Shtete fituese të FIFA Kupës së Botës]] [[Kategoria:Faqe që përdorin infobox të kombëtareve të futbollit me parametra të panjohur]] fqzsutrvlfmex833x1acjdwfy81f812 3002524 3002441 2026-06-28T01:46:36Z Sadsadas 51943 /* Historia */ 3002524 wikitext text/x-wiki {{Infobox national football team | Name = Argentina | Badge = | Badge_size = 165 | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Selección''<br />(The Selection)<br />''La Albiceleste''&hairsp;<ref name=albic>[https://cnnespanol.cnn.com/2022/11/16/argentina-albiceleste-colores-orix ¿Por qué llaman a Argentina la Albiceleste? ¿Qué significan sus colores?] on CNN Español, 16 November 2022</ref> <br />(Bardhekaltrit)<ref>{{cite news|author1=Daryl Grove|title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|access-date=1 mars 2022|publisher=Dirty Tackle|language=en|date=19 qershor 2010|archive-date=1 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185032/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|url-status=live}}</ref> <br />''La Scaloneta''<br />(The Scaloneta)<br /> | Association = [[Federata Argjentinase e Futbollit|Asociación del Fútbol Argentino]] (AFA) | Confederation = [[CONMEBOL]] (South America) | Coach = [[Lionel Scaloni]] | Captain = [[Lionel Messi]] | Most caps = Lionel Messi (201) | Top scorer = Lionel Messi ([[Lista e golave ndërkombëtar të shënuar nga Lionel Messi|122]]) | Home Stadium = [[#Home stadium|''Disa'']] | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ARG}} | FIFA max = 1&hairsp;{{efn|{{Plainlist| *mars 2007 *tetor 2007 – qershor 2008 *korrik 2015 – tetor 2015 *prill 2016 – mars 2017 *prill 2023 – korrik 2025 *qershor 2026 – vazhdon }}}} | FIFA min = 24 | FIFA min date = gusht 1996 | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Argentina}} | Elo max = 1 | Elo max date = [[World Football Elo Ratings|29 herë në periudhën 1902–2016]] | Elo min = 260 | Elo min date = qershor 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg26h | pattern_b1 = _arg26h | pattern_ra1 = _arg26h | pattern_sh1 = _arg26h2 | pattern_so1 = _arg26h2l | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg26A | pattern_b2 = _arg26A | pattern_ra2 = _arg26A | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _arg26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | First game = {{fb|URU}} [[1902 Uruguay v Argentina football match|0–6]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Montevideo]], Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 20 July 1902){{efn|group=upper-alpha|Attributed to multiple references:<ref name="First match">{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina-Uruguay Matches 1902–2009 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |access-date=7 November 2010 |archive-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105020111/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |url-status=live}}</ref><ref name=iffhs /><ref name=nostalgia /><ref name=barnade />}} | Largest win = {{fb|ARG|1861}} 12–0 {{fb-rt|ECU|1900}}<br /> (Montevideo<!-- DO NOT LINK, already linked above -->, Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|TCH}} [[Disaster of Sweden|6–1]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Helsingborg]], Sweden<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 15 June 1958), <br />{{fb|BOL}} 6–1 {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[La Paz]], Bolivia<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 1 April 2009)<ref>{{Cite web |title=Historial entre Argentina y Bolivia |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|access-date=2 February 2022 |website=Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino |language=es-AR|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114526/https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|url-status=live}}</ref><br />{{fb|SPA}} 6–1 {{fb-rt|ARG}}<br />([[Madrid]], Spain<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 27 March 2018)<ref>{{Cite web |title=Spain 6–1 Argentina: Isco scores hat-trick as hosts dismantle Argentina |url=https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|access-date=2 February 2022 |website=Sky Sports |language=en|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114511/https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|url-status=live}}</ref> | World cup apps = 19 | World cup first = 1930&hairsp; | World cup best = '''Champions''' ([[1978 FIFA World Cup|1978]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = [[1992 King Fahd Cup|1992]]&hairsp; | Confederations cup best = '''Champions''' ([[1992 King Fahd Cup|1992]]) | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[1916 South American Championship|1916]]&hairsp; | Regional cup best = '''Champions''' ([[1921 South American Championship|1921]], [[1925 South American Championship|1925]], [[1927 South American Championship|1927]], [[1929 South American Championship|1929]], [[1937 South American Championship|1937]], [[1941 South American Championship|1941]], [[1945 South American Championship|1945]], [[1946 South American Championship|1946]], [[1947 South American Championship|1947]], [[1955 South American Championship|1955]], [[1957 South American Championship|1957]], [[1959 South American Championship (Argentina)|1959]], [[1991 Copa América|1991]], [[1993 Copa América|1993]], [[2021 Copa América|2021]], [[2024 Copa América|2024]]) | 2ndRegional name = [[Panamerican Championship]] | 2ndRegional cup apps = 2 | 2ndRegional cup first = [[1956 Panamerican Championship|1956]]&hairsp; | 2ndRegional cup best = '''Champions''' ([[1960 Panamerican Championship|1960]]) | 3rdRegional name = [[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]] | 3rdRegional cup apps = 3 | 3rdRegional cup first = [[1993 Artemio Franchi Cup|1993]]&hairsp; | 3rdRegional cup best = '''Champions''' ([[1993 Artemio Franchi Cup|1993]], [[2022 Finalissima|2022]]) | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{MedalGold|[[1978 FIFA World Cup|1978 Argentina]]|[[1978 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1986 FIFA World Cup|1986 Mexico]]|[[1986 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2022 FIFA World Cup|2022 Qatar]]|[[2022 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1930 FIFA World Cup|1930 Uruguay]]|[[1930 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1990 FIFA World Cup|1990 Italy]]|[[1990 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|[[2014 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]{{refn|Argentina's Olympic Silver has equal value to a World Cup runner-up finish. Only the 1924 and 1928 editions are senior world titles equivalent to a World Cup.<ref name="auto1">{{Cite web |title=Official FIFA World Cup Origin document |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |website=fifa.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405000621/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-date=5 April 2014 |language=en}}</ref> After the World Cup was established, football at the Olympics became amateur players only<ref>{{Cite web |title=Football at the 1936 Berlin Summer Games |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |website=sports-reference.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417041849/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |archive-date=17 April 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA describes each Olympic Football tournament|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html |website=fifa.com (archive) |archive-url= https://web.archive.org/web/20140715174431/http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html|archive-date=15 July 2014 |language=en}}</ref>, like it was prior to 1924. Since the 1992 edition, the tournament was restricted to squads with no more than 3 players over the age of 23, and these matches are not regarded as part of the senior national team's record, nor are senior national team caps awarded, it’s part of the [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]].|group=note}}}} {{MedalSilver|[[Football at the 1928 Summer Olympics|1928 Amsterdam]]|[[Football at the 1928 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{MedalGold|[[1992 King Fahd Cup|1992 Saudi Arabia]]|[[1992 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1995 King Fahd Cup|1995 Saudi Arabia]]|[[1995 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005 Germany]]|[[2005 FIFA Confederations Cup#Squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{MedalGold|[[1921 South American Championship|1921 Argentina]]|[[1921 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1925 South American Championship|1925 Argentina]]|[[1925 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1927 South American Championship|1927 Peru]]|[[1927 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1929 South American Championship|1929 Argentina]]|[[1929 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1937 South American Championship|1937 Argentina]]|[[1937 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1941 South American Championship|1941 Chile]]|[[1941 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1945 South American Championship|1945 Chile]]|[[1945 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1946 South American Championship|1946 Argentina]]|[[1946 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1947 South American Championship|1947 Ecuador]]|[[1947 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1955 South American Championship|1955 Chile]]|[[1955 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1957 South American Championship|1957 Peru]]|[[1957 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1959 South American Championship (Argentina)|1959 Argentina]]|[[1959 South American Championship (Argentina) squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1991 Copa América|1991 Chile]]|[[1991 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1993 Copa América|1993 Ecuador]]|[[1993 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|[[2021 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2024 Copa América|2024 United States]]|[[2024 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1916 South American Championship|1916 Argentina]]|[[1916 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1917 South American Championship|1917 Uruguay]]|[[1917 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1920 South American Championship|1920 Chile]]|[[1920 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1923 South American Championship|1923 Uruguay]]|[[1923 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1924 South American Championship|1924 Uruguay]]|[[1924 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1926 South American Championship|1926 Chile]]|[[1926 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1935 South American Championship|1935 Peru]]|[[1935 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1942 South American Championship|1942 Uruguay]]|[[1942 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1959 South American Championship (Ecuador)|1959 Ecuador]]|[[1959 South American Championship (Ecuador) squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1967 South American Championship|1967 Uruguay]]|[[1967 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2004 Copa América|2004 Peru]]|[[2004 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[2007 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|[[2015 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2016 Copa América|2016 United States]]|[[2016 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1919 South American Championship|1919 Brazil]]|[[1919 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1956 South American Championship|1956 Uruguay]]|[[1956 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1963 South American Championship|1963 Bolivia]]|[[1963 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1989 Copa América|1989 Brazil]]|[[1989 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|[[2019 Copa América squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Panamerican Championship]]}} {{MedalGold|[[1960 Panamerican Championship|1960 Costa Rica]]|[[1960 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1956 Panamerican Championship|1956 Mexico]]|[[1956 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]}} {{MedalGold|[[1993 Artemio Franchi Cup|1993 Argentina]]|Team}} {{MedalGold|[[2022 Finalissima|2022 England]]|Team}} | website = {{url|https://www.afa.com.ar/es/seleccion-mayor| afa.com.ar/seleccion-mayor}} }} '''Kombëtarja argjentinase e futbollit''' ([[Gjuha spanjolle|Spanjisht]]: ''Selección de fútbol de Argentina'') përfaqëson [[Argjentina|Argjentinën]] në [[Futbolli|futboll]] dhe kontrollohet nga [[Federata Argjentinase e Futbollit]], organi qeverisës i [[Futbolli në Argjentinë|futbollit në Argjentinë]]. Është anëtar i [[FIFA]]-s që nga viti 1912 si dhe një nga anëtarët themelues të [[CONMEBOL]] në vitin 1916. Ishte gjithashtu pjesë e Konfederatës Panamerikane, e cila ishte bashkimi i konfederatave të kontinentit Amerikan, nga viti 1946 e deri në 1961. Argjentina është kampioni në fuqi i [[FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupës së Botës]], duke e fituar trofeun në vitet 1978, 1984 dhe 2022. Argjentina ka fituar [[Copa América|Kupën e Amerikës]] plot 16 herë, më shumë se çdo shtet tjetër. Ata janë gjithashtu kombëtarja e vetme që kanë fituar tre edicione rresht, duke e arritur këtë në vitet 1945, 1946 dhe 1947. Argjentina ka fituar edhe Kampionatin Panamerikan në vitin 1960, edicionin e parë të [[FIFA Kupa e Konfederatave|FIFA Kupës së Konfederatave]] në vitin 1992, si dhe [[Kupa e Kampionëve CONMEBOL–UEFA]] në vitet 1993 dhe 2022. Tre lojtarë të Argjentinës kanë fituar [[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topin e Artë të FIFA Kupës së Botës]]: [[Diego Maradona]] në vitin 1986 dhe [[Lionel Messi]] në vitet 2014 dhe 2022. Messi është gjithashtu lojtari me më shumë ndeshje (201) dhe gola të shënuar (122) në ekipin kombëtar. Deri më 1 qershor 2026, Argjentina renditet në vendin e parë në renditjen e FIFA-s. Ata kanë rivalitet si ekipe si [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]], [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglia]], [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]], [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]], [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] dhe [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguai]].<ref>{{cite web|title=Argentina-Francia, una historia de rivalidades y partidos para siempre|url=https://www.fifa.com/es/tournaments/olympicgames/paris2024/mens/articles/historial-argentina-francia-partidos-mundiales-torneos-resultados|publisher=FIFA|language=sq|date=30 korrik 2024|access-date=4 gusht 2024}}</ref> ==Historia== Ndeshja e parë në historinë e kombëtares argjentinase u luajt më 20 qershor 1902 kundër Uruguait në [[Montevideo]]. Kjo ishte ndeshja e parë për të shtetet dhe Argjentina fitoi 6–0.<ref name=iffhs>{{cite web|url=http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|title="Reasons for excluding or including full "A" internationals (1901–1910) at IFFHS|publisher=IFFHS|language=en|access-date=23 qershor 2014|archive-date=8 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508163626/http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|url-status=live}}</ref> Në vitet e para të krijimit të ekipit kombëtar, Argjentina luajti vetëm ndeshje miqësore kundër ekipeve të tjera nga [[Amerika e Jugut]]. Disa nga arsyet për këtë gjë ishin distanca e largët e udhëtimit në shtetet e tjera si dhe fillimi i [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]].<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150204014437/http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226|title=Los comienzos (1901–1930)|publisher=Federata Argjentinase e Futbollit|language=es|date=4 shkurt 2015}}</ref> Në vitin 1916, Argjentina luajti në turneun e parë të organizuar nga [[CONMEBOL]], të quajtur Kampionati Amerikano-Jugor i Futbollit, i cili u fitua nga Uruguai.<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/16safull.html|title=Southamerican Championship 1916|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Pesë vite më vonë, ekipi e fitoi këtë trofe për herë të parë, duke mposhtur Brazilin, Uruguain dhe [[Kombëtarja paraguaiane e futbollit|Paraguain]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/21safull.html|title=Southamerican Championship 1921|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Në vitin 1930, Argjentina ishte një nga 13 shtetet që morën pjesë në edicionin e parë të FIFA Kupës së Botës. Ekipi mposhti [[Kombëtarja meksikane e futbollit|Meksikën]] dhe [[Kombëtarja kiliane e futbollit|Kilin]] në grupe, si dhe [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shtetet e Bashkuara]] në gjysëm-finale para se të humbisnin 4–2 kundër Uruguait në finale. [[Guillermo Stábile]] u shpall golashënuesi më i mirë i turneut me 8 gola.<ref>{{cite web|url=https://thesefootballtimes.co/2016/07/10/guillermo-stabile-the-last-of-the-great-argentine/|title=Guillermo Stábile: the last of the great Argentine romantics|publisher=These Football Times|language=en|date=10 korrik 2016|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Katër vite më vonë, Argjentina luajti sërisht në Kupën e Botës, e cila u zhvillua në [[Itali]]. Ekipi u eliminua në raundin e parë nga [[Kombëtarja suedeze e futbollit|Suedia]]. Ata më pas nuk morën pjesë në [[Kampionati Botëror i Futbollit 1938|edicionin e vitit 1938]], e cila ishte e fundit para nisjes së [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]]. Ekipi nuk mori pjesë në Kupën e Botës 1950 të zhvilluar në Brazil për shkak të një konflikti me [[Federata Braziliane e Futbollit|Federatës Braziliane të Futbollit]], kurse katër vite më pas refuzuan pjesmarrjen në [[Zvicër]]. Gjatë kësaj kohe, ata fituan Kampionatin Amerikano-Jugor në vitet 1937, 1941, 1945, 1946, 1947, 1955 dhe 1957. == Rekorde ne Kupen e Botes == La Selección, i njohur edhe si Albicelestes (Bardhe e blute), është shfaqur në katër finalet e Kupës së Botës, duke përfshirë finale e parë në 1930, të cilën humbi 4-2 në Uruguaj. Argjentina fitoi në finale e ardhshëm në 1978, duke mposhtur Holandë 3-1. . Argjentina, e udhëhequr nga Diego Maradona fitoi përsëri në 1986, një fitore 3-2 ndaj Gjermanisë Perëndimore. Finalja e fundit e Kupës së Botës ishte në 1990, të cilat ata e humbën 1-0 në Gjermani nga një goditje dënimi shumë të diskutueshme. Menaxheret argjentinas qe kane fituar Kupën e Botes jane César Luis Menotti në 1978, dhe Karlos Bilardo në vitin 1986. Argjentina ka qenë shumë e suksesshme në Kupën e Amerikës duke fituar atë katërmbëdhjetë herë dhe gjithashtu duke fituar edhe Kampionatin e Amerikës Latine në vitin 1941, 1945 dhe 1946. Ekipi gjithashtu fitoi konfederata FIFA-Kupa e Kupës Kirin, si në 1992, dhe një ekip Argjentina (me vetëm tre lojtarë mbi 23 vjeç të përfshirë në skuadër) fitoi turnet Olimpiadën të futbollit në Athinë 2004 e Pekin 2008. Argjentina fitoi edhe gjashtë nga katërmbëdhjetë garat e futbollit në Lojërat Pan Amerikan, duke fituar në 1951, 1955, 1959, 1971, 1995 dhe 2003. Në mars 2007, Argjentina arriti pozicionin me të lartë ne Renditjen Botërore te FIFA-as për herë të parë. World Cup 2006 Kupa e Botes 2006 Argjentina ishte eliminuar në fazën e grupeve ne Kore / Japani ne Kampionatin Botëror 2002 edhe pse ata kishin qenë ndër favoritete turneut. Tani pritej një performancë më e mirë në Gjermani 2006. Argjentinë e kualifikuar për fazat eliminuese fiton mbi Bregu i Fildishtë (2-1) dhe Serbinë e Malin e Zi (6-0), dhe një barazim 0-0 me Holandë. Në raundin e gjashtëmbëdhjetë, Argjentina mundi Meksikë 2-1 në kohë shtesë, golin e fitores nga Maxi Rodriguez dhe ne një sondazh te organizuar doli si goli me i bukur i Kupës së Botës. Ne tremujorin e fundit, ata humbën 4-2 pas një shkëmbim zjarri kundër ushtrive Gjermanie pas një barazimi 1-1. Një përleshje shpërtheu midis Argjentinës dhe Gjermaneve pas përfundimit te lojës. Zëvendësues i papërdorur Leandro Cufré ishte dërguar jashtë për goditje të Mertesacker, ndërsa Maxi Rodríguez goditi Bastian Schweinsteiger nga prapa. Pas një hetimi të dëshmive video, FIFA dha rezultatin përfundimtar 4-2 dhe pezulloi Cufre. Torsten Frings i Gjermanisë ishte pezulluar për ndeshjen gjysmëfinale për goditjen ndaj Julio Ricardo Cruz. Menjëherë pas eliminimit, trajneri Jose Pekerman dha dorëheqjen nga posti i tij. AFA caktoi Alfio Basile, i cili kishte udhëhequr kombëtaren më parë gjatë Kupës së botës 1994 Kupa Amerika 2007 Argjentina fitoi të treja ndeshjet në fazën e grupeve, duke mposhtur Shtetet e Bashkuara, Kolumbine dhe Paraguajin. Pas fitore bindëse me Perune dhe Meksiken në fazen gjysëm finale, ata ishin të favorizuar për të mposhtur Brazilin në finale, por u mundën 0-3. ==Lidhje të jashtme== {{Fituesit e Copa América|state=collapsed}} {{CONMEBOL}} [[Kategoria:Kombëtare të futbollit|Argjentina]] [[Kategoria:Shtete fituese të FIFA Kupës së Botës]] [[Kategoria:Faqe që përdorin infobox të kombëtareve të futbollit me parametra të panjohur]] 5o25e3e7q3jzok51x0zpkjo6kxd7ffq 3002531 3002524 2026-06-28T02:06:24Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002531 wikitext text/x-wiki {{Infobox national football team | Name = Argentina | Badge = | Badge_size = 165 | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Selección''<br />(The Selection)<br />''La Albiceleste''&hairsp;<ref name=albic>[https://cnnespanol.cnn.com/2022/11/16/argentina-albiceleste-colores-orix ¿Por qué llaman a Argentina la Albiceleste? ¿Qué significan sus colores?] on CNN Español, 16 November 2022</ref> <br />(Bardhekaltrit)<ref>{{cite news|author1=Daryl Grove|title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|access-date=1 mars 2022|publisher=Dirty Tackle|language=en|date=19 qershor 2010|archive-date=1 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185032/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|url-status=live}}</ref> <br />''La Scaloneta''<br />(The Scaloneta)<br /> | Association = [[Federata Argjentinase e Futbollit|Asociación del Fútbol Argentino]] (AFA) | Confederation = [[CONMEBOL]] (South America) | Coach = [[Lionel Scaloni]] | Captain = [[Lionel Messi]] | Most caps = Lionel Messi (201) | Top scorer = Lionel Messi ([[Lista e golave ndërkombëtar të shënuar nga Lionel Messi|122]]) | Home Stadium = [[#Home stadium|''Disa'']] | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ARG}} | FIFA max = 1&hairsp;{{efn|{{Plainlist| *mars 2007 *tetor 2007 – qershor 2008 *korrik 2015 – tetor 2015 *prill 2016 – mars 2017 *prill 2023 – korrik 2025 *qershor 2026 – vazhdon }}}} | FIFA min = 24 | FIFA min date = gusht 1996 | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Argentina}} | Elo max = 1 | Elo max date = [[World Football Elo Ratings|29 herë në periudhën 1902–2016]] | Elo min = 260 | Elo min date = qershor 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg26h | pattern_b1 = _arg26h | pattern_ra1 = _arg26h | pattern_sh1 = _arg26h2 | pattern_so1 = _arg26h2l | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg26A | pattern_b2 = _arg26A | pattern_ra2 = _arg26A | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _arg26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | First game = {{fb|URU}} [[1902 Uruguay v Argentina football match|0–6]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Montevideo]], Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 20 July 1902){{efn|group=upper-alpha|Attributed to multiple references:<ref name="First match">{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina-Uruguay Matches 1902–2009 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |access-date=7 November 2010 |archive-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105020111/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |url-status=live}}</ref><ref name=iffhs /><ref name=nostalgia /><ref name=barnade />}} | Largest win = {{fb|ARG|1861}} 12–0 {{fb-rt|ECU|1900}}<br /> (Montevideo<!-- DO NOT LINK, already linked above -->, Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|TCH}} [[Disaster of Sweden|6–1]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Helsingborg]], Sweden<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 15 June 1958), <br />{{fb|BOL}} 6–1 {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[La Paz]], Bolivia<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 1 April 2009)<ref>{{Cite web |title=Historial entre Argentina y Bolivia |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|access-date=2 February 2022 |website=Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino |language=es-AR|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114526/https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|url-status=live}}</ref><br />{{fb|SPA}} 6–1 {{fb-rt|ARG}}<br />([[Madrid]], Spain<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 27 March 2018)<ref>{{Cite web |title=Spain 6–1 Argentina: Isco scores hat-trick as hosts dismantle Argentina |url=https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|access-date=2 February 2022 |website=Sky Sports |language=en|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114511/https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|url-status=live}}</ref> | World cup apps = 19 | World cup first = 1930&hairsp; | World cup best = '''Champions''' ([[1978 FIFA World Cup|1978]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = [[1992 King Fahd Cup|1992]]&hairsp; | Confederations cup best = '''Champions''' ([[1992 King Fahd Cup|1992]]) | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[1916 South American Championship|1916]]&hairsp; | Regional cup best = '''Champions''' ([[1921 South American Championship|1921]], [[1925 South American Championship|1925]], [[1927 South American Championship|1927]], [[1929 South American Championship|1929]], [[1937 South American Championship|1937]], [[1941 South American Championship|1941]], [[1945 South American Championship|1945]], [[1946 South American Championship|1946]], [[1947 South American Championship|1947]], [[1955 South American Championship|1955]], [[1957 South American Championship|1957]], [[1959 South American Championship (Argentina)|1959]], [[1991 Copa América|1991]], [[1993 Copa América|1993]], [[2021 Copa América|2021]], [[2024 Copa América|2024]]) | 2ndRegional name = [[Panamerican Championship]] | 2ndRegional cup apps = 2 | 2ndRegional cup first = [[1956 Panamerican Championship|1956]]&hairsp; | 2ndRegional cup best = '''Champions''' ([[1960 Panamerican Championship|1960]]) | 3rdRegional name = [[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]] | 3rdRegional cup apps = 3 | 3rdRegional cup first = [[1993 Artemio Franchi Cup|1993]]&hairsp; | 3rdRegional cup best = '''Champions''' ([[1993 Artemio Franchi Cup|1993]], [[2022 Finalissima|2022]]) | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{MedalGold|[[1978 FIFA World Cup|1978 Argentina]]|[[1978 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1986 FIFA World Cup|1986 Mexico]]|[[1986 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2022 FIFA World Cup|2022 Qatar]]|[[2022 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1930 FIFA World Cup|1930 Uruguay]]|[[1930 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1990 FIFA World Cup|1990 Italy]]|[[1990 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|[[2014 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]{{refn|Argentina's Olympic Silver has equal value to a World Cup runner-up finish. Only the 1924 and 1928 editions are senior world titles equivalent to a World Cup.<ref name="auto1">{{Cite web |title=Official FIFA World Cup Origin document |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |website=fifa.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405000621/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-date=5 April 2014 |language=en}}</ref> After the World Cup was established, football at the Olympics became amateur players only<ref>{{Cite web |title=Football at the 1936 Berlin Summer Games |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |website=sports-reference.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417041849/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |archive-date=17 April 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA describes each Olympic Football tournament|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html |website=fifa.com (archive) |archive-url= https://web.archive.org/web/20140715174431/http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html|archive-date=15 July 2014 |language=en}}</ref>, like it was prior to 1924. Since the 1992 edition, the tournament was restricted to squads with no more than 3 players over the age of 23, and these matches are not regarded as part of the senior national team's record, nor are senior national team caps awarded, it’s part of the [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]].|group=note}}}} {{MedalSilver|[[Football at the 1928 Summer Olympics|1928 Amsterdam]]|[[Football at the 1928 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{MedalGold|[[1992 King Fahd Cup|1992 Saudi Arabia]]|[[1992 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1995 King Fahd Cup|1995 Saudi Arabia]]|[[1995 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005 Germany]]|[[2005 FIFA Confederations Cup#Squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{MedalGold|[[1921 South American Championship|1921 Argentina]]|[[1921 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1925 South American Championship|1925 Argentina]]|[[1925 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1927 South American Championship|1927 Peru]]|[[1927 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1929 South American Championship|1929 Argentina]]|[[1929 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1937 South American Championship|1937 Argentina]]|[[1937 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1941 South American Championship|1941 Chile]]|[[1941 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1945 South American Championship|1945 Chile]]|[[1945 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1946 South American Championship|1946 Argentina]]|[[1946 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1947 South American Championship|1947 Ecuador]]|[[1947 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1955 South American Championship|1955 Chile]]|[[1955 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1957 South American Championship|1957 Peru]]|[[1957 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1959 South American Championship (Argentina)|1959 Argentina]]|[[1959 South American Championship (Argentina) squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1991 Copa América|1991 Chile]]|[[1991 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1993 Copa América|1993 Ecuador]]|[[1993 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|[[2021 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2024 Copa América|2024 United States]]|[[2024 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1916 South American Championship|1916 Argentina]]|[[1916 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1917 South American Championship|1917 Uruguay]]|[[1917 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1920 South American Championship|1920 Chile]]|[[1920 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1923 South American Championship|1923 Uruguay]]|[[1923 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1924 South American Championship|1924 Uruguay]]|[[1924 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1926 South American Championship|1926 Chile]]|[[1926 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1935 South American Championship|1935 Peru]]|[[1935 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1942 South American Championship|1942 Uruguay]]|[[1942 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1959 South American Championship (Ecuador)|1959 Ecuador]]|[[1959 South American Championship (Ecuador) squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1967 South American Championship|1967 Uruguay]]|[[1967 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2004 Copa América|2004 Peru]]|[[2004 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[2007 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|[[2015 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2016 Copa América|2016 United States]]|[[2016 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1919 South American Championship|1919 Brazil]]|[[1919 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1956 South American Championship|1956 Uruguay]]|[[1956 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1963 South American Championship|1963 Bolivia]]|[[1963 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1989 Copa América|1989 Brazil]]|[[1989 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|[[2019 Copa América squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Panamerican Championship]]}} {{MedalGold|[[1960 Panamerican Championship|1960 Costa Rica]]|[[1960 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1956 Panamerican Championship|1956 Mexico]]|[[1956 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]}} {{MedalGold|[[1993 Artemio Franchi Cup|1993 Argentina]]|Team}} {{MedalGold|[[2022 Finalissima|2022 England]]|Team}} | website = {{url|https://www.afa.com.ar/es/seleccion-mayor| afa.com.ar/seleccion-mayor}} }} '''Kombëtarja argjentinase e futbollit''' ([[Gjuha spanjolle|Spanjisht]]: ''Selección de fútbol de Argentina'') përfaqëson [[Argjentina|Argjentinën]] në [[Futbolli|futboll]] dhe kontrollohet nga [[Federata Argjentinase e Futbollit]], organi qeverisës i [[Futbolli në Argjentinë|futbollit në Argjentinë]]. Është anëtar i [[FIFA]]-s që nga viti 1912 si dhe një nga anëtarët themelues të [[CONMEBOL]] në vitin 1916. Ishte gjithashtu pjesë e Konfederatës Panamerikane, e cila ishte bashkimi i konfederatave të kontinentit Amerikan, nga viti 1946 e deri në 1961. Argjentina është kampioni në fuqi i [[FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupës së Botës]], duke e fituar trofeun në vitet 1978, 1984 dhe 2022. Argjentina ka fituar [[Copa América|Kupën e Amerikës]] plot 16 herë, më shumë se çdo shtet tjetër. Ata janë gjithashtu kombëtarja e vetme që kanë fituar tre edicione rresht, duke e arritur këtë në vitet 1945, 1946 dhe 1947. Argjentina ka fituar edhe Kampionatin Panamerikan në vitin 1960, edicionin e parë të [[FIFA Kupa e Konfederatave|FIFA Kupës së Konfederatave]] në vitin 1992, si dhe [[Kupa e Kampionëve CONMEBOL–UEFA]] në vitet 1993 dhe 2022. Tre lojtarë të Argjentinës kanë fituar [[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topin e Artë të FIFA Kupës së Botës]]: [[Diego Maradona]] në vitin 1986 dhe [[Lionel Messi]] në vitet 2014 dhe 2022. Messi është gjithashtu lojtari me më shumë ndeshje (201) dhe gola të shënuar (122) në ekipin kombëtar. Deri më 1 qershor 2026, Argjentina renditet në vendin e parë në renditjen e FIFA-s. Ata kanë rivalitet si ekipe si [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]], [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglia]], [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]], [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]], [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] dhe [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguai]].<ref>{{cite web|title=Argentina-Francia, una historia de rivalidades y partidos para siempre|url=https://www.fifa.com/es/tournaments/olympicgames/paris2024/mens/articles/historial-argentina-francia-partidos-mundiales-torneos-resultados|publisher=FIFA|language=sq|date=30 korrik 2024|access-date=4 gusht 2024}}</ref> ==Historia== Ndeshja e parë në historinë e kombëtares argjentinase u luajt më 20 qershor 1902 kundër Uruguait në [[Montevideo]]. Kjo ishte ndeshja e parë për të shtetet dhe Argjentina fitoi 6–0.<ref name=iffhs>{{cite web|url=http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|title="Reasons for excluding or including full "A" internationals (1901–1910) at IFFHS|publisher=IFFHS|language=en|access-date=23 qershor 2014|archive-date=8 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508163626/http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|url-status=live}}</ref> Në vitet e para të krijimit të ekipit kombëtar, Argjentina luajti vetëm ndeshje miqësore kundër ekipeve të tjera nga [[Amerika e Jugut]]. Disa nga arsyet për këtë gjë ishin distanca e largët e udhëtimit në shtetet e tjera si dhe fillimi i [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]].<ref>{{cite web|url=http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226|title=Los comienzos (1901–1930)|publisher=Federata Argjentinase e Futbollit|language=es|date=4 shkurt 2015|access-date=27 qershor 2026|archive-date=4 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204014437/http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226|url-status=bot: unknown}}</ref> Në vitin 1916, Argjentina luajti në turneun e parë të organizuar nga [[CONMEBOL]], të quajtur Kampionati Amerikano-Jugor i Futbollit, i cili u fitua nga Uruguai.<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/16safull.html|title=Southamerican Championship 1916|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Pesë vite më vonë, ekipi e fitoi këtë trofe për herë të parë, duke mposhtur Brazilin, Uruguain dhe [[Kombëtarja paraguaiane e futbollit|Paraguain]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/21safull.html|title=Southamerican Championship 1921|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Në vitin 1930, Argjentina ishte një nga 13 shtetet që morën pjesë në edicionin e parë të FIFA Kupës së Botës. Ekipi mposhti [[Kombëtarja meksikane e futbollit|Meksikën]] dhe [[Kombëtarja kiliane e futbollit|Kilin]] në grupe, si dhe [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shtetet e Bashkuara]] në gjysëm-finale para se të humbisnin 4–2 kundër Uruguait në finale. [[Guillermo Stábile]] u shpall golashënuesi më i mirë i turneut me 8 gola.<ref>{{cite web|url=https://thesefootballtimes.co/2016/07/10/guillermo-stabile-the-last-of-the-great-argentine/|title=Guillermo Stábile: the last of the great Argentine romantics|publisher=These Football Times|language=en|date=10 korrik 2016|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Katër vite më vonë, Argjentina luajti sërisht në Kupën e Botës, e cila u zhvillua në [[Itali]]. Ekipi u eliminua në raundin e parë nga [[Kombëtarja suedeze e futbollit|Suedia]]. Ata më pas nuk morën pjesë në [[Kampionati Botëror i Futbollit 1938|edicionin e vitit 1938]], e cila ishte e fundit para nisjes së [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]]. Ekipi nuk mori pjesë në Kupën e Botës 1950 të zhvilluar në Brazil për shkak të një konflikti me [[Federata Braziliane e Futbollit|Federatës Braziliane të Futbollit]], kurse katër vite më pas refuzuan pjesmarrjen në [[Zvicër]]. Gjatë kësaj kohe, ata fituan Kampionatin Amerikano-Jugor në vitet 1937, 1941, 1945, 1946, 1947, 1955 dhe 1957. == Rekorde ne Kupen e Botes == La Selección, i njohur edhe si Albicelestes (Bardhe e blute), është shfaqur në katër finalet e Kupës së Botës, duke përfshirë finale e parë në 1930, të cilën humbi 4-2 në Uruguaj. Argjentina fitoi në finale e ardhshëm në 1978, duke mposhtur Holandë 3-1. . Argjentina, e udhëhequr nga Diego Maradona fitoi përsëri në 1986, një fitore 3-2 ndaj Gjermanisë Perëndimore. Finalja e fundit e Kupës së Botës ishte në 1990, të cilat ata e humbën 1-0 në Gjermani nga një goditje dënimi shumë të diskutueshme. Menaxheret argjentinas qe kane fituar Kupën e Botes jane César Luis Menotti në 1978, dhe Karlos Bilardo në vitin 1986. Argjentina ka qenë shumë e suksesshme në Kupën e Amerikës duke fituar atë katërmbëdhjetë herë dhe gjithashtu duke fituar edhe Kampionatin e Amerikës Latine në vitin 1941, 1945 dhe 1946. Ekipi gjithashtu fitoi konfederata FIFA-Kupa e Kupës Kirin, si në 1992, dhe një ekip Argjentina (me vetëm tre lojtarë mbi 23 vjeç të përfshirë në skuadër) fitoi turnet Olimpiadën të futbollit në Athinë 2004 e Pekin 2008. Argjentina fitoi edhe gjashtë nga katërmbëdhjetë garat e futbollit në Lojërat Pan Amerikan, duke fituar në 1951, 1955, 1959, 1971, 1995 dhe 2003. Në mars 2007, Argjentina arriti pozicionin me të lartë ne Renditjen Botërore te FIFA-as për herë të parë. World Cup 2006 Kupa e Botes 2006 Argjentina ishte eliminuar në fazën e grupeve ne Kore / Japani ne Kampionatin Botëror 2002 edhe pse ata kishin qenë ndër favoritete turneut. Tani pritej një performancë më e mirë në Gjermani 2006. Argjentinë e kualifikuar për fazat eliminuese fiton mbi Bregu i Fildishtë (2-1) dhe Serbinë e Malin e Zi (6-0), dhe një barazim 0-0 me Holandë. Në raundin e gjashtëmbëdhjetë, Argjentina mundi Meksikë 2-1 në kohë shtesë, golin e fitores nga Maxi Rodriguez dhe ne një sondazh te organizuar doli si goli me i bukur i Kupës së Botës. Ne tremujorin e fundit, ata humbën 4-2 pas një shkëmbim zjarri kundër ushtrive Gjermanie pas një barazimi 1-1. Një përleshje shpërtheu midis Argjentinës dhe Gjermaneve pas përfundimit te lojës. Zëvendësues i papërdorur Leandro Cufré ishte dërguar jashtë për goditje të Mertesacker, ndërsa Maxi Rodríguez goditi Bastian Schweinsteiger nga prapa. Pas një hetimi të dëshmive video, FIFA dha rezultatin përfundimtar 4-2 dhe pezulloi Cufre. Torsten Frings i Gjermanisë ishte pezulluar për ndeshjen gjysmëfinale për goditjen ndaj Julio Ricardo Cruz. Menjëherë pas eliminimit, trajneri Jose Pekerman dha dorëheqjen nga posti i tij. AFA caktoi Alfio Basile, i cili kishte udhëhequr kombëtaren më parë gjatë Kupës së botës 1994 Kupa Amerika 2007 Argjentina fitoi të treja ndeshjet në fazën e grupeve, duke mposhtur Shtetet e Bashkuara, Kolumbine dhe Paraguajin. Pas fitore bindëse me Perune dhe Meksiken në fazen gjysëm finale, ata ishin të favorizuar për të mposhtur Brazilin në finale, por u mundën 0-3. ==Lidhje të jashtme== {{Fituesit e Copa América|state=collapsed}} {{CONMEBOL}} [[Kategoria:Kombëtare të futbollit|Argjentina]] [[Kategoria:Shtete fituese të FIFA Kupës së Botës]] [[Kategoria:Faqe që përdorin infobox të kombëtareve të futbollit me parametra të panjohur]] q2l2yopzc9se6rzxm1vb5qv3xupewel 3002572 3002531 2026-06-28T03:13:46Z Sadsadas 51943 /* Historia */ 3002572 wikitext text/x-wiki {{Infobox national football team | Name = Argentina | Badge = | Badge_size = 165 | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Selección''<br />(The Selection)<br />''La Albiceleste''&hairsp;<ref name=albic>[https://cnnespanol.cnn.com/2022/11/16/argentina-albiceleste-colores-orix ¿Por qué llaman a Argentina la Albiceleste? ¿Qué significan sus colores?] on CNN Español, 16 November 2022</ref> <br />(Bardhekaltrit)<ref>{{cite news|author1=Daryl Grove|title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|access-date=1 mars 2022|publisher=Dirty Tackle|language=en|date=19 qershor 2010|archive-date=1 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185032/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|url-status=live}}</ref> <br />''La Scaloneta''<br />(The Scaloneta)<br /> | Association = [[Federata Argjentinase e Futbollit|Asociación del Fútbol Argentino]] (AFA) | Confederation = [[CONMEBOL]] (South America) | Coach = [[Lionel Scaloni]] | Captain = [[Lionel Messi]] | Most caps = Lionel Messi (201) | Top scorer = Lionel Messi ([[Lista e golave ndërkombëtar të shënuar nga Lionel Messi|122]]) | Home Stadium = [[#Home stadium|''Disa'']] | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ARG}} | FIFA max = 1&hairsp;{{efn|{{Plainlist| *mars 2007 *tetor 2007 – qershor 2008 *korrik 2015 – tetor 2015 *prill 2016 – mars 2017 *prill 2023 – korrik 2025 *qershor 2026 – vazhdon }}}} | FIFA min = 24 | FIFA min date = gusht 1996 | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Argentina}} | Elo max = 1 | Elo max date = [[World Football Elo Ratings|29 herë në periudhën 1902–2016]] | Elo min = 260 | Elo min date = qershor 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg26h | pattern_b1 = _arg26h | pattern_ra1 = _arg26h | pattern_sh1 = _arg26h2 | pattern_so1 = _arg26h2l | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg26A | pattern_b2 = _arg26A | pattern_ra2 = _arg26A | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _arg26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | First game = {{fb|URU}} [[1902 Uruguay v Argentina football match|0–6]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Montevideo]], Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 20 July 1902){{efn|group=upper-alpha|Attributed to multiple references:<ref name="First match">{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina-Uruguay Matches 1902–2009 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |access-date=7 November 2010 |archive-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105020111/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |url-status=live}}</ref><ref name=iffhs /><ref name=nostalgia /><ref name=barnade />}} | Largest win = {{fb|ARG|1861}} 12–0 {{fb-rt|ECU|1900}}<br /> (Montevideo<!-- DO NOT LINK, already linked above -->, Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|TCH}} [[Disaster of Sweden|6–1]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Helsingborg]], Sweden<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 15 June 1958), <br />{{fb|BOL}} 6–1 {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[La Paz]], Bolivia<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 1 April 2009)<ref>{{Cite web |title=Historial entre Argentina y Bolivia |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|access-date=2 February 2022 |website=Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino |language=es-AR|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114526/https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|url-status=live}}</ref><br />{{fb|SPA}} 6–1 {{fb-rt|ARG}}<br />([[Madrid]], Spain<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 27 March 2018)<ref>{{Cite web |title=Spain 6–1 Argentina: Isco scores hat-trick as hosts dismantle Argentina |url=https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|access-date=2 February 2022 |website=Sky Sports |language=en|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114511/https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|url-status=live}}</ref> | World cup apps = 19 | World cup first = 1930&hairsp; | World cup best = '''Champions''' ([[1978 FIFA World Cup|1978]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = [[1992 King Fahd Cup|1992]]&hairsp; | Confederations cup best = '''Champions''' ([[1992 King Fahd Cup|1992]]) | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[1916 South American Championship|1916]]&hairsp; | Regional cup best = '''Champions''' ([[1921 South American Championship|1921]], [[1925 South American Championship|1925]], [[1927 South American Championship|1927]], [[1929 South American Championship|1929]], [[1937 South American Championship|1937]], [[1941 South American Championship|1941]], [[1945 South American Championship|1945]], [[1946 South American Championship|1946]], [[1947 South American Championship|1947]], [[1955 South American Championship|1955]], [[1957 South American Championship|1957]], [[1959 South American Championship (Argentina)|1959]], [[1991 Copa América|1991]], [[1993 Copa América|1993]], [[2021 Copa América|2021]], [[2024 Copa América|2024]]) | 2ndRegional name = [[Panamerican Championship]] | 2ndRegional cup apps = 2 | 2ndRegional cup first = [[1956 Panamerican Championship|1956]]&hairsp; | 2ndRegional cup best = '''Champions''' ([[1960 Panamerican Championship|1960]]) | 3rdRegional name = [[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]] | 3rdRegional cup apps = 3 | 3rdRegional cup first = [[1993 Artemio Franchi Cup|1993]]&hairsp; | 3rdRegional cup best = '''Champions''' ([[1993 Artemio Franchi Cup|1993]], [[2022 Finalissima|2022]]) | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{MedalGold|[[1978 FIFA World Cup|1978 Argentina]]|[[1978 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1986 FIFA World Cup|1986 Mexico]]|[[1986 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2022 FIFA World Cup|2022 Qatar]]|[[2022 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1930 FIFA World Cup|1930 Uruguay]]|[[1930 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1990 FIFA World Cup|1990 Italy]]|[[1990 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|[[2014 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]{{refn|Argentina's Olympic Silver has equal value to a World Cup runner-up finish. Only the 1924 and 1928 editions are senior world titles equivalent to a World Cup.<ref name="auto1">{{Cite web |title=Official FIFA World Cup Origin document |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |website=fifa.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405000621/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-date=5 April 2014 |language=en}}</ref> After the World Cup was established, football at the Olympics became amateur players only<ref>{{Cite web |title=Football at the 1936 Berlin Summer Games |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |website=sports-reference.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417041849/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |archive-date=17 April 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA describes each Olympic Football tournament|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html |website=fifa.com (archive) |archive-url= https://web.archive.org/web/20140715174431/http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html|archive-date=15 July 2014 |language=en}}</ref>, like it was prior to 1924. Since the 1992 edition, the tournament was restricted to squads with no more than 3 players over the age of 23, and these matches are not regarded as part of the senior national team's record, nor are senior national team caps awarded, it’s part of the [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]].|group=note}}}} {{MedalSilver|[[Football at the 1928 Summer Olympics|1928 Amsterdam]]|[[Football at the 1928 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{MedalGold|[[1992 King Fahd Cup|1992 Saudi Arabia]]|[[1992 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1995 King Fahd Cup|1995 Saudi Arabia]]|[[1995 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005 Germany]]|[[2005 FIFA Confederations Cup#Squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{MedalGold|[[1921 South American Championship|1921 Argentina]]|[[1921 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1925 South American Championship|1925 Argentina]]|[[1925 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1927 South American Championship|1927 Peru]]|[[1927 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1929 South American Championship|1929 Argentina]]|[[1929 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1937 South American Championship|1937 Argentina]]|[[1937 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1941 South American Championship|1941 Chile]]|[[1941 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1945 South American Championship|1945 Chile]]|[[1945 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1946 South American Championship|1946 Argentina]]|[[1946 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1947 South American Championship|1947 Ecuador]]|[[1947 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1955 South American Championship|1955 Chile]]|[[1955 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1957 South American Championship|1957 Peru]]|[[1957 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1959 South American Championship (Argentina)|1959 Argentina]]|[[1959 South American Championship (Argentina) squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1991 Copa América|1991 Chile]]|[[1991 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1993 Copa América|1993 Ecuador]]|[[1993 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|[[2021 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2024 Copa América|2024 United States]]|[[2024 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1916 South American Championship|1916 Argentina]]|[[1916 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1917 South American Championship|1917 Uruguay]]|[[1917 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1920 South American Championship|1920 Chile]]|[[1920 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1923 South American Championship|1923 Uruguay]]|[[1923 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1924 South American Championship|1924 Uruguay]]|[[1924 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1926 South American Championship|1926 Chile]]|[[1926 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1935 South American Championship|1935 Peru]]|[[1935 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1942 South American Championship|1942 Uruguay]]|[[1942 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1959 South American Championship (Ecuador)|1959 Ecuador]]|[[1959 South American Championship (Ecuador) squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1967 South American Championship|1967 Uruguay]]|[[1967 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2004 Copa América|2004 Peru]]|[[2004 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[2007 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|[[2015 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2016 Copa América|2016 United States]]|[[2016 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1919 South American Championship|1919 Brazil]]|[[1919 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1956 South American Championship|1956 Uruguay]]|[[1956 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1963 South American Championship|1963 Bolivia]]|[[1963 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1989 Copa América|1989 Brazil]]|[[1989 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|[[2019 Copa América squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Panamerican Championship]]}} {{MedalGold|[[1960 Panamerican Championship|1960 Costa Rica]]|[[1960 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1956 Panamerican Championship|1956 Mexico]]|[[1956 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]}} {{MedalGold|[[1993 Artemio Franchi Cup|1993 Argentina]]|Team}} {{MedalGold|[[2022 Finalissima|2022 England]]|Team}} | website = {{url|https://www.afa.com.ar/es/seleccion-mayor| afa.com.ar/seleccion-mayor}} }} '''Kombëtarja argjentinase e futbollit''' ([[Gjuha spanjolle|Spanjisht]]: ''Selección de fútbol de Argentina'') përfaqëson [[Argjentina|Argjentinën]] në [[Futbolli|futboll]] dhe kontrollohet nga [[Federata Argjentinase e Futbollit]], organi qeverisës i [[Futbolli në Argjentinë|futbollit në Argjentinë]]. Është anëtar i [[FIFA]]-s që nga viti 1912 si dhe një nga anëtarët themelues të [[CONMEBOL]] në vitin 1916. Ishte gjithashtu pjesë e Konfederatës Panamerikane, e cila ishte bashkimi i konfederatave të kontinentit Amerikan, nga viti 1946 e deri në 1961. Argjentina është kampioni në fuqi i [[FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupës së Botës]], duke e fituar trofeun në vitet 1978, 1984 dhe 2022. Argjentina ka fituar [[Copa América|Kupën e Amerikës]] plot 16 herë, më shumë se çdo shtet tjetër. Ata janë gjithashtu kombëtarja e vetme që kanë fituar tre edicione rresht, duke e arritur këtë në vitet 1945, 1946 dhe 1947. Argjentina ka fituar edhe Kampionatin Panamerikan në vitin 1960, edicionin e parë të [[FIFA Kupa e Konfederatave|FIFA Kupës së Konfederatave]] në vitin 1992, si dhe [[Kupa e Kampionëve CONMEBOL–UEFA]] në vitet 1993 dhe 2022. Tre lojtarë të Argjentinës kanë fituar [[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topin e Artë të FIFA Kupës së Botës]]: [[Diego Maradona]] në vitin 1986 dhe [[Lionel Messi]] në vitet 2014 dhe 2022. Messi është gjithashtu lojtari me më shumë ndeshje (201) dhe gola të shënuar (122) në ekipin kombëtar. Deri më 1 qershor 2026, Argjentina renditet në vendin e parë në renditjen e FIFA-s. Ata kanë rivalitet si ekipe si [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]], [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglia]], [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]], [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]], [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] dhe [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguai]].<ref>{{cite web|title=Argentina-Francia, una historia de rivalidades y partidos para siempre|url=https://www.fifa.com/es/tournaments/olympicgames/paris2024/mens/articles/historial-argentina-francia-partidos-mundiales-torneos-resultados|publisher=FIFA|language=sq|date=30 korrik 2024|access-date=4 gusht 2024}}</ref> ==Historia== Ndeshja e parë në historinë e kombëtares argjentinase u luajt më 20 qershor 1902 kundër Uruguait në [[Montevideo]]. Kjo ishte ndeshja e parë për të shtetet dhe Argjentina fitoi 6–0.<ref name=iffhs>{{cite web|url=http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|title="Reasons for excluding or including full "A" internationals (1901–1910) at IFFHS|publisher=IFFHS|language=en|access-date=23 qershor 2014|archive-date=8 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508163626/http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|url-status=live}}</ref> Në vitet e para të krijimit të ekipit kombëtar, Argjentina luajti vetëm ndeshje miqësore kundër ekipeve të tjera nga [[Amerika e Jugut]]. Disa nga arsyet për këtë gjë ishin distanca e largët e udhëtimit në shtetet e tjera si dhe fillimi i [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]].<ref>{{cite web|url=http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226|title=Los comienzos (1901–1930)|publisher=Federata Argjentinase e Futbollit|language=es|date=4 shkurt 2015|access-date=27 qershor 2026|archive-date=4 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204014437/http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226|url-status=bot: unknown}}</ref> Në vitin 1916, Argjentina luajti në turneun e parë të organizuar nga [[CONMEBOL]], të quajtur Kampionati Amerikano-Jugor i Futbollit, i cili u fitua nga Uruguai.<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/16safull.html|title=Southamerican Championship 1916|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Pesë vite më vonë, ekipi e fitoi këtë trofe për herë të parë, duke mposhtur Brazilin, Uruguain dhe [[Kombëtarja paraguaiane e futbollit|Paraguain]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/21safull.html|title=Southamerican Championship 1921|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Në vitin 1930, Argjentina ishte një nga 13 shtetet që morën pjesë në edicionin e parë të FIFA Kupës së Botës. Ekipi mposhti [[Kombëtarja meksikane e futbollit|Meksikën]] dhe [[Kombëtarja kiliane e futbollit|Kilin]] në grupe, si dhe [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shtetet e Bashkuara]] në gjysëm-finale para se të humbisnin 4–2 kundër Uruguait në finale. [[Guillermo Stábile]] u shpall golashënuesi më i mirë i turneut me 8 gola.<ref>{{cite web|url=https://thesefootballtimes.co/2016/07/10/guillermo-stabile-the-last-of-the-great-argentine/|title=Guillermo Stábile: the last of the great Argentine romantics|publisher=These Football Times|language=en|date=10 korrik 2016|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Katër vite më vonë, Argjentina luajti sërisht në Kupën e Botës, e cila u zhvillua në [[Itali]]. Ekipi u eliminua në raundin e parë nga [[Kombëtarja suedeze e futbollit|Suedia]]. Ata më pas nuk morën pjesë në [[Kampionati Botëror i Futbollit 1938|edicionin e vitit 1938]], e cila ishte e fundit para nisjes së [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]]. Ekipi nuk mori pjesë në Kupën e Botës 1950 të zhvilluar në Brazil për shkak të një konflikti me [[Federata Braziliane e Futbollit|Federatës Braziliane të Futbollit]], kurse katër vite më pas refuzuan pjesmarrjen në [[Zvicër]]. Gjatë kësaj kohe, ata fituan Kampionatin Amerikano-Jugor në vitet 1937, 1941, 1945, 1946, 1947, 1955 dhe 1957. Në [[Kampionati Botëror i Futbollit 1958|Kupën e Botës 1958]], Argjentina u rikthye të luajë në këtë kompeticion pas 24 vitesh. Ekipi e nisi edicionin me një humbje 3–1 kundër [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermanisë]], e cila u pasua nga një tjetër humbje kundër [[Kombëtarja irlandezoveriore e futbollit|Irlandës së Veriut]]. Në ndeshjen e tretë dhe të fundit në grup, Argjentina u mposht 6–1 kundër [[Kombëtarja çekosllovake e futbollit|Çekosllovakisë]], duke regjistruar një nga humbjet më të rënda në histori dhe me të madhen në një Kupë Bote. Humbja si dhe performanca e ekipit gjatë turneut, u etiketuan me emrin ""El desastre de Suecia" ("Katastrofa e Suedisë") nga media argjentinase. Pas "Katastrofës së Suedisë", Argjentina fitoi edicionin e parë të [[Copa América|Kupës së Amerikës]] në vitin 1959. Pesë vite më pas, ekipi fitoi Kupën e Kombeve, një turne i organizuar për 50 vjetorin e themelimit të Federatës Braziliane të Futbollit. Argjentina i fitoi të gjitha ndeshjet pa pësuar gol, përfshirë një fitore të madhe 3–0 kundër Brazilit që ishte i pamposhtur që nga finalja e Kupës së Botës 1950. Vitet në vijim ishin të turbullta për Argjentinën, që ndërroi disa trajnerë. Në vitin 1969, ekipi barazoi 2–2 kundër [[Kombëtarja peruane e futbollit|Perusë]] në ndeshjen e fundit kualifikuese të Kupës së Botës 1970, duke dështuar të kualifikohej në turne; kjo ishte hera e parë dhe deri tani e vetme që Argjentina dështoi të kualifikohej në Kupën e Botës. == Rekorde ne Kupen e Botes == La Selección, i njohur edhe si Albicelestes (Bardhe e blute), është shfaqur në katër finalet e Kupës së Botës, duke përfshirë finale e parë në 1930, të cilën humbi 4-2 në Uruguaj. Argjentina fitoi në finale e ardhshëm në 1978, duke mposhtur Holandë 3-1. . Argjentina, e udhëhequr nga Diego Maradona fitoi përsëri në 1986, një fitore 3-2 ndaj Gjermanisë Perëndimore. Finalja e fundit e Kupës së Botës ishte në 1990, të cilat ata e humbën 1-0 në Gjermani nga një goditje dënimi shumë të diskutueshme. Menaxheret argjentinas qe kane fituar Kupën e Botes jane César Luis Menotti në 1978, dhe Karlos Bilardo në vitin 1986. Argjentina ka qenë shumë e suksesshme në Kupën e Amerikës duke fituar atë katërmbëdhjetë herë dhe gjithashtu duke fituar edhe Kampionatin e Amerikës Latine në vitin 1941, 1945 dhe 1946. Ekipi gjithashtu fitoi konfederata FIFA-Kupa e Kupës Kirin, si në 1992, dhe një ekip Argjentina (me vetëm tre lojtarë mbi 23 vjeç të përfshirë në skuadër) fitoi turnet Olimpiadën të futbollit në Athinë 2004 e Pekin 2008. Argjentina fitoi edhe gjashtë nga katërmbëdhjetë garat e futbollit në Lojërat Pan Amerikan, duke fituar në 1951, 1955, 1959, 1971, 1995 dhe 2003. Në mars 2007, Argjentina arriti pozicionin me të lartë ne Renditjen Botërore te FIFA-as për herë të parë. World Cup 2006 Kupa e Botes 2006 Argjentina ishte eliminuar në fazën e grupeve ne Kore / Japani ne Kampionatin Botëror 2002 edhe pse ata kishin qenë ndër favoritete turneut. Tani pritej një performancë më e mirë në Gjermani 2006. Argjentinë e kualifikuar për fazat eliminuese fiton mbi Bregu i Fildishtë (2-1) dhe Serbinë e Malin e Zi (6-0), dhe një barazim 0-0 me Holandë. Në raundin e gjashtëmbëdhjetë, Argjentina mundi Meksikë 2-1 në kohë shtesë, golin e fitores nga Maxi Rodriguez dhe ne një sondazh te organizuar doli si goli me i bukur i Kupës së Botës. Ne tremujorin e fundit, ata humbën 4-2 pas një shkëmbim zjarri kundër ushtrive Gjermanie pas një barazimi 1-1. Një përleshje shpërtheu midis Argjentinës dhe Gjermaneve pas përfundimit te lojës. Zëvendësues i papërdorur Leandro Cufré ishte dërguar jashtë për goditje të Mertesacker, ndërsa Maxi Rodríguez goditi Bastian Schweinsteiger nga prapa. Pas një hetimi të dëshmive video, FIFA dha rezultatin përfundimtar 4-2 dhe pezulloi Cufre. Torsten Frings i Gjermanisë ishte pezulluar për ndeshjen gjysmëfinale për goditjen ndaj Julio Ricardo Cruz. Menjëherë pas eliminimit, trajneri Jose Pekerman dha dorëheqjen nga posti i tij. AFA caktoi Alfio Basile, i cili kishte udhëhequr kombëtaren më parë gjatë Kupës së botës 1994 Kupa Amerika 2007 Argjentina fitoi të treja ndeshjet në fazën e grupeve, duke mposhtur Shtetet e Bashkuara, Kolumbine dhe Paraguajin. Pas fitore bindëse me Perune dhe Meksiken në fazen gjysëm finale, ata ishin të favorizuar për të mposhtur Brazilin në finale, por u mundën 0-3. ==Lidhje të jashtme== {{Fituesit e Copa América|state=collapsed}} {{CONMEBOL}} [[Kategoria:Kombëtare të futbollit|Argjentina]] [[Kategoria:Shtete fituese të FIFA Kupës së Botës]] [[Kategoria:Faqe që përdorin infobox të kombëtareve të futbollit me parametra të panjohur]] sts8wn2qy55aqv66cq3zy1ctdvj4ebl 3002574 3002572 2026-06-28T03:19:11Z Sadsadas 51943 /* Historia */ 3002574 wikitext text/x-wiki {{Infobox national football team | Name = Argentina | Badge = | Badge_size = 165 | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Selección''<br />(The Selection)<br />''La Albiceleste''&hairsp;<ref name=albic>[https://cnnespanol.cnn.com/2022/11/16/argentina-albiceleste-colores-orix ¿Por qué llaman a Argentina la Albiceleste? ¿Qué significan sus colores?] on CNN Español, 16 November 2022</ref> <br />(Bardhekaltrit)<ref>{{cite news|author1=Daryl Grove|title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|access-date=1 mars 2022|publisher=Dirty Tackle|language=en|date=19 qershor 2010|archive-date=1 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185032/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|url-status=live}}</ref> <br />''La Scaloneta''<br />(The Scaloneta)<br /> | Association = [[Federata Argjentinase e Futbollit|Asociación del Fútbol Argentino]] (AFA) | Confederation = [[CONMEBOL]] (South America) | Coach = [[Lionel Scaloni]] | Captain = [[Lionel Messi]] | Most caps = Lionel Messi (201) | Top scorer = Lionel Messi ([[Lista e golave ndërkombëtar të shënuar nga Lionel Messi|122]]) | Home Stadium = [[#Home stadium|''Disa'']] | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ARG}} | FIFA max = 1&hairsp;{{efn|{{Plainlist| *mars 2007 *tetor 2007 – qershor 2008 *korrik 2015 – tetor 2015 *prill 2016 – mars 2017 *prill 2023 – korrik 2025 *qershor 2026 – vazhdon }}}} | FIFA min = 24 | FIFA min date = gusht 1996 | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Argentina}} | Elo max = 1 | Elo max date = [[World Football Elo Ratings|29 herë në periudhën 1902–2016]] | Elo min = 260 | Elo min date = qershor 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg26h | pattern_b1 = _arg26h | pattern_ra1 = _arg26h | pattern_sh1 = _arg26h2 | pattern_so1 = _arg26h2l | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg26A | pattern_b2 = _arg26A | pattern_ra2 = _arg26A | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _arg26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | First game = {{fb|URU}} [[1902 Uruguay v Argentina football match|0–6]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Montevideo]], Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 20 July 1902){{efn|group=upper-alpha|Attributed to multiple references:<ref name="First match">{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina-Uruguay Matches 1902–2009 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |access-date=7 November 2010 |archive-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105020111/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |url-status=live}}</ref><ref name=iffhs /><ref name=nostalgia /><ref name=barnade />}} | Largest win = {{fb|ARG|1861}} 12–0 {{fb-rt|ECU|1900}}<br /> (Montevideo<!-- DO NOT LINK, already linked above -->, Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|TCH}} [[Disaster of Sweden|6–1]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Helsingborg]], Sweden<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 15 June 1958), <br />{{fb|BOL}} 6–1 {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[La Paz]], Bolivia<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 1 April 2009)<ref>{{Cite web |title=Historial entre Argentina y Bolivia |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|access-date=2 February 2022 |website=Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino |language=es-AR|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114526/https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|url-status=live}}</ref><br />{{fb|SPA}} 6–1 {{fb-rt|ARG}}<br />([[Madrid]], Spain<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 27 March 2018)<ref>{{Cite web |title=Spain 6–1 Argentina: Isco scores hat-trick as hosts dismantle Argentina |url=https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|access-date=2 February 2022 |website=Sky Sports |language=en|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114511/https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|url-status=live}}</ref> | World cup apps = 19 | World cup first = 1930&hairsp; | World cup best = '''Champions''' ([[1978 FIFA World Cup|1978]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = [[1992 King Fahd Cup|1992]]&hairsp; | Confederations cup best = '''Champions''' ([[1992 King Fahd Cup|1992]]) | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[1916 South American Championship|1916]]&hairsp; | Regional cup best = '''Champions''' ([[1921 South American Championship|1921]], [[1925 South American Championship|1925]], [[1927 South American Championship|1927]], [[1929 South American Championship|1929]], [[1937 South American Championship|1937]], [[1941 South American Championship|1941]], [[1945 South American Championship|1945]], [[1946 South American Championship|1946]], [[1947 South American Championship|1947]], [[1955 South American Championship|1955]], [[1957 South American Championship|1957]], [[1959 South American Championship (Argentina)|1959]], [[1991 Copa América|1991]], [[1993 Copa América|1993]], [[2021 Copa América|2021]], [[2024 Copa América|2024]]) | 2ndRegional name = [[Panamerican Championship]] | 2ndRegional cup apps = 2 | 2ndRegional cup first = [[1956 Panamerican Championship|1956]]&hairsp; | 2ndRegional cup best = '''Champions''' ([[1960 Panamerican Championship|1960]]) | 3rdRegional name = [[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]] | 3rdRegional cup apps = 3 | 3rdRegional cup first = [[1993 Artemio Franchi Cup|1993]]&hairsp; | 3rdRegional cup best = '''Champions''' ([[1993 Artemio Franchi Cup|1993]], [[2022 Finalissima|2022]]) | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{MedalGold|[[1978 FIFA World Cup|1978 Argentina]]|[[1978 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1986 FIFA World Cup|1986 Mexico]]|[[1986 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2022 FIFA World Cup|2022 Qatar]]|[[2022 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1930 FIFA World Cup|1930 Uruguay]]|[[1930 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1990 FIFA World Cup|1990 Italy]]|[[1990 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|[[2014 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]{{refn|Argentina's Olympic Silver has equal value to a World Cup runner-up finish. Only the 1924 and 1928 editions are senior world titles equivalent to a World Cup.<ref name="auto1">{{Cite web |title=Official FIFA World Cup Origin document |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |website=fifa.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405000621/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-date=5 April 2014 |language=en}}</ref> After the World Cup was established, football at the Olympics became amateur players only<ref>{{Cite web |title=Football at the 1936 Berlin Summer Games |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |website=sports-reference.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417041849/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |archive-date=17 April 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA describes each Olympic Football tournament|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html |website=fifa.com (archive) |archive-url= https://web.archive.org/web/20140715174431/http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html|archive-date=15 July 2014 |language=en}}</ref>, like it was prior to 1924. Since the 1992 edition, the tournament was restricted to squads with no more than 3 players over the age of 23, and these matches are not regarded as part of the senior national team's record, nor are senior national team caps awarded, it’s part of the [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]].|group=note}}}} {{MedalSilver|[[Football at the 1928 Summer Olympics|1928 Amsterdam]]|[[Football at the 1928 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{MedalGold|[[1992 King Fahd Cup|1992 Saudi Arabia]]|[[1992 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1995 King Fahd Cup|1995 Saudi Arabia]]|[[1995 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005 Germany]]|[[2005 FIFA Confederations Cup#Squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{MedalGold|[[1921 South American Championship|1921 Argentina]]|[[1921 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1925 South American Championship|1925 Argentina]]|[[1925 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1927 South American Championship|1927 Peru]]|[[1927 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1929 South American Championship|1929 Argentina]]|[[1929 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1937 South American Championship|1937 Argentina]]|[[1937 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1941 South American Championship|1941 Chile]]|[[1941 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1945 South American Championship|1945 Chile]]|[[1945 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1946 South American Championship|1946 Argentina]]|[[1946 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1947 South American Championship|1947 Ecuador]]|[[1947 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1955 South American Championship|1955 Chile]]|[[1955 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1957 South American Championship|1957 Peru]]|[[1957 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1959 South American Championship (Argentina)|1959 Argentina]]|[[1959 South American Championship (Argentina) squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1991 Copa América|1991 Chile]]|[[1991 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1993 Copa América|1993 Ecuador]]|[[1993 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|[[2021 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2024 Copa América|2024 United States]]|[[2024 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1916 South American Championship|1916 Argentina]]|[[1916 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1917 South American Championship|1917 Uruguay]]|[[1917 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1920 South American Championship|1920 Chile]]|[[1920 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1923 South American Championship|1923 Uruguay]]|[[1923 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1924 South American Championship|1924 Uruguay]]|[[1924 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1926 South American Championship|1926 Chile]]|[[1926 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1935 South American Championship|1935 Peru]]|[[1935 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1942 South American Championship|1942 Uruguay]]|[[1942 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1959 South American Championship (Ecuador)|1959 Ecuador]]|[[1959 South American Championship (Ecuador) squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1967 South American Championship|1967 Uruguay]]|[[1967 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2004 Copa América|2004 Peru]]|[[2004 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[2007 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|[[2015 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2016 Copa América|2016 United States]]|[[2016 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1919 South American Championship|1919 Brazil]]|[[1919 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1956 South American Championship|1956 Uruguay]]|[[1956 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1963 South American Championship|1963 Bolivia]]|[[1963 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1989 Copa América|1989 Brazil]]|[[1989 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|[[2019 Copa América squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Panamerican Championship]]}} {{MedalGold|[[1960 Panamerican Championship|1960 Costa Rica]]|[[1960 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1956 Panamerican Championship|1956 Mexico]]|[[1956 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]}} {{MedalGold|[[1993 Artemio Franchi Cup|1993 Argentina]]|Team}} {{MedalGold|[[2022 Finalissima|2022 England]]|Team}} | website = {{url|https://www.afa.com.ar/es/seleccion-mayor| afa.com.ar/seleccion-mayor}} }} '''Kombëtarja argjentinase e futbollit''' ([[Gjuha spanjolle|Spanjisht]]: ''Selección de fútbol de Argentina'') përfaqëson [[Argjentina|Argjentinën]] në [[Futbolli|futboll]] dhe kontrollohet nga [[Federata Argjentinase e Futbollit]], organi qeverisës i [[Futbolli në Argjentinë|futbollit në Argjentinë]]. Është anëtar i [[FIFA]]-s që nga viti 1912 si dhe një nga anëtarët themelues të [[CONMEBOL]] në vitin 1916. Ishte gjithashtu pjesë e Konfederatës Panamerikane, e cila ishte bashkimi i konfederatave të kontinentit Amerikan, nga viti 1946 e deri në 1961. Argjentina është kampioni në fuqi i [[FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupës së Botës]], duke e fituar trofeun në vitet 1978, 1984 dhe 2022. Argjentina ka fituar [[Copa América|Kupën e Amerikës]] plot 16 herë, më shumë se çdo shtet tjetër. Ata janë gjithashtu kombëtarja e vetme që kanë fituar tre edicione rresht, duke e arritur këtë në vitet 1945, 1946 dhe 1947. Argjentina ka fituar edhe Kampionatin Panamerikan në vitin 1960, edicionin e parë të [[FIFA Kupa e Konfederatave|FIFA Kupës së Konfederatave]] në vitin 1992, si dhe [[Kupa e Kampionëve CONMEBOL–UEFA]] në vitet 1993 dhe 2022. Tre lojtarë të Argjentinës kanë fituar [[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topin e Artë të FIFA Kupës së Botës]]: [[Diego Maradona]] në vitin 1986 dhe [[Lionel Messi]] në vitet 2014 dhe 2022. Messi është gjithashtu lojtari me më shumë ndeshje (201) dhe gola të shënuar (122) në ekipin kombëtar. Deri më 1 qershor 2026, Argjentina renditet në vendin e parë në renditjen e FIFA-s. Ata kanë rivalitet si ekipe si [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]], [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglia]], [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]], [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]], [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] dhe [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguai]].<ref>{{cite web|title=Argentina-Francia, una historia de rivalidades y partidos para siempre|url=https://www.fifa.com/es/tournaments/olympicgames/paris2024/mens/articles/historial-argentina-francia-partidos-mundiales-torneos-resultados|publisher=FIFA|language=sq|date=30 korrik 2024|access-date=4 gusht 2024}}</ref> ==Historia== Ndeshja e parë në historinë e kombëtares argjentinase u luajt më 20 qershor 1902 kundër Uruguait në [[Montevideo]]. Kjo ishte ndeshja e parë për të shtetet dhe Argjentina fitoi 6–0.<ref name=iffhs>{{cite web|url=http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|title="Reasons for excluding or including full "A" internationals (1901–1910) at IFFHS|publisher=IFFHS|language=en|access-date=23 qershor 2014|archive-date=8 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508163626/http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|url-status=live}}</ref> Në vitet e para të krijimit të ekipit kombëtar, Argjentina luajti vetëm ndeshje miqësore kundër ekipeve të tjera nga [[Amerika e Jugut]]. Disa nga arsyet për këtë gjë ishin distanca e largët e udhëtimit në shtetet e tjera si dhe fillimi i [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]].<ref>{{cite web|url=http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226|title=Los comienzos (1901–1930)|publisher=Federata Argjentinase e Futbollit|language=es|date=4 shkurt 2015|access-date=27 qershor 2026|archive-date=4 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204014437/http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226|url-status=bot: unknown}}</ref> Në vitin 1916, Argjentina luajti në turneun e parë të organizuar nga [[CONMEBOL]], të quajtur Kampionati Amerikano-Jugor i Futbollit, i cili u fitua nga Uruguai.<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/16safull.html|title=Southamerican Championship 1916|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Pesë vite më vonë, ekipi e fitoi këtë trofe për herë të parë, duke mposhtur Brazilin, Uruguain dhe [[Kombëtarja paraguaiane e futbollit|Paraguain]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/21safull.html|title=Southamerican Championship 1921|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Në vitin 1930, Argjentina ishte një nga 13 shtetet që morën pjesë në edicionin e parë të FIFA Kupës së Botës. Ekipi mposhti [[Kombëtarja meksikane e futbollit|Meksikën]] dhe [[Kombëtarja kiliane e futbollit|Kilin]] në grupe, si dhe [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shtetet e Bashkuara]] në gjysëm-finale para se të humbisnin 4–2 kundër Uruguait në finale. [[Guillermo Stábile]] u shpall golashënuesi më i mirë i turneut me 8 gola.<ref>{{cite web|url=https://thesefootballtimes.co/2016/07/10/guillermo-stabile-the-last-of-the-great-argentine/|title=Guillermo Stábile: the last of the great Argentine romantics|publisher=These Football Times|language=en|date=10 korrik 2016|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Katër vite më vonë, Argjentina luajti sërisht në Kupën e Botës, e cila u zhvillua në [[Itali]]. Ekipi u eliminua në raundin e parë nga [[Kombëtarja suedeze e futbollit|Suedia]]. Ata më pas nuk morën pjesë në [[Kampionati Botëror i Futbollit 1938|edicionin e vitit 1938]], e cila ishte e fundit para nisjes së [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]]. Ekipi nuk mori pjesë në Kupën e Botës 1950 të zhvilluar në Brazil për shkak të një konflikti me [[Federata Braziliane e Futbollit|Federatës Braziliane të Futbollit]], kurse katër vite më pas refuzuan pjesmarrjen në [[Zvicër]]. Gjatë kësaj kohe, ata fituan Kampionatin Amerikano-Jugor në vitet 1937, 1941, 1945, 1946, 1947, 1955 dhe 1957. Në [[Kampionati Botëror i Futbollit 1958|Kupën e Botës 1958]], Argjentina u rikthye të luajë në këtë kompeticion pas 24 vitesh. Ekipi e nisi edicionin me një humbje 3–1 kundër [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermanisë]], e cila u pasua nga një tjetër humbje kundër [[Kombëtarja irlandezoveriore e futbollit|Irlandës së Veriut]]. Në ndeshjen e tretë dhe të fundit në grup, Argjentina u mposht 6–1 kundër [[Kombëtarja çekosllovake e futbollit|Çekosllovakisë]], duke regjistruar një nga humbjet më të rënda në histori dhe me të madhen në një Kupë Bote. Humbja si dhe performanca e ekipit gjatë turneut, u etiketuan me emrin ""El desastre de Suecia" ("Katastrofa e Suedisë") nga media argjentinase. Pas "Katastrofës së Suedisë", Argjentina fitoi edicionin e parë të [[Copa América|Kupës së Amerikës]] në vitin 1959. Pesë vite më pas, ekipi fitoi Kupën e Kombeve, një turne i organizuar për 50 vjetorin e themelimit të Federatës Braziliane të Futbollit. Argjentina i fitoi të gjitha ndeshjet pa pësuar gol, përfshirë një fitore të madhe 3–0 kundër Brazilit që ishte i pamposhtur që nga finalja e Kupës së Botës 1950. Vitet në vijim ishin të turbullta për Argjentinën, që ndërroi disa trajnerë. Në vitin 1969, ekipi barazoi 2–2 kundër [[Kombëtarja peruane e futbollit|Perusë]] në ndeshjen e fundit kualifikuese të Kupës së Botës 1970, duke dështuar të kualifikohej në turne; kjo ishte hera e parë dhe deri tani e vetme që Argjentina dështoi të kualifikohej në Kupën e Botës. Pas një tjetër paraqitje zhgënjyese në Kupën e Botës 1974, David Bracuto u emërua presidenti i ri i Federatës Argjentinase të Futbollit. Ai i ofroi [[César Luis Menotti]]t rolin e trajnerit të ekipit kombëtar, dhe Menotti pranoi me disa kushte. Argjentina u konfirmua si shteti organizator i [[Kampionati Botëror i Futbollit 1978|Kupës së Botës 1978]]. Në vitin 1977, 16 vjeçari [[Diego Maradona]] bëri debutimin e tij me ekipin kombëtar në fitoren 5–1 në miqësoren kundër [[Kombëtarja hungareze e futbollit|Hungarisë]]. == Rekorde ne Kupen e Botes == La Selección, i njohur edhe si Albicelestes (Bardhe e blute), është shfaqur në katër finalet e Kupës së Botës, duke përfshirë finale e parë në 1930, të cilën humbi 4-2 në Uruguaj. Argjentina fitoi në finale e ardhshëm në 1978, duke mposhtur Holandë 3-1. . Argjentina, e udhëhequr nga Diego Maradona fitoi përsëri në 1986, një fitore 3-2 ndaj Gjermanisë Perëndimore. Finalja e fundit e Kupës së Botës ishte në 1990, të cilat ata e humbën 1-0 në Gjermani nga një goditje dënimi shumë të diskutueshme. Menaxheret argjentinas qe kane fituar Kupën e Botes jane César Luis Menotti në 1978, dhe Karlos Bilardo në vitin 1986. Argjentina ka qenë shumë e suksesshme në Kupën e Amerikës duke fituar atë katërmbëdhjetë herë dhe gjithashtu duke fituar edhe Kampionatin e Amerikës Latine në vitin 1941, 1945 dhe 1946. Ekipi gjithashtu fitoi konfederata FIFA-Kupa e Kupës Kirin, si në 1992, dhe një ekip Argjentina (me vetëm tre lojtarë mbi 23 vjeç të përfshirë në skuadër) fitoi turnet Olimpiadën të futbollit në Athinë 2004 e Pekin 2008. Argjentina fitoi edhe gjashtë nga katërmbëdhjetë garat e futbollit në Lojërat Pan Amerikan, duke fituar në 1951, 1955, 1959, 1971, 1995 dhe 2003. Në mars 2007, Argjentina arriti pozicionin me të lartë ne Renditjen Botërore te FIFA-as për herë të parë. World Cup 2006 Kupa e Botes 2006 Argjentina ishte eliminuar në fazën e grupeve ne Kore / Japani ne Kampionatin Botëror 2002 edhe pse ata kishin qenë ndër favoritete turneut. Tani pritej një performancë më e mirë në Gjermani 2006. Argjentinë e kualifikuar për fazat eliminuese fiton mbi Bregu i Fildishtë (2-1) dhe Serbinë e Malin e Zi (6-0), dhe një barazim 0-0 me Holandë. Në raundin e gjashtëmbëdhjetë, Argjentina mundi Meksikë 2-1 në kohë shtesë, golin e fitores nga Maxi Rodriguez dhe ne një sondazh te organizuar doli si goli me i bukur i Kupës së Botës. Ne tremujorin e fundit, ata humbën 4-2 pas një shkëmbim zjarri kundër ushtrive Gjermanie pas një barazimi 1-1. Një përleshje shpërtheu midis Argjentinës dhe Gjermaneve pas përfundimit te lojës. Zëvendësues i papërdorur Leandro Cufré ishte dërguar jashtë për goditje të Mertesacker, ndërsa Maxi Rodríguez goditi Bastian Schweinsteiger nga prapa. Pas një hetimi të dëshmive video, FIFA dha rezultatin përfundimtar 4-2 dhe pezulloi Cufre. Torsten Frings i Gjermanisë ishte pezulluar për ndeshjen gjysmëfinale për goditjen ndaj Julio Ricardo Cruz. Menjëherë pas eliminimit, trajneri Jose Pekerman dha dorëheqjen nga posti i tij. AFA caktoi Alfio Basile, i cili kishte udhëhequr kombëtaren më parë gjatë Kupës së botës 1994 Kupa Amerika 2007 Argjentina fitoi të treja ndeshjet në fazën e grupeve, duke mposhtur Shtetet e Bashkuara, Kolumbine dhe Paraguajin. Pas fitore bindëse me Perune dhe Meksiken në fazen gjysëm finale, ata ishin të favorizuar për të mposhtur Brazilin në finale, por u mundën 0-3. ==Lidhje të jashtme== {{Fituesit e Copa América|state=collapsed}} {{CONMEBOL}} [[Kategoria:Kombëtare të futbollit|Argjentina]] [[Kategoria:Shtete fituese të FIFA Kupës së Botës]] [[Kategoria:Faqe që përdorin infobox të kombëtareve të futbollit me parametra të panjohur]] oul3t60lnj53q2xhyqwxj7e806l2fv3 3002584 3002574 2026-06-28T03:42:59Z Sadsadas 51943 /* Historia */ 3002584 wikitext text/x-wiki {{Infobox national football team | Name = Argentina | Badge = | Badge_size = 165 | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Selección''<br />(The Selection)<br />''La Albiceleste''&hairsp;<ref name=albic>[https://cnnespanol.cnn.com/2022/11/16/argentina-albiceleste-colores-orix ¿Por qué llaman a Argentina la Albiceleste? ¿Qué significan sus colores?] on CNN Español, 16 November 2022</ref> <br />(Bardhekaltrit)<ref>{{cite news|author1=Daryl Grove|title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|access-date=1 mars 2022|publisher=Dirty Tackle|language=en|date=19 qershor 2010|archive-date=1 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185032/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html|url-status=live}}</ref> <br />''La Scaloneta''<br />(The Scaloneta)<br /> | Association = [[Federata Argjentinase e Futbollit|Asociación del Fútbol Argentino]] (AFA) | Confederation = [[CONMEBOL]] (South America) | Coach = [[Lionel Scaloni]] | Captain = [[Lionel Messi]] | Most caps = Lionel Messi (201) | Top scorer = Lionel Messi ([[Lista e golave ndërkombëtar të shënuar nga Lionel Messi|122]]) | Home Stadium = [[#Home stadium|''Disa'']] | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ARG}} | FIFA max = 1&hairsp;{{efn|{{Plainlist| *mars 2007 *tetor 2007 – qershor 2008 *korrik 2015 – tetor 2015 *prill 2016 – mars 2017 *prill 2023 – korrik 2025 *qershor 2026 – vazhdon }}}} | FIFA min = 24 | FIFA min date = gusht 1996 | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Argentina}} | Elo max = 1 | Elo max date = [[World Football Elo Ratings|29 herë në periudhën 1902–2016]] | Elo min = 260 | Elo min date = qershor 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg26h | pattern_b1 = _arg26h | pattern_ra1 = _arg26h | pattern_sh1 = _arg26h2 | pattern_so1 = _arg26h2l | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg26A | pattern_b2 = _arg26A | pattern_ra2 = _arg26A | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _arg26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | First game = {{fb|URU}} [[1902 Uruguay v Argentina football match|0–6]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Montevideo]], Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 20 July 1902){{efn|group=upper-alpha|Attributed to multiple references:<ref name="First match">{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina-Uruguay Matches 1902–2009 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |access-date=7 November 2010 |archive-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105020111/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |url-status=live}}</ref><ref name=iffhs /><ref name=nostalgia /><ref name=barnade />}} | Largest win = {{fb|ARG|1861}} 12–0 {{fb-rt|ECU|1900}}<br /> (Montevideo<!-- DO NOT LINK, already linked above -->, Uruguay<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|TCH}} [[Disaster of Sweden|6–1]] {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[Helsingborg]], Sweden<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 15 June 1958), <br />{{fb|BOL}} 6–1 {{fb-rt|ARG|1861}}<br />([[La Paz]], Bolivia<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 1 April 2009)<ref>{{Cite web |title=Historial entre Argentina y Bolivia |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|access-date=2 February 2022 |website=Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino |language=es-AR|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114526/https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|url-status=live}}</ref><br />{{fb|SPA}} 6–1 {{fb-rt|ARG}}<br />([[Madrid]], Spain<!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance -->; 27 March 2018)<ref>{{Cite web |title=Spain 6–1 Argentina: Isco scores hat-trick as hosts dismantle Argentina |url=https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|access-date=2 February 2022 |website=Sky Sports |language=en|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114511/https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|url-status=live}}</ref> | World cup apps = 19 | World cup first = 1930&hairsp; | World cup best = '''Champions''' ([[1978 FIFA World Cup|1978]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = [[1992 King Fahd Cup|1992]]&hairsp; | Confederations cup best = '''Champions''' ([[1992 King Fahd Cup|1992]]) | Regional name = [[Copa América]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[1916 South American Championship|1916]]&hairsp; | Regional cup best = '''Champions''' ([[1921 South American Championship|1921]], [[1925 South American Championship|1925]], [[1927 South American Championship|1927]], [[1929 South American Championship|1929]], [[1937 South American Championship|1937]], [[1941 South American Championship|1941]], [[1945 South American Championship|1945]], [[1946 South American Championship|1946]], [[1947 South American Championship|1947]], [[1955 South American Championship|1955]], [[1957 South American Championship|1957]], [[1959 South American Championship (Argentina)|1959]], [[1991 Copa América|1991]], [[1993 Copa América|1993]], [[2021 Copa América|2021]], [[2024 Copa América|2024]]) | 2ndRegional name = [[Panamerican Championship]] | 2ndRegional cup apps = 2 | 2ndRegional cup first = [[1956 Panamerican Championship|1956]]&hairsp; | 2ndRegional cup best = '''Champions''' ([[1960 Panamerican Championship|1960]]) | 3rdRegional name = [[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]] | 3rdRegional cup apps = 3 | 3rdRegional cup first = [[1993 Artemio Franchi Cup|1993]]&hairsp; | 3rdRegional cup best = '''Champions''' ([[1993 Artemio Franchi Cup|1993]], [[2022 Finalissima|2022]]) | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{MedalGold|[[1978 FIFA World Cup|1978 Argentina]]|[[1978 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1986 FIFA World Cup|1986 Mexico]]|[[1986 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2022 FIFA World Cup|2022 Qatar]]|[[2022 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1930 FIFA World Cup|1930 Uruguay]]|[[1930 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1990 FIFA World Cup|1990 Italy]]|[[1990 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|[[2014 FIFA World Cup squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]{{refn|Argentina's Olympic Silver has equal value to a World Cup runner-up finish. Only the 1924 and 1928 editions are senior world titles equivalent to a World Cup.<ref name="auto1">{{Cite web |title=Official FIFA World Cup Origin document |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |website=fifa.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405000621/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-date=5 April 2014 |language=en}}</ref> After the World Cup was established, football at the Olympics became amateur players only<ref>{{Cite web |title=Football at the 1936 Berlin Summer Games |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |website=sports-reference.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417041849/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |archive-date=17 April 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA describes each Olympic Football tournament|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html |website=fifa.com (archive) |archive-url= https://web.archive.org/web/20140715174431/http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html|archive-date=15 July 2014 |language=en}}</ref>, like it was prior to 1924. Since the 1992 edition, the tournament was restricted to squads with no more than 3 players over the age of 23, and these matches are not regarded as part of the senior national team's record, nor are senior national team caps awarded, it’s part of the [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]].|group=note}}}} {{MedalSilver|[[Football at the 1928 Summer Olympics|1928 Amsterdam]]|[[Football at the 1928 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{MedalGold|[[1992 King Fahd Cup|1992 Saudi Arabia]]|[[1992 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1995 King Fahd Cup|1995 Saudi Arabia]]|[[1995 King Fahd Cup#Squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005 Germany]]|[[2005 FIFA Confederations Cup#Squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{MedalGold|[[1921 South American Championship|1921 Argentina]]|[[1921 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1925 South American Championship|1925 Argentina]]|[[1925 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1927 South American Championship|1927 Peru]]|[[1927 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1929 South American Championship|1929 Argentina]]|[[1929 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1937 South American Championship|1937 Argentina]]|[[1937 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1941 South American Championship|1941 Chile]]|[[1941 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1945 South American Championship|1945 Chile]]|[[1945 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1946 South American Championship|1946 Argentina]]|[[1946 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1947 South American Championship|1947 Ecuador]]|[[1947 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1955 South American Championship|1955 Chile]]|[[1955 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1957 South American Championship|1957 Peru]]|[[1957 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1959 South American Championship (Argentina)|1959 Argentina]]|[[1959 South American Championship (Argentina) squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1991 Copa América|1991 Chile]]|[[1991 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[1993 Copa América|1993 Ecuador]]|[[1993 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|[[2021 Copa América squads|Team]]}} {{MedalGold|[[2024 Copa América|2024 United States]]|[[2024 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1916 South American Championship|1916 Argentina]]|[[1916 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1917 South American Championship|1917 Uruguay]]|[[1917 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1920 South American Championship|1920 Chile]]|[[1920 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1923 South American Championship|1923 Uruguay]]|[[1923 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1924 South American Championship|1924 Uruguay]]|[[1924 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1926 South American Championship|1926 Chile]]|[[1926 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1935 South American Championship|1935 Peru]]|[[1935 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1942 South American Championship|1942 Uruguay]]|[[1942 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1959 South American Championship (Ecuador)|1959 Ecuador]]|[[1959 South American Championship (Ecuador) squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1967 South American Championship|1967 Uruguay]]|[[1967 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2004 Copa América|2004 Peru]]|[[2004 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[2007 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|[[2015 Copa América squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[2016 Copa América|2016 United States]]|[[2016 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1919 South American Championship|1919 Brazil]]|[[1919 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1956 South American Championship|1956 Uruguay]]|[[1956 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1963 South American Championship|1963 Bolivia]]|[[1963 South American Championship squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[1989 Copa América|1989 Brazil]]|[[1989 Copa América squads|Team]]}} {{MedalBronze|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|[[2019 Copa América squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Panamerican Championship]]}} {{MedalGold|[[1960 Panamerican Championship|1960 Costa Rica]]|[[1960 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalSilver|[[1956 Panamerican Championship|1956 Mexico]]|[[1956 Panamerican Championship squads|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]}} {{MedalGold|[[1993 Artemio Franchi Cup|1993 Argentina]]|Team}} {{MedalGold|[[2022 Finalissima|2022 England]]|Team}} | website = {{url|https://www.afa.com.ar/es/seleccion-mayor| afa.com.ar/seleccion-mayor}} }} '''Kombëtarja argjentinase e futbollit''' ([[Gjuha spanjolle|Spanjisht]]: ''Selección de fútbol de Argentina'') përfaqëson [[Argjentina|Argjentinën]] në [[Futbolli|futboll]] dhe kontrollohet nga [[Federata Argjentinase e Futbollit]], organi qeverisës i [[Futbolli në Argjentinë|futbollit në Argjentinë]]. Është anëtar i [[FIFA]]-s që nga viti 1912 si dhe një nga anëtarët themelues të [[CONMEBOL]] në vitin 1916. Ishte gjithashtu pjesë e Konfederatës Panamerikane, e cila ishte bashkimi i konfederatave të kontinentit Amerikan, nga viti 1946 e deri në 1961. Argjentina është kampioni në fuqi i [[FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupës së Botës]], duke e fituar trofeun në vitet 1978, 1984 dhe 2022. Argjentina ka fituar [[Copa América|Kupën e Amerikës]] plot 16 herë, më shumë se çdo shtet tjetër. Ata janë gjithashtu kombëtarja e vetme që kanë fituar tre edicione rresht, duke e arritur këtë në vitet 1945, 1946 dhe 1947. Argjentina ka fituar edhe Kampionatin Panamerikan në vitin 1960, edicionin e parë të [[FIFA Kupa e Konfederatave|FIFA Kupës së Konfederatave]] në vitin 1992, si dhe [[Kupa e Kampionëve CONMEBOL–UEFA]] në vitet 1993 dhe 2022. Tre lojtarë të Argjentinës kanë fituar [[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topin e Artë të FIFA Kupës së Botës]]: [[Diego Maradona]] në vitin 1986 dhe [[Lionel Messi]] në vitet 2014 dhe 2022. Messi është gjithashtu lojtari me më shumë ndeshje (201) dhe gola të shënuar (122) në ekipin kombëtar. Deri më 1 qershor 2026, Argjentina renditet në vendin e parë në renditjen e FIFA-s. Ata kanë rivalitet si ekipe si [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]], [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglia]], [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]], [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]], [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] dhe [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguai]].<ref>{{cite web|title=Argentina-Francia, una historia de rivalidades y partidos para siempre|url=https://www.fifa.com/es/tournaments/olympicgames/paris2024/mens/articles/historial-argentina-francia-partidos-mundiales-torneos-resultados|publisher=FIFA|language=sq|date=30 korrik 2024|access-date=4 gusht 2024}}</ref> ==Historia== Ndeshja e parë në historinë e kombëtares argjentinase u luajt më 20 qershor 1902 kundër Uruguait në [[Montevideo]]. Kjo ishte ndeshja e parë për të shtetet dhe Argjentina fitoi 6–0.<ref name=iffhs>{{cite web|url=http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|title="Reasons for excluding or including full "A" internationals (1901–1910) at IFFHS|publisher=IFFHS|language=en|access-date=23 qershor 2014|archive-date=8 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508163626/http://www.iffhs.de/?f00b90b003e0f443e0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec70aeeda083c0a|url-status=live}}</ref> Në vitet e para të krijimit të ekipit kombëtar, Argjentina luajti vetëm ndeshje miqësore kundër ekipeve të tjera nga [[Amerika e Jugut]]. Disa nga arsyet për këtë gjë ishin distanca e largët e udhëtimit në shtetet e tjera si dhe fillimi i [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]].<ref>{{cite web|url=http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226|title=Los comienzos (1901–1930)|publisher=Federata Argjentinase e Futbollit|language=es|date=4 shkurt 2015|access-date=27 qershor 2026|archive-date=4 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204014437/http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226|url-status=bot: unknown}}</ref> Në vitin 1916, Argjentina luajti në turneun e parë të organizuar nga [[CONMEBOL]], të quajtur Kampionati Amerikano-Jugor i Futbollit, i cili u fitua nga Uruguai.<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/16safull.html|title=Southamerican Championship 1916|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Pesë vite më vonë, ekipi e fitoi këtë trofe për herë të parë, duke mposhtur Brazilin, Uruguain dhe [[Kombëtarja paraguaiane e futbollit|Paraguain]].<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tables/21safull.html|title=Southamerican Championship 1921|publisher=RSSSF|language=en|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Në vitin 1930, Argjentina ishte një nga 13 shtetet që morën pjesë në edicionin e parë të FIFA Kupës së Botës. Ekipi mposhti [[Kombëtarja meksikane e futbollit|Meksikën]] dhe [[Kombëtarja kiliane e futbollit|Kilin]] në grupe, si dhe [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shtetet e Bashkuara]] në gjysëm-finale para se të humbisnin 4–2 kundër Uruguait në finale. [[Guillermo Stábile]] u shpall golashënuesi më i mirë i turneut me 8 gola.<ref>{{cite web|url=https://thesefootballtimes.co/2016/07/10/guillermo-stabile-the-last-of-the-great-argentine/|title=Guillermo Stábile: the last of the great Argentine romantics|publisher=These Football Times|language=en|date=10 korrik 2016|access-date=27 qershor 2026}}</ref> Katër vite më vonë, Argjentina luajti sërisht në Kupën e Botës, e cila u zhvillua në [[Itali]]. Ekipi u eliminua në raundin e parë nga [[Kombëtarja suedeze e futbollit|Suedia]]. Ata më pas nuk morën pjesë në [[Kampionati Botëror i Futbollit 1938|edicionin e vitit 1938]], e cila ishte e fundit para nisjes së [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]]. Ekipi nuk mori pjesë në Kupën e Botës 1950 të zhvilluar në Brazil për shkak të një konflikti me [[Federata Braziliane e Futbollit|Federatës Braziliane të Futbollit]], kurse katër vite më pas refuzuan pjesmarrjen në [[Zvicër]]. Gjatë kësaj kohe, ata fituan Kampionatin Amerikano-Jugor në vitet 1937, 1941, 1945, 1946, 1947, 1955 dhe 1957. Në [[Kampionati Botëror i Futbollit 1958|Kupën e Botës 1958]], Argjentina u rikthye të luajë në këtë kompeticion pas 24 vitesh. Ekipi e nisi edicionin me një humbje 3–1 kundër [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermanisë]], e cila u pasua nga një tjetër humbje kundër [[Kombëtarja irlandezoveriore e futbollit|Irlandës së Veriut]]. Në ndeshjen e tretë dhe të fundit në grup, Argjentina u mposht 6–1 kundër [[Kombëtarja çekosllovake e futbollit|Çekosllovakisë]], duke regjistruar një nga humbjet më të rënda në histori dhe me të madhen në një Kupë Bote. Humbja si dhe performanca e ekipit gjatë turneut, u etiketuan me emrin ""El desastre de Suecia" ("Katastrofa e Suedisë") nga media argjentinase. Pas "Katastrofës së Suedisë", Argjentina fitoi edicionin e parë të [[Copa América|Kupës së Amerikës]] në vitin 1959. Pesë vite më pas, ekipi fitoi Kupën e Kombeve, një turne i organizuar për 50 vjetorin e themelimit të Federatës Braziliane të Futbollit. Argjentina i fitoi të gjitha ndeshjet pa pësuar gol, përfshirë një fitore të madhe 3–0 kundër Brazilit që ishte i pamposhtur që nga finalja e Kupës së Botës 1950. Vitet në vijim ishin të turbullta për Argjentinën, që ndërroi disa trajnerë. Në vitin 1969, ekipi barazoi 2–2 kundër [[Kombëtarja peruane e futbollit|Perusë]] në ndeshjen e fundit kualifikuese të Kupës së Botës 1970, duke dështuar të kualifikohej në turne; kjo ishte hera e parë dhe deri tani e vetme që Argjentina dështoi të kualifikohej në Kupën e Botës. Pas një tjetër paraqitje zhgënjyese në Kupën e Botës 1974, David Bracuto u emërua presidenti i ri i Federatës Argjentinase të Futbollit. Ai i ofroi [[César Luis Menotti]]t rolin e trajnerit të ekipit kombëtar, dhe Menotti pranoi me disa kushte. Argjentina u konfirmua si shteti organizator i [[Kampionati Botëror i Futbollit 1978|Kupës së Botës 1978]]. Në vitin 1977, 16 vjeçari [[Diego Maradona]] bëri debutimin e tij me ekipin kombëtar në fitoren 5–1 në miqësoren kundër [[Kombëtarja hungareze e futbollit|Hungarisë]]. Argjentina hyri në Kupën e Botës me lojtarë si kapiteni [[Daniel Passarella]], [[Américo Gallego]], [[Daniel Bertoni]] dhe [[Mario Kempes]], duke arritur deri në finale. Në finalen e madhe kundër [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holandës]], Argjentina fitoi 3–1 në kohën shtesë duke u shpallur kampion bote për herë të parë. Ylli i ekipit Kempes u shpall lojtari më i mirë i turneut si dhe golashënuesi më i mirë me 6 gola. == Rekorde ne Kupen e Botes == La Selección, i njohur edhe si Albicelestes (Bardhe e blute), është shfaqur në katër finalet e Kupës së Botës, duke përfshirë finale e parë në 1930, të cilën humbi 4-2 në Uruguaj. Argjentina fitoi në finale e ardhshëm në 1978, duke mposhtur Holandë 3-1. . Argjentina, e udhëhequr nga Diego Maradona fitoi përsëri në 1986, një fitore 3-2 ndaj Gjermanisë Perëndimore. Finalja e fundit e Kupës së Botës ishte në 1990, të cilat ata e humbën 1-0 në Gjermani nga një goditje dënimi shumë të diskutueshme. Menaxheret argjentinas qe kane fituar Kupën e Botes jane César Luis Menotti në 1978, dhe Karlos Bilardo në vitin 1986. Argjentina ka qenë shumë e suksesshme në Kupën e Amerikës duke fituar atë katërmbëdhjetë herë dhe gjithashtu duke fituar edhe Kampionatin e Amerikës Latine në vitin 1941, 1945 dhe 1946. Ekipi gjithashtu fitoi konfederata FIFA-Kupa e Kupës Kirin, si në 1992, dhe një ekip Argjentina (me vetëm tre lojtarë mbi 23 vjeç të përfshirë në skuadër) fitoi turnet Olimpiadën të futbollit në Athinë 2004 e Pekin 2008. Argjentina fitoi edhe gjashtë nga katërmbëdhjetë garat e futbollit në Lojërat Pan Amerikan, duke fituar në 1951, 1955, 1959, 1971, 1995 dhe 2003. Në mars 2007, Argjentina arriti pozicionin me të lartë ne Renditjen Botërore te FIFA-as për herë të parë. World Cup 2006 Kupa e Botes 2006 Argjentina ishte eliminuar në fazën e grupeve ne Kore / Japani ne Kampionatin Botëror 2002 edhe pse ata kishin qenë ndër favoritete turneut. Tani pritej një performancë më e mirë në Gjermani 2006. Argjentinë e kualifikuar për fazat eliminuese fiton mbi Bregu i Fildishtë (2-1) dhe Serbinë e Malin e Zi (6-0), dhe një barazim 0-0 me Holandë. Në raundin e gjashtëmbëdhjetë, Argjentina mundi Meksikë 2-1 në kohë shtesë, golin e fitores nga Maxi Rodriguez dhe ne një sondazh te organizuar doli si goli me i bukur i Kupës së Botës. Ne tremujorin e fundit, ata humbën 4-2 pas një shkëmbim zjarri kundër ushtrive Gjermanie pas një barazimi 1-1. Një përleshje shpërtheu midis Argjentinës dhe Gjermaneve pas përfundimit te lojës. Zëvendësues i papërdorur Leandro Cufré ishte dërguar jashtë për goditje të Mertesacker, ndërsa Maxi Rodríguez goditi Bastian Schweinsteiger nga prapa. Pas një hetimi të dëshmive video, FIFA dha rezultatin përfundimtar 4-2 dhe pezulloi Cufre. Torsten Frings i Gjermanisë ishte pezulluar për ndeshjen gjysmëfinale për goditjen ndaj Julio Ricardo Cruz. Menjëherë pas eliminimit, trajneri Jose Pekerman dha dorëheqjen nga posti i tij. AFA caktoi Alfio Basile, i cili kishte udhëhequr kombëtaren më parë gjatë Kupës së botës 1994 Kupa Amerika 2007 Argjentina fitoi të treja ndeshjet në fazën e grupeve, duke mposhtur Shtetet e Bashkuara, Kolumbine dhe Paraguajin. Pas fitore bindëse me Perune dhe Meksiken në fazen gjysëm finale, ata ishin të favorizuar për të mposhtur Brazilin në finale, por u mundën 0-3. ==Lidhje të jashtme== {{Fituesit e Copa América|state=collapsed}} {{CONMEBOL}} [[Kategoria:Kombëtare të futbollit|Argjentina]] [[Kategoria:Shtete fituese të FIFA Kupës së Botës]] [[Kategoria:Faqe që përdorin infobox të kombëtareve të futbollit me parametra të panjohur]] a76ofpxw5xq05vk316o9vxpeeukexw4 Osmani 0 38277 3002348 2846332 2026-06-27T18:05:05Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Osman ibn Afan]] te [[Osmani]] 2846332 wikitext text/x-wiki {{Infobox mbretër | emri = Othman <br/> عثمان | titulli = {{plainlist| * ''[[Emir el-Muminin]]''{{efn|Shqip: Komandanti i Besimtarëve}} * ''el-Ghani''{{efn|Shqip: Bujari}} * ''Dhu en-Nurejn''{{efn|Shqip: Poseduesi i Dy Dritave}} }} | figura = Rashidun Caliph Uthman ibn Affan - عثمان بن عفان ثالث الخلفاء الراشدين.svg | figura_madhësia = 260px | figura_përshkrimi = Kaligrafia e Uthmanit | vazhdimësia = [[Rashidun|Kalifi]] i 3-të i [[Hilafeti Rashidun|Kalifatit Rashidun]] | mbretërimi = 6 nëntor 644 – 17 qershor 656 | paraardhës = [[Umer Ibn el-Hatab]] | pasardhës = [[Ali ibn Ebi Talib]] | bashkëshort = {{ubl|[[Rukeje bint Muhamed]]|[[Umm Kulthum bint Muhamed]]|Fakhitah bint Ghazwan|Esma bint Ebi Xhehk|Umm el-Benin bint Ujejne|Fatime bint el-Uelid|Vajza e Halid ibn Asid|Umm 'Amr Umm Nexhm bint Xhundub|Ramla bint Shejbe|Na'ila bint el-Furafisa|Bunene|Zejned bint Hajan (konkubinë)}} | lloji_bashkëshort = Bashkëshorte | fëmijë = {{plainlist| * [[Amr ibn Uthman]] * [[Aban ibn Uthman]] * [[Sa'id ibn Uthman]] * [[Abdullah ibn Uthman]] * Aishe bint Uthman * Umm Aban bint Uthman * Umm Amr bint Uthman * Utbah ibn Uthman * Abdulmelik ibn Uthman * Uelid ibn Uthman * Umm Uthman bint Uthman * Merjem bint Uthman * Umm Banin bint Uthman * Umar ibn Uthman * Anbasah ibn Uthman}} | babai = [[Afan ibn Ebi el-As]] | nëna = [[Arua bint Kurejz]] | data_lindjes = Rreth 573/576 | vendi_lindjes = [[Taif]], [[Hixhazi|Hixhaz]], [[Gadishulli Arabik|Arabia]] | data_vdekjes = 17 qershor 656 (80-83 vjet) | vendi_vdekjes = [[Medina]], [[Hixhaz]], [[Hiafeti Rashidun]] | vendi_varrimit = [[Xhenet el-Baki]], [[Medina]] | religjioni = [[Islam]] }} '''Othman ibën Afan''' radijallahu anhu ishte një [[sahab]] i kohës së të dërguarit të fundit nga Zoti, [[Muhammedi]]t (paqja dhe meshira e Allahut qoftë mbi të). '''Hazreti Osmani''' (r.a.) i përkiste një familje fisnike [[Kurejsh]] në [[Mekë]]. ''“Çdo [[Pejgamber]] e ka një ndihmës, dhe ndihmësi im do të jetë Othmani”'' ([[Hadith]]) == Jeta e Uthmanit == Uthman Ibn Afan (radiallahu anhu) qe lindur shtatë vite pas [[Pejgamberi]]t ([[Alejhis selam|sallallahu alejhi ue selam]]). Ai i përkiste degës Omejede të fisit Kurejsh. Ai mësoi shkrim-lexim në një moshë shumë të re, dhe si i ri ai u bë tregtar i sukseshëm. Edhe para [[Islami]]t, Othmani qe dalluar për sinqeritetin dhe integritetin e tij. Ai dhe Ebu Bekr (radiallahu anhu) qenë shokë të ngushtë, dhe mu [[Ebu Beqiri|Ebu Bekër]] qe ai i cili e solli atë në Islam kur ai ishte tridhjetë e katër vjeç. Disa vite më vonë, ai u martua me të bijën e dytë të [[Pejgamberët në Islam|Pejgamberit]], Rukejen (radiallahu anha). Përkundër pozitës dhe pasurisë së tij, të afërmit e tij ia nënshtruan atë torturës për shkak se ai kishte përqafuar Islamin, dhe ai qe detyruar të migrojë në [[Abisinia|Abisini]] ([[Etiopia|Etiopi]]). Pas një kohe ai u kthy në Meke, por së shpejti ai migroi në [[Medine]] me [[Myslimanët]] e tjerë. Në Medine tregtia e tij prapë filloi të lulëzojë dhe kështu ai e rimorri prosperitetin e mëparshëm. Bujaria e Othmanit (radiallahu anhu) s’kishte kufijë. Në raste të ndryshme ai shpenzoi një pjesë të madhe të pasurisë së tij për mirëqenien e Myslimanëve, për lëmoshë dhe për pajisjen e ushtrive Myslimane. Për këtë ai qe i njohur si ‘Gani’ që do të thotë ‘Bujar’. Gruaja e Othmanit, Rukeja u sëmurë seriozisht pak para Betejës së Bedrit dhe ai qe liruar prej Pejgamberit (sallallahu alejhi ue selam) nga pjesëmarrja në betejë. Sëmundja e Rukejës u dëshmua të jetë fatale, duke e lënë Uthmanin të vrerosur. Pejgamberi qe prekur dhe për këtë i ofroi Uthmanit (radiallahu anhu) dorën e bijës tjetër të tij, Kulthum (radiallahu anha). Për shkak se ai e pati privilegjin e të pasurit e dy bijave të Pejgamberit për gra, Uthman (radiallahu anhu) qe njohur si ‘Poseduesi i Dy Dritave.’ Uthmani mori pjesë në Betejën e Uhudit dhe Hendekun. Pas takimit të Hendekut, Pejgamberi (sallallahu alejhi ue selam) vendosi ta bëjë [[Haxhilëku|Haxhin]] dhe dërgoi Uthmanin si emisar të tij te Kurejshitët në [[Meke]], të cilët e ndaluan atë. Episodi përfundoi me një marrëveshje me Mekasit e njohur si [[Marrëveshja e Hudejbijes]]. Përshkrimin që e kemi për Othmanin (radiallahu anhu) është ai i një njeriu të thjeshtë, të ndershëm, të butë, bujar dhe të sjellshëm, sidomos i dalluar për modestinë dhe devotshmërinë e tij. Ai shpesh kalonte një pjesë të natës duke u falur, agjëronte çdo të dytën apo të tretën ditë, bënte Haxhin çdo vit, dhe përkujdesej për nevojtarët e tërë komunitetit. Përkundër pasurisë së tij, ai jetoi një jetë shumë të thjeshtë dhe flinte në zall në oborrin e [[Mesxhidi Nebevi|xhamisë së Pejgamberit]] (sallallahu alejhi ue selam). Uthmani e dinte tërë Kur’anin përmendësh dhe kishte një dituri të afërt mbi kontekstin dhe rrethanat që kishin të bënin me secilin ajet. === Jeta e tij para Islamit === Prejardhja e tij stërgjyshore lidhej me atë të [[Profeti]]t a.s. në gjeneratën e pestë. Ai i përkiste familjes Umajah nga Kurejshët, familje e njohur dhe e nderuar gjatë ditëve para [[Islami]] në Mekë. Në betejën e famshme të Faxharit, kryekomandanti i ushtris së Kurejshëve, Harb Umajah ishte nga familja e tij. Pasardhësit e kësaj familjeje më pas janë të njohur si Benu Umajah ose Emevijët. Hazreti Osmani lindi në vitin 573. Kunija e tij ishte Ebu Amr dhe babai i tij quhej Affan Abdul As. Ai nihej me emrin Osman Affan. Osmani ishte një nga të paktët në Mekë që dinin shkrim leximin. Kur u rrit vazhdoi tregëtinë me pëlhura me çrast u bë shumë i pasur. Ai përdorte pasurinë në rrugë të mirë dhe gjithnjë ndihmonte të varfërit. Ishte njeri i qetë dhe zemërbutë si dhe nuk ngurronte të shpënzonte paratë e tij kur shifte ndonjë njeri në vështirësi. Për shkakë të cilësive të tija fisnike Mekasit kishin shumë respekt për të. === Pranimi i Islamit === [[Hazreti]] Osmani pranoi Islamin Kur hazreti Ebu Bekri ia predikoi atë. Ai ishte një nga ata muslimanë që e pranuan Islamin në ditët e para të tij. Megjithëse Benu Hashim (Familja e Profetit) ishin rival me Benu Umejen (Familja e Hazreti Osmanit) dhe këta të fundit ishin në fuqi në atë kohë Osmani (r.a.) nuk hezitoi të pranoj profetësinë e hazreti Muhamedit a.s. e cila nënkuptonte autoritet dhe pushtet për Benu Umeje. Kjo ishte një nga shkaqet pse drejtuesit e Kurejshëve të cilët i përkisnin familjës Benu Umejeh (si [[Ebu Sufjani]]) e kundërshtuan Profetin a.s.. Kështu që pranimi i Islamit nga Osmani r.a. në ato kushte tregon zgjuarsinë e tij. Kur ai pranoi Islamin ata nga Kurejshët që e donin deri atëherë u bënë armiqt e tij. Madje edhe të afermit sikur Hakami (një nga [[xhaxha]]llarët e tij) filluan ta qortonin dhe ndëshkonin atë ashpërsishtë. Njëra nga vajzat e Profetit a.s., hazreti Rukije, ishte e martuar me njërin nga djemtë e [[Ebu Lehebi]]t (një armik i betuar i Islamit). Kur Profeti a.s. filloi të predikonte Islamin, Ebu Lehebi urdhëroi djalin e tij ta divorcoj atë. Më pas Profeti a.s. e martoi hazreti Rukijën me hazreti Osmanin r.a. === Emigrimi në Abisini === Kur jeta në Meke u bë e vështtirë për muslimanët hazreti Osmani shkoi tek Profeti dhe i kërkoi leje që të [[Emigrimi në Abisini|emigroj në Abisini]] së bashku me disa myslimanë të tjerë. Mbasiqë leja për shpërngulje u dha, ai me gruan e tij dhe disa myslimanë të tjerë kaluan detin e kuq dhe emigruan në Abesini. Në kohën e shpërnguljes së Osmanit r.a. Profeti a.s. ka thënë për të; Osmani është njeriu i parë i Ummetit tim i cili emigroi për hir të Allahut me familjën e tij. Ai qëndroi atje për disa muaj dhe u kthye në Meke kur gabimishtë u informua nga dikush se kurejshit kanë pranuar Islamin. === Osmani r.a. merr titullin "Dhun-nurain" === Hazreti Osmani emigroi për herë të dytë me disa [[mysliman]]ë të tjerë në [[Medine]]. Ai nuk mundi të marrë pjesë në betejën e parë të Islamit kundër jobesimtarëve të mekës në Bedër sepse gruaja e tij ishte shumë e sëmurë. Ajo vdiq parase myslimanët të ktheheshin nga [[Beteja e Bedrit|lufta e Bedrit]] ku ata fituan. Profeti a.s. i dha atij lajm të mirë se ai do të shpërblehet njësoj sikur të kishte marrë pjesë në luftë. Pas vdekjës së hazreti Rukijës, Profeti a.s. e martoi vajzën tjetër të tij, Ummu Kulthumën me të dhe ati ju dha titulli "dhun-nurain" që do të thotë "burri me dy dritë". == Shërbimet e tjera të tija për çeshtjën e Islami para se të bëhet Halife == Ai ishte një mysliman i dalluar që i shërbeu Islami në çdo mënyrë. Ai ka marrë pjesë pothuajse në të gjitha betejat kundër jobesimtarëve në të cilat ka marrë pjesë gjithashtu edhe Profeti a.s. përveç në luftën e Bedrit. Në kohën e marrëveshjes së Hudejbijes ai u dërgua në mekë për të zhvilluar bisedime me jobesimtarët. Pastaj myslimanët u informuan gabimisht për vrasjën e tij nga jobesimtarët e Mekës. Për këtë shkak Profeti a.s. kërkoi zotimin nga myslimanët të luftojnë me jobesimtarët për tu hakmarr për vrasjen e [[hazret]]i Osmanit. Ky zotim njihet me emrin "Bai'at al-Ridvvan" (Zotimi i Ridvanit). Për zotimin e Osmanit, Profeti a.s. vendosi dorën e tij të majtë (sikur të ishte dora e Osmanit) mbi dorën e tij të djathtë. Kur Muhaxhirët shkuan nga [[Meka]] në Medine ata kishin vështirësi për të gjetur uj të pijshëm. Hazreti Osmani bleu një pus që quhej Bi"r-i-Rumah nga një [[Jahudizmi|jahudi]] për 20 mijë dirhem që myslimanët ta përdorin falas. Ai ishte shpënzimi i parë i bërë në historinë e Islamit. Profeti a.s. i dha lajmin e mirë për shpërblimin me Parajsë për këtë akt. Kur numri i myslimanëve u rrit, [[Xhamia e Pejgamberit|xhamia e Profetit]] a.s. ishte shumë e vogël për t'i zënë të gjithë myslimanët dhe pikërisht ishte Osmani r.a. ai i cili iu përgjigj thirrjes së Profetit dhe bleu tokë për zgjërimin e saj. Kur Profeti a.s. shkoi në ekspeditë në [[Tebuku|Tebuk]], hazreti Osmani bëri shpënzimet për një të tretën e ushtrisë Islame (rreth 10 mijë njerëz). Ai dha gjithashtu 1000 deve, 50 kuaj dhe 1000 dinar floriri për ushtri. Profeti a.s. tha për këtë: "Asgjë nuk do e dëemtoj Osmanin nga kjo ditë çkado që të bëjë ai." Hazreti Osmani ishte një nga ata që shënoi Vahjin dhe gjithashtu shkruante dokumente të tjera (letrat, mesazhet etj) të Profetit a.s. Në kohën e zgjedhjes së Hazreti Ebu Bekrit për halife hazreti Osmani ishte prezent në sallën e mbledhjes në Medine. Gjatë halifatit të Ebu Bekrit dhe Omerit r.a. ai ishte anëtar i këshillit konsultues (Shura). Ai mbante pozitë të lartë në punët e Shtetit Islam gjatë asaj kohe. === Zgjedhja për kalif === Kur Umer (radiallahu anhu) ra nga thika e vrasësit, para se ai te vdiste njerëzit kërkuan që ai ta emëronte trashëguesin e tij. Umeri e caktoi një komision që përbëhej nga gjashtë prej dhjetë Shoqëruesve të Pejgamberit (sallallahu alejhi ue selam) për të cilët Pejgamberi kishte thënë, ”Ata janë njerëzit e Xhenetit” – [[Aliu|Ali]], Uhtman, Abdur Rahman Ibn Auf, Sa’ad, Ez-Zubejr dhe Talha (radiallahu anhuma) që të zgjedhin Halifen tjetër nga mesi i tyre. Ai po ashtu e përvijoi procedurën që duhet të ndiqej nëse paraqiten dallime në mendime. Abdur Rahman (radiallahu anhu) e tërhoqi kandidaturën e tij. Ai pastaj qe autorizuar nga komisioni që ta emërojë Halifen e [[Hilafeti]]t. Pas dy ditë diskutimesh në mes të kandidatëve dhe pasi qenë përcaktuar mendimet e Myslimanëve të Medinës, zgjedhja në fund qe kufizuar në Uthmanin dhe [[Ali Ibn Ebi Talib|Aliun]] (radiallahu anhuma). Abdur Rahman erdhi në [[Xhamia|xhami]] së bashku me Mysliamanët tjerë, dhe pas një fjalimi të shkurtër dhe marrjes në pyetje të dy burrave, i bëri zotimin e besnikërisë Uthmanit (radiallahu anhu). Të gjithë ata që qenë të pranishëm vepruan kësisoji, dhe Uthmani u bë Halifja i tretë i Islamit në muajin Muharrem, 24 P.H. === Hilafeti i Uthmanit === Gjatë sundimit të Uthmanit (radiallahu anhu) vazhduan karakteristikat e Hilafetit të Ebu Bekrit dhe Umerit (radiallahu anhuma) – drejtësia e paanshme për të gjithë, politika humane dhe e butë, përpjekja në rrugën e [[Allah]]ut, dhe ekspansioni i Islamit. Mbretëria e Uthmanit (radiallahu anhu) shtrihej prej perëndimit të [[Maroku|Marokos]], në lindje të [[Afganistani]]t, si dhe në veri të [[Armenia|Armenisë]] dhe [[Azerbajxhani|Azerbejxhan]]. Gjatë Hilafetit të tij qe organizuar edhe marina, ndarjet administrative të shtetit qenë korrigjuar, dhe shumë projekte publike qenë shtrirë dhe përfunduar. Uthman (radiallahu anhu) dërgoi Shoqëruesit më të spikatur të Pejgamberit si përfaqësues personal të tij në provinca të ndryshme për t’i shqyrtuar hollësisht sjelljet e zyrtarëve dhe gjendjen e popullit. Kontributi më i dalluar i Uthmanit (radiallahu anhu) ndaj fesë së [[Allahu]]t ishte kompilimi i tekstit komplet dhe autoritativ të Kur’anit. Një numër i madh kopjesh të këtij teksti qenë bërë dhe shpërndarë nëpër të gjithë botën Myslimane. Uthmani sundoi për dymbëdhjetë vite. Gjashtë vitet e para kaluan në shenjë të paqes së brendshme dhe rehatisë, por gjatë gjysmës së dytë të Hilafetit të tij ndodhi një kryengritje. [[Çifutët]] dhe Zjarrputistat, duke shfrytëzuar pakënaqësinë në mesin e njerëzve, filluan të konspirojnë kundër Uthmanit (radiallahu anhu), dhe duke i publikuar ankesat dhe ofendimet e tyre fituan aq shumë simpati sa që u bë shumë vështirë që të dallohej miku prej armikut. Mund të duket e befasishme ajo sesi një sundues i territoreve aq të mëdha, ushtritë e të cilit ishin të pakrahasueshme, qe i paaftë që të ballafaqohet me këta kryengritës. Sikur të kishte dashur Uthmani (radiallahu anhu), rrebelimi do të mund të shuhej mu në momentin kur edhe filloi. Por ai ngurronte që të jetë i pari që do ta derdh gjakun e [[Myslyman|Myslimanit]], pa marrë parasysh se sa të pabindur mund të jenë ata. Ai preferonte që të diskutonte me ta, t’i bind ata me bujari dhe mirësi. Atij shumë mirë i kujtohej thënia e [[Pejgamberi]]t (sallallahu alejhi ue selam), “Njëherë kur shpata të hiqet nga këllëfi në mesin e pasuesve të mi, ajo s’do të kthehet më në këllëf deri në Ditën e Fundit.” Kryengritësit kërkonin që ai të abdikojë (të heq dorë nga pushteti) dhe disa prej Shoqëruesve e këshilluan që të veprojë kështu. Ai me gjithë qejf do ta ndiqte këtë rrjedhë të veprimeve, por prapë ai ishte i lidhur me një betim serioz që i kishte dhënë Pejgamberit (sallallahu alejhi ue selam). “Ndoshta Allahu do të vesh ty me një këmishë, Uthman”. Pejgamberi i tha atij një herë, “dhe nëse njerëzit dojnë që ti ta heqësh atë, mos e heq për ta.” Uthmani i tha një dashamiri një ditë kur shtëpia e tij qe rrethuar nga kryengritësit, “I Dërguari i Allahut bëri një marrëveshje me mua dhe unë do të tregojë qëndrueshmëri në të.” Pas një rrethimi të gjatë, kryengritësit hynë në shtëpinë e Uthmanit dhe e mbytën atë. Kur shpata e vrasësit të parë e goditi Uthmanin (radiallahu anhu), ai ishte duke lexuar ajetin, “'''Vërtet, Zoti të mjafton ty; Ai është Dëgjuesi, i Gjithdijshmi'''” Bekare 2:137 Uthmani ndërroi jetë në pasditen e së Premtës më 17 [[Dhilhixhe|Dhul Hixhe]], 35 P.H. (qershor, 656 p.e.s.). Ai ishte tetëdhjetë e katër vjeç. Fuqia e kryengritësve ishte aq e madhe sa që trupi i Uthmanit mbeti i pavarrosur deri të shtunën pasdite kur ai qe varrosur në teshat e tija të njollosura me gjak, qefin i cili i ka hije të gjithë martirëve në rrugën e Allahut. == Mbytja e Uthmanit r.a. == Kjo fitne ka ndodhur në kohën e sahabëve r.a. pas vrasjes së Umerit r.a. e që ishte dera e mbyllur e fitneve, e kur u vra ai u paraqitën fitne të mëdhaja dhe u paraqitën thirrësit e saj, e që ishin prej atyre që nuk ishte ngulitur besimi ende zemrat e tyre dhe nga munafikët të cilët para njerëzve i shfaqin të mirat, ndërsa në zemrat e tyre i fshehin të këqiat dhe kurthat që i pregadisin kësaj feje. Transmeton Buhariu dhe Myslimi nga Hudhejfe r.a. se Umer ibn Hattabi r.a. ka pyetur kush nga ju e din hadithin e të Dërguarit të Allahut [salallahu alejhi ve selem] për fitnen ? Hudhejfe r.a. tha: unë e di ashtu siç e ka thënë i Dërguari [salallahu alejhi ve selem]. (Umeri r.a) tha: ma trego se ti je i guximshëm. (Hudhejfa r.a.) tha: ”I Dërguari i Allahut ka thënë: “sprovimin e njeriut me familjen, pasurin dhe fqiun e tij e shlyen namazi, lëmosha, urdhërimi në të mira dhe ndalimi nga të këqiat”. Umeri r.a. tha: nuk është kjo fitneja por ajo që lundron si valët e detit. Hudheja r.a. tha: ”O Emiri i Besimtarëve, mos ke frikë se në mes teje dhe asaj ka një derë të mbyllur”. Umeri r.a. e pyeti: “dera do të hapet apo do të thehet? Do të thehet, u përgjigjë Hudhejfeja r.a. (Umeri r.a.) tha: ” atëherë asnjëherë nuk do të mbyllet” e pyetëm (pyetës është tabiinë) a e ka ditur Umer r.a. kush është dera ? Tha po, ashtu siç dihet se pas ditës vjenë nata. Unë kam treguar hadith të vërtet që nuk përmban mendime të mia. Deshëm ta pyesim dhe e i tham Mesrukut e ai e pyeti: kush është dera. (Hudhejfeja r.a ) u përgjigjë: (është) Umeri r.a<ref>El-Bidaje ve Nihaje (7/170-191).</ref> Vërtetë ndodhi ashtu siç kishte paralajmëruar i Dërguari [salallahu alejhi ve selem], u vra Umeri r.a, u thye dera, u paraqiten fitnet dhe ndodhën sprovimet. Fitneja e parë që ndodhi ishte mbytja e halifës së drejtë, dhëndrri i të Dërguari [salallahu alejhi ve selem], Uthmani i biri i Affanit r.a. nga dora e disa predikuesve të së keqes të cilët ishin tubuar nga [[Iraku]], [[Egjipti]] dhe e mbytën në shtëpinë e tij1, në Medinen e shëndritur. I Dërguari [salallahu alejhi ve selem] e kishte paralajmëruar Uthmanin r.a. se do të goditet nga një fatkeqësi, andaj Uthmani r.a. i ndalonte sahabët të luftojnë kundër kryengritësve, që mos të derdhet gjaku për të.<ref>El-Avasim vel Kavasim f. 132-137.</ref> Transmeton Ebu Musa El-Esh’arij r.a. se Pejgamberi [salallahu alejhi ve selem] doli në një kopsht prej kopshteve të Medines ….(vazhdon hadithi derisa thotë) ..erdhi Uthmani r.a., i thashë: ndal të kërkoj leje nga i Dërguari [salallahu alejhi ve selem]. I Dërguari [salallahu alejhi ve selem] tha: “lejoe dhe përgëzoje me [[Xhenneti|xhennet]] dhe me atë një sprovim që do ta godet”.<ref>[[Sahih Buhariu|sahihul Buhari]]-Kitabul Fiteni-Babul fitneti el-leti temuxhu kemvxhil behri (13/48-meal fet-h).</ref> Në këtë hadith i Dërguari [salallahu alejhi ve selem] e veqoi Uthmanin r.a. me sprovim edhe pse Umeri r.a. poashtu është vra, sepse Umeri r.a. nuk është sprovuar me atë që është sprovuar Uthmani r.a. nga mbisundimi i njerëzve e që kërkonin nga ai të heqë dorë nga hilafeti, duke e akuzuar se është i padrejtë ndaj tyre edhepse Uthmani r.a. njëherë i kishte bindur dhe i ishte përgjgjur akuzave që i kishin trilluar.<ref>(Fet-hul-barij 13/51)</ref> Me vrasjen e Uthmanit r.a. ndodhi ndarja e myslimanëve, luftërat në mes sahabëve, përhapja e fitneve, zmadhimi i mosmarrveshjeve, degëzimi i mendimeve dhe betejat shkatërruese, e gjthë kjo në kohën e sahabeve. Ndërsa i Dërguari [salallahu alejhi ve selem] e dinte për fitnet që do të ndodhin në kohën e tyre, andaj një ditë kishte hypur mbi një kështjellë nga kështjellat e Medines dhe u tha: ”a e shihni atë që e shoh unë ? Jo! u përgjigjën. I Dërguari [[Alejhis selam|salallahu alejhi ve selem]] tha: Unë, shoh se mbi shtëpit e juaja zbresin fitnet siç bie shiu”.<ref>[[Sahih Myslim|Sahihu Muslim]]-Kitabul Fiteni ve esh-shratus-saati (18/7-mea sherhi Nevevij).</ref> [[Imam Neveviu|Imam Neveviju]] gjatë shpjegimit të hadithit thotë: përgjasimi i fitneve me shiun është në aspektin e përfshirjes dhe shpeshtësisë, e që është shenjë për luftërat që do të ndodhin mes tyre, siç ishte lufta e Deves, Siffinit, Harres, mbytja e Uthmanit dhe [[Hysejn ibn Aliu|Hysejnit]] [Allahu qoftë i kënaqur me ata dy].<ref>(sherhu Neveij limuslim- 18/8).</ref> == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20070420161144/http://bismilah.kurandhesunet.net/option,com_docman/task,doc_download/gid,31/Itemid,33/ Fragmente nga Jeta e Sahabeve] == Shënimet == {{notelist}} == Referimet == {{Reflist}} {{Sahab}} [[Kategoria:Lindje 579]] [[Kategoria:Vdekje 656]] [[Kategoria:Benu Umeje]] [[Kategoria:Sahabë]] [[Kategoria:Kalifët Rashidun]] bokjnpvnicl0nk807vd30wryhgb2oog Michael Faraday 0 39429 3002449 2988136 2026-06-27T22:55:56Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002449 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = Michael Faraday |image = M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg |caption = Michael Faraday, 1842 |birth_date = {{Birth date|df=yes|1791|9|22}} |birth_place = Newington Butts, Angli |death_date = {{Death date and age|df=yes|1867|8|25|1791|9|22}} |death_place = Hampton Court, Middlesex, England |residence = Mbreteria e Bashkuar |nationality = Angleze |ethnicity = |fields = Fizike dhe [[Kimi]] |workplaces = Royal Institution |alma_mater = |doctoral_advisor = <!--he did not obtain a PhD--> |academic_advisors = |doctoral_students = |notable_students = |known_for = ligji i induksionit te Faradeit, Elektrokimi, efekti Faradei, kafazi i Faradeit, konstantja e Faradeit, kupa Faradei, ligji i Faradeit per elektrolizen, paradoksi i Faradeit, rrotulluesi i Faradeit, efekti i efiçenses-Faradei, vala Faradei, rrota Faradei, Linjat e forces |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = Humphry Davy, William Thomas Brande |influenced = |awards = Royal Medal (1835 & 1846), Copley Medal (1832 & 1838), Rumford Medal (1846), Albert Medal (Royal Society of Arts) (1866) |religion = Sandemanian |signature = Michael Faraday signature.svg |footnotes = }} '''Michael Faraday''' FRS ([[22 shtator]] [[1791]] - [[25 gusht]] [[1867]]) ishte një [[Shkencëtari|shkencëtar]] anglez që ka kontribuar në fushën e [[elektromagnetizmi]]t dhe [[Elektrokimia|elektro-kimisë]]. Zbulimet e tij kryesore përfshijnë ato të [[Induksioni Elektromagnetik|induksionit elektromagnetik]], diamagnetizëm dhe [[Elektroliza|elektrolizës]]. Edhe pse Faraday kishte nivel të ulët arsimor, ai ishte një nga shkencëtarët më me ndikim në histori. Ai e arriti me hulumtimet e tij në [[Fusha magnetike|fushën magnetike]] përreth një përcjellësi me rrymë të vazhdueshme me të cilën Faraday e themeloi bazën për konceptin e fushës elektromagnetike në fizikë. Faraday gjithashtu doli në përfundim se magnetizmi mund të ndikojë rrezet e dritës dhe se ka pasur një marrëdhënie themelore mes dy fenomeneve.<ref name="EncBrit">[http://www.1911encyclopedia.org/Michael_Faraday Michael Faraday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605011924/http://www.1911encyclopedia.org/Michael_Faraday |date=5 qershor 2013 }}. Encyclopaedia Britannica e 1911-ës.</ref><ref name="IEEUK">{{cite web|url=http://www.theiet.org/resources/library/archives/biographies/faraday.cfm|title=Archives Michael Faraday biography - The IET|work=theiet.org}}</ref> Ai në mënyrë të ngjashme zbuloi parimin e [[Induksioni Elektromagnetik|induksion elektromagnetik]], diamagnetizmin, dhe ligjet e elektrolizës. Shpikje e tij e pajisjeve elektromagnetike rrotulluese formuan themelin e teknologjisë motor elektrik, dhe kjo ishte kryesisht për shkak të përpjekjeve të tij që të energjisë elektrike u bë praktike për përdorim në teknologji.  Si kimist, Faraday zbuloi benzinë​​, hetoi sherbet klatrat e klorit, shpiku një formë e hershme e furrë Bunsen dhe sistemin e numrave oksidimi, dhe e popullarizuar terminologji të tilla si anode, katodë, electrode, dhe jon. Faraday në fund të fundit u bë Profesor i parë dhe më kryesorja Fullerian e Kimisë në Royal Institution të Britanisë së Madhe, një pozicion të jetës.  Faradei ishte një experimentues i shkëlqyer i cili i përcolli idetë e tij në një gjuhë të qartë dhe të thjeshtë; aftësitë e tij matematikore, megjithatë, nuk shtrihet aq sa trigonometri apo çfarëdo, por algjebër të thjeshtë. James Clerk Maxwell mori punën e Faraday dhe të tjerët, dhe të përmbledhur atë në një grup të ekuacioneve që është pranuar si bazë e të gjitha teorive moderne të dukurive elektromagnetike. Për përdorime të Faraday të vijave të forcës, Maxwell ka shkruar se ata tregojnë Faraday "se në të vërtetë ka qenë një matematikan i një niveli mjaft të lart - prej të cilit, matematicienët e së ardhmes mund të nxjerrin metoda të vlefshme dhe pjellore".<ref name="MaxwellSciPapVol1">[https://books.google.com/books?id=RaqhIhxqLiwC&pg=PA360 The Scientific Papers of James Clerk Maxwell Volume 1] fq. 360; Courier Dover 2003, ISBN 0-486-49560-4</ref> Sistemi Ndërkombëtar i Njësive të kapacitetit në nderim të tij është emërtuar farad.  Albert Einstein mbante nje portret të Faradeit në murin studios së tij, së bashku me fotografinë e [[Isak Njutoni]]t dhe James Clerk Maxwell.<ref>"Einstein's Heroes: Imagining the World through the Language of Mathematics", nga Robyn Arianrhod UQP, reviewed by Jane Gleeson-White, 10 November 2003, The Sydney Morning Herald.</ref> Fizikanti Ernest Rutherford deklaroi: "Kur kemi parasysh madhësinë dhe shkallën e zbulimeve të tij dhe ndikimin e tyre në përparimin e shkencës dhe industrisë, nuk ka nder më të madh për të paguar për kujtimin e Faradeit, një nga zbuluesit më të mëdhenj shkencor të të gjitha kohërave".<ref>Rao, C.N.R. (2000). ''Understanding Chemistry''. Universities Press. ISBN 81-7371-250-6. fq. 281.</ref> == Jeta Personale == === Jeta e Hershme === Faraday ka lindur në Newington butts,<ref name="ODNB"/> e cila tani është pjesë e London Borough e Southwark, por që ishte atëherë një pjesë periferike e Surrey.<ref>Për një përmbledhje të jetës së Faradey-t duke përfshirë edhe fëmijërinë e tij, shiko faqet 175–83 të EVERY SATURDAY: A JOURNAL OF CHOICE READING, Vol III të publikuar në Cambridge në 1873 nga James R. Osgood & Co.</ref> Familja e tij ishte e kamur: babai i tij, James, ishte anëtar i sektit Glassite e krishterimit. James Faradei e trasferoi gruan dhe dy fëmijët e tij gjatë dimrit të vitit [[1790]] nga Outhgill në Westmorland, ku ai ishte nxënës i farkëtarit të fshatit, në Londër.<ref>Implikimi ishte se, nepermjet anetaresise ne kete sekt, James-i zbuloi mundesi shumta punesimi tjeterkund. James-i u fut ne London meeting house ne 20 shkurt 1791 dhe e trasferoi familjen menjehere pas kesaj. Shiko Cantor, fq. 57–8.</ref> Michael lindi në vjeshtën e atij viti. I riu Michael Faraday, që ishte i treti i katër fëmijëve, mori vetëm arsimimin bazë, por megjithate do te arsimohej ne menyre autodikdakte.<ref>"Michael Faraday." History of Science and Technology. Houghton Mifflin Company, 2004. [http://www.answers.com/topic/michael-faraday Answers.com 4 June 2007]</ref> Në moshen katërmbëdhjetë vjeçare ai nisi formimin profesional ne punishten e George Riebau, një libralidhës dhe librashitës lokal në Blandford Street. Gjatë formimit të tij profesional, shtatë-vjeçar, ai lexoi shumë libra, duke përfshirë edhe ate te Isaac Watts, ''Përmirësimi i Mendjes'', dhe ai i zbatoi me entuziazëm parimet dhe sugjerimet e përfshira në të. Në këtë kohë ai gjithashtu ka zhvilluar një interes në shkencë, sidomos në energji elektrike. Faradei ishte frymëzuar veçanërisht nga bisedat e librit të Kimisë së Jane Marcet. === Jeta e rritur === [[File:Faraday Cochran Pickersgill.jpg|thumb|208x208px|Portret i Farada-it ne vitet e tridhjeta]] Në 1812, në moshën njëzet, dhe në fund të mësimit të profesionit të tij, Faraday ndjekur leksione nga kimisti i shquar angleze Humphry Davy i Institucionit Mbretërore dhe të Shoqërisë Mbretërore, dhe John Tatum, themeluesi i Shoqërisë filozofike të Qytetit. Shumë nga biletave për këto ligjërata janë dhënë për Faraday nga William Dance, i cili ishte një nga themeluesit e Shoqërisë Mbretërore të Filarmonisë. Faraday më pas i dërgoi Davy një libër treqind faqesh bazuar në shënimet që i kishte marrë gjatë këtyre ligjëratave. Përgjigja Davy ishte i menjëhershëm, lloj, dhe të favorshme. Kur Davy dëmtuar shikimin në një aksident me Trichloride azotit, ai vendosi të punësojë Faraday si një sekretar. Kur një nga asistentët e Institucionit Mbretërore, John Payne, u shkarkua, Sir Humphry Davy i duhej një zëvendësues dhe caktoi Faraday si asistent kimist në Institucionin Mbretërore më 1 mars 1813.<ref name="EncBrit"/> Shume shpejt Davy i besoi Faraday-t pregatitjen e epruvetave te trikloridit te nitrogjenit dhe te u demtuan nga nje shperthim i kesaj substance rrezikshmerisht shume te ndjeshme.<ref>Thomas, fq. 17</ref>  Në shoqërinë angleze të kohës të bazuar në klasa, Faradei nuk konsiderohej një fisnik. Kur Davy të paraqitura nga një turne të gjatë të kontinentit në 1813-15, shërbëtor i tij nuk dëshironte të shkuar. Në vend të kësaj, Faradei shkoi si asistent shkencor Davy-së, dhe u pyet për të vepruar si shërbëtor Davy deri një zëvendësim mund të gjendet në Paris. Faradei ishte e detyruar të luaj rolin e shërbëtor, si dhe asistent gjatë gjithë udhëtimit. Gruaja Davy-së, Jane Apreece, nuk pranoi të trajtojë Faraday si të barabartë (duke e bërë atë të udhëtojë jashtë trajner, hani me shërbëtorët, etj), dhe e bëri Faraday në mënyrë të mjerë që ai parashikohet të kthehej në Angli vetëm dhe duke hequr dorë shkenca krejt. Udhëtimi bëri, megjithatë, t'i japë atij akses të elitës shkencore të Evropës dhe ekspozuar atë në një mori të stimulimit të ideve.<ref name="EncBrit"/> Faraday u martua me Sarah Barnard ([[1800]]-[[1879]]) më [[12 qershor]] [[1821]].<ref>Regjistri ne St. Faith-in-the-Virgin prane Katedrales se Shen Palit, e deshmon 12 qershorin si daten e rregjistrimit te marteses. Deshmitarja ishte babai i Sarah-s, Edward. Martesa e tyre kishte 16 vjet para marteses dhe Aktit te regjistrimit te [[1837]]. Shiko Cantor, fq. 59.</ref> Ata u takuan me familjet e tyre në kishen Sandemanian dhe ai e pranoi besimin e tij në konventin e Sandemanian muajin qe ata ishin të martuar. Ata nuk patën femijë.<ref name="ODNB">Frank A. J. L. James, 'Faraday, Michael (1791–1867)', Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, shtator 2004; online edn, Jan 2008 [http://www.oxforddnb.com/view/article/9153 kontrolluar me 3 mars 2009]</ref> Faradei ishte një i krishterë i devotshëm; emërtimi i tij Sandemanian ishte një degë e Kishës së Skocisë. E pra, pas martesës së tij, ai shërbeu si dhjak dhe për dy mandate si një plak në shtëpinë e mbledhjeve të rinisë së tij. Kisha e tij ishte vendosur në krye Palit në fortifikatë. Kjo shtëpi takim u zhvendos në vitin 1862 në Barnsbury Grove, Islington; ky vend North London ishte ku Faraday shërbeu dy vitet e fundit të mandatit të tij të dytë si plak para dorëheqjen e tij nga posti.<ref>Cantor, fq. 41–43, 60–4, dhe 277-80.</ref><ref>Paul's Alley gjendej 10 ndertesa me ne jug te Barbican Estate. Shiko faqen 330 te James Elmes (1831) ''Topographical Dictionary of the British Metropolis''.</ref> Biografet e tij kanë vënë në dukje se "një ndjenjë e fuqishme uniteti mes Perëndisë dhe natyrës pershkon jetën dhe veprave e Faraday-t".<ref>{{Cite journal|author=Baggott, Jim|title=The myth of Michael Faraday: Michael Faraday was not just one of Britain's greatest experimenters. A closer look at the man and his work reveals that he was also a clever theoretician|journal=New Scientist|date=2 shtator 1991|url=http://www.newscientist.com/article/mg13117874.600-the-myth-of-michael-faraday-michael-faraday-was-not-justone-of-britains-greatest-experimenters-a-closer-look-at-the-man-and-hiswork-reveals-that-he-was-also-a-clever-theoretician-.html|accessdate=6 shtator 2008}}</ref> === Jeta e mevonëshme === [[Skeda:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|left|thumb|301x301px|Michael Faraday ne vitin 1861]] Në qershor 1832, Universiteti i Oksfordit i dha Faraday-t graden Doctor of Civil Law (honorary). Gjatë jetës së tij, Faradeit iu dhane urdhra, dekorime dhe medalje kalorsiake te Mbreterise se Bashkuar si mirenjohje per sherbimin e tij ndaj shkences, te cilat ai i refuzoi ne baza fetare, duke besuar se ishte kunder fjales se Bibles te akumulosh pasuri dhe te kerkosh shperblimin e botes, duke deklaruar se parapelqente te mbetej "thjesht zoti Faraday deri ne fund".<ref>West, Krista (2013). ''The Basics of Metals and Metalloids''. Rosen Publishing Group. ISBN 1-4777-2722-1. fq. 81.</ref> Ai refuzoi dy here te behej President i Royal Society.<ref>Todd Timmons (2012). "Makers of Western Science: The Works and Words of 24 Visionaries from Copernicus to Watson and Crick". fq. 127.</ref> Faraday u zgjodh anëtar i jashtëm i Akademisë Mbretërore suedeze te Shkencave në vitin [[1838]], dhe u zgjodh një nga tetë anëtarët e huaj të Akademise Franceze te Shkencave në [[1844]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=pbs4AAAAMAAJ&pg=PA53&lpg=PA53&dq=Faraday+French+Academy|title=Michael Faraday|publisher=Macmillan and Company|year=1872|location=London, UK|page=53|author=Gladstone, John Hall}}</ref> Ne [[1849]] ai u zgjodh anetar i asociuar i Royal Institute of the Netherlands, e cila dy vite me vone u be Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences dhe ai si pasoje u be anetar i jashtem.<ref>{{cite web|url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00000215|title=M. Faraday (1791–1867)|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|accessdate=17 korrik 2015|archive-date=29 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629015934/https://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00000215|url-status=dead}}</ref> Faraday vuajti nje ezaurim nervor ne [[1839]] por u kthye menjehere ne kerkimet elektromagnetike.<ref>Bowden, Mary Ellen (1997). ''Chemical Achievers: The Human Face of the Chemical Sciences''. Chemical Heritage Foundation. ISBN 0-941901-12-2. fq. 30.</ref> Në vitin 1848, si rezultat i përfaqësuesve te bashkëshortes se Princit, Michael Faraday-t iu ofrua qendrimi ne shtëpine e Hampton Court në [[Middlesex]], pa asnje shpenzim. Kjo ishte Master Mason's House, me vone e quajtur Faraday House, dhe tani No. 37 Hampton Court Road. Ne [[1858]] Faraday doli ne pension per te jetuar ketu.<ref>[http://www.twickenham-museum.org.uk/detail.asp?ContentID=197 Twickenham Museum on Faraday and Faraday House] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141214151816/http://www.twickenham-museum.org.uk/detail.asp?ContentID=197 |date=14 dhjetor 2014 }}; accessed 14 August 2014.</ref> Kur u pyet nga qeveria britanike për të këshilluar mbi prodhimin e armëve kimike për përdorim në Luftën e Krimesë (1853-1856), Faradei nuk pranoi të marrë pjesë duke përmendur arsye etike.<ref name="Croddy">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=ZzlNgS70OHAC&pg=PA86&lpg=PA86&dq=Faraday++chemical+weapons+Crimean+War|title=Weapons of Mass Destruction: An Encyclopedia of Worldwide Policy, Technology, and History|last2=Wirtz|first2=James J.|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=1-85109-490-3|pages=Faqe 86|last1=Croddy|first1=Eric}}</ref> Faraday vdiq në shtëpinë e tij në Hampton Court më [[25 gusht]] [[1867]], ne moshen 75 vjeçare. Ai e kishte refuzuar me pare varrimin në Westminster Abbey, por ka një pllakë përkujtimore atje, pranë varrit Isaac Newton-it. Faradei ishte varrosur në seksionin jo-Anglikane të Highgate Cemetery. Hirshfeld, në biografinë e tij thote se Faradei ishte paaftesuar nga një semundje mendore në fund të jetës së tij dhe nuk ishte në gjendje për të kryer ndonjë hulumtim më domethenes. == Arritjet shkencore == === Kimi === Puna e hershme Faradeit kimike ishte si asistent Humphry Davy. Faradei ishte i përfshirë në mënyrë të veçantë në studimin e klorit; ai zbuloi dy komponimet reja të klorit dhe karbonit. Ai gjithashtu i kryer eksperimentet e para përafërt për përhapjen e gazrave, një fenomen që ishte i pari vuri në dukje nga John Dalton. Rëndësia fizike e këtij fenomeni ishte shpallur më të plotë nga Thomas Graham dhe Joseph Loschmidt. Faraday beri te lengshem me sukses disa gazra, hetoi lidhjet e çelikut, dhe prodhuar disa lloje të reja të qelqit të destinuara për qëllime optike. Një mostër e një nga këto gota të rënda pas u bë historikisht të rëndësishme; kur xhami është vendosur në një fushë magnetike Faraday përcaktohet rrotullimin e avionit e polarizimit të dritës. Ky ekzemplar ishte edhe substanca e parë gjeti që do të neveriten nga polet e një magnet.  <gallery> File:Ri 2014 - glass making - Faraday.jpg|Pajisjet e perdorura nga Faraday per te bere qelq, shfaqur ne Royal Institution File:M Faraday Lab H Moore.jpg|Michael Faraday ne laboratorin e tij, vitet 1850. File:Royal Institution - Michael Faraday's study.jpg|Studimi i Michael Faraday-t ne Royal Institution. File:Michael Faradays Flat at Royal Institution.jpg|Apartamenti i Michael Faraday-t ne Royal Institution. File:Harriett Moore small.jpg|Artisti Harriet Jane Moore qe dokumentoi jeten e Faradeit ne akuarel. </gallery> Faraday shpiku një formë te hershme të asaj që do te behej Bunsen burner, e cila është në përdorim praktik në laboratorët shkencorë nëpër botë si një burim të përshtatshëm të ngrohjes.<ref>{{Cite journal|last=Jensen|first=William B.|doi=10.1021/ed082p518|title=The Origin of the Bunsen Burner|journal=Journal of Chemical Education|volume=82|issue=4|year=2005|url=http://jchemed.chem.wisc.edu/HS/Journal/Issues/2005/Apr/clicSubscriber/V82N04/p518.pdf|format=PDF|bibcode=2005JChEd..82..518J|access-date=7 mars 2016|archive-date=30 maj 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050530143615/http://jchemed.chem.wisc.edu/HS/Journal/Issues/2005/Apr/clicSubscriber/V82N04/p518.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>Faraday (1827), fq. 127.</ref> Faradei punoi gjerësisht në fushën e kimisë, zbuluar substancave kimike të tilla si benzinë ​​(të cilën ai e quajti bicarburet e hidrogjenit), dhe liquefying gazeve të tilla si klor.Lëngëzim i gazeve ndihmoi për të vendosur se gazrat janë avujt e lëngjeve që posedojnë një pikë shumë të ulët e vlimit, dhe i dha një bazë më të fuqishme në konceptin e bashkimit molekulare. Në 1820 Faraday raportuar sintezën e parë të komponimeve të bëra nga karboni dhe klori, hekzakloroetani (C<sub>2</sub>Cl<sub>6</sub>) dhe tetrakloroetileni (C<sub>2</sub>Cl<sub>4</sub>), dhe i publikoi rezultatet e tij vitin tjeter.<ref>{{Cite journal|author=Faraday, Michael|title=On two new Compounds of Chlorine and Carbon, and on a new Compound of Iodine, Carbon, and Hydrogen|journal=Philosophical Transactions|year=1821|volume=111|pages=47|doi=10.1098/rstl.1821.0007}}</ref><ref>{{Cite book|last=Faraday|first=Michael|title=Experimental Researches in Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/dli.granth.111746|publisher=Richard Taylor dhe William Francis|year=1859|location=London|pages=[https://archive.org/details/dli.granth.111746/page/33 33]–53|isbn=0-85066-841-7}}</ref><ref>{{Cite book|last=Williams|first=L. Pearce|title=Michael Faraday: A Biography|url=https://archive.org/details/michaelfaradaybi00will|publisher=Basic Books|year=1965|location=New York|pages=[https://archive.org/details/michaelfaradaybi00will/page/122 122]–123|isbn=0-306-80299-6}}</ref> Faradei përcaktoi edhe përbërjen e klorines hidrat klathrat, e cila qe zbuluar nga Humphry Davy në vitin 1810.<ref>{{Cite journal|author=Faraday, Michael|title=On Hydrate of Chlorine|url=https://books.google.com/books?id=lhw_AAAAYAAJ&pg=PA71&lpg=PA71|journal=Quarterly Journal of Science|year=1823|volume=15|pages=71}}</ref><ref>{{Cite book|last=Faraday|first=Michael|title=Experimental Researches in Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/dli.granth.111746|publisher=Richard Taylor and William Francis|year=1859|location=London|pages=[https://archive.org/details/dli.granth.111746/page/81 81]–84|isbn=0-85066-841-7}}</ref> Faradei është gjithashtu përgjegjës për zbulimin e ligjeve te elektrolizës dhe për popullarizimin e terminologjive të tilla si anodë, katodë, elektrode dhe jon, kushte te propozuara në nje pjesë të madhe nga William Whewell.  Faradei ishte i pari për të raportuar atë që më vonë u quajt nanoparticles metalike. Në 1847 ai zbuloi se pronat optike e koloide ari ndryshonte nga ato të korresponduese metalit pjesa më e madhe. Kjo ishte ndoshta vëzhgimi i parë raportuar nga efektet e madhësisë kuantike, dhe mund të konsiderohet të jetë lindja e nano-shkences.<ref>{{Cite web|url=http://www.nanogallery.info/nanogallery/?ipg=126|title=The Birth of Nanotechnology|accessdate=25 korrik 2007|year=2006|publisher=Nanogallery.info|quote="Faraday beri disa perpjekje per te shpjeguar çfare e shkaktonte ngjyrimin e ndezur ne perzieriet e arit, duke thene se fenomini i njohur duket se tregon se nje variacion i thjeshte ne masen e therrmijave te arit çon ne rezultate te ndryshme ngjyrash."|archive-date=5 dhjetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205082231/http://www.nanogallery.info/nanogallery/?ipg=126|url-status=dead}}</ref> === Elektricitet dhe magnetizëm === Faraday është i njohur mirë për punën e tij në lidhje energjisë elektrike dhe magnetizëm. Eksperimenti i tij i parë i regjistruar ishte ndërtimi i një grumbull voltës me shtatë monedha të ha'penny, bërë pirg së bashku me shtatë disqe të bilancit të zinkut, dhe gjashtë copa letre lagur me ujë të kripur. Me këtë grumbull ai dekompozuar sulfat e magnezi (letër e parë për Abbott, 12 korrik 1812). [[Image:Induction experiment.png|thumb|Nje nga eksperimentet e vitit 1831 te Faraday-t duke treguar induksionin. Bateria e lengshme ''(djathtas)'' dergon nje rrym elektrike nepermjet nje spirale te vogel ''(A)''. Kur çohet brenda dhe jashte spirales se madhe ''(B)'', fusha e saj magnetike indukton voltazh momental ne spirale, i cili regjistrohet nga galvanometri ''(G)''.]] [[File:Faraday magnetic rotation.jpg|thumb|left|Rrotullimi Elektromagnetik eksperiment i Faradait, 1821<ref>{{Cite book|author=Faraday, Michael|title=Experimental Researches in Electricity|year=1844|volume=2|isbn=0-486-43505-9}} Shiko figuren 4.</ref>]]  Në 1821, menjëherë pas fizikanti danez Hans Kristian dhe kimist Orsted zbuloi fenomenin e elektromagnetizmit, Davy dhe shkencëtar britanik William Hyde Wollaston u përpoq, por dështoi, për të hartuar një motor elektrik.<ref name="IEEUK"/> Faradei, duke diskutuar problemin me dy burrave , vazhdoi për të ndërtuar dy pajisje për të prodhuar atë që ai e quajti "rrotullimi elektromagnetike". Një nga këto, tani i njohur si motor homopolar, shkaktoi një lëvizje të vazhdueshme rrethore që ishte shkaktuar nga forca magnetike rrethore rreth një tel që zgjatet në një pishinë të merkurit ku ishte vendosur një magnet;teli më pas do të rrotullohen rreth magnetit nëse furnizohen me aktuale nga një bateri kimike. Këto eksperimente dhe shpikje formuan themelin e teknologjisë moderne elektromagnetike. Në zemërim e tij, Faradei publikuar rezultatet pa pranuar veprën e tij me ose Wollaston ose Davy. Polemika rezultuar në kuadër të Shoqërisë Mbretërore të tendosura marrëdhëniet e tij me mentor Davy dhe mund të ketë kontribuar në caktimin Faraday në aktivitete të tjera, të cilat për pasojë penguar përfshirjen e tij në kërkimin elektromagnetike për disa vjet.<ref>Hamilton, fq. 165–71, 183, 187–90.</ref><ref>Cantor, fq. 231–3.</ref> Nga zbulimin e tij të parë në 1821, Faradei vazhdoi punën e tij laboratorike, duke eksploruar pronat elektromagnetike e materialeve dhe zhvillimin e përvojën e nevojshme. Në 1824, Faradei ngritur pak kohë deri një qark për të studiuar nëse një fushë magnetike mund të rregulluar rrjedhjen e një aktuale në një teli ngjitur, por ai nuk gjeti asnjë lidhje të tillë.<ref>Thompson, fq. 95.</ref> Ky eksperiment ndjekur punë të ngjashme kryer me dritë dhe magnet tre vjet më parë dritë që dha rezultate identike.<ref>Thompson, fq. 91. Ky rezultat laboratorik ilustroi teorine e Faradeit per lidhjen midis drites dhe fenomenit elektromagnetik ne 10 shtator 1821.</ref><ref>Cantor, fq. 233.</ref> Gjatë shtatë viteve të ardhshme, Faradei shpenzoi shumë nga koha e tij per përsosjen e recetës se tij për cilësitë optike te qelqit, borosilikati i plumbit,<ref>Thompson, fq. 95–98.</ref> të cilën ai e përdori në studimet e tij të ardhshme duke lidhur driten me magnetizmin<ref>Thompson, fq. 100.</ref> Në kohën e tij të lirë, Faradei vazhduar botuese punën e tij eksperimentale në optikë dhe Elektromagnetizmi; ai i kryer korrespondencë me shkencëtarë të cilin ai e kishte takuar në udhëtimet e tij nëpër Evropë me Davy, dhe që ishin gjithashtu duke punuar në elektromagnetizmit.<ref>Induktimi fillestar laboratorik i Faradeit ndodhi ne fundin e nentorit [[1825]]. Studimi i tij qe ndikuar shume nga kerkimi qe ishte duke u zhvilluar nga shkencetaret europian Ampere, Arago dhe Oersted sic tregohet nga shenimet ne ditarin e tij. Cantor, fq. 235–44.</ref> Dy vjet pas vdekjes së Davy, në vitin 1831, ai filloi serinë e tij të madh eksperimentesh, në të cilën ai e zbuluar induksion elektromagnetik, duke shënuar në ditarin e tij laborator më 28 tetor 1831 ai ishte; "duke e bërë shumë eksperimente me magnet të madh të Shoqërisë Mbretërore.<ref>Gooding, David; Pinch, Trevor; Schaffer, Simon (1989). ''The Uses of Experiment: Studies in the Natural Sciences''. Cambridge University Press. ISBN 0-521-33768-2. fq. 212.</ref> [[File:Faraday emf experiment.svg|thumb|Nje diagram e aparatit me unaze hekuri-spirale te Faradeit]] Zbulimi i madh i Faraday erdhi kur ai përfundoi dy mbështjellje izoluar prej teli rreth një unazë hekuri, dhe gjeti se me kalimin e një aktuale nëpër një spirale ne një çast te dhene është e detyruar nga spiralja tjetër.<ref name="IEEUK" /> Kjo dukuri është e njohur tani si induksionit reciprok.<ref>Van Valkenburgh (1995). ''Basic Electricity''. Cengage Learning. ISBN 0-7906-1041-8. fq. 4–91.</ref> [39 ] Aparati me unaze hekuri-spirale është ende në shfaqje në Royal Institucion. Në eksperimentet e mëvonshme, ai zbuloi se në qoftë se ai lëvizur një magnet përmes një lak prej teli një aktuale elektrike rrodhi në atë tel.Aktuale gjithashtu rrodhi nëse lak është lëvizur mbi një magnet stacionare. Demonstratat e tij e themeluar që një fushë magnetike ndryshon prodhon një fushë elektrike; kjo lidhje ishte modeluar matematikisht nga James Clerk Maxwell si ligji Faraday-së, e cila më pas u bë një nga katër ekuacionet Maxwell, dhe të cilat kanë nga ana evoluar në përgjithësimin e njohur sot si fushën e teorisë. Faraday më vonë do të përdorë parimet që ai kishte zbuluar për të ndërtuar dinamo elektrike, paraardhësi i gjeneratorë të energjisë moderne dhe motor elektrik. [[File:Faraday and Daniell.jpg|thumb|left|Kimistet anglez Michael Faraday (djathtas) dhe John Frederic Daniell (majtas), te konsideruar tashme si themelues te elektro-kimise]]Në 1832, ai përfundoi një seri eksperimentesh që kanë për qëllim hetimin karakterin e rëndësishëm të energjisë elektrike; Faraday përdorur "statik", bateri, dhe të "energjisë elektrike të kafshëve" të prodhuar e fenomenit të elektrostatike tërheqëse, elektrolizë, magnetizëm, etj Ai arriti në përfundimin se, në kundërshtim me mendimin shkencor të kohës, ndarjet mes "llojeve" të ndryshme të energjisë elektrike ishin të gënjeshtërt. Faraday në vend propozoi se vetëm "energjia elektrike" ekziston, dhe duke ndryshuar vlerat e sasisë dhe intensitetit (aktuale dhe tensionit) do të prodhojnë grupe të ndryshme fenomenesh.<ref name="IEEUK" /> Afër fundit të karrierës së tij, Faradei propozoi se forcat elektromagnetike shtrihen në hapësirën e zbrazët rreth përçuesit. Kjo ide u hodh poshtë nga shkencëtarët të tij, dhe Faraday nuk jetoi për të parë pranimin eventual të propozimit të tij nga komuniteti shkencor. Koncepti Faradeit e vijave të fluksit që vijnë nga organet e ngarkuara dhe magnet siguruar një mënyrë për të kujtoj fushat elektrike dhe magnetike; se modeli konceptual ka qenë vendimtare për zhvillimin e suksesshëm të pajisjeve elektromekanike që dominuan inxhinieri dhe industrisë për pjesën e mbetur të shekullit të 19. === Diamagnetizmi === [[File:Faraday with glass bar crop2.jpg|thumb|upright|right|Michael Faraday duke mbajtur nje shufer qelqi te tipit qe ai perdori ne 1845 per te treguar se magnetizmi mund te ndikoi driten ne nje material dielektrik.<ref>Detaj i nje gravure nga Henry Adlard, e bazuar ne nje foto te meparshme te Maull & Polyblank rreth vitit 1857. Shiko [http://www.npg.org.uk/live/search/person.asp?LinkID=mp01529 National Portrait Gallery, UK]</ref>]] Në 1845, Faradei zbuloi se shumë materiale të shfaqin një kundershtim të dobët ndaj një fushe magnetike: një fenomen qe ai e quajti diamagnetism.<ref>James, Frank A.J.L (2010). ''Michael Faraday: A Very Short Introduction''. Oxford University Press. ISBN 0-19-161446-7. fq. 81.</ref> Faraday zbuloi gjithashtu se plani i polarizimit të dritës linearisht të polarizuar mund të ndërrohen nga zbatimi i një fushë magnetike të jashtëm përafruar me drejtimin në të cilën drita është në lëvizje. Kjo tashmë është quajtur efektin e Faraday. Ai shkroi në fletoren e tij: "Unë kam pasur sukses më në fund në ndriçues një kurbë magnetike apo vijës së forcës dhe në magnetising një rreze dritë".<ref>Day, Peter (1999). ''The Philosopher's Tree: A Selection of Michael Faraday's Writings''. CRC Press. ISBN 0-7503-0570-3. fq. 125.</ref> Më vonë në jetën e tij, në vitin 1862, Faradei përdorur një spektroskopin për të kërkuar për një ndryshim të ndryshme të dritës, ndryshimi i vijave spektrale nga një fushë magnetike aplikuar. Pajisjet në dispozicion të tij ishte, megjithatë, të pamjaftueshme për përcaktimin përfundimtar të ndryshimit fantazme. Pieter Zeeman më vonë përdorur një aparat të përmirësuar për të studiuar të njëjtin fenomen, botuar rezultatet e tij në 1897 dhe marrë çmimin Nobel vitin 1902 në Fizikë për suksesin e tij. Si në 1897 letër e tij<ref>{{Cite journal|title=Efekti i magnetizmit mbi natyren e drites se rrezatuar nga nje substance|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1897-02-11_55_1424/page/n9|journal=Nature|year=1897|volume=55|pages=347|author=Zeeman, Pieter|doi=10.1038/055347a0|bibcode=1897Natur..55..347Z|issue=1424}}</ref> dhe fjalimin e tij të fitimit të Nobelit,<ref>{{Cite web|title=Pieter Zeeman, Nobel Lecture|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/zeeman-lecture.html|accessdate=29 maj 2008}}</ref> Zeeman bërë referencë në punën e Faraday-së. === Kafazi i Faraday-it === Në punën e tij në energji elektrike statike, eksperimenti Faradeit kovë me akull treguar se akuza banuar vetëm më e jashtme e një dirigjent të akuzuar, dhe të ngarkuar të jashtme nuk kishte asnjë ndikim në asgjë të mbyllur brenda një dirigjent. Kjo është për shkak se akuzat e jashtme të rishpërndarë të tilla që fushat e brendshme për shkak të tyre të anulluar. Ky efekt mbrojtur është përdorur në atë që është e njohur tani si një kafaz Faraday.  == Royal Institucion dhe shërbimi publik == [[File:FaradayFatherThames.jpg|thumb|Michael Faraday takon babain Thames, nga ''Punch magazine'' (21 korrik 1855)]] [[Image:Lighthouse lantern room with Fresnel lens.png|thumb|left|Dhoma e farit ne mesin e viteve 1800]] Faradei kishte një lidhje të gjatë me Institucionin Mbretërore të Britanisë së Madhe. Ai u emërua Asistent Superintendent i Dhomës së Institucionit Mbretërore në 1821.<ref name="RIBiography">{{cite web|title=Michael Faraday (1791–1867)|url=http://www.rigb.org/our-history/people/f/michael-faraday|publisher=The Royal Institution|accessdate=20 shkurt 2014}}</ref> Ai u zgjodh anëtar i Shoqërisë Mbretërore në 1824.<ref name="ODNB"/> Në vitin 1825, ai u bë Drejtor i Laboratorit të Royal Institucion.<ref name="RIBiography" /> gjashtë vjet më vonë, në 1833, Faradei u bë Profesor i parë Fullerian i Kimisë në Institutin Mbretërore të Britanisë së Madhe, një pozitë për të cilën ai është emëruar për jetën pa detyrimin për të dhënë leksione. Sponsor dhe mentor i tij ishte John 'Mad Jack' Fuller, i cili krijoi pozicion në Institucionin Royal për Faraday.  Përtej hulumtimet e tij shkencore në fusha të tilla si kimi, energji elektrike, dhe magnetizëm në Institucionin Royal, Faradei ka ndërmarrë të shumta, dhe shpesh shumë kohë, projektet e shërbimit për ndërmarrje private dhe qeveria britanike. Kjo punë përfshinte hetimet e shpërthimeve në minierat e qymyrit, duke qenë një dëshmitar ekspert në gjykatë, dhe së bashku me dy inxhinierë nga Shans Vëllezërit c.1853, përgatitjen e qelqi me cilësi të lartë optik, i cili është kërkuar nga fatit për lighthouses saj. Në 1846, së bashku me Charles Lyell, ai prodhuar një raport të gjatë dhe të detajuar mbi një shpërthim të rëndë në minierë qymyrguri në Haswell County Durham, i cili vrau 95 minatorë. Raporti i tyre ishte një hetim i përpiktë i mjekësisë ligjore dhe tregoi se pluhuri qymyr kontribuar në ashpërsia e shpërthimit. Raporti duhet të ketë paralajmëruar pronarët e qymyrit e rrezikut të shpërthimeve të pluhurit qymyrit, por rreziku u injoruar për më shumë se 60 vjet, deri në Senghenydd minierë qymyrguri Disaster të vitit 1913. Si një shkencëtar i respektuar në një komb me interesa të forta detare, Faradei shpenzuar sasi të gjerë të kohës në projekte të tilla si ndërtimin dhe funksionimin e shtëpive të lehta dhe mbrojtjen e fundeve të anijeve nga korrozioni. Punëtori i tij ende qëndron në Trinity vozë mbi ujë skelë mbi Zinxhiri dhe vozë mbi ujë Store, pranë far vetëm të Londrës, ku ai i kryer eksperimentet e para në ndriçim elektrik për faret.<ref>Smith, Denis (2001). ''London and the Thames Valley''. Thomas Telford. ISBN 0-7277-2876-8. fq. 236.</ref> Faradei ishte gjithashtu aktiv në atë që tani do të quhet shkencë e mjedisit, ose inxhinieri. Ai hetuar ndotjes industriale në Swansea dhe u konsultuar për ndotjen e ajrit në Mint Mbretërore. Në korrik 1855, Faradei ka shkruar një letër për The Times në temën e gjendjes faull të lumit Thames, e cila rezultoi në një karikaturë shpesh-ribotuar në Punch. (Shih gjithashtu që duhma e Madhe.) Faraday ndihmuar me planifikimin dhe gjykimit të ekspozitave për Ekspozitën e Madhe të 1851 në Londër. Ai gjithashtu këshilloi Galeria Kombëtare në pastrimin dhe mbrojtjen e mbledhjen e saj të artit, dhe shërbeu në Komisionin Kombëtar Galeria Site në 1857.<ref>Thomas, fq. 83</ref> Edukimi ishte një tjetër e zonave të Faraday të shërbimit; ai leksione mbi këtë temë në vitin 1854 në Royal Institucion, dhe në 1862 ai u shfaq përpara një Komisioni Shkollave Publike për të dhënë pikëpamjet e tij mbi arsimin në Britaninë e Madhe. Faraday ndërhyri edhe në negativisht në magjepsje e publikut me tavolinë-kthese, hipnozë, dhe seanca, dhe në duke vepruar kështu dënuar si sistem arsimor të vendit publikun dhe.<ref>Shiko ''The Illustrated London News'', korrik 1853, per komentet e Faradeit.</ref> [[File:Faraday Michael Christmas lecture detail.jpg|thumb|Michael Faraday duke shperndare leksione per Krishtlindje ne Royal Institution ne 1856.]] Para ligjërates se tij të famshme të Krishtlindjeve, Faradei mbajti leksione për kimi filozofike Shoqëria e Qytetit ne 1816-1818 në mënyrë që të percaktonte më tej cilësinë e leksioneve të tij.<ref>{{Cite journal|doi=10.1119/1.1343427|title=Michael Faraday: Prince of lecturers in Victorian England|journal=The Physics Teacher|volume=39|pages=32|year=2001|last1=Lan|first1=B. L.}}</ref> Mes 1827 dhe 1860 në Institucionin Royal në Londër, Faradei dha një seri nëntëmbëdhjetë Krishtlindjeve leksione për të rinjtë, një seri e cila vazhdon edhe sot. Objektivi i Faradeit ligjëratave Krishtlindjeve ishte për të paraqitur shkencën për publikun e gjerë në shpresën e tyre frymëzues dhe gjenerimin e të ardhurave për Institucionin Royal. Ata ishin ngjarje të rëndësishme në kalendarin sociale mes zotërinjtë Londrës. Gjatë rrjedhës së disa letra për shokun e tij të ngushtë Benjamin Abbott, Faraday paraqiti rekomandimet e tij në artin e nga leksionet: Faraday shkroi "një flakë duhet të ndezur në fillim dhe mbahet gjallë me shkëlqim palodhur deri në fund".<ref>Hirshfeld, Alan (2006). ''The Electric Life of Michael Faraday''. New York: Walker & Company. ISBN 0-8027-1470-6</ref> Leksionet e tij. ishin të lumtur dhe të mitur, i pëlqej mbushjen flluska sapun me gazrave të ndryshme (për të përcaktuar nëse janë apo jo ata janë magnetike) para shikuesve të tij dhe të mrekulluar në ngjyrat e pasur e dritave të polarizuara, por leksionet ishin gjithashtu të thellë filozofike. Në leksionet e tij ai u bëri thirrje audienca e tij të marrin në konsideratë mekanizmin e eksperimenteve të tij: "ju e dini shumë mirë se akull gjithandej mbi ujë. . . Pse plluskon akulli? Mendoni per kete, dhe filozofoni"<ref>{{Cite journal|doi=10.1063/1.3035100|title=Michael Faraday and the Art of Lecturing|url=https://archive.org/details/physics-today_1968-08_21_8/page/30|journal=Physics Today|volume=21|issue=8|pages=30|year=1968|last1=Seeger|first1=R. J.}}</ref> Subjektet e tij perfshinin:  * 1827 Kimia * 1829 Elektriciteti * 1832 Kimia * 1835 Elektriciteti  * 1837 Kimia * 1841 bazat e Kimisë  * 1843 Parimet e para të Energjisë Elektrike  * 1845 bazat e Kimisë  * 1848 Historia Kimike e një qiriri * 1851 Forcat tërheqëse * 1852 Kimia * 1853 Elektriciteti voltaik * 1854 Kimia e djegies  * 1855 Cilesite dalluese të Metaleve te zakonshme * 1856 Forcat tërheqëse  * 1857 Elektriciteti Statik * 1858 Cilesite e metaleve * 1859 Forcat e ndryshme të materies dhe marrëdhëniet e tyre me njëra-tjetren  * 1860 Historia Kimike e një qiriri   == Perkujtimet == [[File:Michael Faraday statue AB.jpg|thumb|Statuja e Michael Faraday Savoy Place, Londer. Skulpture e John Henry Foley]] Një statujë e Faradeit qëndron në Savoy Place, Londër, jashtë Institutit të Inxhinierisë dhe Teknologjisë. Gjithashtu në Londër, Michael Faraday Memorial, projektuar nga arkitekti brutale, Rodney Gordon dhe ka përfunduar në vitin 1961, është në Elephant & Castle sistemin rrotullues, pranë vendlindja e Faraday-së në Newington butts. Faraday Shkolla është e vendosur në Trinity vozë mbi ujë skelë ku punëtori i tij ende qëndron mbi Zinxhiri dhe vozë mbi ujë Store, pranë farit te vetëm të Londrës.<ref>Fisher, Stuart (2012). ''Rivers of Britain: Estuaries, tideways, havens, lochs, firths and kyles''. A&C Black. ISBN 1-4081-5583-4. fq. 231.</ref>  Faradei Xhennete është një park i vogël në WALWORTH, Londër, jo larg nga vendlindja e tij në Newington butts. Ky park shtrihet në repartin e këshillit lokal të Faraday në London Borough e Southwark. Shkolla fillore Michael Faraday ndodhet në Estate Aylesbury në Walworth.<ref>[http://michaelfaradayschool.co.uk/about_us/ Michael Faraday Primary School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329005025/http://michaelfaradayschool.co.uk/about_us/ |date=29 mars 2012 }}. michaelfaradayschool.co.uk</ref> Një ndërtesë në Londër Universitetin e Jugut Bank, e cila pret departamentet inxhinierike elektrike të Institutit është quajtur Faraday Wing, për shkak të afërsisë me vendlindjen e Faraday-së në Newington butts. Një sallë në Universitetin Loughborough u emërua pas Faraday në vitin 1960. Pranë hyrjes në sallë ngrënie e saj është një hedh bronzi, e cila përshkruan simbolin e një transformator elektrik, dhe brenda ka varet një portret, si në nder Faradeit. Një ndërtesë tetë-histori në Universitetin e shkencës dhe inxhinierisë kampus Edinburgut është quajtur për Faraday, siç është një sallë e ndërtuar kohët e fundit e akomodimit në Universitetin Brunel, ndërtesën kryesore të inxhinierisë në Universitetin Swansea, dhe ndërtimin mësimore dhe eksperimentale fizikës në Universitetin e Northern Illinois. Ish Stacioni Faraday i Britanise se Madhe në Antarktidë është emërtuar ne nder te tij.<ref>[http://www.antarctica.ac.uk/about_bas/our_history/stations_and_refuges/faraday.php Faraday Station F — History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518035834/http://www.antarctica.ac.uk//about_bas/our_history/stations_and_refuges/faraday.php |date=18 maj 2013 }}. antarctica.ac.uk</ref> Rruget qe jane quajtur Faraday mund të gjenden në shumë qytete Britanike (si për shembull, në Londër, Fife, Swindon, Basingstoke, [[Nottingham]], Whitby, Kirkby, Crawley, Newbury, [[Swansea]], Aylesbury dhe Stevenage), ashtu si dhe në [[Franca|Francë]] ([[Parisi|Paris]]), [[Gjermania|Gjermani]] (Berlin -Dahlem, Hermsdorf), [[Kanadaja|Kanada]] ([[Quebec]], Deep River, [[Ottawa]], Ontario), dhe Shtetet e Bashkuara (Reston, [[Virginia]]). Një Shoqëria Mbretërore e Arteve pllakë blu, zbuluar në 1876, përkujton Faraday në 48 Blandford Street në distriktin Marylebone të Londrës.<ref name='EngHet'>{{cite web|url=http://www.english-heritage.org.uk/discover/blue-plaques/search/faraday-michael-1791-1867|title=FARADAY, MICHAEL (1791–1867)|publisher=English Heritage|accessdate=23 tetor 2012}}</ref> Nga viti 1991 deri në vitin 2001, fotografia Faradeit paraqitur në faqën e pasme të Seria E 20 £ kartëmonedhave të emetuara nga Banka e Anglisë. Ai u shfaq duke zhvilluar një ligjëratë në Institucionin Royal me aparatin me shkëndija Magnetiko-elektrike.<ref name="bankofengland">{{Cite web|url=http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/denom_guide/index.htm|title=Withdrawn banknotes reference guide|publisher=Bank of England|accessdate=17 tetor 2008|archive-date=10 qershor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610131654/http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/denom_guide/index.htm|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2002, Faradei u rendit numri 22 në listën e BBC-së me 100 britanikët me te medhenj, pas një votimi ne të gjithe Mbreterine e Bashkuar.<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-134458/100-great-Britons--A-complete-list.html|title=100 great Britons – A complete list|publisher=Daily Mail|date=21 gusht 2002|accessdate=28 korrik 2012}}</ref> Instituti Faraday për Shkencën dhe Fenë e mori emrin e vet ne nder te shkencëtarit, i cili e pa besimin e tij si pjesë integrale te studimit te tij shkencor. Logo e Institutit bazohet edhe në zbulimet e Faraday-s. Ajo u krijua në vitin 2006 nga një grant $ 2.000.000 nga Fondacioni Templeton John për të kryer kërkime akademike, për të nxitur të kuptuarit e ndërveprimit ndërmjet shkencës dhe fesë, dhe të angazhohen të kuptuarit e publikut në të dyja subjektet e kësaj fushe.<ref>{{cite web|url=http://www.templeton.org/what-we-fund/grants/faraday-institute-for-science-and-religion-interdisciplinary-research-and-projec|title=Faraday Institute for Science and Religion: Interdisciplinary Research and Projects|work=templeton.org|access-date=7 mars 2016|archive-date=11 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111173539/http://www.templeton.org/what-we-fund/grants/faraday-institute-for-science-and-religion-interdisciplinary-research-and-projec|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.st-edmunds.cam.ac.uk/faraday/Institute.php About us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213214256/http://www.st-edmunds.cam.ac.uk/faraday/Institute.php |date=13 dhjetor 2009 }}, Faraday Institute</ref> Jeta dhe kontributet në electromagnetics Faradeit ishte tema kryesore e episodit te dhjetë të serise dokumentarare 2014 shkenca amerikan, Cosmos:. Një hapësirë-kohës Odyssey, e cila u transmetua në Fox dhe National Geographic Channel.<ref>{{cite news|last=Overbye|first=Dennis|title=A Successor to Sagan Reboots 'Cosmos'|url=http://www.nytimes.com/2014/03/04/science/space/a-successor-to-sagan-reboots-cosmos.html|date=4 mars 2014|work=New York Times|accessdate=17 qershor 2014}}</ref> == Referime == {{Reflist|30em}} [[File:Michael Faraday 1828 Chemische Manipulation.jpg|thumb|right|''Chemische Manipulation'', 1828]] ==Bibliografia== Librat e Faradeit, me perjashtim te ''Chemical Manipulation'', ishin koleksione artikuj shkencor ose transkriptime ligjeratash.<ref>Hamilton, fq. 220</ref> Ditari i Faradeit eshte publikuar sapo ai vdiq, si dhe volumet e shumta te letrave dhe shenimeve te udhetimeve me Davy-n ne 1813–1815. * {{Cite book|ref=Faraday1827|author=Faraday, Michael|title=Chemical Manipulation, Being Instructions to Students in Chemistry|publisher=John Murray|year=1827}} [https://archive.org/details/chemicalmanipula00fararich 2nd ed. 1830], [https://archive.org/details/chemicalmanipul04faragoog 3rd ed. 1842] * {{Cite book|author=Faraday, Michael|title=Experimental Researches in Electricity, vols. i. and ii.|year=1839|publisher=Richard and John Edward Taylor|url=https://archive.org/details/experimentalrese00faraiala}}; vol. iii. Richard Taylor and William Francis, 1855 * {{Cite book|author=Faraday, Michael|title=Experimental Researches in Chemistry and Physics|year=1859|publisher=Taylor and Francis|url=https://archive.org/details/experimentalrese00fararich|isbn=0-85066-841-7}} * {{Cite book|author=Faraday, Michael|title=A Course of Six Lectures on the Chemical History of a Candle|editor=W. Crookes|year=1861|publisher=Griffin, Bohn & Co.|url=https://archive.org/details/chemicalhistoryo00faraiala|isbn=1-4255-1974-1}} * {{Cite book|author=Faraday, Michael|title=On the Various Forces in Nature|year=1873|publisher=Chatto and Windus|url=https://archive.org/details/onvariousforceso00farauoft|editor=W. Crookes}} * {{Cite book|author=Faraday, Michael|title=Diary|url=https://archive.org/details/diary8v0000fara|editor=T. Martin|date=1932–1936|isbn=0-7135-0439-0}} – published in eight volumes; see also the [http://www.faradaysdiary.com/ 2009 publication] of Faraday's diary * {{Cite book|author=Faraday, Michael|title=Curiosity Perfectly Satisfyed: Faraday's Travels in Europe 1813–1815|editor=B. Bowers and L. Symons|publisher=Institution of Electrical Engineers|year=1991}} * {{Cite book|author=Faraday, Michael|title=The Correspondence of Michael Faraday|year=1991|volume=1|publisher=INSPEC, Inc.|editor=F. A. J. L. James|isbn=0-86341-248-3}} – volume 2, 1993; volume 3, 1996; volume 4, 1999 * {{Cite book|author=Faraday, Michael|title=Michael Faraday's Mental Exercises: An Artisan Essay Circle in Regency London|editor=Alice Jenkins|publisher=Liverpool University Press|location=Liverpool, UK|year=2008}} * [https://archive.org/details/courseofsixlectu00fararich Course of six lectures on the various forces of matter, and their relations to each other] London; Glasgow: R. Griffin, 1860. * [[s:The Liquefaction of Gases|The Liquefaction of Gases]], Edinburgh: W. F. Clay, 1896. * [https://archive.org/details/lettersoffaraday00fararich The letters of Faraday and Schoenbein 1836–1862. With notes, comments and references to contemporary letters] London: Williams & Norgate 1899. ([http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:2-15600 Digital edition] by the University and State Library Düsseldorf) * {{Cite book|ref=Cantor|author=Cantor, Geoffrey|title=Michael Faraday, Sandemanian and Scientist|year=1991|publisher=Macmillan|isbn=0-333-58802-9}} *{{Cite book|ref=Hamilton|author=Hamilton, James|title=A Life of Discovery: Michael Faraday, Giant of the Scientific Revolution|url=https://archive.org/details/lifeofdiscovery00jame|year=2004|location=New York|isbn=1-4000-6016-8|publisher=Random House}} *{{cite book|ref=Thomas|author=Thomas, J.M.|title=Michael Faraday and The Royal Institution: The Genius of Man and Place (PBK)|url=https://books.google.com/books?id=GN70U1tTe_EC&pg=PA17|year=1991|publisher=CRC Press|isbn=978-0-7503-0145-9}} * {{Cite book|ref=Thompson|author=Thompson, Silvanus|title=Michael Faraday, His Life and Work|year=1901|publisher=Cassell and Company|place=London|isbn=1-4179-7036-7|url=https://books.google.com/?id=HKf5g3qYYz8C&printsec=frontcover}} === Biografi === * {{Cite book|author=Agassi, Joseph|title=Faraday as a Natural Philosopher|url=https://archive.org/details/faradayasnatural0000agas|year=1971|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago}} * {{Cite book|editor=Ames, Joseph Sweetman|title=The Discovery of Induced Electric Currents|volume=2|date=c. 1900|publisher=American Book Company (1890)|location=New York}} * {{Cite book|author=Bence Jones, Henry|title=The Life and Letters of Faraday|year=1870|publisher=J. B. Lippincott and Company|location=Philadelphia|url=https://books.google.com/?id=YzuCdNmu5soC&printsec=frontcover&dq=Faraday}} * The British Electrical and Allied Manufacturers Association (1931). ''Faraday''. R. & R. Clark, Ltd., Edinburgh, 1931. * {{Cite book|author=Gladstone, J. H.|title=Michael Faraday|year=1872|publisher=Macmillan|location=London|url=https://books.google.com/?id=pbs4AAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=Faraday}} * {{cite book|last1=Gooding|first1=David|last2=James|first2=Frank A. J. L.|author-link1=David Gooding|title=Faraday rediscovered: essays on the life and work of Michael Faraday, 1791–1867|publisher=Macmillan Press Stockton Press|location=Basingstoke, Hants, England New York, New York|year=1985|isbn=978-0-333-39320-8}} * {{cite book|last1=Gooding|first1=David|last2=Cantor|first2=Geoffrey|last3=James|first3=Frank A. J. L.|author-link1=David Gooding|author-link2=Geoffrey Cantor|title=Michael Faraday|url=https://archive.org/details/michaelfaraday0000geof|publisher=Humanity Books|location=Amherst, New York|year=1996|isbn=978-1-57392-556-3}} * {{cite book|last1=Gooding|first1=David|last2=Tweney|first2=Ryan D.|author-link1=David Gooding|title=Michael Faraday's 'Chemical notes, hints, suggestions, and objects of pursuit' of 1822|url=https://archive.org/details/michaelfaradaysc0000fara|publisher=P. Peregrinus in association with the Institution of Engineering and Technology|location=London|year=1991|isbn=978-0-86341-255-4}} * {{Cite book|author=Hamilton, James|title=Faraday: The Life|url=https://archive.org/details/faradaylife0000hami|year=2002|location=London|publisher=Harper Collins|isbn=0-00-716376-2}} * {{Cite book|author=Hirshfeld, Alan W.|title=The Electric Life of Michael Faraday|url=https://archive.org/details/electriclifeofmi0000hirs|year=2006|publisher=Walker and Company|isbn=978-0-8027-1470-1}} * {{Cite book|author=Russell, Colin A.|title=Michael Faraday: Physics and Faith (Oxford Portraits in Science Series)|url=https://archive.org/details/michaelfaraday00coli|year=2000|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=0-19-511763-8}} * {{Cite book|author=Thomas, John Meurig|title=Michael Faraday and the Royal Institution: The Genius of Man and Place|url=https://archive.org/details/michaelfaradayro0000thom|year=1991|publisher=Hilger|location=Bristol|isbn=0-7503-0145-7}} * {{Cite book|author=Tyndall, John|title=Faraday as a Discoverer|year=1868|publisher=Longmans, Green, and Company|location=London|url=https://archive.org/details/faradayasdiscove00tyndrich}} * {{Cite book|author=Williams, L. Pearce|title=Michael Faraday: A Biography|url=https://archive.org/details/michaelfaradaybi00will|year=1965|publisher=Basic Books|location=New York}} {{Commons|Michael Faraday}} == Lidhje te jashtme == === Biografi === * [https://web.archive.org/web/20040312015850/http://www.rigb.org/rimain/heritage/faradaypage.jsp Biography at The Royal Institution of Great Britain] * [http://www.gutenberg.org/etext/1225 Faraday as a Discoverer by John Tyndall, Project Gutenberg] (downloads) * [http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1991/PSCF6-91Eichman.html The Christian Character of Michael Faraday] * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm Michael Faraday on the British twenty-pound banknote] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm |date=13 dhjetor 2011 }} * [https://archive.org/details/lifediscoverieso00crowrich The Life and Discoveries of Michael Faraday] by J. A. Crowther, London: Society for Promoting Christian Knowledge, 1920 === Te tjera === * [http://journals.lww.com/anesthesiology/Abstract/1992/10000/Michael_Faraday_and_His_Contribution_to_Anesthesia.27.aspx Michael Faraday's announcement of ether as an anaesthetic in 1818] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522040512/http://journals.lww.com/anesthesiology/Abstract/1992/10000/Michael_Faraday_and_His_Contribution_to_Anesthesia.27.aspx |date=22 maj 2011 }} * [https://nationalmaglab.org/education/magnet-academy/watch-play/interactive/faraday-motor Interactive tutorial about Faraday motors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304024545/https://nationalmaglab.org/education/magnet-academy/watch-play/interactive/faraday-motor |date=4 mars 2016 }} National High Magnetic Field Laboratory * [https://nationalmaglab.org/education/magnet-academy/watch-play/interactive/faraday-s-ice-pail Interactive tutorial on Faraday's Ice Pail Experiment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194754/https://nationalmaglab.org/education/magnet-academy/watch-play/interactive/faraday-s-ice-pail |date=4 mars 2016 }} National High Magnetic Field Laboratory * [https://nationalmaglab.org/about/around-the-lab/what-the/faraday-cage Explanation of Faraday cages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330080002/https://nationalmaglab.org/about/around-the-lab/what-the/faraday-cage |date=30 mars 2016 }} National High Magnetic Field Laboratory * [https://web.archive.org/web/20060516234558/http://www.ch.ic.ac.uk/video/index.rss Video Podcast] with Sir John Cadogan talking about Benzene since Faraday * [https://archive.org/details/lettersoffaraday00fararich The letters of Faraday and Schoenbein 1836–1862. With notes, comments and references to contemporary letters (1899)] full download [https://archive.org/download/lettersoffaraday00fararich/lettersoffaraday00fararich.pdf PDF] * [http://www.trinitybuoywharf.com/life-on-the-river/history.php A Short History of Trinity Buoy Wharf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621092623/http://www.trinitybuoywharf.com/life-on-the-river/history.php |date=21 qershor 2013 }} at the Trinity Buoy Wharf website * [https://web.archive.org/web/20110902233139/http://www.newmodelschool.co.uk/faraday Faraday School, located on Trinity Buoy Wharf] at the New Model School Company Limited's website * [http://www.juliantrubin.com/bigten/electric_motor_generator.html Michael Faraday: The Invention of the Electric Motor and Electric Generator] [[Kategoria:Kimistë anglezë]] [[Kategoria:Lindje 1791]] [[Kategoria:Vdekje 1867]] [[Kategoria:Autodidaktë]] [[Kategoria:Fizikë]] [[Kategoria:Fizikokimistë]] [[Kategoria:Fizikanë]] [[Kategoria:Fizikanë anglezë]] [[Kategoria:Michael Faraday]] pd2nbsyu505rcmm44z5az20m7drkc0u Diskutim:Bajrami 1 44862 3002340 2382483 2026-06-27T18:00:27Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Diskutim:Bajramet]] te [[Diskutim:Bajrami]] 2379848 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Festat Islame/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} Xhumaja nu mund të futet si festë sipas mendimit tim. --[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 19 Qershor 2007 10:38 (UTC) ::Po - ([[Përdoruesi:Puntori|Puntori]] 19 Qershor 2007 10:51 (UTC)) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Festat Islame]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2379847 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20081201124212/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/ për lidhjen http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 31 dhjetor 2021 18:08 (CET) q8t0swmb5ugi0p3mofdk91owzv0e1sj Pogragja (Gjilan) 0 49993 3002682 2992236 2026-06-28T09:45:48Z ~2026-37195-27 189714 /* Kuadro me kualifikim të lartë */ 3002682 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Kalaja e Pogragjës 2.JPG|parapamje|<nowiki>[[Kategoria:Malet e Karadakut]]</nowiki>]] '''Pogragjë''' është një vendbanim në komunën e [[Komuna e Gjilanit|Gjilanit]], [[Kosovë]]. Fshati është vendbanim në juglindje të Gjilanit në anën e djathtë të lumit [[Morava e Binçes|Morava e Binqes]] rrëzë Maleve të Karadakut, jo larg [[Kalaja e Pogragjës|Kalasë]] së lashtë me të njëjtin emër. Pogragja është qender e Bashkësise lokale, në të cilën gravitojnë edhe fshatrat tjera për rreth: [[Lloca|Llocë]], [[Kokaj]], [[Sllubica|Sllubicë]], [[Bilinica|Bilinicë]], [[Stublina]]. == Toponimet== Toponimet e (Pogragjës Tuma e Pogragjës Tumat janë varre, kodërvarre. Janë varreza të kohës se vjetër të cilat karakterizohen sipas formës së tyre të jashtme, ku fillimisht varroseshin kastat e larta të shoqërisë njerëzore. Tumat gjenden, pothuajse, në pjesën më të madhe të botës. Tuma të shumta gjenden edhe në Ballkan. Pra gjenden edhe në Shqipëri e Kosovë. Fjala tumë rrjedh nga gjuhët Proto-Indo-Evropiane, prej së cilës vjen fjala latine tumulus që d.m.th. kodër- kodër e vogël. Në trojet shqiptare tumat njihen edhe me emrin 'Murana'. Sipas studiuesit Sherafedin Kadriu 'tumat paraqiten kryesisht në grupe, por janë të njohura edhe, jo pak tuma të vetmuara'. Tuma e Pogragjës është një tumë monumentale që i takon llojit të tumave të vetmuara. Ajo ka formë harku, e ndërtuar me shumë shtresa, prej dheut dhe gurëve që ka mbuluar varrin apo varret. Ajo është shumë e vjetër që i takon periudhës së hekurit dhe sipas arkeologes Edi Shukriu më shumë i përngjanë një vendbanimi të mbrojtur. Kadra mbi të cilën është ngritur tuma ka lartësi mbidetare 502m. Tuma ka lartësinë 7m dhe së bashku me 'bidenin' arrinë lartësinë mbidetare 509m. Tuma është e ruajtur mjaftë mirë deri në ditët tona. Para tumës shtrihet një fushë me një pjerrtësi shumë të vogël rreth 2 shkallëve, me sipërfaqe pre 3750m katrorë (75m x 50m). Mbrapa tumës shtrihet Fusha e Lilës (fushë e mal). Në tumë shkohet përmes një rruge anësore, dredharke, që ka një pjerrtësi shumë të madhe dhe sipas gjurmëve të gjetura dikur kanë qenë shkallë të gurta. Nga tuma, duket si në pëllëmbë, rrjedha e lumit Morava, fshati dhe fusha përballë tij. Rrënzë kodrës që ne e quajmë Kodra e tumës, në këmbët e saj kanë zën fill vendbanimet e para, shtëpitë -kasolla të katër vëllëzërve që ishin themelues të këtij fshati ( Bala, Kurta, Cana dhe Voca) që pastaj u bën lagje (Balajt, Kurtajt, Canajët, Vacojt pastaj Tomakët dha Cenajt). Fshati Pogragjë u rrit dhe u zgjerua duke u shtrirë përgjatë dhe kryesisht në anën e djathtë të lumit Morava (Lindje-Perëndim) dhe në Jug në dy anët e lumit të Sllubicës. Pas Luftës së Dytë Botërore disa familje u vendosën në arat e Coparit (copë arë), deri te Mrizi dhe së fundmi 3-4 shtëpi në Selishtë. ............... Më poshtë po paraqesim një foto të Tumës së Pogragjës dhe një Figurë të skalitur në gurë, një ndër zbulimet e rralla arkeoligjike në të gjitha trojet shqiptare që e zbuloi Naser V. Selmani nga Pogragja në lokalitetin e Tumës. Për këtë gurë të gdhendur kanë shkruar dy studiues të njohur Dr. Qazim Namani dhe Mr. Sc. Emin Sallahu të cilët përmendin edhe një fakt interesant: Sipas arkeologut italian Emanuel Anti, nga Firenca i cili me rastin e një vizite në Institutin e Kosovës për Mbrojtjen e Monumenteve, pas analizës që i bëri kësaj figure deklaroi: Gjatë tërë karierës sime nuk kam patur rastin të shoh një paraqitje të tillë në gurë. == Gjeografia == Pogragja shtrihet përgjatë luginës së lumit [[Morava e Binçes]], në një lartësi mbidetare prej 400 m. Ky vendbanim është afirmuar në pikëpamje të shërbimeve institucionale me ndarjen administrative deri në vitin 1953 që ka pasur funksionin e qendrës komunale. Pogragja sot është bashkësi lokale e e kësaj treve. Pogragja kufizohet me [[Lloca|Llocën]] në jug, [[Bilinica|Bilinicën]] dhe fsh.Kukaj në lindje, në perëndim me [[Uglari]]n e në veri me [[Capari]]n e [[Bukoviku]]n dhe në verilindje me [[Dobërçani (Gjilan)|Dobërçanin]], [[Ranillugu|Ranillugun]], e [[Stublina|Stublinën]]. == Demografia == Lëvizja e popullsisë së Pogragjës tregon rritje nga regjistrimi i parë pas Luftës së dytë botërore e deri më sot. Sipas regjistrimit të parë të popullsisë pas Luftës së Dytë Botërore në vitin 1948, Pogragja ka papasur 1082 banorë, në vitin 1981, 1560 banorë. Në Pogragjë nuk ka asnjë minoritet ose pakicë. Të githë janë etnik shqiptar. === Statistikat === {| {{Sortable|40}} |- ! Viti !! Banorë |- | [[1948]] || 1082 |- | [[1953]] || 1210 |- | [[1961]] || 1184 |- | [[1971]] || 1404 |- | [[1981]] || 1567 |- | [[1991]] ||1561 |- |1998 |2098 |- | [[2011]] || 1211<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kosovo-census-ks.htm|title=Kopje e arkivuar|access-date=21 janar 2018|archive-date=5 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505232018/http://pop-stat.mashke.org/kosovo-census-ks.htm|url-status=dead}}</ref> |} == Ekonomia == Pogragja gjithsej posedon me 1846.91 hektar sipërfaqe. Prej tyre 382.19 ha janë sipërfaqe me ara, 1.74 ha, me pemishte, 133.61 ha sipërfaqe me livadhe, 108.97 ha sipërfaqe me kullosa, 1128.34 ha sipërfaqe me pyje,. Gjithsej tokë produktive Pogragja i ka 1754.90 ha. tokë. Sipërfaqe joproduktive gjithsej i ka 92 ha. <!-- == Kultura == --> <!-- == Historia == --> == '''Personalitete''' == ===== Personalitete të larta shkencore ===== #Prof.Dr. Sadik Rashiti, Sociolog #Prof.Dr. Fehmi Rexhepi, Historian #Prof.Dr. Nuhi Rexhepi, Gjuhëtar #Prof. Rabit Rexhepi, ish Politikan #Mr. Xhafer Xhaferi, Sociolog #Mr. Sherafedin Kadriu, Arkeolog #Jurist dip. Halim Halimi – Veteran i arsimit #Mr. Xhemajl Xhemajli, Historian #Mr.sci. Nagip Rexhepi, Gjinekolog #Mr.sci. Nijazi Rexhepi, Kimist #Ing. Fatmir Rexhepi, Politikan #Prof.Dr.Shpresa Qamili,Gjuhë Angleze #Prof.Dr. Lulzim Esati, Teolog #[https://ih-rks.org/prof-asoc-dr-fitim-rifati/ Prof.Ass.Dr. Fitim Rifati, Historian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251015134608/https://ih-rks.org/prof-asoc-dr-fitim-rifati/ |date=15 tetor 2025 }} #Mr.sci. Burim Hasani, Ekonomist #Mr.sci Emine Ramadani, Juriste #Mr.sci Ardita Ramadani, Inxh. Komunikacionit #Mr. Ibadete (Sallah) Arifi, M.A. Psychologie of Excellence in Business Administration in Personnel and Leadership in Zürich, Switzerland #Mr.sci Luljeta Behluli Kabashi, profesor defektolog-logoped-Zagreb/Kroaci ==== Kuadro me kualifikim të lartë ==== *Prof. Rifat Shabani, pedagog sportiv *Ba.Ma. Labinot Limoni *Mr.Ibadete (Sallah) Arifi, M.A. Psychology of Exellence in Bussiness and Education - në [[Zvicra|Zvicër]] *Prof. Emrush Qamili, Gjuhë dhe Let.Shqipe *Jur.dip. Avdi Limoni *Prof. Azem Azemi, Gjeograf *Prof. Sadri Xhelili, Fizicient *Prof. Ymer Latifi, Gjuhe Shqipe *Ecc.dip. Ramiz Jashari, ekonomist *Ecc.dip. Beqir Shaqiri, ekonomist *Ecc.dip. Shukri Hasani, ekonomist *Ecc.dip. Ilmi Limani, ekonomist *Ecc.dip. Shefki Rexhepi, ekonomist *Prof. Bekim Mustafa, Matematicient *Ing.Fadil Latifi , Teknolog *Prof. Izeir Hyda, Letërsi dhe gjuhë *Ing. Mejdi Rexhepi, Elektrotekinik *Jur i dip. Selman Imeri - Jurist *Dr. Jashar Jashari, urolog *Prof. Bahtije Jashari, gjeografe *Prof. Mensure Jashari, prefesoreshë e gjuhës angleze në FSK *Prof.Dr. Lulzim Esati, Teolog *Prof.Agim Ajvazi, Agronom *Fatos Ajvazi, Inxhinier i Teknologjise *Dr. Fatime Ajvazi-Lenjani, Stomatologe *Jur.dip.Halil Zahiri, *Jur.dip Xhelil Sahiti *Ecc.Xhelal Shabani , Ekonomist *Ing. Fadil Rexhepi , Teknolog *Prof. Nuhi Duraku, Gjuhe Frenge *Prof. Zija Latifi, Gjuhe Shqipe *Ing. Shefqet Behluli, Inxhinier i metalurgjise *Jur. dip. Jetullah Behluli *Prof. Mukadeze Behluli, Biologe *Prof.Dr Reshat Jashari, Veterin *Dr. Fatmira Jashari Veterinere *Ing. Kadrush Limoni, Teknolog *Prof. Xhemile Ferizi Ecc.dipl. *Ing.dipl.Lulzim Ferizi Inxhinier i elektroteknikes *Betim Ferizi Teknologji Informative *Mr. Flurim Ferizi Master I Edukates Fizike *Faton Ferizi Teknologji Informative *Dr. Orhan Shaqiri, Veterin *Prof. Rexhep Qamili, Ed. Fizike *Mr. Violeta Rexhepi, Pianiste *Prof. Shkelqim Latifi, Histori *Prof. Valon Rexhepi, Muzikë *Ecc. Arlind Behluli, Ekonomist *Mr.Ecc. Kushtrim Qamili,Ekonomist *Dr.Shpetim Qamili,Doktor i Mjekesise Veterinare(New York ,USA) *Jur i dip. Shefqet Xhelili *Ecc i dip. Blerim Imeri - Ekonomist *Ecc i dip. Betim Hyda - ekonomist *Mr. Shkumbin Qamili, Gjuhes Angleze *Dr. Selami Kurteshi, anestezist * Ing.Visar Rexhepi * Dr. Premtim Rashiti, Super specilalist i Kardiologjis, FSK * Mr. Mendurim Rashiti, M.A. Psychology of Excellence in Business and Education in LMU, Munchen, Germany<ref>http://www.psy.lmu.de/excellence/students/exc_alumni.pdf</ref>. * Qamil Qamili, Mechatronic / Elektrotechnic (Bachelor of Engineering) System-Programues * Emine Behluli Ademi, master ne pedagogji ===== Mësimdhënësit: ===== *Shaban Shabani, Drejtor *Nazim Limoni, Arsimtar *Sherif Salihu, Arsimtar *Ilmi Rexhepi, Arsimtar *Muharrem Bajrami, Arsimtar *Adem Jashari, Arsimtar *Saqip Salihu, Arsimtar *Bajram Esati, Arsimtar *Jetullah Kadriu, Arsimtar *Jahi Kadriu, Arsimtar *Mexhid Aliu, Arsimtar *Mejdi Januzi, Arsimtar *Rabit Salihu, Arsimtar *Shefket Xhemajli, Arsimtar *Fehmi Hasani, Arsimtar Jakup Bejtullahu, Arsimtar *Fahredin Rexhepi, Arsimtar *Murat Rifati, Arsimtar *Ilmije Hasani, Arsimtare *Nazmi Mustafa, Arsimtar *Hysnije Shabani-Gjinolli, Edukatore *Fekret Aliu, Arsimtar *Tefik Hasani, Arsimtar *Erduan Shabani , Arsimtar ===== Personalitete të Artit ===== *Luan Durmishi, Tenor *Rexhep Jashari, Këngëtar *Qemail Musliu, Këngëtar *Samir Aliu, Këngëtar *Arsim Rifati, Këngëtar *Enver Hyda, Poet *[[Bujar Salihu|Bujar Salihu, Poet]] *Prof. Magbule Xhemaili, Art *Prof. Arian Rexhepi, Art *[[Mr. Jeton Rexhepi, Art]] *Hamdi Shabani, Gazetar *Prof. Sami Durmishi , Gazetar == Lidhje të jashtme == *[http://www.fallingrain.com/world/KV/06/Pogragje.html vendndodhja] * [[Kalaja e Pogragjës]] [http://maps.google.ch/maps?hl=de&ie=UTF8&ll=42.432896,21.576033&spn=0.022172,0.038452&t=h&z=15] Fshati Pogragjë pamjet nga sateliti. * [http://www.pogragja.com/index.html www.pogragja.com]{{Lidhje e thyer}} [[Kategoria:Fshatra në Kosovë]] [[Kategoria:Fshatra në Komunën e Gjilanit]] {{Komuna e Gjilanit}} {{KO-gjeo-cung}} h3621dpr4g9oyqbphxvi1jv0m1y3sbd Blegtoria 0 56019 3002580 2942810 2026-06-28T03:25:45Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002580 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Cows on a farm - by Eric Dufresne.jpg|parapamje|right|250px| kultivimi i kafshëve]] '''Blegtoria''' është një nga dy degë kryesore të bujqësisë, e cila merret me kultivimin e kafshëve shtëpiake, më qëllim të përfitimit të të mirave materiale për të ushqyerit e njerëzve, lëndëve të para të ndryshme, plehut të stallës etj.. Shkenca mbi blegtorinë quhet '''[[Zooteknika]]''' e cila studion prejardhjen dhe evolucionin e kafshëve shtëpiake, mënyrat e kultivimit, rregullat e shumëzimit, të ushqyerit e drejtë të tyre, mënyrat e vlerësimit, zgjedhjen e kafshëve për riprodhim, kujdesin dhe shfrytëzimin e tyre, si dhe karakteristikat e racave, llojeve dhe linjave.<ref>{{cite book|author1=Gregory, Neville G.|author2=Grandin, Temple|title=Animal Welfare and Meat Production|url=https://books.google.com/books?id=RTeyiR0rSEwC&pg=PA1|year=2007|publisher=CABI|isbn=978-1-84593-216-9|pages=1–2|language=en}}</ref><ref name="Starrs">{{cite book|author=Starrs, Paul F.|title=Let the Cowboy Ride: Cattle Ranching in the American West|url=https://books.google.com/books?id=WHfnaQLGIx4C&pg=PA1|year=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6351-6|pages=1–2|language=en}}</ref> == Degët e blegtorisë == * [[Gjedhëtaria]] - Gjedhëtaria është disiplina më e rëndësishme e blegtorisë. Merret më kultivimin e gjedheve (lopëve, mëshqerrave, demave, viçave dhe qeve). Gjedhi si kafshë shtëpiake jep prodhime mjaftë të çmueshme, si: mishin, qumështin, lëkuren, qimet, plehun etj. Si lëmi e blegtorisë është e zhvilluar në ato vende që kanë sipërfaqe të mëdha të livadheve dhe kullotave. Gjedhëtaria, apo thënë më mirë, gjedhet mund të ndahen në tipin qumështor, tipin mishatak dhe të kombinuar mish – qumësht. Shtetet më numër më të madh të gjedheve në botë janë: India, SHBA, Kina, Argjentina etj. * [[Dhentaria]] - Delja si kafshë shtëpiake është mjaftë e rëndësishme, sepse nga ajo merren prodhime mjaftë të çmueshme për të ushqyerit e njeriut dhe veshmbathjen e tij. Delet janë kafshe të tipit ripërtypës që materiet ushqyese të marra i shndërrojnë në prodhime mjaftë të çmueshme, si qumësht, mish e lesh, si dhe prodhime sekondare mjaftë të çmueshme, lëkurë, gëzofë, pleh etj. Delet zakonisht kultivohen në ambient të hapur (kullot), në përjashtim të racave të specializuara për prodhimtari të qumështit. Në dhentari aplikohet sistemi intensiv dhe ai ekstensiv i mbarështimit. * [[Shpendaria]] - Shpendaria është disiplinë e blegtorisë e cila merret më mbarështimin e shpendëve, me qëllim të përfitimit të mishit, vezëve dhe puplave. Shpendët kryesisht kultivohen në sistemin intensiv, por nuk përjashtohet edhe mundësia e mbarështimit në sistemin ekstensiv. * [[Derrëtaria]] ose '''Derrëria''' është lëmi e blegtorisë, e cila merret më mbarështimin e derrit si kafshë shtëpiake, me qëllim të përfitimit të mishit, yndyrës, lëkurës dhe qimeve. Si lëmi më e zhvilluar është në vendet më bujqësi intensive, në përgjithësi në zonat urbane dhe afër zonave industriale ushqimore. Si lëmi është mjaftë mirë e zhvilluar në: Kinë, ShBA, Brazil, Rusi etj.. * [[Bletaria]] - merret me rritjen e bletëve me qëllim që prej tyre të përfitohet mjalti, propolisi, qumështi i bletës, dylli, etj. Me një fjalë bletaria paraqet një tërësi të dijeve dhe mjeshtërisë për rritjen e bletëve. * [[Mbarështimi i kuajve]] - Kjo lëmi merret më kultivimin e kalit si kafshë shtëpiake. Ndahet në: # Mbarështimin e kuajve për kalërim # Mbarështimin e kuajve për pesha të lehta # Mbarështimin e kuajve për pesha të rënda (tërheqje). * [[Mbarështimi i dhive]] - Lëmi i dhive merret më kultivimin e dhisë si kafshë shtëpiake dhe shfrytëzimin e tyre në përfitim të qumështit dhe mishit si prodhime primare dhe të lëkurës, qimeve e plehut, si prodhime sekondare. Si lëmi është mjaft e ngjashme dhe e përafërt më dhentarinë. Vendet më të përshtatshme për kultivimin e kësaj kafshe janë ato vende që kanë sipërfaqe më të madhe të kullotave dhe livadheve dhe burime të shumta të ujit cilësor. Shtetet me numër më të madh të dhive në botë janë: Australia, Zvicra, Argjentina, Zelanda e Re, India, Spanja etj.. * [[Akuakultura]] është kultivimi i organizmave ujorë, përfshirë peshqit, molusqet, gaforret dhe algat. Rritja përfshin një formë ndërhyrjeje (p.sh. hedhja artificiale, ushqimi, mbrojtja nga grabitqarët) në procesin e mbarështimit me qëllim të përmirësimit të prodhimit, si dhe pasurisë së një personi fizik ose juridik mbi një plantacion mbarështues. == Drejtimet == Blegtoria ndahet ne dy drejtime: * gjithëpërfshirëse dhe * intensive Blegtoria gjithëpërfshirëse nuk ka baza ushqyese të nevojshme, gjersa blegtoria intensive ka përhapje më të madhe. Ajo ka ushqim të nevojshëm dhe kujdesin e mjaftueshëm.<ref>{{cite book|title=The Shepherd's Life|url=https://archive.org/details/shepherdslifemod0000reba|last=Rebanks|first=James|year=2015|publisher=Penguin: Random House|isbn=978-0141-97936-6|page=[https://archive.org/details/shepherdslifemod0000reba/page/286 286]|language=en}}</ref><ref>{{cite book|author=Blount, W.P.|title=Intensive Livestock Farming|url=https://books.google.com/books?id=UyHLBAAAQBAJ&pg=PA360|year=2013|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-9565-0|pages=360–362|language=en}}</ref> == Shih edhe == * [[Bletaria]] * [[Bujqësia]] * [[Dhentaria]] * [[Gjedhëtaria]] * [[Shpendaria]] * [[Veterinaria]] * [[Zooteknika]] * [[Akuakultura]] * [[Peshkataria]] * [[Qumështaria]] * [[Shkenca bujqësore]] * [[Mbarështimi i dhive]] * [[Mbarështimi i kuajve]] == Literatura == * Saltini, Antonio. ''Storia delle scienze agrarie'', 4 vols, Bologna 1984–89, {{ISBN |88-206-2412-5 |88-206-2413-3 |88-206-2414-1 |88-206-2415-X}}. * Juliet Clutton-Brock. ''The walking larder. Patterns of domestication, pastoralism and predation'', Unwin Hyman, London 1988. * Juliet Clutton-Brock. ''Horse power: a history of the horse and donkey in human societies'', National history Museum publications, London 1992. * George Fleming; Guzzoni, M. ''Storia cronologica delle epizoozie dal 1409 av. Cristo sino al 1800'', in Gazzetta medico-veterinaria, I–II, Milano 1871–72. * Hall, S; Juliet Clutton-Brock. ''Two hundred years of British farm livestock'', Natural History Museum Publications, London 1988. * Janick, Jules; Noller, Carl H.; Rhyker, Charles L. ''The Cycles of Plant and Animal Nutrition'', in Food and Agriculture, Scientific American Books, San Francisco 1976. * Manger, Louis N. ''A History of the Life Sciences'', M. Dekker, New York, Basel 2002. == Referime == {{reflist|1}} == Lidhje të jashtme == * [https://masht.rks-gov.net/uploads/2015/11/blegtoria-e-pergjithshme-final-01-korrik-2013.pdf Blegtoria e përgjithshme, Niveli I, MASHT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028225843/https://masht.rks-gov.net/uploads/2015/11/blegtoria-e-pergjithshme-final-01-korrik-2013.pdf |date=28 tetor 2019 }}, Prishtinë, 2013 * [https://masht.rks-gov.net/uploads/2015/11/blegtoria-e-vecante-final-01-korrik-2013.pdf Blegtoria e veçante, Niveli II, MASHT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028225906/https://masht.rks-gov.net/uploads/2015/11/blegtoria-e-vecante-final-01-korrik-2013.pdf |date=28 tetor 2019 }}, Prishtinë, 2013. [[Kategoria:Agronomi]] [[Kategoria:Blegtori]] ai80po3xjnytcp1amign5k2r3nyz2w7 Ekonometria 0 56123 3002411 2942814 2026-06-27T21:32:48Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002411 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Dritarja e Ekonomikut}} '''Ekonometria''' është aplikimi i [[Statistika|metodave statistikore]] në të dhënat ekonomike për të dhënë përmbajtje empirike në marrëdhëniet ekonomike.<ref name="Pesaran">[[M. Hashem Pesaran]] (1987). "Econometrics," ''[[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]]'', v. 2, p. 8 [pp. 8–22]. Reprinted in J. Eatwell ''et al.'', eds. (1990). ''Econometrics: The New Palgrave'', [https://books.google.com/books?id=gBsgr7BPJsoC&dq=econometrics&printsec=find&pg=PA1=false#v=onepage&q&f=false p. 1] [pp. 1–34]. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_E000007&edition=current&q=Econometrics&topicid=&result_number=2 Abstract] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518001558/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_E000007&edition=current&q=Econometrics&topicid=&result_number=2 |date=18 May 2012 }} ([[The New Palgrave Dictionary of Economics|2008]] revision by J. Geweke, J. Horowitz, and H. P. Pesaran).</ref> Më saktësisht, është "analiza sasiore e [[Dukuria|fenomeneve]] aktuale ekonomike bazuar në zhvillimin simultan të teorisë dhe vëzhgimit, të lidhura me metodat e përshtatshme të përfundimit"<ref>[[Paul Samuelson|P. A. Samuelson]], [[Tjalling Koopmans|T. C. Koopmans]], and [[Richard Stone|J. R. N. Stone]] (1954). "Report of the Evaluative Committee for ''Econometrica''," ''Econometrica'' 22(2), p. 142. [p [https://www.jstor.org/pss/1907538 p. 141]-146], as described and cited in Pesaran (1987) above.</ref> Një tekst i hershëm i ekonomisë përshkruan ekonometrinë si duke lejuar ekonomistët "të analizojnë malet e të dhënave për nxjerrjen e marrëdhënieve të thjeshta".<ref>Paul A. Samuelson and [[William D. Nordhaus]], 2004. ''[[Economics (textbook)|Economics]]''. 18th ed., McGraw-Hill, p. 5.</ref> Përdorimi i parë i njohur i termit "ekonometri" (në formë të ngjashme) ishte nga ekonomisti polak Paweł Ciompa në vitin 1910.<ref>{{cite web|url=http://www.dziejekrakowa.pl/biogramy/index.php?id=516|title=Archived copy|accessdate=2014-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502005854/http://www.dziejekrakowa.pl/biogramy/index.php?id=516|archivedate=2 maj 2014|df=dmy-all}}</ref> [[Jan Tinbergen]] është konsideruar nga shumë njerëz si një nga etërit themelues të ekonometrisë.<ref>{{cite web|url=http://www.elsevierweekblad.nl/Economie/achtergrond/2015/10/1969---Jan-Tinbergen-Nobelprijs-economie-2700626W/?masterpageid=5573|title=1969 - Jan Tinbergen: Nobelprijs economie - Elsevierweekblad.nl|date=12 tetor 2015|website=elsevierweekblad.nl|accessdate=1 maj 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180501212351/https://www.elsevierweekblad.nl/Economie/achtergrond/2015/10/1969---Jan-Tinbergen-Nobelprijs-economie-2700626W/?masterpageid=5573|archivedate=1 maj 2018|df=dmy-all}}</ref><ref>Magnus, Jan & Mary S. Morgan (1987) ''The ET Interview: Professor J. Tinbergen'' in: 'Econometric Theory 3, 1987, 117–142.</ref><ref>Willlekens, Frans (2008) ''International Migration in Europe: Data, Models and Estimates.'' New Jersey. John Wiley & Sons: 117.</ref> [[Ragnar Frisch]] është kredituar me lidhjen e termit në kuptimin në të cilin përdoret sot.<ref>• H. P. Pesaran (1990), "Econometrics," ''Econometrics: The New Palgrave'', [https://books.google.com/books?id=gBsgr7BPJsoC&dq=econometrics&printsec=find&pg=PA2=false#v=onepage&q&f=false p. 2], citing Ragnar Frisch (1936), "A Note on the Term 'Econometrics'," ''Econometrica'', 4(1), p. 95.<br />&nbsp;&nbsp; • Aris Spanos (2008), "statistics and economics," ''[[The New Palgrave Dictionary of Economics]]'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_S000502&edition=current&q=statistics&topicid=&result_number=1 Abstract.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518001702/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_S000502&edition=current&q=statistics&topicid=&result_number=1 |date=18 May 2012 }}</ref> Një mjet themelor për ekonometrinë është modeli i shumëfishtë i regresionit linear.<ref name="Greene Econometrics – multiple linear regression model" /> Teoria e ekonometrike përdor teoritë statistikore dhe statistikat matematikore për të vlerësuar dhe zhvilluar metoda ekonometrike.<ref name="Greene Econometrics – mathematical statistics and statistical theory">{{cite book|author=Greene, William|title=Econometric Analysis|url=https://archive.org/details/econometricanaly0000gree_a4v1|date=2012|publisher=Pearson Education|isbn=9780273753568|pages=[https://archive.org/details/econometricanaly0000gree_a4v1/page/34 34], 41–42|edition=7th}}</ref><ref name="Wooldridge Econometrics – mathematical statistics">{{cite book|author=Wooldridge, Jeffrey|title=Introductory Econometrics: A Modern Approach|url=https://archive.org/details/introductoryecon00wool_406|language=en|date=2012|publisher=South-Western Cengage Learning|isbn=9781111531041|page=[https://archive.org/details/introductoryecon00wool_406/page/n2 2]|edition=5th|chapter=Chapter 1: The Nature of Econometrics and Economic Data}}</ref> Ekonometristët përpiqen të gjejnë vlerësues që kanë vetitë e dëshiruara statistikore, duke përfshirë parrezikshmërinë, efikasitetin dhe qëndrueshmërinë. Ekonometria e aplikuar përdor econometrinë teorike dhe të dhënat e botës reale për vlerësimin e teorive ekonomike, zhvillimin e modeleve ekonometrike, analizimin e historisë ekonomike dhe parashikimin. == Modele themelore: regresioni linear == Një mjet themelor për ekonometrikë është modeli i [[Regresioni linear|shumëfishtë i regresionit linear]].<ref name="Greene Econometrics – multiple linear regression model" /> Në ekonometrinë moderne përdoren shpesh mjete të tjera statistikore, por regresioni linear është ende pika më e përdorur për analizën.<ref name="Greene Econometrics – multiple linear regression model">{{cite book|author=Greene, William|title=Econometric Analysis|url=https://archive.org/details/econometricanaly0000gree_a4v1|date=2012|publisher=Pearson Education|isbn=9780273753568|pages=[https://archive.org/details/econometricanaly0000gree_a4v1/page/47 47]–48|edition=7th|chapter=Chapter 1: Econometrics|quote=Ultimately, all of these will require a common set of tools, including, for example, the multiple regression model, the use of moment conditions for estimation, instrumental variables (IV) and maximum likelihood estimation. With that in mind, the organization of this book is as follows: The first half of the text develops fundamental results that are common to all the applications. The concept of multiple regression and the linear regression model in particular constitutes the underlying platform of most modeling, even if the linear model itself is not ultimately used as the empirical specification.}}</ref> Përllogaritja e një regresioni linear në dy variabla mund të vizualizohet si një linjë e përshtatur përmes pikave të të dhënave që përfaqësojnë vlerat e çiftëzuara të variablave të pavarur dhe të varur. [[Skeda:Okuns law differences 1948 to mid 2011.png|thumb|right|Ligji Okun përfaqëson marrëdhënien midis rritjes së PBB-së dhe shkallës së papunësisë. Linja e pajisur është gjetur duke përdorur analizën e regresionit.]] Për shembull, merrni parasysh [[Ligji i Okunit|ligjin e Okunit]], që lidhet me rritjen e PBB-së me normën e papunësisë. Kjo marrëdhënie është e përfaqësuar në një regres linear ku ndryshimi në normën e papunësisë (<math>\Delta\ \text{Papunsia}</math>) është një funksion i një përgjimi (<math> \beta_0 </math>), një vlerë e dhënë e rritjes së PBB-së shumëzuar me një koeficient të pjerrësisë <math> \beta_1 </math> dhe nje term i gabuar, <math>\varepsilon</math>: :<math> \Delta\ \text {Papunsia}= \beta_0 + \beta_1\text{Rritje}+ \varepsilon. </math> Parametrat e panjohur <math> \beta_0 </math> dhe <math> \beta_1 </math> mund të vlerësohen. Këtu <math> \beta_1 </math> vlerësohet të jetë −1.77 dhe <math> \beta_0 </math> vlerësohet të jetë 0.83. Kjo do të thotë se nëse rritja e PBB-së rritet me një pikë përqindje, norma e papunësisë do të parashikohet të bjerë me 1.77 pikë. Modeli pastaj mund të testohet për rëndësinë statistikore nëse një zmadhim apo ngritje e rritjes është e lidhur me një rënie të papunësisë, siç tek hipoteza. Nëse vlerësimi i <math> \beta_1 </math> nuk janë dukshëm të ndryshme nga 0, testi do të dështonte për të gjetur prova se ndryshimet në normën e rritjes dhe normën e papunësisë ishin të lidhura. Mospërputhja në një parashikim të variablës së varur (papunësia) në funksion të variablave të pavarura (Rritja e PBB-së) është dhënë në shifrat [[sheshet me polinomi më të vogla]]. ==Teoria== {{see also|Teoria e vlerësimit}} Teoria e ekonometrike përdor [[Teoria e statistikave|teoritë statistikore]] dhe [[statistikat matematikore]] për të vlerësuar dhe zhvilluar metoda ekonometrike.<ref name="Greene Econometrics – mathematical statistics and statistical theory" /><ref name="Wooldridge Econometrics – mathematical statistics" /> Ekonometristët përpiqen të gjejnë [[vlerësues]] që kanë vetitë e dëshiruara statistikore, duke përfshirë [[Paragjykimi i një vlerësuesi|parrezikshmërinë]], [[Efikasiteti (statistikë)|efikasitetin]] dhe [[Vlerësues i qëndrueshëm|qëndrueshmërinë]]. Një vlerësues është i paanshëm nëse vlera e pritshme e tij është vlera e vërtetë e parametrit; është konsistente nëse konvergon me vlerën e vërtetë kur madhësia e mostrës bëhet më e madhe dhe është efikase nëse vlerësuesi ka gabim më të ulët standard se vlerësuesit e tjerë të paanshëm për një madhësi të caktuar të mostrës.Sheshet e zakonshme më të vogla (OLS)shpesh përdoret për vlerësim pasi që siguron BLUE ose "vlerësuesin më të mirë linear të paanshëm" (ku "mirë" do të thotë vlerësuesi më efikas dhe i paanshëm) duke pasur parasysh supozimet Gauss-Markov. Kur këto supozime shkelen ose pronat e tjera statistikore janë të dëshiruara, përdoren teknika të tjera të vlerësimit siç janë ''vlerësimi maksimal i gjasave'', ''metoda e përgjithshme e momenteve'' ose ''sheshe të përgjithshme më të vogla''. Vlerësuesit që përfshijnë bindjet e mëparshme mbrohen nga ata që favorizojnë statistikat bayesiane mbi qasjet tradicionale, klasike apo "frekuentuese". ==Metodat== ''Ekonometria e aplikuar'' përdor ekonometrinë teorike dhe të dhënat e botës reale për vlerësimin e teorive ekonomike, zhvillimin e modeleve ekonometrike, analizimin e historisë ekonomike dhe parashikimin.<ref>[[Clive Granger]] (2008). "forecasting," ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_F000161&edition=current&q=forecast&topicid=&result_number=7 Abstract.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518001935/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_F000161&edition=current&q=forecast&topicid=&result_number=7 |date=18 May 2012 }}</ref> Ekonometria mund të përdorë modele standarde statistikore për të studiuar çështjet ekonomike, por më së shpeshti ato janë me të dhëna observuese, sesa në [[Eksperimenti|eksperimente të kontrolluara]].<ref name="Introductory_econometrics">{{cite book|last=Wooldridge|first=Jeffrey|date=2013|title=Introductory Econometrics, A modern approach|url=https://archive.org/details/introductoryecon0000wool_b1v8|language=en|publisher=South-Western, Cengage learning|isbn=978-1-111-53104-1}}</ref> Në këtë, dizenjimi i studimeve vëzhguese në ekonometrikë është i ngjashëm me hartimin e studimeve në disiplina të tjera vëzhguese, si astronomi, epidemiologji, sociologji dhe shkencë politike. Analiza e të dhënave nga një studim vëzhgimor udhëhiqet nga protokolli i studimit, edhe pse analiza e të dhënave eksploruese mund të jetë e dobishme për gjenerimin e hipotezave të reja.<ref>[[Herman Wold|Herman O. Wold]] (1969). "Econometrics as Pioneering in Nonexperimental Model Building," ''Econometrica'', 37(3), pp. [https://www.jstor.org/pss/1912787 369]-381.</ref> Ekonomia shpesh analizon sistemet e ekuacioneve dhe pabarazive, të tilla si [[Oferta dhe Kërkesa|oferta dhe kërkesa]] hipotetizohen të jenë në ekuilibër.Rrjedhimisht, fusha e ekonometrike ka zhvilluar metoda për identifikimin dhe vlerësimin e modeleve të ekuacionit të njëkohshëm. Këto metoda janë analoge me metodat e përdorura në fusha të tjera të shkencës, të tilla si fusha e [[Identifikimi i sistemit|identifikimit të sistemit]] në [[Analiza e sistemeve|analizën e sistemeve]] dhe [[Automatika|teoria e kontrollit]]. Metoda të tilla mund t'u lejojnë hulumtuesve të vlerësojnë modelet dhe të hetojnë pasojat e tyre empirike pa manipuluar drejtpërdrejt me sistemin. Një nga metodat themelore statistikore të përdorura nga ekonometristë është analiza e regresionit.<ref>For an overview of a linear implementation of this framework, see [[linear regression]].</ref> Metodat e regresionit janë të rëndësishme në ekonometrikë, sepse ekonomistët zakonisht nuk mund të përdorin eksperimente të kontrolluara. Ekonometristët shpesh kërkojnë eksperimente natyrore ndriçuese në mungesë të provave nga eksperimentet e kontrolluara.Të dhënat vëzhguese mund të jenë subjekt i anshmërisë së lënë jashtë variablave dhe një listë e problemeve të tjera që duhet të adresohen duke përdorur analizën shkakësore të modeleve të njëkohshme të ekuacionit.<ref>Edward E. Leamer (2008). "specification problems in econometrics," ''The New Palgrave Dictionary of Economics''. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_S000200&edition=current&q=Specification%20problems%20in%20econometrics&topicid=&result_number=1 Abstract.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923231333/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_S000200&edition=current&q=Specification%20problems%20in%20econometrics&topicid=&result_number=1 |date=23 September 2015 }}</ref> Përveç eksperimenteve natyrore, metoda pothuajse eksperimentale janë përdorur gjithnjë e më shumë nga ekonometristë që nga viti 1980, me qëllim identifikimin e besueshëm të efekteve shkakësore.<ref>{{cite journal|last1=Angrist|first1=Joshua D|last2=Pischke|first2=Jörn-Steffen|title=The Credibility Revolution in Empirical Economics: How Better Research Design is Taking the Con out of Econometrics|journal=Journal of Economic Perspectives|date=maj 2010|volume=24|issue=2|pages=3–30|doi=10.1257/jep.24.2.3|url=https://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.24.2.3|issn=0895-3309}}</ref> ==Shembuj== Një shembull i thjeshtë i një marrëdhënieje në ekonometrikë nga fusha e ekonomisë së punës është: :<math> \ln(\text{paga}) = \beta_0 + \beta_1 (\text{vitet e edukimit}) + \varepsilon. </math> Ky shembull supozon që logaritmi natyror i pagës së një personi është një funksion linear i numrit të viteve të arsimimit që ka fituar personi. Parametri <math>\beta_1</math> mat rritjen në logun natyror të pagës që i atribuohet një viti më shumë të arsimit. Termi <math>\varepsilon</math> është një ndryshore e rastit që përfaqëson të gjithë faktorët e tjerë që mund të kenë ndikim të drejtpërdrejtë në pagë. Qëllimi ekonometrik është vlerësimi i parametrave, <math>\beta_0 \mbox{dhe }\beta_1 </math> sipas supozimeve të veçanta rreth ndryshores së rastit <math>\varepsilon</math>. Për shembull, nëse <math>\varepsilon</math> është i pakorreluar me vitet e arsimit, atëherë ekuacioni mund të vlerësohet me sheshe të zakonshme më të vogla. Nëse hulumtuesi mund t'i caktojë në mënyrë të rastësishme njerëzit në nivele të ndryshme të arsimit, grupi i të dhënave i krijuar në këtë mënyrë do të lejonte vlerësimin e efektit të ndryshimeve në vitet e arsimit në paga. Në realitet, këto eksperimente nuk mund të kryhen. Në vend të kësaj, ekonomisti vëzhgon vitet e arsimimit dhe pagat e paguara për njerëzit që ndryshojnë në shumë dimensione. Duke pasur parasysh këtë lloj të dhënash, koeficienti i vlerësuar në Vitet e Arsimit në ekuacionin e mësipërm reflekton si efektin e arsimit në paga dhe efektin e variablave të tjerë në paga, nëse këto variabla të tjerë lidhen me arsimin. Për shembull, njerëzit e lindur në vende të caktuara mund të kenë paga më të larta dhe nivele më të larta të arsimit. Përveç nëse ekonometristi kontrollon për vendin e lindjes në ekuacionin e mësipërm, efekti i vendlindjes në paga mund t'i atribuohet në mënyrë të gabuar efektit të arsimit në paga. Mënyra më e qartë për të kontrolluar për vendlindjen është të përfshijë një matje të efektit të vendlindjes në ekuacionin e mësipërm. Përjashtimi i vendit të lindjes, së bashku me supozimin se <math>\epsilon</math> është i pakorreluar me arsimin prodhon një model të gabuar. Një tjetër teknikë është që të përfshijë në grupin e ekuacionit shtesë të covariates të matur të cilat nuk janë variabla instrumentale, por e bëjnë <math>\beta_1</math>të identifikueshme.<ref name="pearl00">{{cite book|first=Judea|last=Pearl|year=2000|title=Causality: Model, Reasoning, and Inference|url=https://archive.org/details/causalitymodelsr0000pear|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521773628}}</ref> Një pasqyrë e metodave ekonometrike të përdorura për të studiuar këtë problem u siguruan nga David Card (1999).<ref name="Card:00">{{cite book|first=David|last=Card|year=1999|chapter=The Causal Effect of Education on Earning|editor-last=Ashenfelter|editor-first=O.|editor2-last=Card|editor2-first=D.|title=Handbook of Labor Economics|url=https://archive.org/details/handbooklaboreco00dcar_656|language=en|location=Amsterdam|publisher=Elsevier|pages=[https://archive.org/details/handbooklaboreco00dcar_656/page/n527 1801]–1863|isbn=0444822895}}</ref> == Kufizimet dhe kritikat == Ashtu si format e tjera të analizës statistikore, modelet ekonometrike të specifikuara keq mund të tregojnë një marrëdhënie të çrregullt ku dy variabla janë të ndërlidhura, por jo të lidhura ngushtë. Në një studim të përdorimit të ekonometrisë në revistat kryesore të ekonomisë, [[Deirdre McCloskey|McCloskey]] arriti në përfundimin se disa ekonomistë raportojnë p-vlerat (duke ndjekur traditën Fisheriane të testeve të rëndësisë së hipotezave null-pikë) dhe neglizhojnë shqetësimet e gabimeve të tipit II; disa ekonomistë dështojnë të raportojnë vlerësimet e madhësisë së efekteve (përveç rëndësisë statistikore) dhe të diskutojnë rëndësinë e tyre ekonomike. Ajo gjithashtu argumenton se disa ekonomistë gjithashtu dështojnë të përdorin arsyetimin ekonomik për përzgjedhjen e modeleve, veçanërisht për të vendosur se cilat ndryshore duhet të përfshihen në një regres.<ref>{{cite journal|title=The Loss Function has been mislaid: the Rhetoric of Significance Tests|last=McCloskey|journal=American Economic Review|date=maj 1985|volume=75|issue=2}}</ref><ref>[[Stephen Ziliak|Stephen T. Ziliak]] and [[Deirdre McCloskey|Deirdre N. McCloskey]] (2004). "Size Matters: The Standard Error of Regressions in the ''American Economic Review''," ''Journal of Socio-economics'', 33(5), pp. [http://faculty.roosevelt.edu/Ziliak/doc/Size%20Matters%20Journal%20of%20Socio-Economics%20Ziliak%20and%20McCloskey.pdf 527-46] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100625163446/http://faculty.roosevelt.edu/Ziliak/doc/Size%20Matters%20Journal%20of%20Socio-Economics%20Ziliak%20and%20McCloskey.pdf |date=25 qershor 2010 }} (press '''+''').</ref> Në disa raste, variablat ekonomike nuk mund të manipulohen eksperimentalisht si tretmanë të caktuar rastësisht në subjekte.<ref>{{cite journal|last=Leamer|first=Edward|title=Let's Take the Con out of Econometrics|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_1983-03_73_1/page/34|language=en|journal=American Economic Review|date=mars 1983|volume=73|issue=1|page=34|jstor=1803924}}</ref> Në raste të tilla, ekonomistët mbështeten në studimet vëzhguese, shpesh duke përdorur grupe të dhënash me shumë variante të fuqishme të shoqëruara, duke rezultuar në një numër të madh modelesh me aftësi shpjeguese të ngjashme, por covariate të ndryshme dhe vlerësime të regresionit. Sa i përket shumësisë së modeleve të përputhshme me të dhënat e vëzhgimit, Edward Leamer kërkoi që "profesionistët ... duhet të mbajnë besimin derisa të arrihet një konkluzion që të jetë mjaft i pandjeshëm ndaj zgjedhjes së supozimeve".<ref>{{cite journal|last=Leamer|first=Edward|title=Let's Take the Con out of Econometrics|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_1983-03_73_1/page/43|language=en|journal=American Economic Review|date=mars 1983|volume=73|issue=1|page=43|jstor=1803924}}</ref> == Referime == <references /> [[Kategoria:Ekonometri]] [[Kategoria:Shkenca formale]] lknfz2dool9xr34vivc547hctd80sao Finiqi 0 56215 3002678 2988910 2026-06-28T09:14:59Z Deshmitari1872 189684 Rishkrova artikullin me histori, administratë, turizëm, popullsi dhe referime të përditësuara. 3002678 wikitext text/x-wiki '''Finiqi''' është një vendbanim dhe njësi administrative në [[Bashkia Finiq|Bashkinë Finiq]], në [[Qarku i Vlorës|Qarkun e Vlorës]], në jug të [[Shqipëria|Shqipërisë]]. Ai ndodhet në zonën e brendshme të [[Saranda|Sarandës]], pranë fushës së Vurgut dhe hapësirës ndërmjet Sarandës e [[Delvina|Delvinës]]. Finiqi njihet sidomos për qytetin antik të '''Foinikes''' ose '''Phoinike''' ([[Gjuha greke|greqisht]]: Φοινίκη), një nga qendrat më të rëndësishme të [[Epiri|Epirit]] në antikitet.<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref><ref>[https://akt.gov.al/en/trashegimia/parku-arkeologjik-i-finiqit/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Archaeological Park of Finiq''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në ndarjen e sotme administrative, Finiqi është pjesë e Bashkisë Finiq. Bashkia u krijua pas reformës administrativo-territoriale nga bashkimi i ish-komunave Finiq, Aliko, Dhivër, Livadhja dhe Mesopotam.<ref>[https://qeverisjavendore.gov.al/wp-content/uploads/2024/08/Ligj-115_2014-Per-ndarjen-administrativo-territoriale-te-njesive-te-qeverisjes-vendore-ne-RSH.pdf Ligj nr. 115/2014, ''Për ndarjen administrativo-territoriale të njësive të qeverisjes vendore në Republikën e Shqipërisë''], parë më 28 qershor 2026.</ref><ref>[https://bfiniq.gov.al/ Bashkia Finiq – Faqja zyrtare], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Emri == Emri '''Finiq''' lidhet me emrin e qytetit antik '''Foinike''' ose '''Phoinike'''. Në burimet historike dhe arkeologjike përdoren forma të ndryshme të emrit, si ''Phoinike'', ''Phoenice'' dhe ''Foinike''.<ref>[https://akt.gov.al/en/trashegimia/parku-arkeologjik-i-finiqit/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Archaeological Park of Finiq''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Gjeografia == Finiqi ndodhet në jug të Shqipërisë, në hinterlandin e Sarandës, jo larg bregdetit të [[Deti Jon|Detit Jon]]. Zona përreth përfshin hapësira fushore, kodrinore dhe luginore, me lidhje natyrore me [[Lumi Bistrica|Bistricën]], fushën e Vurgut dhe zonën e Delvinës. Parku arkeologjik i Finiqit ndodhet pranë vendbanimit të sotëm dhe ofron pamje panoramike mbi fushën e Vrinës dhe luginën e Bistricës.<ref>[https://akt.gov.al/en/trashegimia/parku-arkeologjik-i-finiqit/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Archaeological Park of Finiq''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Administrata == Finiqi është një nga pesë njësitë administrative të Bashkisë Finiq. Bashkia përbëhet nga njësitë administrative Finiq, Aliko, Dhivër, Livadhja dhe Mesopotam, dhe përfshin gjithsej 58 fshatra.<ref>[https://bfiniq.gov.al/ Bashkia Finiq – Faqja zyrtare], parë më 28 qershor 2026.</ref> Sipas faqes zyrtare të Bashkisë Finiq, kryetar i bashkisë është '''Romeo Çakuli'''.<ref>[https://bfiniq.gov.al/kryetari-i-bashkise/?lang=en Bashkia Finiq – ''Kryetari i Bashkisë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Historia == === Antikiteti === Finiqi i sotëm lidhet me qytetin antik të Foinikes. Sipas Universitetit të Bolonjës, Foinike ndodhej në Kaoninë antike, në pjesën veriore të Epirit, rreth 8 km nga Saranda e sotme.<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në periudhën helenistike, Foinike u zhvillua si qendër politike, ekonomike dhe kulturore e rajonit. Burime turistike dhe arkeologjike e përshkruajnë atë si një nga qendrat kryesore të Epirit dhe si kryeqendër të Kaonëve.<ref>[https://akt.gov.al/en/trashegimia/parku-arkeologjik-i-finiqit/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Archaeological Park of Finiq''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në vitin 205 p.e.s. në Foinike u nënshkrua [[Traktati i Foinikes]], marrëveshje paqeje ndërmjet [[Republika Romake|Republikës Romake]] dhe [[Filipi V i Maqedonisë|Filipit V të Maqedonisë]], në përfundim të [[Lufta e Parë Maqedonase|Luftës së Parë Maqedonase]].<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> === Periudha romake, bizantine dhe mesjetare === Qyteti antik vazhdoi të kishte rëndësi edhe në periudhat e mëvonshme. Në zonën arkeologjike janë identifikuar gjurmë të ndërtimeve publike, banesave, fortifikimeve dhe objekteve të kultit. Elementet paleokristiane dhe bizantine dëshmojnë vazhdimësinë e jetës qytetare dhe fetare në këtë hapësirë.<ref>[https://akt.gov.al/en/trashegimia/parku-arkeologjik-i-finiqit/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Archaeological Park of Finiq''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në rrethinën e Finiqit ndodhet edhe Manastiri i Shën Kollit në Mesopotam, një monument i rëndësishëm i trashëgimisë bizantine në jug të Shqipërisë. Sipas Agjencisë Kombëtare të Turizmit, manastiri ndodhet në jug të fshatit Mesopotam, mbi një kodër të vogël ndërmjet dy shtretërve të lumit Bistrica.<ref>[https://akt.gov.al/atraksionet/manastiri-i-shen-kollit-mesopotam/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Manastiri i Shën Kollit (Mesopotam)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> === Periudha moderne === Pas ndryshimeve administrative në Shqipëri, Finiqi ishte për një kohë pjesë e ish-rrethit të Delvinës. Me reformën administrativo-territoriale të vitit 2014 dhe zbatimin e saj në zgjedhjet vendore të vitit 2015, Finiqi u bë pjesë e Bashkisë Finiq, së bashku me Alikon, Dhivrin, Livadhjanë dhe Mesopotamin.<ref>[https://qeverisjavendore.gov.al/wp-content/uploads/2024/08/Ligj-115_2014-Per-ndarjen-administrativo-territoriale-te-njesive-te-qeverisjes-vendore-ne-RSH.pdf Ligj nr. 115/2014, ''Për ndarjen administrativo-territoriale të njësive të qeverisjes vendore në Republikën e Shqipërisë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Parku Arkeologjik i Finiqit == '''Parku Arkeologjik i Finiqit''' është atraksioni kryesor historik dhe turistik i zonës. Ai përfshin rrënojat e qytetit antik të Foinikes. Në park gjenden gjurmë të mureve fortifikuese, akropolit, agorasë, teatrit antik, ndërtesave të banimit, tempujve dhe objekteve të tjera që tregojnë organizimin urban të qytetit.<ref>[https://akt.gov.al/en/trashegimia/parku-arkeologjik-i-finiqit/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Archaeological Park of Finiq''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Gërmimet arkeologjike në Foinike lidhen me misionet arkeologjike shqiptare dhe të huaja. Një rol të rëndësishëm në studimin e sitit ka pasur misioni i Universitetit të Bolonjës, në bashkëpunim me institucionet shqiptare të arkeologjisë.<ref>[https://magazine.unibo.it/en/articles/ancient-phoinike-albania-continues-to-unveil-itself-thanks-to-the-university-of-bologna Università di Bologna Magazine – ''Ancient Phoinike (Albania) Continues to Unveil Itself''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Turizmi dhe vendet me interes == Finiqi dhe rrethina e tij kanë rëndësi për turizmin kulturor, historik dhe natyror. Pozicioni pranë Sarandës e bën zonën pjesë të itinerareve turistike të Shqipërisë së Jugut, sidomos për vizitorët që kërkojnë vende arkeologjike, monumente kishtare dhe peizazhe natyrore. Ndër vendet kryesore me interes janë: * '''Parku Arkeologjik i Finiqit''', me rrënojat e qytetit antik të Foinikes; * '''Manastiri i Shën Kollit në Mesopotam''', një monument i rëndësishëm bizantin; * '''Burimet e Bistricës''' ose '''Syri i Kaltër''', të cilat ndodhen rreth 14 km nga qyteti antik i Finiqit sipas faqes së Bashkisë Finiq; * monumente dhe kisha të tjera në fshatrat e Bashkisë Finiq, si Kostar, Dhivër, Leshnicë, Malçan, Sopik dhe Theollogo; * zona natyrore si Lugina e Bistricës, Gryka e Leshnicës dhe burimet e Navaricës.<ref>[https://bfiniq.gov.al/pika-turistike/ Bashkia Finiq – ''Pika turistike''], parë më 28 qershor 2026.</ref><ref>[https://bfiniq.gov.al/burimet-e-bistrices-syri-i-kalter/ Bashkia Finiq – ''Burimet e Bistricës (Syri i Kaltër)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Për shkak të afërsisë me Sarandën, Finiqi shërben si një destinacion i përshtatshëm për turizëm ditor nga bregdeti drejt zonave të brendshme historike dhe natyrore të jugut të Shqipërisë. == Popullsia == Sipas [[INSTAT|Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023]], Bashkia Finiq kishte 11.413 banorë, ndërsa njësia administrative Finiq kishte 2.693 banorë.<ref>[https://www.instat.gov.al/media/14325/cens-2023-vlora.pdf INSTAT – ''Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: Qarku Vlorë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Ekonomia == Ekonomia lokale lidhet kryesisht me bujqësinë, shërbimet, aktivitetet e vogla tregtare dhe turizmin kulturor. Rëndësia e Parkut Arkeologjik të Finiqit, afërsia me Sarandën dhe prania e monumenteve historike në zonë e bëjnë turizmin një sektor me potencial zhvillimi për vendbanimin dhe bashkinë. == Shih edhe == * [[Bashkia Finiq]] * [[Saranda]] * [[Delvina]] * [[Epiri]] * [[Kaonët]] * [[Traktati i Foinikes]] * [[Syri i Kaltër]] * [[Kisha e Manastirit të Shën Kollit (Mesopotam)]] == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://bfiniq.gov.al/ Faqja zyrtare e Bashkisë Finiq] * [https://akt.gov.al/en/trashegimia/parku-arkeologjik-i-finiqit/ Parku Arkeologjik i Finiqit – Agjencia Kombëtare e Turizmit] * [https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Misioni arkeologjik në Foinike – Universiteti i Bolonjës] [[Kategoria:Fshatra në qarkun e Vlorës]] [[Kategoria:Bashkia Finiq]] [[Kategoria:Vendbanime në Shqipëri]] [[Kategoria:Vende arkeologjike në Shqipëri]] ``` oajt72sabjd6dez7la77mp7l6meuv3m Kisha Bizantine Italo-Arbëreshe 0 57144 3002498 2633107 2026-06-28T01:06:28Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 1) #IABot (v2.0.9.5 3002498 wikitext text/x-wiki '''Kisha Bizantine Italo-Arbëreshe''', thënë më thjeshtësisht '''Kisha Greko-Katolike Arbëreshe'''<ref>[https://books.google.it/books?id=E-1gDwAAQBAJ&pg=PT256&lpg=PT256&dq=vescovi+ordinanti+per+gli+albanesi+di+calabria&source=bl&ots=bEpVTrZxHK&sig=ACfU3U3Jtr3h4LU8NHrmY7r3kC0xs9-32g&hl=it&sa=X&ved=2ahUKEwiKj_2IzfXnAhXIw6YKHQGpCKAQ6AEwAnoECAkQAQ#v=onepage&q=vescovi%20ordinanti%20per%20gli%20albanesi%20di%20calabria&f=false Alberto Elli, ''Breve storia delle Chiese cattoliche orientali'' (II Ed.).]</ref> dhe e njohur si '''Kisha Italo-Shqipëtare'''<ref>[https://www.vaticannews.va/sq/kisha/news/2020-01/ne-kishen-e-arberesheve-ne-rome-papa-benedikti-xiv-dhe-kisha-it.html ''Në kishën e arbëreshëve në Romë: Papa Benedikti XIV dhe Kisha Italo-shqiptare'', në vaticannews]</ref> (në [[Gjuha latine|latinisht]]: ''Ecclesia Italo-Albanica''; në [[Gjuha italiane|italisht]]: ''Chiesa Italo-Albanese''<ref>[http://atlasofchurch.altervista.org/chiesacattolica/chiesecattolicheorientali/italoalbanesi.htm Chiese Cattoliche Orientali, ''Chiesa Italo-Albanese'', në atlasofchurch.altervista.org]</ref>), është një nga 23 kishat katolike lindore të cilat, së bashku me kishën latine, përbëjnë [[Kisha Katolike Romake|kishën katolike romake]]. Është një [[Kisha|kishë]] e veçantë që është autonome (''sui juris'') në kungim me Ipeshkvit të [[Roma|Romës]], që ruan strukturën, disiplinën, [[Liturgjia hyjnore në kishën ortodokse|liturgji]]n dhe traditen bizantine, si e praktikuar nga [[Kisha Ortodokse Lindore]] dhe Kishat katolike të lindjës. Anëtarët e saj janë një grup komunitetesh shqiptarë ([[arbëreshët]]) historikisht të vendosur nga shekulli i pesëmbëdhjetë në [[Italia|Italinë]] e jugut<ref>Anëtarët e Kishës janë pasardhës të shqiptarëve të mërguar që ikën në Itali nga shekullin XV nën presionin e persekutimeve turke në Shqipëri dhe në territoret e banuara nga shqiptarët në Ballkan në përgjithësi dhe në More (Peloponez).</ref> ([[Abruco]], [[Apulia]], [[Bazilikata]], [[Molize]], [[Kalabria]]), [[Sicilia|Siçilia]]. Në Italinë qendrore ata janë të pranishme vetëm në Abacinë territoriale të Grotaferratës (RM), në rajonin e Lacios. Gjuhët liturgjike të Kishës Arbëreshe janë: greqishtja e vjetër, e përdorur tradicionalisht si gjuhë kishtare e botës së krishterë të Lindjes, dhe arbërishtja, gjuha amtare e besimtarëve arbëreshë. Popullsia shqiptare e Italisë ka ruajtur deri më sot gjuhën, ritet fetare dhe zakonet e origjinës së tyre. Kjo Kishë ruan trashëgiminë, traditën etnike, kulturore dhe fetare të popullit arbëresh. Edhe se është një Kishë e veçant, me historinë e vet, nuk ka një primat ose një metropoli kishtare, por dy peshkopë dhe një arkimandrit. Aktualisht peshkopi i Ungrës është Imzot [[Donato Oliverio]]; Eparkia e Horës së Arbëreshëvet (është administratori apostolik Imzot [[Giorgio Demetrio Gallaro]]) dhe Monastiri i Grotaferratës (është administratori apostolik Imzot [[Marcello Semeraro]]) janë tani të zbrazëta dhe presin një peshkop dhe një arkimandrit të ri. [[Skeda:La_Cattedrale_di_Lungro_costruita_nel_1721.jpeg|parapamje|upright=0.6|Kryekisha e [[Ungra|Ungrës]] ([[Kalabria]])]] == Emri == Riti bizantin u soll në Itali në shekullin e 15-të nga të mërguarit arbëreshë të arratisur nga Arbëria, dikur emri i Shqipërisë, Epiri dhe [[Morea|Moresë]] (Peloponezi sot) për shkak të persekutimit nga [[turqit]]-[[Perandoria Osmane|osmanë]] të besimit [[myslyman]]. Italia tashmë i kishte njohur ritet e krishtera lindore në shekujt e mëparshëm, por ato që nga ajo kohë ishin zhdukur. Arbëreshët, ortodoksë të bashkuar me Romën me Këshillin e Ferrara-Firences, sollën me vete gjuhë, [[Zakoni|zakone]] dhe besimin, duke mbajtur xhelozisht ritin bizantin dhe duke u lidhur natyrshëm midis Lindjes dhe Perëndimit (shih misionet arbëreshe në Shqipëri në 1690-1769, kontaktet me Ohrin, artin bizantin kretan dhe misionet e reja të rikristianizimit të Shqipërisë së Jugut në 1900<ref>[https://books.google.com/books?id=y2EPFRL-XJQC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=chiesa+italo+albanese&source=bl&ots=jfPjLZ_M-r&sig=z45vRAN4CwH_8REPcD3JHg3GnbI&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwijuJrDqOvUAhVMJ8AKHZ-MASs4MhDoAQhJMAk#v=onepage&q=chiesa%20italo%20albanese&f=false Ines Angjeli Murzak, ''Returning Home to Rome: The Basilian Monks of Grottaferrata in Albania'', Grottaferrata 2009.]</ref>). Kisha Katolike Italo-Shqiptare karakterizohet nga një grup etnik specifik: shqiptarët e Italisë, Arbëreshë ose Italo-Albanesi. I vetmi vend ku riti bizantin mbeti në Itali ishte Manastiri i Grottaferrata, një fondacion italo-greke, i cili ishte latinizuar në mënyrë të qëndrueshme gjatë shekujve. Arbëreshët e Siçilisë dhe Kalabrisë, nga 1800 deri më sot, po e rikthejnë Manastirin në jetë, ku shumica e murgjve, abatëve dhe studentëve të tij ishin dhe janë arbëreshë, duke filluar dhe vazhduar të e lulëzojnë edhe një herë. Emri "grek" i referohet ritit bizantin (quajtur "riti grek" ose "greko"-bizantin, në krahasim me ritin romak-"latin") dhe jo një përbërësi etnik<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Italo-Greeks Herbermann, Charles, ed. (1913). ''Italo-Greeks? No, Italo-Albanians''. Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company.]</ref>. Kisha mund të jetë e njohur edhe, në të mirën dhe në të keqen e qëllimit, si "Kisha Greko-Katolike Arbëreshe", "Kisha italo-greke" ose "italo-bizantine". == Struktura == [[Skeda:Klisha_e_Shën_Mitrit_Dëshmor.jpg|parapamje|upright=0.6|Kryekisha e [[Hora e Arbëreshëvet|Horës së Arbëreshëvet]] ([[Siçili]])]] [[Skeda:Grottaferrata-abbazia01.jpg|parapamje|upright=0.6|Manastiri basilian i Grotaferratës në [[Roma|Romë]] ([[Lacio]]), të cilët murgjit vijnë per pjesen me te madhe nga komunitetet arbëreshe.]] Ka tre juridiksione kishtare, dy Eparki dhe një Manastir, në kuadrin e Kishës së Romës, që përbëjnë Kishën Bizantine Italo-Shqiptare: *[[Eparkia e Ungrës]] në Kosencë për arbëreshët e Kalabrisë dhe [[Italia|Italisë]] (themeluar më 13 shkurt [[1919]], me peshkopëve për arbëreshët e ritit greko-bizantin të Kalabrisë duke filluar nga viti [[1732]]); *[[Eparkia e Horës së Arbëreshëvet]] në Palermë për arbëreshët e Siçilisë (themeluar më 26 tetor [[1937]], me peshkopëve për arbëreshët e ritit greko-bizantin të Siçilisë duke filluar nga viti [[1734]]); *[[Manastiri i Grotaferratës]] në krahinën e [[Roma|Romës]], drejtuar nga murgit bazilian arbëreshë (themeluar më 18 dhjetor [[1937]], ka qënë ngritur para ardhjes së arbëreshëve në shek. XV, saktësisht në [[1004]] nga Shën Nili i Rosanos nga Kalabria, pesëdhjetë vjet para përçarjes së Kishës, ndarë në katolike dhe ortodokse. Moanastiri ishte braktisur në ritin latin tashmë në shekullin e pesëmbëdhjetë dhe më pas ka rifilluar përsëri ritin bizantin me mbërritjen më të shumta nga XIX shk. e arbëreshët në Manastir). <gallery mode="packed" heights="130"> Skeda:Stemma dell'Eparchia.jpeg|Stema<br /> e Eparkisë së Ungrës Skeda:Stemma Eparchia Piana degli Albanesi.jpg|Stema<br /> e Eparkisë së Horës e Arbëreshëvet Skeda:ZillusBasilio11.jpg|Stema<br /> e murgjve basilianë të Grotaferratës </gallery> Dioqezat e mbrojnë trashëgiminë e tyre etnike, kulturore arbëro-shqiptare dhe traditat e tyre fetare ortodokse, edhe në perspektivë ekumenike për të përcjellë traditën kulturore, shpirtërore dhe liturgjike nga Kisha bizantine në Shqipërinë e vjetër që nga koha e Justinianit (shekulli i gjashtë). Komunitetet arbëreshe u krijuan në qytetet e [[Milano]]s, [[Torino]]s, [[Romë]]s, [[Napoli]]t, [[Bari]]t, [[Leçe]]t, [[Krotone]]s, [[Kozenca|Kosencës]] dhe [[Palermo]]s, si edhe në [[Zvicër]], [[Gjermani]], [[SHBA]], [[Kanada]], [[Argjentina]] dhe [[Brazili]], dhe lindën apo u riforcuan kishat bizantine arbëreshe. Historikisht priftërinjtë e komuniteteve arbëreshe kanë qenë të pranishëm në kishat e ritit lindore të [[Livorno]]s, [[Romë]]s, [[Napoli]]t, [[Messina|Mesinë]]s, [[Valeta|Valetës]] në [[Maltë]]. Janë të rëndësishme, edhe se të ralla, kontaktet fetare e arbëreshëve me Lindjen e Krishterë (manastiret e [[Kretë]]s) dhe me Shqipërin (dioqezat e [[Shkodrë]]s, [[Durrës]]it, [[Himarë]]s). I rëndësishmë është kontributi shpirtëror dhe kulturor i murgjve arbëreshë në Manastirin e Grotaferratës afër Romës. === Eparkia e Ungrës === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |''I fedeli albanesi di rito bizantino-greco, che abitavano l’Epiro e l’Albania, fuggiti a più riprese dalla dominazione dei turchi, […] accolti con generosa liberalità […] nelle terre della Calabria e della Sicilia, conservando, come del resto era giusto, i costumi e le tradizioni del popolo avio, in modo particolare i riti della loro Chiesa, insieme a tutte le leggi e consuetudini che essi avevano ricevute dai loro padri ed avevano con somma cura ed amore conservate per lungo corso di secoli. Questo modo di vivere dei profughi albanesi fu ben volentieri approvato e permesso dall’autorità pontificia, di modo che essi, al di là del proprio ciel, quasi ritrovarono la loro patria in suolo italiano […].'' |- | style="text-align: left;" |Kushtetuta Apostolike "''Catholici fideles''", me të cilën më 13 shkurt [[1919]] [[Papa Benedikti XV]] themeloi Eparkinë e Ungrës për arbëreshët e Kalabrisë dhe Italisë kontinentale. |} === Eparkia e Horës së Arbëreshëvet === [[Skeda:Byzantine mosaic of Christ Pantocrator.jpg|parapamje|Mozaiku i Krishtit i Gjithëpushtetshëm në [[Kisha e Shën Kollit së Arbëreshëve|Kishën e Shën Kollit së Arbëreshët]] në [[Palermo|Palermë]], [[Siçili]].]] {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |''Voi siete qui […] il drappello di profughi che, sostenuti dalla loro profonda fede evangelica, più di cinquecento anni fa giunsero in Sicilia, trovarono non solo un approdo stabile per il futuro delle loro famiglie come nucleo della Patria lontana, ma anche l'Isola maggiore del ''Mare Nostrum'', che per la sua posizione naturale, è un centro di comunicazione tra Oriente e Occidente, un provvidenziale congiungimento tra sponde di diversi popoli […] La Divina Provvidenza, la cui sapienza tutto dirige al bene degli uomini, ha reso la vostra situazione feconda di promesse: il vostro rito, la lingua albanese che ancora parlate e coltivate, unitamente alle vostre centenarie costumanze, costituiscono un'oasi di vita e di spiritualità orientale genuina trapiantate nel cuore dell'Occidente. Si può pertanto dire che voi siete stati investiti di una particolare missione ecumenica […].'' |- | style="text-align: left;" |Marrë nga fjalimi i mbajtur nga [[Papa Gjon Pali II]] me rastin e takimit të tij me komunitetin eparkial arbëresh të Siçilisë, i cili u zhvillua në 21 nëntor [[1982]] në Bashkëkatedralen e Eparkisë së Horës e Arbreshëvet në Palermë. |} === Manastiri i Grotaferratës === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |''[…] gli italo-albanesi che conservano anche il rito orientale, lo fecero obbedendo ad un sapiente disegno della Provvidenza, perché fossero testimonianza ininterrotta della cattolicità della Chiesa e, vivendo in mezzo a popolazioni latine, facessero conoscere ed amare riti e tradizioni molteplici di cui si ammanta la stessa unica Chiesa di Cristo. E noi nutriamo fiducia per un più efficace inserimento di queste Chiese locali orientali nello spirito, e nell’azione ecumenica che anima e muove tutta la cristianità. […] Se la storia vi ha visti oppressi e dispersi, la bontà di Dio ha fatto che voi, con tutti i membri del vostro “''gjaku i shprishur''”, con la fervida attività innata e con la comprensione acquisita, vi rendeste dovunque […] anticipatori del moderno ecumenismo.'' |- | style="text-align: left;" |[[Papa Pali VI]] me rastin e kremtimeve për nder të 500 vjetorit të [[Skënderbeu]]t në Romë më 23-26 Prill [[1968]], promovuar nga të tre Dioqezët Arbëreshe. |} ==== Institucionet fetare ==== [[Skeda:Stemma Suore Basiliane Italo-Albanesi.jpg|parapamje|Stema e Motrave Baziliane "Bijat e Shën Makrinës"]] Institucionet kryesore fetare brënda Kishës Arbëreshe janë: murgjit basilian të Grottaferratës; kongregacioni i motrave baziliane "Bijat e Shën Makrinës"; murgeshat kolegjine të ritit bizantin. ==== Kleri ==== [[Skeda:Papàs Zoti Sacerdote italo-albanese.jpeg|parapamje|upright=0.7|majtas|Prifti arbëresh]] Kleri i Eparkisë është kryesuar nga një epark, i cili emërohet nga Selia Papale dhe ka gradën e peshkopit. Eparku vesh të gjitha rrobat e shenjta të përshtatshme për prifterinjt, por në vend të fullonjit (''felònion-it'') ai përdor ''sàkos-in'', ''homophorion'' (humeral, një shall i lashtë i dallimit ceremonial i mbështjellë rreth shpatullave të tij), mitra, shkopi (''pastorali-ravhdes'') e mbingarkuar nga dy kokat e gjarprit të kundërta përballë njëra-tjetrës, një simbol i maturisë ungjillore; përveç kësaj, peshkopi përdor ''trikerio'' dhe ''dikerio'', shandanë liturgjikë me dy dhe tre qirinj të përdorur për bekimin solemn në ritin Papnor. Kur peshkopi nuk merr pjesë tek shrbesa, sepse merr pjesë te një meshë të ritit latin, ai gjithmonë mban veshjet e tij bizantine me ''mandìas'', një villë/vello të gjerë prej mëndafshi në formën e një manteli bishtor, përgjithësisht me një ngjyrë vjollcë të mbyllur në gjoks dhe mbi gjunjë. Njësoj vlen për ekzarku-abati i Manastirit bazilian. Priftërinjtë (papa/papàs apo zoti/prifti), si gjithashtu murgjit bazilian, zakonisht mbajnë flokë të gjatë me bisht (tupi), veshjnë tonkën (veshja e zezë prifterake), zakonisht mbajnë veshjen tipike cilindrike të zezë (kamalafji), stollën dhe kanë mjekër të gjatë. == Histori == [[Skeda:Sbarco esuli albanesi in Italia.jpg|parapamje|majtas|upright=0.8|Arritja e të mërguarve arbëreshë nga Epiri, Kisha e Sh. Atanasit i Madh, [[Shën Sofia|Shën Sofia e Epirit]], N. Giannacaci (1976)]] [[Skeda:Campo Marzio - S. Atanasio.JPG|parapamje|Kisha e Sh. Atanasit, afër Kolegjin Papnor "Grek" në Romë (1583), themeluar për të formoj klerit arbëreshë e "ritit grek".]] [[Skeda:Collegio Sant'Adriano01.jpg|parapamje|[[Kolegji Shën Adriani]] në [[Shën Mitri (Itali)|Shën Mitri Koronë]] (1732)]] [[Skeda:Episcopio e Seminario Piana degli Albanesi.jpg|parapamje|Seminari i Horës e Arbëreshëvet, trashëgimtar i [[Seminari Italo-Arbëresh i Palermos|Seminarit Arbëresh i Palermës]] (1734)]] Skizma/ndarja e Kishave nuk u shtri menjëherë ndër toka ku mbizoteronte liturgjia bizantine. Për më shumë Iliriku, ndonse me liturgji bizantine, administrohej nga Papa i Romës deri me 749, kur Perandori Luani i III ia bashkoi [[Kostandinopoja|Kostandinopojës]]. Me Koncilin e Firences, ku u nenshkrua njesimi i Kishave Perendimore dhe Lindore, Arbëria/Shqipëria u rikthie në njëfarë mënyre në gjëndjën paraikonoklastë dhe arbëreshët që u gjënden në Itali e gjetën te udhës të mvarëshin nga Papati, ndonse kishën ipeshkvin e vet. Ata gjetën një ''modus vivendi'' në situatën e re me të cilën dëtiroheshin të jetojnë. Në fakt arbëreshët janë një grup etnik shqiptar që u vendosën në Itali si pasojë e mergatës në [[1448]], [[1461]], [[1468]], [[1478]], [[1482]], [[1491]] dhe [[1534]], koha menjëherë pas rënies së Kostandinopojës, dhe pastaj [[Perandoria Bizantine]] dhe [[Shqipëria]] ra nën [[Shqipëria osmane|sundimin turk-osman]] dhe [[mysliman]]. Në përgjithësi, ata u vendosën në vende të braktisura apo të themeluara (fshatra të reja), ku bënë të mundur eksportimin kulturor, gjuhësor dhe fetar shqiptar. Përveç emigrimit të parë të madh të arbëreshëve, pas vdekjes së të famshmit Gjergj Kastrioti Skanderbeu, mërgata arbëreshe vazhdoi deri rreth vitit 1740. Vendet përreth kolonive arbëreshe ishin plotësisht latine, dhe arbëreshët ishin të vetmit që praktikuan ritin bizantin në Itali dhe në Perëndim, me problemet, racizmin dhe përplasjet që kjo mund të sillte me njerëzit e fshatrave afër. Për të arsimuar klerikët e këtyre "grekëve", kështu si ishin njohur arbëreshët dikur pse praktikojnë "ritin grek", Papa [[Gregori XIII]] themeloi në [[1577]] në Romë "Kolegjin Grek" të Shën Athanasit<ref>[http://www.jemi.it/index.php/arberia-katundet/katundet/storia/1387--sp-378/510-discorso-di-papa-paolo-vi-in-occasione-del-iv-centenario-del-collegio-greco-di-roma ''Discorso di Papa Paolo VI in occasione del IV centenario del Collegio Greco di Roma'', në jemi.it]{{Lidhje e vdekur}}</ref>, i cili shërbeu për arbëreshët e Italisë dhe gjithashtu për katolikët bizantinë të Lindjes dhe për Ruthenianët, derisa u krijua një kolegj i veçantë për qëllimin e fundit nga Papa Leo XIII. Ndër alumni i Shën Athanasit ishte dhe dollën shumë intelektual, si famshmi Papa [[Llukë Matrënga|Lekë Matrënga]]. [[Skeda:Copertina Nilo Borgia, I monaci Basiliani d'italia in Albania.jpg|parapamje|majtas|upright=0.6|At [[Nilo Borxhia]], [[Murgjit bazilianë të Italisë në Shqipëri, shënime mbi misionet në Himarë, shek. XVI – XVIII]]]] Në katundi arbëresh [[Ferma (Itali)|Ferma]] ishte Seminarin e Sh. Pjetër dhe Palit, që ekzistonte nga viti 1663, i ngritur nga ''Propaganda Fide'' për të furnizuar priftërinj për Shqipërinë. Ajo u shtyp në 1746. Më në fund Papa [[Klementi XII]], në 1736, themeloi "Kolegjin Korsini" në katundin arbëresh i Shën Benedhitit, nën përgjegjësinë e një peshkopi ose kryepeshkopi rezident e ritit "grek", që më vonë u transferua në 1794 në Shën Mitër, në manastirin antik Basilian të [[Kolegji Shën Adriani|Shën Adriani]]. Megjithatë, që nga viti 1849, dhe posaçërisht që nga viti 1860, ky kolegj ka humbur karakterin e tij kishtar dhe tani është i sekularizuar Gjatë shekujve arbëreshët kanë qenë në gjendje të ruajnë dhe zhvillojnë identitetin e tyre shqiptare, në sajë të kokëfortësisë së tyre dhe vlerave kulturore ushtruar kryesisht nga dy institucionet fetare të ritit lindorë, kryesisht në [[Kalabria|Kalabri]] [[Kolegji Shën Adriani]] ([[1732]]-[[1794]]) në [[Shën Benedhit]] dhe në [[Sicilia|Sicili]] [[Seminari Italo-Arbëresh i Palermos]] e [[Palermo]]s ([[1734]]), që pastaj u trasferua në [[Hora e Arbëreshëvet|Horën e Arbëreshëvet]] në vitin [[1945]]. Një kolegj tjetër greko-bizantin u themelua në Horën e Arbëreshëvet pran Palermës në 1715 nga Al Gjergji Guxeta , themelues i një Oratori të klerit pa i martuar të ritit greko-bizantin. Deri në vitin [[1867]] arbëreshët e Italisë u persekutuan për shkak të besimit ortodoks. Vetëm Papa Pius IX dha fund epërsisë e ritit latin mbi ritet e tjera. Kështu, më në fund, zyrtarisht në vitin [[1919]], dhe pak më vonë në [[1937]], u ndërtuan Eparkit (Dioqezat) dhe ekzarkata bizantine të udhëhequr për arbëreshët e krishterë të ritit lindor. == Riti bizantin i arbëreshëve të Italisë == [[Skeda:Piana-degli-Albanesi-bjs2007-05.jpg|parapamje|upright=0.6|majtas|Peshkopi i arbëreshëve të Siçilisë [[Sotìr Ferrara]] më 2007, gjatë Epifanisë (Ujët të pagzuam) në [[Hora e Arbëreshëvet|Horën e Arbëreshëvet]], [[Siçili]].]] Një nga aspektet tradicionale të ruajtura me xhelozi nga arbëreshët të Italisë është ai fetar. Edhe sot në shumicën e bashkësive arbëreshe riti grek-bizantin është akoma i gjallë. Mjaft interesante është shqyrtimi i shëmbëlltyrës që bëri Kisha Universale të ndahej në një Kishë të Perëndimit dhe një Kishë të Lindjes dhe sa vështirësi kishin arbëreshët për të ruajtur qenien e tyre të shin Kishë e Lindjes në Itali, në atdhe i Kishës së Perëndimit<ref>{{Cite web |url=http://www.jemi.it/index.php/arberia-katundet/katundet/storia/1387--sp-378/12-il-rito-greco-bizantino-e-gli-albanesi-in-italia |title=Il Rito Greco-Bizantino e gli albanesi in Italia, në jemi.it |access-date=4 dhjetor 2020 |archive-date=29 tetor 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029202533/http://jemi.it/index.php/arberia-katundet/katundet/storia/1387--sp-378/12-il-rito-greco-bizantino-e-gli-albanesi-in-italia |url-status=dead }}</ref>. Një element karakteristik i fuqishëm i Kishës Italo-Shqiptare është riti bizantin, praktikuar nga besimtarët në të gjitha dioqezat. Me kalimin e kohës, megjithatë, disa famulli bizantine ishin dhënë për ritin romak për disa të huaj që kalonin nëpër ose që banonin në qendrat arbëreshe. Janë raste shumë të izoluara, edhe sepse të huajt (litint, domëthën latinët, italianët në faktë) nuk mund të qëndronin gjatë në qendrat arbëreshe, kjo sigurisht të paktën deri bashkimin e Italisë (1961). Megjithatë, me ngritjen e Eparkisë së Ungrës çdo famullitë e katundëve arbëreshë u kthyen në ritin bizantin e origjinës, kështu që sot të gjithë pjestarët e Eparkisë praktikojnë tërësisht ritin lindorë. Përndryshe u bë me ngritjen e Eparkisë së Horës së Arbëreshëve, ku në veçanti nuk përjashtuan ritin latin në ato kishë dhe famullitë fillimisht të ritit bizantin-grek, aq se sot Eparkia ka një përbërës të vogël latin brenda saj, mbi të cilin ka juridiksion mbi ata eparkun bizantin dhe jo peshkopët vendas latinë (kurioz se shpesh latinët nuk janë siçilian, kështu si në përgjësi është, por vetë arbëreshët). Ndërsa për Abacinë e Grotaferratës e vetmja kishë përdorë po ritin bizantin. === Gjuhët liturgjike === Riti bizantin përfshin, midis veçorive të tij, përdorimin e gjuhës greke e vjetër të traditës (si dhe për të gjithë Kishat Lindore në të kaluarën dhe në një masë të madhe ende edhe sot) dhe, aty ku ruhet, të gjuhës arbërishte të atravet, të përdorur zakonisht në shërbesat liturgjike, të mbajtura dhe të transmetuara me besnikëri. Tek riti, së bashku me gjuhën arbëreshe, janë të rëndësishme për arbëreshët rrobat liturgjike, të ngarkuar me simbole të krishtera, midis të cilave shumë janë të lashta dhe të prodhuara në vend (shek. XVIII)<ref>Për shembull, këto veshje u qepën dhe u morën, në modelin e veshjeve të mëparshme, disa prej të cilave kanë mbijetuar deri më sot, nga murgeshat dhe vajzat e Kulexhit/Kolegji e Shën Mërisë së Dhitrjës (''Collegio di Maria dell'Odigitria'') në Horën e Arbëreshëvet pranë Palermës.</ref>, natyrisht të ndryshme nga ato të veshjeve të përdorura në Kishë latine-romake. === Liturgjin dhe festat === [[Skeda:Matrimonio italo-albanese in Calabria.jpg|parapamje|upright=0.7|Martesa arbëreshe në [[Strigari]] (''San Cosmo Albanese''), Kalabri.]] Për besimtarët arbëreshë pasuria e simbolikës së ritit bizantin nuk është asgjë tjetër veçse një mjet për njohjen e thjeshtë dhe të menjëhershme të Zotit. Liturgjitë e shenjta janë ato të shkruara nga Atrave e Kishës: ajo e Shën Vasilit për të parin e janarit, mbrëmjen para e Krishtlindjeve dhe Epifanisë (Ujët e pagëzuam) në fund të agjërimit, të dielave të Kreshmës dhe të Enjten dhe të Shtunën e Madhe; dhe atë të Shën Gjon Gojartit në raste të tjera. Ngjarjet fetare janë të shumta dhe të ndryshme në çdo qendër arbëreshe, dhe zhvillohen gjatë gjithë vitit, por arrijnë kulmin e tyre në kremtimin e Javës së Madhe, një ngjarje fetare me një shpirtshmëri shumë të fortë, ngjarja më e madhe në kalendarin bizantin. Në fakt, i gjithë ligjërimi eskatologjik dhe çdo arsye për shpresë gjejnë justifikim në të, kështu si këndon himni i famshëm "''Christòs anèsti''" / "Krishti u ngjall": "''Cristòs anèsti ek nekròn, thanàto thànaton patìsas, ketis en tis mnìmasin zoìn charisà menos.''"<br />"Krishti u ngjall Ai tue vdekur, ndridhi vdekjen e shkretë e të vdekurëvet te varret i dha gjellën e vërtetë". == Sinodët Ndëreparkial == Në vitin 1940, Kisha Arbëreshe (''Chiesa Italo-Albanese'') u takua në Manastirin Ekzarkik të Grotaferratës në "Sinodin i parë Ndëreparkiale" midis tre rrethanave kishtare Italo-Shqiptare të ritit greko-bizantin, gjeografikisht jo afër njëri-tjetrit, por të bashkuar në traditën e përbashkët Bizantine si dhe gjithashtu në atë etnik, për të diskutuar problemet e zakonshme dhe për të dhënë direktiva uniforme disiplinore dhe liturgjike. Në të njëjtin vit, tek Abacia Kisha Arbëreshe mirëpriti një delegacion nga [[Kisha Ortodokse Autoqefale e Shqipërisë|Kisha Ortodokse Autoçefale Shqiptare]]. Pasi që Papa dha miratimin e tij për projektin në 1994, në 2004 dhe që u mbajt para pak vitesh (2005-2006), në bashkëpunim me mijëvjeçarin e Manastirit të Grottaferratës, u bë "Sinodi i Dytë Ndëreparkial i Kishës Italo-Shqiptare", për të bërë një vlerësim të situatës dhe gjurmojnë linjat e veprimtarisë baritore pas Këshillit të Dytë të Vatikanit dhe shpalljes, në 1990, të Kodit të Kanuneve të Kishave Katolike Lindore. Sinodi i dytë i Kishës Arbëreshe vuri themelet për një konfigurim më autentik të kësaj kishë katolike bizantine, sipas të Drejtës Kanonike të Kishave Katolike Lindore. == Shenjtorët == [[Skeda:Padre Giorgio Guzzetta.jpeg|parapamje|upright=0.5|Shërbëtori i Perëndisë At [[Gjergji Guxeta]] (1682 – 1756)]] [[Skeda:Josif Papamihali.jpg|parapamje|upright=0.5|Bekuar Papa Josif Papamihali (1912 – 1948)]] === Ndihmat ose mbrojtës === * [[Nikolla i Mirës|Shën Kolli]], mbrojtës i Eparkisë së Ungrës dhe titullar i kishës katedrale. * [[Shën Mitri Dëshmor]], mbrojtës i Eparkisë së Horës e Arbëreshëvet dhe titullar i kishës katedrale. * [[Shën Nili i Ri]], mbrojtës i Abacisë së Grotaferratës. Titullare e kishës së abacisë është Shën Mëria e Hireve. Përkushtimi i [[Mëria|Shën Mërisë së Dhitrjës]], shenjte mbrojtës e Horës së Arbëreshëvet, është i përhapur në të gjithë territorin e Eparkive. Përkushtimi e [[Zonjës e Këshillit të Mirë]] është i përhapur në të gjithë territorin e Kishës Arbëreshe. === Shenjtorë dhe të bekuar të Kishës === * Shërbëtori i Perëndisë At [[Gjergji Guxeta]] (1682&nbsp;– 1756), për të cilën është duke u zhvilluar procesi i bekimit. * Shërbëtore e Zotit Nëna [[Macrina Raparelli]] (1893&nbsp;– 1970), Basiliane, e nderuar nga Kisha Katolike që nga 23 Mars 2017<ref>[http://www.santiebeati.it/dettaglio/96511 Venerabile Macrina Raparelli. Fondatrice della Congregazione delle Suore Basiliane Figlie di Santa Macrina, mbi santiebeati.it]</ref>. * Bekuar Papa [[Josif Papamihali]] (1912&nbsp;– 1948), dëshmor shqiptare, prift i Kishës Greko-Katolike Shqiptare, ka qënë arrestuar, dënuar me punë të detyruar dhe e vrarë gjatë diktaturës komuniste në Shqipëri. Shpallur zyrtarisht shenjtor në 2014 bashkë me të gjithë [[martirët e Shqipërisë|dëshmorët shqiptarë]], ai u formua tek komunitetet kishtare arbëreshe të Italisë<ref>[http://www.santiebeati.it/dettaglio/97024 Beato Giuseppe Papamihali Sacerdote e martire.]</ref><ref>[http://www.observatorikujteses.al/at-josif-papamihali-martiri-qe-mbrojti-papen-dhe-vatikanin/ At Josif Papamihali, martiri që mbrojti Papën dhe Vatikanin.]</ref>. == Shiko edhe këtu == * [[Kisha Greko-Katolike Shqiptare]] * [[Murgjit bazilianë të Italisë në Shqipëri, shënime mbi misionet në Himarë, shek. XVI – XVIII]] * [[Liturgjia hyjnore në kishën ortodokse|Riti bizantin]] * [[Seminari Italo-Arbëresh i Palermos]] * [[Ortodoksia Lindore në Shqipëri]] == Lidhje të jashtme == ;Faqet e internetit të Dioqezave arbëreshe * [http://www.webdiocesi.chiesacattolica.it/cci_new/s2magazine/index1.jsp?idPagina=6553 Eparkia e Ungrës] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613210709/http://www.webdiocesi.chiesacattolica.it/cci_new/s2magazine/index1.jsp?idPagina=6553 |date=13 qershor 2018 }} * [http://www.eparchiapiana.org Eparkia e Horës së Arbëreshëvet] * [http://www.abbaziagreca.it Manastiri i Grotaferratës] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203185305/http://www.abbaziagreca.it/ |date=3 shkurt 2019 }} == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Katolik]] [[Kategoria:Kultura arbëreshe]] eitp6i9c7e43w71lytgaykty336la54 Heraldika 0 60696 3002416 2974440 2026-06-27T21:46:13Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002416 wikitext text/x-wiki [[File:Elementy herbu.jpg|thumb|Baza e një steme klasike me elementet themelore heraldike]] [[File:Fojnicki grbovnik combined coa.jpg|thumb|Koleksioni i stemave ilire të Fojnicës]] [[File:Coat of arms of Grand Illyria.png|thumb|Stema e Ilirisë së Madhe]] [[File:Emblem_of_Dardania.png|thumb|Stema e Dardanisë]] [[File:Bosnien och Hercegovina gammalt statsvapen (800-talet).png|thumb|Stema e vjetër e Bosnjes]] [[File:Coat of arms of Macedonia 1340.jpg|thumb|Stema e vjetër e Maqedonisë]] [[File:Coa Croatia Country Illyria History.svg|thumb|Stema e Ilirisë sipas Koleksionit të Fojnicës]] '''Heraldika''' është [[Shkenca|shkencë]] ndihmëse e [[Historia|historisë]], e cila studion krijimin dhe zhvillimin e [[stema]]ve dhe principet e punimit dhe dekorimit artistik të tyre.<ref>Julian Franklyn, Shield and Crest: An Account of the Art and Science of Heraldry, MacGibbon & Kee, London (1960), p. 386.</ref><ref>John Brooke-Little, An Heraldic Alphabet, Macdonald, London (1973), p. 2.</ref> == Përmbledhje == Stemat, në fillim ishin shprehje e mungesës së arsimimit. Në mesjetë, kur [[Princi|princët]] bartnin [[mburoja]] dhe [[helmeta]], shumë vështirë njiheshin në mes vete. Për këtë, ata filluan të bartnin stema të udhëheqësve të tyre, më qëllim që të njihen në mes vete. Kjo kryesisht ka ndodhur gjatë [[Kryqëzata|kryqëzatave]], dhe kjo "modë" u përhap në tërë [[Evropa|Evropën]]. Kjo veprimtari u zgjerua aq shumë, sa që mbretërit nuk ishin në gjendje të mbanin mend cila stemë e kujt është. Për këtë arsye lindi edhe nevoja për heraldistë. Ata gjatë luftimeve qëndronin afër [[Mbreti|mbretërve]] të vet dhe sqaronin se cilët [[Luftëtari|luftëtarë]] cilit udhëheqës i takonin dhe për cilën anë luftonin. Që nga shekulli i XI-XIII datojnë edhe rregullat heraldike. Rregulla e parë dhe kryesorja është që stema duhet të jetë e dallueshme. Nga kjo janë nxjerrë edhe disa rregulla praktike. Stema është e mbushur edhe me elemente simbolike, më së shpeshti me kafshë apo bimë, me fortifikata, apo edhe me elemente te tjera. Nëse me gjuhën profesionale e "përshkruajmë" stemën, çdo heraldist i mirë sipas këtij përshkrimi mund ta vizaton se si duket stema përkatëse. Ky përshkrim quhet blazon, dhe është i thjeshtë, por për këtë duhet njohur terminologjinë, e cila është një përzierje e shprehjeve franceze, angleze dhe latine. == Ngjyrat == [[Ngjyra]]t nuk bën të përzihet me ngjyrën tjetër e as [[metali]] me metal (metalet kryesisht janë [[Argjendi|argjend]] dhe [[ari]], pra ngjyra e bardhë dhe e verdhë). Pastaj, shfrytëzohen vetëm ngjyrat e pastërta, jo pastele dhe të paqarta, më qëllim që edhe në largësi të mëdha të dalloheshin. Disa emra të ngjyrave, të cilat përdoren në heraldikë janë: * E verdhë (ari) — or, * E bardhë (argjendi) — argent, * E kuqe — gules, * E kaltër — azure, * E zezë — sable, * E gjelbër — vert, * Ngjyrë vjollce—purpure, * E portokalltë — tenne, * E kaltër qiellore—bleu celeste, * E kuqe si „gjaku“ — sanguine, * E kuqe e mbylltë — murrey. == Rregullat themelore të heraldikës == Në heraldikë ekzistojë rregulla të rrepta, të cilat patjetër duhet të respektohen, nëse diçka vendoset të quhet stemë. Rregulla heraldike ka shumë, por mund të ndahen tetë rregullat themelore: * '''Rregulla e parë''': Stema duhet të jetë unikate dhe origjinale. Kjo do të thotë se stemat duhet të dallohen në mes vete, në mos tjetër atëherë në detaje. Kjo është rregull themelore. Heraldika, përndryshe është formë e njohjes; * '''Rregulla e dytë''': Askush nuk guxon të ketë më shumë se një stemë, qoftë ai person, institucion apo shtet; * '''Rregulla e tretë''': Vetëm ajo që plotëson dhe që përputhet me rregullat heraldike është në mënyrë heraldike e drejtë. Kjo do të thotë se helardikës dhe heraldikëve nuk u intereson kuptimi artistik i ndonjë steme, por rregullshmëria dhe aplikimi i rregullave, e pastaj vie në shprehje [[estetika]]; * '''Rregulla e katërt''': Në heraldikë ekziston ana e djathtë dhe e majtë e heraldikës edhe ate nga ai që e bartë atë. Kjo do të thotë, se ajo që për shikuesin është e majtë-në heraldikë është e djathtë, përndryshe ana e djathtë e heraldikës është diç më pozitive, e ajo është ana mashkullore, edhe nëse elementët në heraldikë janë vendosur apo janë të kthyer kah ana e djathtë e heraldikës, atëherë kemi të bëjmë me diç pozitive; * '''Rregulla e pestë''': Ekzistojnë pesë ngjyra themelore, dy metale dhe tri ngjyra ndihmëse, e që krejt kjo quhet tinktura. Ngjyrat themelore janë: e kuqja, e kaltëra, e gjelbërta, e zeza dhe e purpurta, ngjyrat ndihmëse janë: e kuqe e mbyllët, ngjyra e gështenjtë dhe e kuqe e gjakut. Metalet janë ari dhe argjendi, kurse në stema dëshmohen si ngjyrë e verdhë dhe e bardhë. Në heraldikë është e lejuar që disa elemente të paraqiten në ngjyrën e tyre dhe kjo quhet ngjyrim natyror dhe paraqitje e formës. Nga kjo rezulton se ngjyrat në stemë nuk guxon të përzihen dhe të paraqitën njëra mbi tjetrën, ashtu as metalet, por mund të arrihet kombinim i metalit dhe ngjyrës, dhe e gjithë kjo për të zvogluar konfuzionin gjatë paraqitjes së stemës dhe zmadhimit të qartësisë së figurës, psh. figura e zezë në bazën e gjelbër është vështirë të dallohet; * '''Rregulla e gjashtë''': Vendosja e pjerrtë e stemave asocon në vjetërsinë e madhe të prejardhjës së bartësit të stemës, më siguri para shekullit të XIII; * '''Rregulla e shtatë''': Vendosja e pjerrtë e elementeve në stemë, siç janë [[Transverzalja|transferzalet]], [[Shiriti|shiritat]] dhe [[vija]]t, nga ana e majtë në të djaathtën e heraldikës, parqesin stemat e fëmijëve jashtëmartesor; * '''Rregulla e tetë''': Rregulla e bashkimit të stemave, në pozitën qëndrore bie stema e fitimtarit apo familjës që dominon, në anën e djathtë të heraldikës vijnë stemat e të tjerësve sipas hierarkisë kah ana e majtë e herldikës. Me rastin e martesës, nëse të dy personat janë bartës të stemave, stema e mashkullit shkon në anën e djathtë, kurse e gruas në anën e majtë të heraldikës. == Hieraldika në ushtri == '''Heraldika''' në ushtri përfshinë të gjitha detyrat dhe përgjegjësitë e Oficerëve të Krahëve.<ref>Stephen Friar, Ed. ''A Dictionary of Heraldry''. (Harmony Books, New York: 1987), 183.</ref> Megjithëse zakonisht heraldika shihet si praktike e [[Dizajni|dizajnimit]], ekspozimit, përshkrimit, dhe regjistrimit të [[stema]]ve dhe distinktivave heraldike. == Shih dhe këtë == * [[Flamuri]] * [[Stema]] * [[Historia]] * [[Historiografia]] * [[Heraldika ilire]] * [[Shkencat ndihmëse të historisë]] == Literatura == {{div col}} * {{cite book|last=Boutell|first=Charles|year=1890|url=https://archive.org/details/heraldryancientm00boutrich|editor-first=S. T.|editor-last=Aveling|title=Heraldry, Ancient and Modern: Including Boutell's Heraldry|location=London|publisher=Frederick Warne|OCLC=6102523|via=Internet Archive|language=en}} * {{cite book|last=Burke|first=Bernard|title=The General Armory of England, Scotland, Ireland and Wales; Comprising a Registry of Armorial Bearings from the Earliest to the Present Time|location=Baltimore|publisher=Genealogical Publishing|year=1967|language=en}} * {{cite book|last=Dennys|first=Rodney|title=The Heraldic Imagination|url=https://archive.org/details/heraldicimaginat0000denn_i7y9|location=New York|publisher=Clarkson N. Potter|year=1975|language=en}} * {{cite book|last=Elvins|first=Mark Turnham|title=Cardinals and Heraldry|location=London|publisher=Buckland Publications|year=1988|language=en}} * {{cite book|last=Fairbairn|first=James|title=Fairbairn's Crests of the Families of Great Britain & Ireland|location=New York|publisher=Bonanza Books|year=1986|language=en}} * {{cite book|last=Fox-Davies|first=Arthur Charles|title=The Art of Heraldry: An Encyclopedia of Armory|url=https://archive.org/details/artofheraldryenc00foxd/|location=London|publisher=T.C. & E.C. Jack|via=Internet Archive|year=1904|language=en}} * {{cite book|last=Fox-Davies|first=Arthur Charles|year=1909|url=https://archive.org/details/completeguidetoh00foxdrich|title=A Complete Guide to Heraldry|location=London|publisher=T.C. & E.C. Jack|LCCN=09023803|via=Internet Archive|language=en}} * {{cite book|last=Franklyn|first=Julian|title=Heraldry|url=https://archive.org/details/heraldry0000fran|url-access=registration|location=Cranbury, NJ|publisher=A.S. Barnes and Company|year=1968|language=en}} * {{cite book|editor-first=Stephen|editor-last=Friar|title=A Dictionary of Heraldry|url=https://archive.org/details/dictionaryofhera00fria|url-access=registration|publisher=Harmony Books|location=New York|year=1987|ISBN=9780517566657|language=en}} * {{cite book|last=Gwynn-Jones|first=Peter|title=The Art of Heraldry: Origins, Symbols, and Designs|url=https://archive.org/details/artofheraldryori0000pete|location=London|publisher=Parkgate Books|year=1998|ISBN=9780760710821|language=en}} * {{cite book|last=Humphery-Smith|first=Cecil|title=General Armory Two|url=https://archive.org/details/generalarmorytwo0000hump|location=London|publisher=Tabard Press|year=1973|isbn=9780806305837|language=en}} * {{cite book|first=Thomas|last=Innes of Learney|editor-last=Innes of Edingight|editor-first=Malcolm|title=Scots Heraldry|url=https://archive.org/details/scotsheraldry0000inne|edition=3rd|publisher=Johnston & Bacon|isbn=9780717942282|location=London|year=1978|language=en}} * {{cite book|last=Le Févre|first=Jean|title=A European Armorial: An Armorial of Knights of the Golden Fleece and 15th Century Europe|editor-last1=Pinches|editor-first=Rosemary|editor-first2=Anthony|editor-last2=Wood|location=London|publisher=Heraldry Today|year=1971|isbn=9780900455131|language=en}} * {{cite book|last1=Louda|first1=Jiří|first2=Michael|last2=Maclagan|title=Heraldry of the Royal Families of Europe|url=https://archive.org/details/heraldryofroyalf0000loud|location=New York|publisher=Clarkson Potter|year=1981|language=en}} * {{cite book|last=Mackenzie of Rosehaugh|first=George|title=Scotland's Herauldrie: the Science of Herauldrie treated as a part of the Civil law and Law of Nations|location=Edinburgh|publisher=Heir of Andrew Anderson|year=1680|language=en}} * {{cite book|last1=Moncreiffe|first1=Iain|first2=Don|last2=Pottinger|title=Simple Heraldry - Cheerfully Illustrated|url=https://archive.org/details/simpleheraldry00monc|location=London and Edinburgh|publisher=Thomas Nelson and Sons|year=1953|language=en}} * {{cite book|last=Neubecker|first=Ottfried|title=Heraldry: Sources, Symbols and Meaning|url=https://archive.org/details/heraldrysourcess00neubrich|location=Maidenhead, England|publisher=McGraw-Hill|year=1976|language=en}} * {{cite book|last=Nisbet|first=Alexander|title=A system of Heraldry|location=Edinburgh|publisher=T & A Constable|year=1984|language=en}} * {{cite book|last=Parker|first=James|url=http://www.heraldsnet.org/saitou/parker/|title=A Glossary of Terms Used in Heraldry|location=Newton Abbot|publisher=David & Charles|year=1970|language=en}} * {{cite book|last=Pastoureau|first=Michel|title=Heraldry: An Introduction to a Noble Tradition|url=https://archive.org/details/heraldryintroduc0000past|series="Découvertes Gallimard - Abrams Discoveries" series|location=New York|publisher=Harry N. Abrams|year=1997|language=en}} * {{cite book|last=Paul|first=James Balfour|title=An Ordinary of Arms Contained in the Public Register of All Arms and Bearings in Scotland|url=https://archive.org/details/ordinaryofarmsco01paul|location=Edinburgh|publisher=W. Green & Sons|year=1903|via=Internet Archive|language=en}} * {{cite book|last=Pinches|first=J. H.|title=European Nobility and Heraldry|url=https://archive.org/details/europeannobility0000pinc|publisher=Heraldry Today|year=1994|ISBN=0-900455-45-4|language=en}} * {{cite book|last=Reid of Robertland|first=David|first2=Vivien|last2=Wilson|title=An Ordinary of Arms|volume=Second|location=Edinburgh|publisher=Lyon Office|year=1977|language=en}} * {{cite book|last=Rietstap|first=Johannes B.|title=Armorial General|location=Baltimore|publisher=Genealogical Publishing|year=1967|language=en}} * {{cite book|last=Siebmacher|first=Johann. J.|title=Siebmacher's Grosses und Allgemeines Wappenbuch Vermehrten Auglage]|location=Nürnberg|publisher=Von Bauer & Raspe|date=1890–1901|language=de}} * {{cite book|first=Stephen|last=Slater|title=The Complete Book of Heraldry|publisher=Hermes House|location=New York|year=2003|ISBN=9781844772247|language=en}} * {{cite book|last=von Volborth|first=Carl-Alexander|year=1981|title=Heraldry – Customs, Rules and Styles|url=https://archive.org/details/heraldrycustomsr0000vonv_i3q7|location=Ware, Hertfordshire|publisher=Omega Books|ISBN=0-907853-47-1|language=en}} * {{cite book|first=Anthony|last=Wagner|title=Heraldry in England|publisher=Penguin|year=1946|OCLC=878505764|language=en}} * {{cite book|last=Wagner|first=Anthony R|title=Heralds of England: A History of the Office and College of Arms|url=https://archive.org/details/heraldsofengland0000wagn|location=London|publisher=Her Majesty's Stationery Office|year=1967|language=en}} * {{cite journal|last=von Warnstedt|first=Christopher|date=tetor 1970|title=The Heraldic Provinces of Europe|journal=The Coat of Arms|volume=XI|issue=84|language=en}} * {{cite book|last1=Woodcock|first1=Thomas|first2=John Martin|last2=Robinson|title=The Oxford Guide to Heraldry|url=https://archive.org/details/oxfordguidetoher0000wood_z1c5|location=New York|publisher=Oxford University Press|year=1988|language=en}} * {{cite book|last=Woodward|first=John|first2=George|last2=Burnett|orig-year=1884|url=https://archive.org/details/treatiseonherald00wooduoft|title=Woodward's a treatise on heraldry, British and foreign: with English and French glossaries|year=1892|location=Edinburgh|publisher=W. & A. B. Johnson|ISBN=0-7153-4464-1|LCCN=02020303|via=Internet Archive|language=en}} {{div col end}} == Referime == <references/> [[Kategoria:Histori]] [[Kategoria:Shkencë]] [[Kategoria:Stema]] [[Kategoria:Heraldika]] fp0m3ej1yyw7xsilwxujgx85mpza7oa Ekuacionet e Hamilton-Jakobit 0 62268 3002538 2942983 2026-06-28T02:20:27Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002538 wikitext text/x-wiki Në [[Fizika|fizikë]], '''ekuacioni i Hamilton–Jakobit (EHJ)''' është një riformulim i [[mekanika klasike|mekanikës klasike]] dhe, kjo do të thotë që, ai është ekuivalent me formulimet e tjera si [[ligjet e Njutonit]], [[mekanika e Lagranzhit|mekanikën e Lagranzhit]] dhe [[mekanika e Hamiltonit|mekanikën e Hamiltonit]]. Ekuacioni i Hamilton–Jakobi është shumë i vlefshëm në identifikimin e madhësive të konservuara për sistemet mekanike, të cilat janë të mundura edhe në rastet kur problemi mekanik nuk mund të zgjidhet plotësisht. EHJ gjithashtu është i vetmi formulim i mekanikës në të cilën lëvizja e një thërrmije mund të përshkruhet si një valë. Në këtë kuptim, EHJ plotësoi një synim shumë të gjatë të fizikës teorike (që nga koha e [[Johan Bernulit]] në shekullin e 18-te) për të gjetur një analogji mes propagimit të valës dhe lëvizjes të një thërrmije. Ekuacioni i valës për sistemet mekanike është i ngjashëm por jo identik me, [[ekuacioni i Shrodingerit|ekuacionin e Shrodingerit]], siç jepet më poshtë ; për këtë arsye, EHJ konsiderohet si "përafrimi më i afërt" i [[mekanika klasike|mekanikës klasike]] me [[mekanika kuantike|mekaniken kuantike]]. == Formulimi matematik == Ekuacioni i Hamilton–Jakobit është një [[ekuacion differencial pjesor]] jolinear i rendit të parë , për një funksion <math>S(q_{1},\dots,q_{N}; t)</math> i quajtur [[funksioni principal i Hamiltonit]] :<math> H\left(q_{1},\dots,q_{N};\frac{\partial S}{\partial q_{1}},\dots,\frac{\partial S}{\partial q_{N}};t\right) + \frac{\partial S}{\partial t}=0. </math> Siç përshkruhet më lart, ky ekuacion mund të derivohet nga [[mekanika e Hamiltonit]] duke trajtuar <math>S</math> (veprimin) si funksionin gjenerues për një [[transformim kanonik]] të [[mekanika e Hamiltonit|funksionit Hamiltonian klasik]] <math>H(q_{1},\dots,q_{N};p_{1},\dots,p_{N};t)</math>. Impulsi i konjuguar i korrespondon derivateve të para të <math>S</math> në lidhje me koordinata e përgjithshme :<math> p_{k} = \frac{\partial S}{\partial q_{k}}.</math> të cilat mund të merren si më poshtë.<br /> Ndryshimi i veprimit nga një shteg tek një shteg fqinj jepet nga :<math>\delta S=\sum_{k=1}^N\left[\frac{\partial L}{\partial \dot{q}_{k}}\delta q_k\right]_{t_1}^{t_2}+\sum_{k=1}^N\int_{t_1}^{t_2}\left(\frac {\partial L}{\partial q_k} - \frac {d}{d t} \frac {\partial L}{\partial \dot{q}_k}\right)\delta q_k \,dt.</math> Meqenëse shtegjet e lëvizjes aktuale kënaqin [[Ekuacioni i Ojler-Lagranzhit|ekuacioni i Ojler–Lagranzhit]], integrali në <math>\delta S</math> është zero. Tek termi i parë vendosim <math>\delta q_k(t_1)=0</math>, dhe e quajmë vlerën e <math>\delta q_k(t_2)</math> me <math>\delta q_k</math>. Duke zëvendësuar <math>\partial L/\partial \dot{q}_{k}</math> me <math>p_k</math>, marrim :<math>\delta S=\sum_{k=1}^N p_k \delta q_k</math>. Nga ky relacion del se [[derivatet pjesore]] të [[Veprimi (fizikë)|veprimit]] në lidhje me koordinatat janë të barabarta me sasinë e lëvizjes (impulset) korrespondues. == Krahasimi me formulimet e tjera të mekanikës == == Notacioni == Për thjeshtësi përdorim variabla me tekst të trashë si <math>\mathbf{q}</math> për të paraqitur listën e <math>N</math> [[Koordinatat e përgjithshme|koordinatave të përgjithshme]] :<math> \mathbf{q} \ \stackrel{\mathrm{def}}{=}\ (q_{1}, q_{2}, \ldots, q_{N-1}, q_{N}) </math> që nuk transformohen si një [[vektori|vektor]] përgjatë një [[rrotullimi]]. [[Prodhimi skalar]] këtu është i përcaktuar si shuma e produkteve të komponenëve korrespondues , pra, :<math> \mathbf{p} \cdot \mathbf{q} \ \stackrel{\mathrm{def}}{=}\ \sum_{k=1}^{N} p_{k} q_{k}. </math> == Derivimi == Çdo [[transformim kanonik]] që përfshin një funksion gjenerues të tipit të dytë <math>G_{2}(\mathbf{q},\mathbf{P},t)</math> na çon tek relacionet :<math> \qquad {\partial G_{2} \over \partial \mathbf{q}} = \mathbf{p}, \qquad {\partial G_{2} \over \partial \mathbf{P}} = \mathbf{Q}, \qquad K = H + {\partial G_{2} \over \partial t} </math> (Shikoni artikullin mbi [[transformimet kanonike]] për detaje të mëtejshme.) Në mënyre që të derivojmë HJE, në zgjedhim një funksion gjenerues <math>S(\mathbf{q}, \mathbf{P}, t)</math> që prodhon funksion e ri Hamiltonian <math>K</math> i cili është identikisht zero. Pra, të gjitha derivatet e tija janë zero gjithashtu, dhe [[ekuacionet e Hamiltonit]] bëhen shumë të lehta :<math> {d\mathbf{P} \over dt} = {d\mathbf{Q} \over dt} = 0 </math> pra, koordinatat dhe vrullet (vektorët e impulseve) të reja të përgjithshme janë [[konstante të lëvizjes|konstantet e lëvizjes]]. Vrullet e reja të përgjithshme <math>\mathbf{P}</math> shpesh jepen nga <math>\alpha_{1}, \alpha_{2}, \ldots, \alpha_{N-1}, \alpha_{N}</math>, pra, <math>P_{m} = \alpha_{m}</math>. HJE është një rezultat i transformimit të funksionit Hamiltonian <math>K</math> :<math> K(\mathbf{Q},\mathbf{P},t) = H(\mathbf{q},\mathbf{p},t) + {\partial S \over \partial t} = 0. </math> i cili është ekuivalent me EHJ :<math> H\left(\mathbf{q},{\partial S \over \partial \mathbf{q}},t\right) + {\partial S \over \partial t} = 0, </math> meqense <math>\mathbf{p}=\partial S/\partial \mathbf{q}</math>. [[Koordinatat e përgjithshme|Koordinatat e reja të përgjithshme]] <math>\mathbf{Q}</math> janë gjithashtu konstante, ato tipikisht jepën nga <math>\beta_{1}, \beta_{2}, \ldots, \beta_{N-1}, \beta_{N}</math>. Pasi zgjedhim për <math>S(\mathbf{q},\boldsymbol\alpha, t)</math>, marrim disa ekuacione shumë të dobishme :<math> \mathbf{Q} = \boldsymbol\beta = {\partial S \over \partial \boldsymbol\alpha} </math> të cilat i shkruajmë nëpërmjet komponentëve për më shumë qartësi :<math> Q_{m} = \beta_{m} = \frac{\partial S(\mathbf{q},\boldsymbol\alpha, t)}{\partial \alpha_{m}} </math> Idealisht, këto <math>N</math> ekuacione mund të invertohen për të gjetur [[koordinatat e përgjithshme]] origjinale <math>\mathbf{q}</math> si një funksion i konstanteve <math>\boldsymbol\alpha</math> dhe <math>\boldsymbol\beta</math>, kështu që në këtë mënyre i japim fund zgjidhjes së problemit. == Ndarja e variablave == == Shembuj në koordinatave sferike == Hamiltoniani në [[koordinata sferike]] mund të shkruhet si :<math> H = \frac{1}{2m} \left[ p_{r}^{2} + \frac{p_{\theta}^{2}}{r^{2}} + \frac{p_{\phi}^{2}}{r^{2} \sin^{2} \theta} \right] + U(r, \theta, \phi) </math> Ekuacioni i Hamilton–Jakobit është komplet i ndashëm në këto koordinata nqs <math>U</math> merr formën :<math> U(r, \theta, \phi) = U_{r}(r) + \frac{U_{\theta}(\theta)}{r^{2}} + \frac{U_{\phi}(\phi)}{r^{2}\sin^{2}\theta} </math> ku <math>U_{r}(r)</math>, <math>U_{\theta}(\theta)</math> dhe <math>U_{\phi}(\phi)</math> janë funksione arbitrare . Zëvendësimi i zgjedhjeve <math>S = S_{r}(r) + S_{\theta}(\theta) + S_{\phi}(\phi) - Et</math> tek ekuacioni i HJ jep :<math> \frac{1}{2m} \left( \frac{dS_{r}}{dr} \right)^{2} + U_{r}(r) + \frac{1}{2m r^{2}} \left[ \left( \frac{dS_{\theta}}{d\theta} \right)^{2} + 2m U_{\theta}(\theta) \right] + \frac{1}{2m r^{2}\sin^{2}\theta} \left[ \left( \frac{dS_{\phi}}{d\phi} \right)^{2} + 2m U_{\phi}(\phi) \right] = E </math> Ky ekuacion mund të zgjidhet me integrime të njëpas njëshme të [[ekuacioneve diferenciale ordinere]] duke filluar me ekuacionin <math>\phi</math> :<math> \left( \frac{dS_{\phi}}{d\phi} \right)^{2} + 2m U_{\phi}(\phi) = \Gamma_{\phi} </math> ku <math>\Gamma_{\phi}</math> është [[konstantja e lëvizjes]] e cila eliminon <math>\phi</math> varësinë nga ekuacioni i Hamilton–Jakobit :<math> \frac{1}{2m} \left( \frac{dS_{r}}{dr} \right)^{2} + U_{r}(r) + \frac{1}{2m r^{2}} \left[ \left( \frac{dS_{\theta}}{d\theta} \right)^{2} + 2m U_{\theta}(\theta) + \frac{\Gamma_{\phi}}{\sin^{2}\theta} \right] = E </math> Ekuacioni tjetër diferencial përfshin [[koordinatat e përgjithshme]] <math>\theta</math> :<math> \left( \frac{dS_{\theta}}{d\theta} \right)^{2} + 2m U_{\theta}(\theta) + \frac{\Gamma_{\phi}}{\sin^{2}\theta} = \Gamma_{\theta} </math> ku <math>\Gamma_{\theta}</math> është prapë një [[konstante e lëvizjes]] e cila eliminon varësinë nga <math>\theta</math> dhe e redukton ekuacionin në [[ekuacionin diferencial ordiner]] final. :<math> \frac{1}{2m} \left( \frac{dS_{r}}{dr} \right)^{2} + U_{r}(r) + \frac{\Gamma_{\theta}}{2m r^{2}} = E </math> integrimi i së cilit kompleton zgjidhjen e problemit për <math>S</math>. == Shembuj në koordinata eliptike cilindrike == == Shembuj në koordinata parabolike cilindrike == == Perafrimi Ikonal dhe lidhja me ekuacionin e Shredingerit == == Ekuacioni i Hamilton-Jakobit në një fushe gravitacionale == :<math>g^{ik}\frac{\partial{S}}{\partial{x^{i}}}\frac{\partial{S}}{\partial{x^{k}}} - m^{2}c^{2} = 0</math> ku <math>g^{ik}</math> janë komponentët [[kontravariant]] të [[tensorit të metrikës]], ''m'' është [[masa e prehjes]] e thërrmijës dhe ''c'' është [[shpejtësia e dritës]]. == Shiko gjithashtu == * [[Ekuacionet e Hamiltonit]] * [[Transformimet kanonike]] * [[Konstantja e lëvizjes]] * [[Fusha vektoriale Hamiltoniane]] * Në teorinë e kontrollit, shikoni [[ekuacioni i Hamilton-Jakobi-Bellmanit]]. * [[Përafrimi WKB]] == Referime == * Hamilton W. (1833) "On a General Method of Expressing the Paths of Light, and of the Planets, by the Coefficients of a Characteristic Function", ''Dublin University Review'', pp. 795-826. * Hamilton W. (1834) "On the Application to Dynamics of a General Mathematical Method previously Applied to Optics", ''British Association Report'', pp.513-518. * {{cite book|author=H. Goldstein|title=Classical Mechanics|url=https://archive.org/details/classicalmechani00gold|publisher=Addison Wesley|year=2002|id=ISBN 0-201-65702-3}} * {{cite book|author=A. Fetter and J. Walecka|title=Theoretical Mechanics of Particles and Continua|publisher=Dover Books|year=2003|id=ISBN 0-486-43261-0}} * Landau L.D., Lifshitz L.M., "Mechanics", Elsevier, Amsterdam ... Tokyo, 1975. [[Kategoria:Mekanikë]] [[Kategoria:Fizikë]] ctsrbpr8mfuak8x1uea8p2qe0y7fzgg Real Madrid C.F. 0 63749 3002415 2979872 2026-06-27T21:39:38Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002415 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | header color = #FFFFFF | writing color = #22228B | clubname = Real Madrid C.F. | image = 428px-Logo Real Madrid.svg.png | image_size = | fullname = Real Madrid Club de Fútbol | nickname = Los Blancos<br>Los Merengues<br>Los Vikingos | founded = [[6 mars]] [[1902]]; 123 vite më parë <br> si ''Madrid Football Club''<ref name="Real Madrid turns 106 (I)"/> | owner = {{flamuri|Spanja}} [[Florentino Pérez]] | adresa = | website = http://www.realmadrid.com/en | ground = [[Stadiumi Santiago Bernabéu|Santiago Bernabéu]] | capacity = 85,044 vende | league = [[La Liga]] | season = 2024–25 | position = La Liga, 2të <!-- Fillojn veshjet -->| pattern_la1 = _realmadridcf2223h | pattern_b1 = _realmadridcf2223h | pattern_ra1 = _realmadridcf2223h | pattern_sh1 = _realmadridcf2223h | pattern_so1 = _realmadridcf2223h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_name2 = | pattern_la2 = _realmadridcf2223a | pattern_b2 = _realmadridcf2223a | pattern_ra2 = _realmadridcf2223a | pattern_sh2 = _realmadridcf2223a | pattern_so2 = _realmadridcf2223a | leftarm2 = 8C89C0 | body2 = 8C89C0 | rightarm2 = 8C89C0 | shorts2 = 8C89C0 | socks2 = 8C89C0 | pattern_name3 = | pattern_la3 = | pattern_b3 = _realmadrid2122t | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = _realmadrid2122t | pattern_so3 = _3_stripes_white | leftarm3 = 2BB6BB | body3 = 2BB6BB | rightarm3 = 2BB6BB | shorts3 = 2BB6BB | socks3 = 2BB6BB | clubcolors = [[Skeda:Bianco_viola_RMA.png|20px]] | manager = {{flamuri|Spanja}} [[Xabi Alonso]] }} '''Real Madrid Club de Fútbol''' (<small>Spanjisht:</small> [[Gjuha spanjolle|[reˈal maˈðɾið ˈkluβ ðe ˈfuðβol]]]), njohur zakonisht si '''Real Madrid''', është një klub [[futbolli]] profesionist [[Spanja|spanjoll]] me seli në [[Madrid]]. I themeluar më 6 mars 1902 si Madrid Football Club, klubi tradicionalisht ka veshur fanella të bardha që janë përdorur në ndeshjet si vendas. Fjala ''Real'' në spanjisht do të thotë ''mbretëror'' dhe iu dhurua klubit nga Mbreti [[Alfonso XIII i Spanjës]] në vitin 1920 sëbashku me kurorën mbretërore në stemë. Klubi ka luajtur ndeshjet si vendas në [[Stadiumi Santiago Bernabéu|Stadiumin Santiago Bernabéu]] në Madrid që nga viti 1947. Ndryshe nga klubet e tjera evropiane, anëtarët e Real Madridit, (''socios'') kanë zotëruar dhe kanë punuar në klub gjatë historisë së saj. Klubi u vlerërua të vlente 3.47 miliard [[Euro|€]] (4.1 miliard $) në vitin 2018, dhe është klubi që përfiton më shumë në botën e futbollit, me një fitim 750.9 milion € në vitin 2018.<ref name="Forbes">{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/mikeozanian/2018/06/12/the-worlds-most-valuable-soccer-teams-2018/|title=The World's Most Valuable Soccer Teams|trans-title=Ekipet më të vlefshme të futbollit në botë|publisher=Forbes|language=en|date=12 qershor 2018|accessdate=12 qershor 2018}}</ref><ref name="RMA">{{cite web|url=http://www.rmadridalbania.info/2018/09/07/real-madridi-me-te-ardhura-rekord-prej-750-milion-euro/|title=Real Madridi me të ardhura rekord prej 750 milion euro|publisher=Real Madrid Albania|language=sq|date=7 shtator 2018|accessdate=6 mars 2019|archive-date=29 tetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029133132/http://www.rmadridalbania.info/2018/09/07/real-madridi-me-te-ardhura-rekord-prej-750-milion-euro/|url-status=dead}}</ref> Klubi është një nga ekipet më të mbështetura në botë.<ref>Dongfeng Liu, Girish Ramchandani (2012). "The Global Economics of Sport". p. 65. Routledge,</ref> Real Madrid është një nga tre klubet që themeloi [[La Liga]]n dhe që nuk ka rënë kurrë nga kategoria që nga edicioni i parë i zhvilluar në vitin 1929, sëbashku me [[Athletic Bilbao]]n dhe [[FC Barcelona|Barcelonën]]. Klubi ka shumë rivalitete jetëgjata, ku më kryesoret janë ''[[El Clásico]]'' me Barcelonën dhe ''[[Derbi i Madridit|El Derbi]]'' me [[Atlético Madrid]]. Real Madridi e vendosi veten si një strateg të futbollit spanjoll dhe evropian gjatë viteve 1950', duke fituar pesë herë [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampionëve]] (në atë kohë Kupa Evropiane) dhe duke arritur finalen gjithsej shtatë herë. Ky sukses u përsërit edhe në kampionat, duke e fituar pesë herë brënda shtatë viteve. Ai ekip, në përbërje me lojtarë si [[Alfredo Di Stéfano]], [[Ferenc Puskás]], [[Francisco Gento]] dhe [[Raymond Kopa]], është konsideruar nga disa si ekipi më i mirë i të gjitha kohërave.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/jonathanstevenson/2011/05/the_greatest_club_side_of_all.html|title=Real Madrid 1960 – the greatest club side of all time|trans-title=Real Madrid 1960 – ekipi më i mirë i të gjitha kohërave|publisher=BBC Sport|language=en|date=23 maj 2011|accessdate=19 mars 2015|archive-date=9 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509202658/http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/jonathanstevenson/2011/05/the_greatest_club_side_of_all.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2013/may/22/european-cup-teams-real-madrid|title=The great European Cup teams: Real Madrid 1955–60|trans-title=Ekipet e mëdhaja evropiane: Real Madrid 1955–60|publisher=The Guardian|language=en|date=22 maj 2013|accessdate=19 mars 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://footballsgreatest.weebly.com/real-madrid-1955-1960.html|title=Real Madrid 1955–1960|publisher=Football's Greatest|language=en|accessdate=19 mars 2015}}</ref> Në futbollin vendor, klubi ka fituar 64 trofe; 33 tituj të La Ligas (rekord), 19 [[Copa del Rey]], 10 [[Supercopa de España]], një [[Copa Eva Duarte]], dhe një [[Copa de la Liga]].<ref>{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/510011-world-football-the-11-most-successful-european-clubs-in-history/page/12|title=World Football: The 11 Most Successful European Clubs in History|trans-title=Futbolli Botëror: 11 klubet më të suksesshme evropiane në histori|publisher=Bleacher Report|language=en|accessdate=22 janar 2012}}</ref> Në kompedicionet evropiane dhe botërore, klubi ka fituar 26 trofe, një tjetër rekord; ata kanë fituar 13 herë Ligën e Kampioneve/Kupën Evropiane (rekord), dy herë [[UEFA Liga e Evropës|Kupën UEFA]] dhe katër herë [[UEFA Super Kupa|UEFA Superkupën Evropiane]]. Në futbollin botëror, klubi ka triumfuar shtatë herë në kompeticionet botërore.{{refn|group=note|name=CWC|Këshilli i FIFA-s zyrtarisht i njeh fituesit e [[Kupa Ndërkontinentale|Kupës Ndërkontinentale]] dhe të [[FIFA Kupa e Botës për Klube|FIFA Kupës së Botës për Klube]] si kampionë bote për klube.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/manchester-united/story/3246638/man-united-retrospectively-declared-1999-world-club-champions-by-fifa|title=Man United retrospectively declared 1999 world club champions by FIFA|trans-title=Man United retrospektivisht deklarohet kampion i botës për klube nga FIFA|publisher=ESPN FC|author=Press Association Sport|language=en|date=tetor 2017|accessdate=4 nëntor 2017}}</ref>}} Real Madridi u njoh nga FIFA si [[FIFA klubi i shekullit|klubi i shekullit të 20të]] më 11 dhjetor 2000,<ref name="FIFA klubi i shekullit">{{cite web|url=https://www.fifa.com/events/playergala00/documents/Club.pdf|title=The FIFA Club of the Century|trans-title=FIFA klubi i shekullit|publisher=[[FIFA]].com|language=en|date=1 dhjetor 2000|accessdate=11 maj 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070423161359/http://www.fifa.com/events/playergala00/documents/Club.pdf|archivedate=23 prill 2007}}</ref> si dhe mori çmimin e meritës më 20 maj 2004 nga ky institucion.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2004/m=5/news=celebrations-mark-the-opening-fifa-centennial-congress-paris-fifa-birt-92643.html|title=FIFA Centennial Orders of Merit|trans-title=Urdhëri i meritës njëqindvjeçar nga FIFA|publisher=[[FIFA]].com|language=en|date=20 maj 2004|accessdate=11 maj 2017|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031123/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2004/m=5/news=celebrations-mark-the-opening-fifa-centennial-congress-paris-fifa-birt-92643.html|url-status=dead}}</ref> Ata gjithashtu u shpallën klubi më i mirë evropian i shekullit të 20të nga [[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]] më 11 maj 2010. Në qershor 2017, ekipi ja doli mbanë të bëhej i pari që fiton dy Liga Kampionesh rresht, duke e bërë tre rresht në maj 2018, duke rritur kryesimin e tyre në renditjen e klubeve të UEFA-s.<ref>{{cite web|url=http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method4/trank2015.html|title=UEFA Team Ranking 2016|trans-title=Renditja e ekipeve UEFA 2016|publisher=xs4all.nl|language=en|date=1 dhjetor 2000|accessdate=22 maj 2017|archive-date=12 korrik 2015|archive-url=https://archive.today/20150712095912/http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method4/trank2015.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/|title=UEFA rankings for club competitions|trans-title=Renditja e UEFA për kompedicionet për klube|publisher=[[UEFA]].com|language=en|accessdate=22 maj 2017}}</ref> ==Historia== {{main|Historia e Real Madrid C.F.}} ===1902–1945: Themelimi dhe vitet e hershme=== [[Skeda:Julián Palacios.jpg|parapamje|majtas|upright|[[Julián Palacios]], presidenti i parë i klubit në vitet 1900–1902.]] Origjina e Real Madridit daton që nga koha që futbolli u prezantua për herë të parë në Madrid nga akademikët dhe studentët e ''[[Institución Libre de Enseñanza]]'', që përfshinte disa të diplomuar nga Universiteti i Kembrixhit dhe Oksfordit.<ref name="Real Madrid turns 106 (I)">{{cite web|title=Pre-history and first official title (1900–1910)|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730681095/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(I).htm|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|access-date=12 korrik 2008|author=Luís Miguel González|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229094130/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730681095/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_%28I%29.htm|archive-date=29 dhjetor 2008}}</ref> Ata themeluan ''(Sociedad) Sky Football'' në vitin 1897, i njohur zakonisht si ''La Sociedad'' (Shoqëria) pasi ishte e vetmja me seli në Madrid, duke luajtur të dielën në mëngjes në Moncloa. Në vitin 1900, konflikti midis anëtarëve bëri që disa prej tyre të largoheshin dhe të krijonin një klub të ri, ''Nueva Sociedad de Football'' (Shoqëria e Re e Futbollit), për tu dalluar nga ''Sky Football''. Midis të larguarve ishin [[Julián Palacios]], i njohur si presidenti i parë i Real Madridit, [[Juan Padrós]] dhe [[Carlos Padrós]], këta të fundit ishin vëllezër dhe presidentë të ardhshëm të Real Madridit. Në vitin 1901, ky klub i ri u riemërua ''Madrid Football Club''. Më vonë, pas një rindërtimi në vitin 1902, Sky u riemërua si "[[New Foot-Ball Club]]".<ref>{{cite web|url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2013/12/%C2%BFen-que-siglo-se-fundo-el-real-madrid/|title=In what century was Real Madrid founded?|trans-title=Në çfarë shekulli u themelua Real Madridi?|publisher=CIHEFE|language=es|date=16 nëntor 2013|accessdate=9 korrik 2017|archive-date=14 korrik 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714234407/http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2013/12/%C2%BFen-que-siglo-se-fundo-el-real-madrid/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|title=The Shared Origins of Football, Rugby, and Soccer.|url=https://archive.org/details/sharedoriginsoff0000rowl|trans-title=Origjina e ndarë e futbollit amerikan, regbisë dhe futbollit|publisher=Rowman & Littlefield|language=en|author=Christopher Rowley|isbn=978-1-4422-4618-8|date=2015}}</ref><ref name="Ball, Phil p. 117">Ball, Phil f. 117.</ref> Më 6 mars 1902, pasi ishte zgjedhur një bord i ri i kryesuar nga Juan Padrós, zyrtarisht Madrid Football Club u krijua zyrtarisht.<ref name="Historia 1902–1945">{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football/1911-1920-madrid-comes-together-and-receives-the-title-of-real|title=Bernabéu's debut to the title of ''Real'' (1911–1920)|trans-title=Debutimi i Bernabeut në titullin e ''Realit'' (1911–1920)|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|author=Luís Miguel González|accessdate=12 korrik 2008}}</ref> [[Skeda:Madrid C.F. 1905-06.jpg|parapamje|Ekipi i Madrid FC në vitin 1906.]] Në vitin 1905, tre vjet pas themelimit, ''Madrid FC'' fitoi titullin e saj të parë pasi mposhti [[Athletic Bilbao]] në finalen e [[Copa del Rey|Kupës së Spanjës]]. Klubi u bë një nga anëtarët themelues të [[Federata Mbretërore e Futbollit Spanjoll|Federatës Mbretërore të Futbollit Spanjoll]] më 4 janar 1909, kur presidenti i klubit [[Adolfo Meléndez]] nënshkroi marrëveshjen e themelimit të Federatës Spanjolle. Pas lëvizjes midis fushave, ekipi u zhvendos në ''Campo de O'Donnell'' në vitin 1912.<ref name="History&nbsp;— Chapter 1 - From the Estrada Lot to the nice, little O’Donnel pitch">{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Santiago_Bernabeu/1193041512791/Historia/History.htm|title=History&nbsp;— Chapter 1&nbsp;– From the Estrada Lot to the nice, little O’Donnel pitch|trans-title=Historia – Kapitulli 1 – Nga parkingu Estrada në fushën e vogël, të këndshme O’Donnel|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|accessdate=11 korrik 2008|url-status=dead|archive-date=6 korrik 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706214852/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Santiago_Bernabeu/1193041512791/Historia/History.htm}}</ref> Në vitin 1920, emri i klubit u ndryshua në Real Madrid pasi Mbreti Alfonso XIII i dha klubit titullin Real (Mbretëror).<ref name="Historia 1902–1945"/> Në vitin 1929 u themelua [[La Liga|Liga e parë e futbollit spanjoll]]. Real Madrid e kryesoi sezonin e parë të ligës deri në ndeshjen e fundit, por një humbje kundër Athletic Bilbao bëri që ata t'a mbyllin atë në vendin e dytë mbrapa Barcelonës.<ref name="Real Madrid turns 106 (III)">{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football/1921-1930-real-madrid-becomes-an-international-symbol|title=A spectacular leap towards the future (1921–1930)|trans-title=Një kërcim spektakolar drejt së ardhmes (1921–1930)|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|author=Luís Miguel González|date=28 shkurt 2007|accessdate=12 korrik 2008}}</ref> Real Madrid fitoi titullin e parë të ligës në sezonin 1931–32 e cila u pasua nga një titull tjetër një sezon më pas, duke u bërë skuadra e parë që fiton kampionatin dy herë.<ref name="Real Madrid turns 106 (IV)">{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football/1931-1940-first-league-titles-and-breakout-of-the-civil-war|title=The first two-time champion of the League (1931–1940)|trans-title=Kampionët e parë të dyfishtë të ligës (1931–1950)|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|author=Luís Miguel González|accessdate=18 korrik 2018}}</ref> Më 14 prill 1931, ardhja e Republikës së Dytë Spanjolle bëri që klubi të humbiste titullin Real, duke u kthyer përsëri në emrin Madrid Football Club. Futbolli vazhdoi gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], dhe më 13 qershor 1943, Madridi mposhti Barcelonën 11–1 në ndeshjen e dytë gjysëm-finale të [[Copa del Generalísimo]] (Copa del Rey, e cila ishte emëruar në ndër të Gjeneralit Franco).<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8946213/Real-Madrid-v-Barcelona-six-of-the-best-El-Clasicos.html|title=Real Madrid v Barcelona: six of the best 'El Clásicos'|trans-title=Real Madrid v Barcelona: gjashtë nga 'El Clasicot' më të mira|publisher=The Daily Telegraph|language=en|location=Londër|date=9 dhjetor 2011|accessdate=19 dhjetor 2011}}</ref> Është sugjeruar që lojtarët e Barcelonës ishin friksuar nga policia, përfshirë edhe nga drejtori i sigurimit të shtetit i cili "i tha ekipit se disa prej tyre po luanin vetëm për shkak të bujarisë së regjimit në lejimin e tyre për të mbetur në vend."<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=70557.html|title=Barca&nbsp;– Much more than just a Club|trans-title=Barça – Më shumë se një klub|publisher=FIFA|language=en|author=Paco Aguilar|date=10 dhjetor 1998|url-status=dead|access-date=12 janar 2020|archive-date=29 prill 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080429205533/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid%3D70557.html}}</ref><ref>{{cite book|title=Morbo: the Story of Spanish Football|url=https://archive.org/details/morbostoryofspan0000ball|trans-title=Morbo: historia e futbollit spanjoll|publisher=WSC Books Ltd|language=en|author=Phil Ball|isbn=978-0-9540134-6-2|date=12 dhjetor 2003}}</ref> Presidenti i Barcelonës, [[Enrique Piñeyro]], u sulmua nga tifozët e Madridit.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=i21W_KN_iUMC&pg=284|title=Understanding football hooliganism: a comparison of six Western European football clubs|trans-title=Duke kuptuar huliganizmin e futbollit: një krahasim i gjashtë klubeve futbollistike evropiane perëndimore|publisher=Amsterdam University Press|language=en|author=Ramn Spaaij|location=Amsterdam|year=2006|isbn=978-90-5629-445-8|accessdate=19 dhjetor 2011}}</ref> Sidoqoftë, asnjë nga këto pretendime nuk janë vërtetuar dhe [[FIFA]] dhe [[UEFA]], që ende e konsiderojnë rezultatin si të ligjshëm. Sipas gazetarit dhe shkrimtarit spanjoll, Juan Carlos Pasamontes, lojtari i Barcelonës Josep Valle mohoi që forcat spanjolle të sigurimit të kishin ardhur para ndeshjes.<ref name="Diario">{{cite web|url=http://www.diariogol.com/es/notices/2014/10/de-franco-el-madrid-el-barca-y-otras-mentiras-de-tv3-45026.php|title=De Franco, el Madrid, el Barca y otras mentiras de TV3|trans-title=Franco, Madrid, Barca dhe gënjeshtra të tjera të TV3|publisher=Diario Gol|language=es|accessdate=25 nëntor 2014|archive-date=19 qershor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619230752/http://www.diariogol.com/es/notices/2014/10/de-franco-el-madrid-el-barca-y-otras-mentiras-de-tv3-45026.php|url-status=dead}}</ref> Në vend të kësaj, në fund të pjesës së parë, trajneri i Barcelonës, [[Juan José Nogués]] dhe të gjithë lojtarët e tij u zemëruan me stilin e vështirë të lojës që Real Madrid po përdorte dhe me agresivitetin e turmës vendase.<ref name="Diario"/> Kur ato refuzuan që të hynin në fushë, Shefi Suprem i Policisë së Madridit u shfaq, e identifikoi veten dhe urdhëroi që skuadra të hynte në fushë.<ref name="Diario"/> ===1945–1978: Santiago Bernabéu Yeste dhe suksesi evropian=== [[Skeda:Di stefano real madrid cf (cropped).png|parapamje|majtas|200px|[[Alfredo Di Stéfano]] e udhëhoqi klubin drejtë një suksesi të pesëfishtë në Kupën Evropiane (e njohur sot si Liga e Kampioneve).]] [[Santiago Bernabéu (futbollist)|Santiago Bernabéu]] u bë president i Real Madrid në 1945.<ref name="Real Madrid turns 106 (V)">{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football/1941-1950-beginning-of-president-santiago-bernabeu|title=Bernabéu begins his office as President building the new Chamartín Stadium (1941–1950)|trans-title=Bernabéu filloi zyrën e tij si President që ndërton Stadiumin e ri Chamartín (1941–1950)|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|author=Luís Miguel González|accessdate=12 korrik 2008}}</ref> Nën presidencën e tij, klubi, stadiumi i tij [[Stadiumi Santiago Bernabéu|Santiago Bernabéu]] dhe objektet e tij të trajnimit [[Ciudad Deportiva, Madrid|Ciudad Deportiva]] u rindërtuan pas dëmeve të Luftës Civile Spanjolle. Për më tepër, gjatë viteve 1950, ish-lojtari i Amatorëve të Real Madridit, Miguel Malbo themeloi akademinë e të rinjve të Real Madridit, ose "''[[Cantera|cantera]]''", e njohur sot si [[La Fábrica]]. Duke filluar në vitin 1953, ai nisi një strategji të nënshkrimit të lojtarëve të klasit botëror nga jashtë, ku më i shquari ishte [[Alfredo Di Stéfano]].<ref name="Real Madrid turns 106 (VI)">{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football/1951-1960-the-five-european-cups-and-di-stefano|title=An exceptional decade (1951–1960)|trans-title=Një dekadë e jashtëzakonshme (1951–1960)|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|author=Luís Miguel González|accessdate=12 korrik 2008}}</ref> [[Skeda:Training Real Madrid in Amsterdam, Amancio, Bestanddeelnr 926-3299.jpg|parapamje|djathtas|200px|[[Amancio Amaro]], kapiteni i ekipit [[Yé-yé (Real Madrid)|Yé-yé]] të viteve 1960.]] Në vitin 1955, duke vepruar sipas idesë të propozuar nga [[Gabriel Hanot]], një gazetar francez sportiv dhe redaktor i ''[[L'Équipe]]'', Bernabéu, Bedrignan dhe [[Gusztáv Sebes]] krijuan një turne për ekipet kampione nëpër Evropë, me ftesë, që përfundimisht do të bëhej ajo që sot njihet si [[UEFA Liga e Kampioneve]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news/newsid=419682.html|title=Hats off to Hanot|trans-title=Respekt për Hanot|publisher=UEFA|language=en|author=Matthew Spiro|date=12 maj 2006|accessdate=11 korrik 2008}}</ref> Ishte nën drejtimin e Bernabéut që Real Madrid e vendosi veten si një forcë kryesore në futbollin spanjoll dhe evropian. Klubi fitoi Kupën Evropiane pesë herë rresht në periudhën 1956–1960, i cila përfshinte finalen e fituar 7–3 në Hampden Park kundër [[Eintracht Frankfurt]] në vitin 1960.<ref name="Real Madrid turns 106 (VI)"/> Pas këtyre pesë sukseseve resht, Realit iu dha përgjithmonë kupa origjinale dhe fitoi të drejtën për të veshur simbolin e nderit të UEFA-s.<ref name="badge of honour">{{cite web|url=http://www.uefa.com/newsfiles/19071.pdf|title=Regulations of the UEFA Champions League|trans-title=Rregullat e UEFA Ligës së Kampioneve|format=PDF|publisher=UEFA|language=en|accessdate=12 korrik 2008|url-status=dead|archive-date=12 mars 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070312003915/http://www.uefa.com/newsfiles/19071.pdf}}; Faqe 4, §2.01 "Cup" & Faqe 26, §16.10 "Title-holder logo"</ref> Klubi fitoi Kupën Evropiane për herë të gjashtë në vitin [[1965–66 Kupa Evropiane|1966]] duke mposhtur [[FK Partizan Beograd|Partizan Beogradin]] 2–1 në [[Finalja e Kupës Evropiane 1966|finale]] me një ekip të përbërë tërësisht lojtarë të së njëjtës kombësi, kjo për herë të parë në këtë kompeticion.<ref name="Real Madrid turns 106 (VII)">{{cite web|trans-title=Riorganizimi i gjeneratës ishte i suksesshëm|url=http://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football/1961-1970-the-yeyes-and-the-kidnapping-of-di-stefano|title=The generational reshuffle was successful (1961–1970)|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|author=Luís Miguel González|accessdate=12 korrik 2008}}</ref> Ky ekip u bë i njohur si Yé-yé. Emri "Yé-yé" erdhi nga kori "Yeah, yeah, yeah" në këngën e Beatles "Ajo Të Do Ty" pasi katër anëtarë të ekipit pozuan për Marcën duke kopjuar Beatles.<ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football/1961-1970-the-yeyes-and-the-kidnapping-of-di-stefano|title=Real Madrid History: 1961–1970|trans-title=Historia e Real Madridit: 1961–1970|publisher=Real Madrid|language=en|accessdate=1 tetor 2015}}</ref> Gjenerata e Yé-yé ishte finalist në Kupën Evropiane në dy raste, në vitet 1962 dhe 1964.<ref name="Real Madrid turns 106 (VII)"/> Në vitet 1970, Real Madrid fitoi pesë kampionate dhe tre Kupa Spanjolle. Klubi luajti finalen e parë të Kupës UEFA të Fituesve të Kupës në vitin 1971, duke u mposhtur nga ekipi anglez [[Chelsea F.C.|Çelsi]] me rezultatin 2–1.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/ec/ec197071.html#cwc|title=European Competitions 1971|trans-title=Kompeticionet evropiane 1971|publisher=RSSSF|language=en|accessdate=27 shtator 2008}}</ref> Më 2 korrik 1978, presidenti i klubit Santiago Bernabéu vdiq gjatë kohës që [[1978 FIFA Kupa e Botës|Kupa e Botës 1978]] po luhej në [[Argjentina|Argjentinë]]. [[FIFA]] njoftoi tre ditë zie në nder të tij gjatë turnamentit.<ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/santiago-bernabeu-stadium|title=Santiago Bernabéu|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|accessdate=12 tetor 2008}}</ref> Në vitin e ardhshëm, klubi organizoi edicionin e parë të [[Trofeo Santiago Bernabéu|Trofeut Santiago Bernabéu]] në nder të ish presidentit të tyre. ===1980–2000: Quinta del Buitre dhe suksesi i vazhduar=== [[Skeda:Raul Gonzalez 10mar2007.jpg|parapamje|majtas|220px|[[Raúl González Blanco|Raúl]] ishte pjesë e ekipit të parë të Realit Madridit për 16 sezone, duke shënuar 323 gola në 741 ndeshje.]] Deri në fillim të viteve 1980, Real Madrid kishte humbur kontrollin për titullin e La Ligas derisa një grup i ri yjesh të rritur në shtëpi sollën suksesin në vend për klub.<ref name="Real Madrid turns 106 (IX)">{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football/1981-1990-la-quinta-del-buitre|title=The "Quinta del Buitre" era begins|trans-title=Epoka "Quinta del Buitre" fillon|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|accessdate=11 korrik 2008}}</ref><ref name="marcaquinta">{{cite web|url=http://www.marca.com/en/football/real-madrid/2017/05/22/5922e820ca4741256a8b462d.html|title=The Real Madrid of La Quinta|trans-title=Real Madridi i La Quintës|publisher=Marca|language=en|date=22 maj 2017|accessdate=20 nëntor 2017}}</ref> Gazetari spanjoll sportiv Julio César Iglesias i dha kësaj gjenerate emrin ''[[La Quinta del Buitre]]'' ("Kohorti i Vultures"), i cili rrjedh nga pseudonimi i dhënë një prej anëtarëve të tij, [[Emilio Butragueño]]. Katër anëtarët e tjerë ishin [[Manuel Sanchís]], [[Martín Vázquez]], Míchel dhe [[Miguel Pardeza]]; të pesë futbollistët ishin prodhim i akademisë se të rinjve të Real Madridit.<ref name="Real Madrid turns 106 (IX)" /><ref name="marcaquinta"/> Me La Quinta del Buitre (që u reduktua në katër anëtarë pas largimit të Pardezës te Zaragoza në vitin 1986) dhe lojtarë të shquar si portieri [[Francisco Buyo]], mbrojtësi i djathtë [[Miguel Porlán Chendo]] dhe sulmuesi meksikan [[Hugo Sánchez]], Real Madridi kishte një nga skuadrat më të mira në Spanjë dhe Evropë gjatë gjysmës së dytë të viteve 1980, duke fituar dy [[UEFA Liga e Evropës|Kupa UEFA]], pesë [[La Liga|kampionate spanjolle]] rresht, një kupë dhe tre [[Supercopa de España|Superkupa Spanjolle]].<ref name="Real Madrid turns 106 (IX)"/><ref name="marcaquinta"/> Në fillim të viteve 1990, La Quinta del Buitre u nda pasi Martín Vázquez, Emilio Butragueño dhe Míchel u larguan nga klubi. Në vitin 1996, presidenti [[Lorenzo Sanz]] emëroi [[Fabio Capello]]n si trajnerin e ri të ekipit.<ref>{{Cite book|publisher=Bantam Books|language=en|isbn=978-0-553-82566-4|author=Gabriele Marcotti|title=Capello: The Man Behind England's World Cup Dream|url=https://archive.org/details/capellomanbehind0000marc|trans-title=Capello: Njeriu mbrapa Ekipit të Ëndërrave të Anglisë në Kupën e Botës|year=2008|p=[https://archive.org/details/capellomanbehind0000marc/page/291 291]}}</ref> Megjithëse qëndrimi i tij zgjati vetëm një sezon, Real Madrid u shpall kampion i La Ligas, kurse lojtarët si [[Predrag Mijatović]], [[Davor Šuker]], [[Clarence Seedorf]], [[Roberto Carlos da Silva|Roberto Carlos]] dhe portieri [[Bodo Illgner]], arritën në klub për të forcuar një skuadër që tashmë mburrej me lojtarë si [[Raúl González Blanco|Raúl]], [[Fernando Hierro]] dhe [[Fernando Redondo]]. Si rezultat, Real Madridi (me përforcimin e [[Fernando Morientes]] në vitin 1997) përfundimisht i dha fund pritjes së saj 32-vjeçare për Kupën e shtatë të Evropës: në vitin 1998, nën drejtimin e trajnerit [[Jupp Heynckes]], ata mposhtën [[Juventus F.C.|Juventusin]] 1–0 në finale me një gol nga Mijatović.<ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football/1991-2000-the-seventh-and-eighth-european-cups|title=1991–2000&nbsp;– From Raúl González to the turn of the new millennium|trans-title=1991–2000 – Nga Raúl González te kthimi në mijëvjeçarin e ri|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|accessdate=12 korrik 2008}}</ref> Në nëntor 1999, [[Vicente del Bosque]] u emërua trajneri i ri i ekipit. Në sezonin e fundit të shekullit 20të ([[Sezoni 1999–2000 i Real Madrid C.F.|1999–2000]]), ekipi udhëhiqej ende nga veteranë si Fernando Hierro, Fernando Redondo, Roberto Carlos dhe Raúl González. Reali gjithashtu u përforcua edhe nga talentet me prespektivë Fernando Morientes, [[Guti]] dhe [[Iker Casillas]], të mbështetur nga mbërritjet e [[Steve McManaman]] dhe [[Nicolas Anelka]] nga Premier Liga Angleze, dhe [[Míchel Salgado]] sëbashku me [[Iván Helguera]] nga Spanja. Në sezonin e parë të Del Bosque si trajner i Realit, ekipi fitoi Ligën e Kampioneve për herë të tetë, duke mposhtur [[Valencia CF|Valencian]] 3–0 në [[Finalja e UEFA Ligës së Kampioneve|finale]] me golat e Morientes, McManaman dhe Raúl.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1999/matches/round=1290/match=64833/index.html|title=UEFA Champions League 1999/00 – History|trans-title=UEFA Liga e Kampioneve 1999/00 – Historia|publisher=UEFA|language=en|date=24 maj 2000|accessdate=9 korrik 2017}}</ref> Ky triumf shënoi nisjen e një epoke të suksesshme në historinë e Real Madridit.<ref name="bbc_stats">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/3016096.stm|title=The unluckiest manager ever sacked?|trans-title=Trajneri më i pafat që është shkarkuar|publisher=BBC Sport|language=en|date=24 qershor 2003|accessdate=9 korrik 2017}}</ref> ===2000–2006: Epoka Galácticos=== {{main|Galácticos}} [[Skeda:Beckham zidane.jpg|parapamje|djathtas|150px|upright|[[David Beckham|Beckham]] dhe [[Zinedine Zidane|Zidane]] konsideroheshin ''[[Galácticos]]''.]] Në korrik 2000, [[Florentino Pérez]] u zgjodh presidenti i ri i klubit.<ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/sobre-el-real-madrid/el-club/historia/presidentes/florentino-perez|title=Florentino Pérez era|trans-title=Epoka Florentino Pérez|publisher=Real Madrid C.F.|language=es|accessdate=12 korrik 2008}}</ref> Ai u zotua në fushatën e tij se do të hiqte borxhin 270 milion € dhe do të përmirsonte infrastrukturën e klubit. Megjithatë, premtimi parësor elektoral që e shtyu Pérezin drejt fitores ishte transferimi i portugezit [[Luís Figo]] klubi rival Barcelona.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/848836.stm|title=Figo's the Real deal|trans-title=Figo është marrëveshja e Realit|publisher=BBC Sport|language=en|date=24 korrik 2000|accessdate=12 korrik 2008}}</ref> Një vit më pas, klubi kishte terrenin e saj të stërvitjes dhe shfrytëzoi paratë për të filluar ndërtimin e ekipit ''Galácticos'' duke firmosur një yll global në çdo verë, përfshirë lojtarë si [[Zinedine Zidane]], [[Luis Nazário de Lima|Ronaldo]], Luís Figo, [[David Beckham]] dhe [[Fabio Cannavaro]].<ref name="2001-2010">{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football/2001-2010-the-ninth-with-zidane-beckham-ronaldo-and-figo|title=2001&nbsp;– present&nbsp;— Real Madrid surpasses the century mark|trans-title=2001–vazhdon – Real Madridi kalon shenjën e shekullit|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|accessdate=5 dhjetor 2015}}</ref> Është e diskutueshme nëse këto investime ja vlejtën, pasi pavarësisht se fituan UEFA Ligën e Kampionëve dhe Kupën Ndërkontinentale në vitin 2002, e cila u ndoq nga fitimi La Ligas në në vitin 2003, klubi nuk arriti të fitojë asnjë trofe madhor për tre sezonet e ardhshme.<ref name="2001-2010"/> Disa ditë pas kapjes së titullit të La Ligas në maj 2003, klubi u rrethua me polemika. Vendimi i parë i diskutueshëm erdhi kur Pérez shkarkoi trajnerin fitues Vicente del Bosque.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/3012442.stm|title=Real ditch Del Bosque|trans-title=Reali shmang Del Bosque|publisher=BBC Sport|language=en|date=24 qershor 2003|accessdate=9 gusht 2014}}</ref> Disa lojtarë u larguan nga klubi, duke përfshirë kapitenin e Madridit, Fernando Hierro, kurse mesfushori mbrojtës [[Claude Makelele]] refuzoi të marrë pjesë në stërvitje në shenjë proteste për shkak se ishte një nga lojtarët më pak të paguar të klubit, duke bërë që ai të kalonte te Çelsi.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/3196017.stm|title=Chelsea sign Makelele|trans-title=Chelsea firmos me Makelelen|publisher=BBC Sport|language=en|date=1 shtator 2003|accessdate=9 gusht 2014}}</ref> Zidane deklaroi: "Shumë lojtarë po ikin kur rregulli normal është: kurr mos ndrysho një ekip fitues." Real Madrid, me trajnerin e tyre të sapovendosur [[Carlos Queiroz]], e nisi kampionatin me hap të ngadaltë pas një fitore të vështirë ndaj [[Real Betis]]. Sezoni 2005–06 filloi me premisa pas blerjeve të lojtarëve të rinj: [[Júlio Baptista]] (24 milion €), [[Robinho]] (30 milion €) dhe [[Sergio Ramos]] (27 milion €). Megjithatë, Real Madridi mori rezultate negative, përfshirë një humbje 3–0 në shtëpi ndaj Barcelonës në nëntor 2005.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4441406.stm|title=Real Madrid 0–3 Barcelona|publisher=BBC Sport|language=en|date=19 nëntor 2005|accessdate=26 korrik 2014}}</ref> Trajneri i ekipit [[Vanderlei Luxemburgo|Wanderley Luxemburgo]] u shkarkua një muaj më pas dhe u zëvëndësua nga [[Juan Ramón López Caro]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4497208.stm|title=Real Madrid sack coach Luxemburgo|trans-title=Real Madridi shkarkon trajnerin Luxemburgo|publisher=BBC Sport|language=en|date=4 dhjetor 2005|accessdate=26 korrik 2014}}</ref> Rikthimi u shkurtër në formë u ndërpre nga disfata tenistike 6–1 nga Real Zaragoza në ndeshjen e parë të çerek-finaleve të Copa del Reyt.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4695456.stm|title=Real Madrid concede six in defeat|trans-title=Madridi pëson gjashtë në disfatë|publisher=BBC Sport|language=en|date=8 shkurt 2006|accessdate=26 korrik 2014}}</ref> Pas kësaj, ekipi u eliminua edhe nga Liga e Kampioneve nga [[Arsenal F.C.|Arsenali]]. Më 27 shkurt 2006, Florentino Pérez dha dorëheqjen.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4757112.stm|title=Perez resigns as Madrid president|trans-title=Perez dorëhiqet si presidenti i Madridit|publisher=BBC Sport|language=en|date=27 shkurt 2006|accessdate=7 janar 2012}}</ref> ===2006–2009: Vitet me Ramón Calderón si president=== Më 2 korrik 2006, [[Ramón Calderón]] u zgjodh si presidenti i ri i klubit. Ai vendosi në krye të ekipit anglezin Fabio Capello dhe ish lojtarin Predrag Mijatović si drejtor sportiv. Real Madridi fitoi kampionatin në [[2006–07 La Liga|sezonin 2006–07]], duke regjistuar titullin e parë pas katër vitesh. Pavarësisht kësaj, Capello u shkarkua në përfundim të sezonit. Titulli u fitua më 17 qershor, kur Real Madridi u përball me [[RCD Mallorca|Majorkën]] në Bernabéu kurse Barcelona dhe [[Sevilla FC|Sevilja]], pretendentët e tjerë për titull, u ndeshën respektivisht me [[Gimnàstic de Tarragona]] dhe [[Villarreal CF|Villarrealin]]. Në përfundim të pjesës së parë, Reali ishte në disavantazh 0–1 kurse Barcelona po fitonte 3–0 në [[Nou Estadi de Tarragona|Tarragona]]. Megjithatë, në pjesën e dytë, Reali shënoi tre gola dhe fitoi ndeshjen 3–1, duke siguruar titullin e parë që nga viti 2003. ===2009–vazhdon: Epoka e dytë ''Galácticos'' dhe Tripleta evropiane=== [[Skeda:Cristiano Ronaldo RM 3.jpg|parapamje|majtas|Cristiano Ronaldo ishte blerja më e shtrenjtë e klubit me 94 milion €, kur ai arriti në vitin 2009.]] Më 1 qershor 2009, Florentino Pérez u rizgjodh president i klubit.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8076515.stm|title=Perez to return as Real president|trans-title=Perez do të rikthehet si president i Realit|publisher=BBC Sport|language=en|date=1 qershor 2009|accessdate=3 qershor 2009}}</ref> Ai vazhdoi me politikën e tij ''Galácticos'' nga mandati i parë, duke blerë lojtarë të profilit të lartë si [[Kaká]] dhe [[Cristiano Ronaldo]]. Braziliani u ble nga [[A.C. Milan|Milani]] për 67 milion €, kurse portugezi u transferua nga [[Manchester United F.C.|Manchester United]] për 94 milion €, duke u bërë në atë kohë blerja më e shtrenjtë në historinë e futbollit.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8082147.stm|title=Kaka completes Real Madrid switch|trans-title=Kaka plotëson kalimin te Real Madridi|publisher=BBC Sport|language=en|date=9 qershor 2009|accessdate=20 janar 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/8121951.stm|title=Ronaldo completes £80m Real move|trans-title=Ronaldo plotëson kalimin 80 milion £ te Reali|publisher=BBC Sport|language=en|date=1 korrik 2009|accessdate=20 janar 2020}}</ref> Në maj 2010, [[José Mourinho]], i cili sapo kishte udhëhequr [[F.C. Internazionale Milano|Interin]] drejt fitimit të ''[[Tripleta (futboll)|Tripletës]]'' në sezonin 2009–10, u emërua trajneri i ri i ekipit.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8708315.stm|title=Real Madrid unveil José Mourinho as their new coach|trans-title=Real Madridi prezanton José Mourinhon si trajnerin e ri|publisher=BBC Sport|language=en|date=31 maj 2010|accessdate=31 maj 2010}}</ref> Në sezonin e tij të parë në krye, ekipi fitoi [[Copa del Rey]]n duke mposhtur në finale Barcelonën falë një gol të Cristiano Ronaldos në kohën shtesë;<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8465861/Real-Madrid-beat-Barcelona-to-win-Copa-del-Rey-Spanish-media-reaction.html|title=Real Madrid beat Barcelona to win Copa del Rey: Spanish media reaction|trans-title=Real Madridi mposht Barcelonën dhe fiton Copa del Reyn|publisher=BBC Sport|language=en|date=21 prill 2011|accessdate=20 janar 2020}}</ref> kjo ishte një nga katër ''[[El Clásico]]t'' që u luajtën brënda 18 ditëve, përfshirë edhe dy ndeshjet e gjysëm-finales së Ligsës së Kampioneve dhe një ndeshje në La Liga. Në maj 2011, Real Madridi fitoi La Ligan për herë të 32të në histori, duke vendosur edhe disa rekorde gjatë sezonit; ata e mbyllën kampionatin me 100 pikë, shënuan 121 gola, duke e pasur golavarazhin +89, si dhe fituan 32 ndeshje, përfshirë 16 në transfertë. Në atë sezon, Ronaldo u bë lojtari më i shpejtë që arrin 100 gola në La Liga.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/k-ronaldo-goleadori-me-efikas-ne-historine-e-realit/|title=K.Ronaldo, goleadori më efikas në historinë e Realit|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=23 mars 2012|accessdate=21 janar 2020}}</ref> Në sezonin 2012–13, ekipi fitoi [[Supercopa de España 2012|Supercopa de España]] duke mposhtur Barcelonën me rregullin e golit jashtë fushe, por e mbylli kampionatin në vendin e dytë mbrapa të njëjtit kundërshtar. Një transferim i dalluar në atë sezon ishte ai i kroatit [[Luka Modrić]] nga [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] për rreth 35 milion €. Pas një zhgënjyese në kohën shtesë ndaj [[Atlético Madrid]] në finalen e Copa del Reyt, Pérez njoftoi se Mourinho do të largohej nga klubi në përfundim të sezonit.<ref>{{cite web|url=https://www.botasot.info/sporti/224244/zyrtare-mourinho-largohet-ne-fund-te-sezonit-nga-real-madridi/|title=Zyrtare, Mourinho largohet në fund të sezonit nga Real Madridi|publisher=Botasot.info|language=sq|date=20 maj 2013|accessdate=21 janar 2020}}</ref> [[Skeda:Final Champions League 2014 Real Madrid - Atlético de Madrid (14081181609).jpg|300px|parapamje|djathtas|Lojtarët e Real Madridit duke festuar "''La Déciman''", trofeun e 10të të Ligës së Kampioneve, maj 2014.]] Pasuesi i Mourinhos ishte italiani [[Carlo Ancelotti]], i cili firmosi një kontartë tre-vjeçare.<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/zyrtare-ancelotti-trajneri-i-ri-i-realit/|title=Zyrtare: Ancelotti trajneri i ri i Realit|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=25 qershor 2014|accessdate=21 janar 2020}}</ref> Ai mori legjendën e klubit Zidane si ndihmësin e tij. Më 1 shtator 2013, [[Gareth Bale]] u ble nga Tottenham Hotspur për 100 milion €, duke bërë që klubi të thyente rekordin e blerjes më të shtrenjtë në histori sërisht. Në sezonin e parë të Ancelottit në krye, ekipi fitoi Copa del Reyn, duke mposhtur në finale Barcelonën 2–1, kjo falë golit të fitores në minutat e fundit nga Bale. Më 24 maj, në finalen e Ligës së Kampioneve, Real Madridi arriti një fitore 4–1 në kohën shtesë kundër rivalëve të qytetit Atlético Madrid, duke e fituar kompeticionin për herë të parë që nga viti 2002; ky ishte trofeu i 10të i klubit, e cila u njoh si "''La Décima''". Pas këtij suksesi, klubi siguroi transferimin e portierit [[Keylor Navas]], mesfushorit [[Toni Kroos]] dhe mesfushorit sulmues [[James Rodríguez]]. Në gusht 2014, ekipi fitoi [[UEFA Super Kupa 2014|Superkupën Evropiane]] kundër Seviljes, duke koleksionuar trofeun e 79të zyrtar në histori. Vera u mbyll me shitjen e dy lojtarëve kyç të sezonit të kaluar: [[Xabi Alonso]] u transferua te [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] kurse [[Ángel Di María]] te Manchester United.<ref>{{cite web|url=http://prizrenpress.com/bayerni-konfirmon-transferimin-xabi-alonsos/|title=Bayerni konfirmon transferimin e Xabi Alonsos|publisher=Prizren Press|language=sq|date=28 gusht 2014|accessdate=21 janar 2020|archive-date=19 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819061606/http://prizrenpress.com/bayerni-konfirmon-transferimin-xabi-alonsos/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2014/08/27/di-maria-kalon-tek-manchester-united/|title=Di Maria kalon tek Manchester United|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=27 gusht 2014|accessdate=21 janar 2020}}</ref> Këto vendime të klubit u pritën me polemika, me Ronaldon i cili deklaroi: "Nëse unë do të isha në krye, do t'i kisha bërë gjërat ndryshe", kurse trajneri Ancelotti tha: "Tani duhet ta nisim sërisht nga zero." [[Skeda:Ramos y Zidane con la Undécima Copa de Europa.jpg|parapamje|majtas|[[Sergio Ramos]] dhe Zinedine Zidane me trofeun e 11të të Ligës së Kampioneve, e njohur si "''La Undécima''".]] Gjatë këtij sezoni, Real Madridi fitoi 22 ndeshje rresht, duke vendosur një rekord të ri; ata fituan ndeshje ndaj ekipeve si Barcelona dhe [[Liverpool F.C.|Liverpool]], duke thyer rekordin e mëparëshëm me 18 ndeshje të vendosur nga Barcelona e [[Frank Rijkaard]]. Rekordi më pas u ndal me 24 ndeshje pas humbjes ndaj Valencias në ndeshjen e parë të vitit 2015. Ekipi dështoi të ruante titullin e Ligës së Kampioneve dhe Copa del Reyt, kurse në kampionat përfunduan sërisht në vendin e dytë, duke u renditur dy pikë larg Barcelonës. Këto rezultatet sollën edhe largimin e Ancelottit më 25 maj 2015.<ref>{{cite web|url=https://zeri.info/futboll/34386/shkarkohet-ancelotti/|title=Shkarkohet Ancelotti|publisher=Zëri.info|language=sq|date=25 maj 2015|accessdate=21 janar 2020|archive-date=6 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106054903/http://zeri.info/futboll/34386/shkarkohet-ancelotti/|url-status=dead}}</ref> Vetëm disa ditë më pas, spanjolli [[Rafael Benítez]] u njoftua si trajneri i ekipit. Pavarësisht një nisje pozitive, Reali pësoi një rënje të vazhdueshme, e cila kulmoi me humbjen 4–0 në shtëpi në ''El Clásico'' ndaj ''Barçës'', e cila vazhdoi edhe me eliminim nga kupa kundër [[Cádiz CF|Cádiz]]; pavarësisht se kishin fituar ndeshjen e parë 3–1 në transfertë, trajneri kishte aktivizuar lojtarin e pezulluar [[Denis Cheryshev]], gjë që shkaktoi edhe përjashtimin e ekipit nga kompeticioni.<ref>{{cite web|url=https://tvklan.al/real-madrid-perjashtohet-nga-kupa-aktivizoi-nje-lojtar-te-pezulluar/|title=Real Madrid përjashtohet nga Kupa, aktivizoi një lojtar të pezulluar|publisher=TV Klan|language=sq|date=4 dhjetor 2015|accessdate=21 janar 2020}}</ref> Benítez u shkarkua më 4 janar 2016 pas rezultateve negative dhe faktit që nuk pëlqehej nga tifozët.<ref>{{cite web|url=https://sport.cna.al/2016/01/04/real-madrid-shkarkon-rafael-benitez/|title=Real Madrid shkarkon Rafael Benitez|publisher=City News Albania|language=sq|date=4 janar 2016|accessdate=21 janar 2020|archive-date=19 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819061608/https://sport.cna.al/2016/01/04/real-madrid-shkarkon-rafael-benitez/|url-status=dead}}</ref> Po në atë ditë, Zidane u prezantua si trajneri i ri. Nën drejtimin e tij, ekipi u përmirsua ndjeshëm dhe e mbylli kampionatin në vendin e dytë vetëm një pikë larg Barcelonës. Më 28 maj, Real Madridi mposhti Atlético Madrid nga gjuajtjet e penalltive në finalen e Ligës së Kampioneve, duke e fituar trofeun për herë të 11të, e quajtur si "''La Undécima''".<ref>{{cite web|url=https://klankosova.tv/real-madrid-eshte-kampion-i-europes-mposht-atleticon-perseri-video/|title=Real Madrid është kampion i Europës, mposht Atleticon përsëri (VIDEO)|publisher=Klan Kosova|language=sq|date=28 maj 2016|accessdate=21 janar 2020}}</ref> Zidane vazhdoi të udhëhiqte ekipin drejt suksesit, duke fituar Superkupën Evropiane në gusht dhe Kupën e Botës për Klube në dhjetor.<ref>{{cite web|url=https://www.periskopi.com/real-madrid-fiton-kupen-e-botes-per-klube-video/|title=Real Madrid fiton Kupën e Botës për klube (Video)|publisher=Periskopi.com|language=sq|date=18 dhjetor 2016|accessdate=21 janar 2020|archive-date=19 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819061607/https://www.periskopi.com/real-madrid-fiton-kupen-e-botes-per-klube-video/|url-status=dead}}</ref> Më 12 janar 2017, pas barazimit 3–3 kundër Seviljes, Real Madridi vendosi një rekord të ri duke qëndruar plot 40 ndeshje pa pësuar humbje.<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/real-madridi-ka-40-ndeshej-pa-humbje-por-para-tyre-jane-edhe-nwntw-skuadra-pwr-ta-thyer-rekordin-absolut/|title=Real Madridi ka 40 ndeshje pa humbje, por para tyre janë edhe nëntë skuadra për ta thyer rekordin absolut|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=13 janar 2017|accessdate=26 mars 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tiranapost.al/ja-cfare-rekordi-theu-real-madrid-ndaj-seviljes/|title=Ja cfare rekordi theu Real Madrid ndaj Seviljes|publisher=Tirana Post|language=sq|date=13 janar 2017|accessdate=26 mars 2019}}</ref> Në maj të atij viti, ekipi fitoi [[La Liga]]n për herë të 33të në histori, duke fituar trofeun e parë pas pesë sezonesh.<ref>{{cite web|url=https://telesport.al/mbaron-pritja-5-vjecare-real-kampion-ne-la-liga|title=Mbaron pritja 5-vjeçare... Real kampion në La Liga|publisher=Telesport.al|language=sq|author=Ergi Lubani|date=21 maj 2017|accessdate=26 mars 2019|archive-date=26 mars 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326192529/https://telesport.al/mbaron-pritja-5-vjecare-real-kampion-ne-la-liga|url-status=dead}}</ref> Më 3 qershor, Reali mposhti [[Juventus F.C.|Juventusin]] 4–1 në finalen e Ligës së Kampioneve, duke u bërë klubi i parë në histori që e fiton këtë trofe dy herë rresht në epokën e Ligës së Kampioneve. Ky ishte trofeu i tyre i 12të, dhe i treti në katër sezonet e fundit, duke arritur atë që u quajt ''"La Duodécima"''.<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2017/06/03/12-tituj-real-madrid-mposht-juventusin-ne-finalen-e-champions/|title=12 tituj, Real Madrid mposht Juventusin në finalen e Champions|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=3 qershor 2017|accessdate=26 mars 2019}}</ref> Sezoni 2016–17 ishte më i suksesshmi i Real Madridit në aspektin e trofeve. Real Madridi vazhdoi të fitonte trofe edhe në sezonin 2017–18; ata fillimisht fituan [[UEFA Super Kupa 2017|Superkupën Evropiane]] kundër Manchester United,<ref>{{cite web|url=https://www.botasot.info/futboll-sporti/742620/nis-perballja-real-madrid-mancester-united/|title=Reali më i mirë se Manchester Utd, fitoi Superkupën e Evropës|publisher=Botasot.info|language=sq|author=Kemajl Goca|date=8 gusht 2017|accessdate=27 mars 2019}}</ref> e cila u pasua nga fitimi i [[Supercopa de España 2017|Superkupës Spanjolle]] kundër Barcelonës me rezultatin e përgjithshëm 5–1, duke i dhënë fundit rekordit me 24 ndeshje rresht të Barcelonës me të paktën një gol në ''El Clásico''.<ref>{{cite web|url=http://tesheshi.com/superkupa-e-spanjes-real-madrid-fiton-bindshem-ndaj-barcelones-fotovideo/|title=Superkupa e Spanjës, Real Madrid fiton bindshëm ndaj Barcelonës (Foto+Video)|publisher=Tesheshi.com|language=sq|date=13 gusht 2017|accessdate=27 mars 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lajmi.net/real-madridi-fiton-superkupen-e-spanjes-video/|title=Real Madridi fiton Superkupën e Spanjës (VIDEO)|publisher=Lajmi.net|language=sq|date=17 gusht 2017|accessdate=27 mars 2019}}</ref> Pasi fituan edhe Kupën e Botës për Klube në dhjetor, Real Madridi u bë klubi i parë që nga Bayern Munich që e fiton Ligën e Kampioneve në tre sezone rresht, duke mposhtur në [[Finalja e UEFA Ligës së Kampioneve 2018|finale]] 3–1 Liverpoolin.<ref name="13 tituj">{{cite web|url=https://telegrafi.com/nuk-ngopet-reali-mposht-liverpoolin-dhe-e-fiton-per-te-treten-radhazi-ligen-e-kampioneve/|title=Nuk ngopet Reali, mposht Liverpoolin dhe e fiton për të tretën herë radhazi Ligën e Kampionëve|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=26 maj 2018|accessdate=16 prill 2019}}</ref> Vetëm pesë ditë pas këtij suksesi, Zidane dha dorëheqjen si trajner i ekipit, duke cituar "nevojën për ndryshim" si arsyen e largimit.<ref>{{cite web|url=http://www.oranews.tv/article/zinedine-zidane-largohet-nga-real-madrid|title=Zinedine Zidane largohet nga Real Madrid|publisher=Ora News|language=sq|date=31 maj 2018|accessdate=27 mars 2019}}</ref> Në qershor 2018, [[Julen Lopetegui]] u vendos trajneri i ri.<ref>{{cite web|url=https://www.oranews.tv/article/real-madrid-zyrtarizon-trajnerin-e-ri|title=Julen Lopetegui trajneri i ri i Real Madrid|publisher=Ora News|language=sq|date=12 qershor 2018|accessdate=21 janar 2020}}</ref> Pavarësisht se klubi ishte aktiv në merkato, duke shitur edhe Cristiano Ronaldon te Juventusi për 100 milion €, ekipi zhvilloi paraqitje negative, e cila kulmoi me humbjen 5–1 në [[Camp Nou]] kundër Barcelonës. Këto rezultate sollën edhe shkarkimin e trajnerit Lopetegui,<ref>{{cite web|url=https://telesport.al/zyrtare-real-madrid-shkarkon-lopetegui-n-ja-kush-do-te-jete-trajneri-i-ri|title=Zyrtare, Real Madrid shkarkon Lopetegui-n, ja kush do të jetë trajneri i ri|publisher=Telesport.al|language=sq|author=Rigers Avdo|date=29 tetor 2018|accessdate=21 janar 2020}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> i cili u zëvëndësua nga [[Santiago Solari]]. Në dhjetor 2018, Real Madridi fitoi Kupën e Botës për Klube, duke u bërë ekipi me më shumë trofe në këtë kompeticion (4) dhe i vetmi ekip që fiton tre vite rresht. Më 11 mars 2019, Zidane u rikthye në klub si trajner.<ref>{{cite web|url=https://shqiptarja.com/lajm/zyrtare-zinedin-zidan-rikthehet-trajner-i-real-madrid-pas-283-diteve|title=Zyrtare/ Zinedin Zidan rikthehet trajner i Real Madrid pas 283 ditëve|publisher=Shqiptarja.com|language=sq|date=11 mars 2019|accessdate=21 janar 2020}}</ref> ==Identiteti== ===Stema=== <gallery style="text-align:center"> Skeda:Real_emblem.png|1902 Skeda:Escudo Real Madrid 1908.png|1908 Skeda:Escudo Real madrid 1931.png|1931 Skeda:428px-Logo Real Madrid.svg.png|2001 </gallery>Stema e parë kishte një model të thjeshtë që përbëhej nga një ndërthurje dekorative e tre inicialeve të klubit, "MCF" për "Madrid Club de Fútbol", në blu të errët në një fanellë të bardhë. Ndryshimi i parë në stemë ndodhi në vitin 1908 kur shkronjat u përshtatën një formë më të efektshme dhe u shfaqën brenda një rrethi.<ref name="Escudo Real Madrid">{{cite web|url=http://www.santiagobernabeu.com/contentid-14.html|title=Escudo Real Madrid|publisher=Santiago Bernabeu|language=es|accessdate=29 nëntor 2008|url-status=dead|df=dmy-all|archive-date=5 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305075627/http://santiagobernabeu.com/contentid-14.html}}</ref> Ndryshimi tjetër në konfigurimin e stemës nuk ndodhi deri në presidencën e Pedro Parages në vitin 1920. Në atë kohë, mbreti Alfonso XIII i dha klubit patronazhin e tij mbretëror i cili erdhi në formën e titullit "Real Madrid", që do të thotë "Mbretëror".<ref name="Pedro Parages">{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041516821/1193042223056/contenido/Presidente/Pedro_Parages.htm|title=Presidents — Pedro Parages|trans-title=Presidentët – Pedro Parages|publisher=Real Madrid C.F.|language=es|accessdate=18 korrik 2008}}</ref> Kështu, kurorës së Alfonsos iu shtua stema dhe klubi e stiloi veten si "Real Madrid Club de Fútbol".<ref name="Escudo Real Madrid"/> Me shpërbërjen e monarkisë në vitin 1931, u eliminuan edhe të gjitha simbolet mbretërore (kurora në stemë dhe titulli "Real"). Kurora u zëvendësua nga grupi i errët i manit në Rajonin të Castiles.<ref name="Real Madrid turns 106 (IV)"/> Në vitin 1941, dy vjet pas përfundimit të Luftës Civile, "Corona e vërtetë", ose "Kurora Mbretërore" e stemës, u rivendos kurse u ruajt edhe shiriti i manit të Kastilesë.<ref name="Real Madrid turns 106 (V)"/> Përveç kësaj, e gjithë stema u bë me ngjyra të plota, me ngjyrën e artë që spikaste më shumë, dhe klubi u quajt përsëri Real Madrid Club de Fútbol.<ref name="Escudo Real Madrid"/> Modifikimi më i fundit në stemë ndodhi në vitin 2001 kur klubi dëshironte të gjendej në një situatë më të mirë për shekullin XXI dhe të standardizonte më tej stemën e tij. Një nga modifikimet e bëra ishte ndryshimi i shiritit të manit në një hije më të kaltër.<ref name="Escudo Real Madrid"/> ===Ngjyrat=== Real Madridi ka mbajtur fanellën me ngjyrë të bardhë për ndeshjet në shtëpi gjatë të gjithë historisë së tyre. Megjithatë, ka pasur një rast ku fanella dhe të shkurtrat nuk kanë qënë të dyja të bardha. Kjo ishte një iniciativë e marrë nga Escobal dhe Quesada në vitin 1925; ata kishin udhëtuar në Angli kur panë fanellën e klubit nga Londra [[Corinthian F.C.]], e cila ishte një nga më të famshmet në Angli në atë kohë e njohur për elegancën dhe sportivitetin. U vendos që Real Madridi do të vishte të shkurtra të zeza për të kopjuar ekipin anglez, por kjo iniciativë zgjati vetëm një vit. Në vitin 1905, pasi ekipi u eliminua në kupë nga Barcelona me rezultatin 5–1 në Madrid dhe 2–0 në Katalonjë, presidenti Parages vendosi të rikthejë uniformën tërësisht të bardhë, duke deklaruar se uniforma tjetër kishte sjellur fat të keq.<ref>Uniforma e Real Madridit në vitin 1905 ishte e gjitha e bardhë, gjë që bëri që tifozët ti thërrisin lojtarët ''Los Blancos.''</ref> Në fillim të viteve 1940', trajneri ndryshoi sërisht fanellën duke i shtuar kopsa dhe stemën sipër në krahun e majtë, e cila ka qëndruar që nga ajo kohë. Më 23 nëntor 1947, në një ndeshje kundër [[Atlético Madrid]] në Stadiumin Metropolitano, Real Madridi u bë ekipi i parë spanjoll që luajti me fanella me numra mbrapa.<ref name="Real Madrid turns 106 (V)"/> Klubi anglez [[Leeds United F.C.|Leeds United]] përkohësisht ndryshoi ngjyrën e fanellës së tyre të parë nga blu në të bardhe për të kopjuar Realin e epokës dominuese.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-leeds-17961398|title=Don Revie statue unveiled 40 years after FA Cup victory|trans-title=Statuja e Don Revie prezantohet 40 vite pas fitores në Kupën FA|publisher=BBC Sport|language=en|date=5 maj 2012|accessdate=4 janar 2016}}</ref> Fanella tradicionale e Real Madridit për ndeshjet në transfertë ka qënë e gjitha lejla ose blu. Që nga ardhja e tregut të shitjeve të fanellave, klubi ka lëshuar edhe modele të ndryshme të tjera me një ngjyrë, duke përfshirë të kuqe, jeshile, portokalli ose të zezë. Prodhuesi i fanellës së ekipit është [[Adidas]], me të cilin Reali ka kontratë që nga viti 1998.<ref>{{cite web|url=http://www.sportspromedia.com/news/adidas_renews_with_real_madrid_until_2020|title=Adidas renews with Real Madrid until 2020|trans-title=Adidas rinovon me Real Madridin deri në vitin 2020|publisher=Sports Pro Media|language=en|date=1 dhjetor 2006|accessdate=12 korrik 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/the-club/sponsors|title=Our Sponsors — Adidas|trans-title=Sponsori jonë – Adidas|publisher=Realmadrid C.F.|language=en|accessdate=18 korrik 2008}}</ref> Sponsori i fanellës së parë të ekipit, [[Zanussi]], ra dakord për një marrëveshje në sezonet 1982–83, 1983–84 dhe 1984–85. Pas kësaj, klubi u sponsorizua nga [[Parmalat]] dhe Otaysa para se të firmoste një kontratë afatgjate me kompaninë [[Teka]] në vitin 1992.<ref name="Evolución Del Uniforme del Real Madrid (1902–1989)">{{cite web|url=http://www.leyendablanca.galeon.com/uniformes.htm|title=Evolución Del Uniforme del Real Madrid (1902–1989)|trans-title=Evolucioni i fanellave të Real Madridit (1902–1989)|publisher=Leyenda Blanca|language=es|accessdate=18 korrik 2008|archive-date=21 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121234444/http://www.leyendablanca.galeon.com/uniformes.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="Evolución Del Uniforme del Real Madrid (1991–2008)">{{cite web|url=http://www.leyendablanca.galeon.com/uniformes2.htm|title=Evolución Del Uniforme del Real Madrid (1991–2008)|trans-title=Evolucioni i fanellave të Real Madridit (1991–2008)|publisher=Leyenda Blanca|language=es|accessdate=18 korrik 2008|archive-date=21 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121164410/http://www.leyendablanca.galeon.com/uniformes2.htm|url-status=dead}}</ref> ===Prodhuesi dhe sponsori i uniformës=== {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! style="color:#22228B; background:#FFFFFF;"|Periudha ! style="color:#22228B; background:#FFFFFF;"|Prodhuesi ! style="color:#22228B; background:#FFFFFF;"|Sponsori |- | 1980–1982 | rowspan=2|[[Adidas]] | |<small>''None''</small> |- | 1982–1985 | |[[Zanussi]] |- | 1985–1989 | rowspan=4|[[Hummel International|Hummel]] | |[[Parmalat]] |- | 1989–1991 | | Reny Picot |- | 1991–1992 | |Otaysa |- | 1992–1994 | rowspan=3|[[Teka]] |- | 1994–1998 | |[[Kelme (company)|Kelme]] |- | 1998–2001 | rowspan=8|Adidas |- | 2001–2002 | | <small>''[http://www.realmadrid.com Realmadrid.com]*''</small> |- | 2002–2005 | |[[Siemens mobile]] |- | 2005–2006 | |[[Siemens]] |- | 2006–2007 | |[[BenQ-Siemens]] |- | 2007–2011 | rowspan=2|[[Bwin.Party Digital Entertainment|bwin]] |- | 2011–2013 |- | 2013– | |[[Emirates (airline)|Fly Emirates]] |} == Statistikat dhe Rekordet == {{main|Real Madrid C.F. statistika}} [[Skeda:Raul Gonzalez 10mar2007.jpg|thumb|200px|[[Raúl González|Raúl]] eshte golashenuesi me i miri ne historinë e Real Madridit.]] Real Madridi eshtë njeri ndër klubet me te mira në La Liga, prandaj lojtarët si Manuel Sanchís Hontiyuelo mban rekordin për paraqitjet fantastike te Real Madridit, që ka luajtur 505 ndeshje per ekipin eparë midis viteve 1983 dhe 2001.Raul vjen i dytë, që ka luajtur 480 herë. Rekord për një portier është mbajtur nga Iker Casillas, me 400 shfaqje. Me 12 paraqitje kapitale (47 ndërsa në klub), Luis Figo i Portugalisë është lojtari më i mir qe eshte bler nga rivali [[FC Barcelona]]. Raúl është golashenuesi me mir i Real Madrid ne te gjithë historinë, me 500 gola në 551 games (1994-).Katër lojtarë të tjerë kanë shënuar edhe mbi 300 gola për Real Madridin: Alfredo di Stefano (1953-64), Carlos Santillana (1971–88), Ferenc Puskás (1958-66) dhe Hugo Sánchez (1985-92). Sánchez mban rekord qe ka shenuar 45 golla per një sezon (38 në 1989-90). 58 golat e Di Stefano në 58 ndeshje ishte redord për dekada ne Ligen e Kampioneve , derisa ajo u tejkalua nga Raul në vitin 2005. Goli me i shpejtë në historinë e klubit (15 seconda) u shënua nga Ronaldo më 3 dhjetor 2003, gjatë një ndeshje të ligës kundër Atletico Madrid. Zyrtarisht, shikushmerinë më të lartë Real Madridit në shtëpi e ka 83 mij shikues për një ndeshje ne [[Copa del Rey]] në vitin 2006. Kapaciteti aktual ligjor i Santiago Bernabéu është 80 mij. Ne sezonin 2007/08 Shikues te pranishëm ishin mesatarisht 76 mij per 1 ndeshje, më i vogël në Federatat evropiane. Real kanë vendosur edhe të dhënat në futbollin spanjoll, veçanërisht më të titujve më të brendshme ( 33 deri në 2007-08) dhe sezonet më të fituar në një rresht ( gjatë 5). Me 121 ndeshje (nga 17 shkurt 1957 deri më 7 mars 1965), Reali mban rekordin ku nuk pesoi asnje humbje si vendas. Real Madrid mban rekordin për fitimin e [[UEFA Champions League]] 10 herë dhe për gjysmë-finale (15). Raúl González është golashenuesi me i mir i Liges se Kampioneve, me 68 gol. Ekipi ka numër rekord të pjesëmarrjes radhazi në Kupën Evropiane me 8, 1955-63. Në qershor të vitit 2009, klubi thyen rekordin e saj për transferimin më të lart të paguar ndonjëherë në historinë e futbollit duke u pajtuar të paguaj [[Manchester United FC]] € 94 milion euro($94000000) për shërbimet e [[Cristiano Ronaldo]].Real Madrid pagoi prej € 50 milion dollarë për transferimin Zinedine Zidane nga Juventus në Real Madrid në vitin 2001 ishte pagesa më e madhe e mëparshme transferimit të paguar ndonjëherë. Në qershor 2009, Real Madrid gjithashtu ranë dakord për të blerë nga [[AC Milan]] [[Kaká]] për 50 milion euro. Shitje klubit rekord erdhi më 31 gusht 2013, kur ata shiten Mesut Ozil ne Arsenal për £ 42.5 milion. ==Rivalitetet== ===El Clásico=== {{kryesore|El Clásico}} Rivaliteti më i madh dhe i ashpër i Real Madridit është me klubin katalanas [[FC Barcelona|Barcelona]]. Ndeshjet midis tyre njihem me emrin ''[[El Clásico]]'', dhe janë një nga ndeshjet më të ndjekura në mbarë botën. Real Madridi dhe Barcelona konsiderohet si ekipet më të forta të futbollit spanjoll. Që nga krijimi i kampionatit, këto dy ekipe janë parë si përfaqësuesit e dy rajoneve rivale të Spanjës, [[Katalonia]] dhe Casitila, si dhe dy qytetet përkatëse, [[Madridi]] dhe [[Barcelona]]. Ky rivalitet pasqyron atë që shumë e konsiderojnë si tensionet politike dhe kulturore ndërmjet katalanasve dhe kastilasve. ===Derbi Madrilen=== {{Kryesore|El Derbi madrileño}} Fqinj më i afërt klubit është Atletico Madrid, i cili është parë edhe si një rival nga tifozët e Real Madridit. Edhe pse Atlético u krijua fillimisht nga tre studentë Bask në 1903, ajo u bashkua në vitin 1904 nga anëtarët te Madridit FC. Tensione të mëtejshme, sepse përkrahësit erdhen fillimisht Real Madrid erdhi nga klasa e mesme, ndërsa përkrahësit e Atletico ishin tërhequr nga klasa e punës. Sot këto dallime kryesisht janë të paqarta. Ata u takuan për herë të parë më 21 shkurt 1929 në kampionatin e parë Lidhjes në Chamartín. Ishte ndeshje e parë zyrtare të turneut të reja, dhe Real fitoi 2-1. Rivalitetin e parë e fituar vëmendjen ndërkombëtare në vitin 1959 gjatë Kupës së evropian, kur të dy klubet u takuan në gjysmë-finale. Real fitoi ndeshjen e parë 2-1 në Bernabéu ndërsa Atletiko fitoi 1-0 në Metropolitano. Shkoi në një kravatë e bardhë sërish fitoi 2-1. Atlético, megjithatë, fitoi disa hakmarrje, kur, të udhëhequr nga ish-trajneri i Real Madridit, Jose Villalonga, ai mundi të bardhëve në dy finale të njëpasnjëshme Copa del Generalísimo në vitin 1960 dhe 1961. Midis 1961 dhe 1989, kur Real dominuar La Liga, vetëm Atletico ofroi atë çdo sfidë serioze, duke fituar tituj Liga në vitin 1966, 1970, 1973 dhe 1977. Në vitin 1965, Atletico u bë ekipi i parë që mundi Real në Bernabéu në tetë vjet. RReal Madridit kundër Atletico në kohët më të fundit është shumë e favorshme. Një pikë e lartë që vijnë në sezonin 2002-03, kur bardhë kapën titullin La Liga pasi fiuan Atlético 4-0 në stadiumin Vicente Calderón. ==Trofe== [[Skeda:Real Madrid C.F. the Winner Of The Champions League in 2018 (1).jpg|parapamje|djathtas|247px|Lojtarët e Real Madridit duke festuar triumfin në Ligën e Kampioneve më 26 maj 2018.]] Real Madridi është një nga klubet me më shumë trofe në histori.<ref>{{cite web|url=https://fakteplus.net/klubet-me-me-se-shumti-trofe-te-fituara-ne-bote/|title=Klubet me më së shumti trofe të fituara në botë|website=Fakteplus.net|language=sq|date=22 dhjetor 2018|accessdate=16 prill 2020|archive-date=19 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819061618/https://fakteplus.net/klubet-me-me-se-shumti-trofe-te-fituara-ne-bote/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/foto-20-klubet-qe-numerojne-me-shume-trofe-te-fituar/|title=FOTO/ 20 klubet që numërojnë më shumë trofe të fituar|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=1 maj 2018|accessdate=16 prill 2020}}</ref> Me 33 tituj të La Ligas, Reali është klubi me më shumë kampionate të fituar në historinë e futbollit spanjoll. Ata kanë fituar Kupën Evropiane 13 herë, më shumë se çdo klub tjetër në histori.<ref name="13 tituj"/> Reali është gjithashtu klubi i vetëm që e ka fituar Ligën e Kampioneve tre herë rresht që kur Kupa Evropiane mori këtë emër në vitin 1992. Në dhjetor 2000, Real Madridi u shpall klubi i shekullit nga [[FIFA]].<ref name="FIFA klubi i shekullit"/> Klubi gjithashtu mban rekordet edhe për fitimin e Kupës Ndërkontinentale dhe FIFA Kupës së Botës për Klube, duke i fituar respektivisht tre dhe katër herë. Duke qënë se e ka fituar Kupën Evropiane më shumë se pesë herë, klubi ka të drejtën të shfaqë simbolin e "fituesit të shumfishtë" që jepet nga [[UEFA]].<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/newsfiles/19071.pdf|title=Regulations of the UEFA Champions League|trans-title=Rregullat e UEFA Ligës së Kampioneve|format=PDF|publisher=UEFA|language=en|accessdate=12 korrik 2008|url-status=dead|archive-date=12 mars 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070312003915/http://www.uefa.com/newsfiles/19071.pdf}}; faqe 4, §2.01 "Cup" & faqe 26, §16.10 "Title-holder logo"</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size:95%; text-align:center;" |+Trofetë e Real Madridit !style="width: 1%;"|Tipi !style="width: 5%;"|Kompeticioni !style="width: 1%;"|Tituj !style="width: 21%;"|Sezonet |- |rowspan="5" |'''Vendor''' ! scope=col|[[La Liga]] |bgcolor="gold"|'''34''' |align="left"|[[1931–32 La Liga|1931–32]], [[1932–33 La Liga|1932–33]], [[1953–54 La Liga|1953–54]], [[1954–55 La Liga|1954–55]], [[1956–57 La Liga|1956–57]], [[1957–58 La Liga|1957–58]], [[1960–61 La Liga|1960–61]], [[1961–62 La Liga|1961–62]], [[1962–63 La Liga|1962–63]], [[1963–64 La Liga|1963–64]], [[1964–65 La Liga|1964–65]], [[1966–67 La Liga|1966–67]], [[1967–68 La Liga|1967–68]], [[1968–69 La Liga|1968–69]], [[1971–72 La Liga|1971–72]], [[1974–75 La Liga|1974–75]], [[1975–76 La Liga|1975–76]], [[1977–78 La Liga|1977–78]], [[1978–79 La Liga|1978–79]], [[1979–80 La Liga|1979–80]], [[1985–86 La Liga|1985–86]], [[1986–87 La Liga|1986–87]], [[1987–88 La Liga|1987–88]], [[1988–89 La Liga|1988–89]], [[1989–90 La Liga|1989–90]], [[1994–95 La Liga|1994–95]], [[1996–97 La Liga|1996–97]], [[2000–01 La Liga|2000–01]], [[2002–03 La Liga|2002–03]], [[2006–07 La Liga|2006–07]], [[2007–08 La Liga|2007–08]], [[2011–12 La Liga|2011–12]], [[2016–17 La Liga|2016–17]] 2019-2020 |- ! scope=col|[[Copa del Rey]] |align="center"|20 |align="left"|[[1905 Copa del Rey|1905]], [[1906 Copa del Rey|1906]], [[1907 Copa del Rey|1907]], [[1908 Copa del Rey|1908]], [[1917 Copa del Rey|1917]], [[1934 Copa del Rey|1934]], [[1936 Copa del Rey|1936]], [[1946 Copa del Rey|1946]], [[1947 Copa del Rey|1947]], [[1961–62 Copa del Rey|1961–62]], [[1969–70 Copa del Rey|1969–70]], [[1973–74 Copa del Rey|1973–74]], [[1974–75 Copa del Rey|1974–75]], [[1979–80 Copa del Rey|1979–80]], [[1981–82 Copa del Rey|1981–82]], [[1988–89 Copa del Rey|1988–89]], [[1992–93 Copa del Rey|1992–93]], [[2010–11 Copa del Rey|2010–11]], [[2013–14 Copa del Rey|2013–14]], 2022/23 |- ! scope=col|[[Supercopa de España]] |align="center"|11 |align="left"|[[Supercopa de España 1988|1988]], 1989, [[Supercopa de España 1990|1990]], [[Supercopa de España 1993|1993]], [[Supercopa de España 1997|1997]], [[Supercopa de España 2001|2001]], [[Supercopa de España 2003|2003]], [[Supercopa de España 2008|2008]], [[Supercopa de España 2012|2012]], [[Supercopa de España 2017|2017]], [[Supercopa de España 2019–20|2019–20]] |- ! scope=col|[[Copa Eva Duarte]] |align="center"|1 |align="left"|1947 |- ! scope=col|[[Copa de la Liga]] |align="center"|1 |align="left"|[[Copa de la Liga 1985|1985]] |- | rowspan="3" |'''Kontinental''' ! scope=col|[[UEFA Liga e Kampioneve]] |bgcolor="gold"|'''13''' |align="left"|[[1955–56 Kupa Evropiane|1955–56]], [[1956–57 Kupa Evropiane|1956–57]], [[1957–58 Kupa Evropiane|1957–58]], [[1958–59 Kupa Evropiane|1958–59]], [[1959–60 Kupa Evropiane|1959–60]], [[1965–66 Kupa Evropiane|1965–66]], [[1997–98 UEFA Liga e Kampioneve|1997–98]], [[1999–2000 UEFA Liga e Kampioneve|1999–2000]], [[2001–02 UEFA Liga e Kampioneve|2001–02]], [[2013–14 UEFA Liga e Kampioneve|2013–14]], [[2015–16 UEFA Liga e Kampioneve|2015–16]], [[2016–17 UEFA Liga e Kampioneve|2016–17]], [[2017–18 UEFA Liga e Kampioneve|2017–18]] |- ! scope=col|[[UEFA Liga e Evropës|Kupa UEFA]] |align="center"|2 |align="left"|[[Kupa UEFA 1984–85|1984–85]], [[Kupa UEFA 1985–86|1985–86]] |- ! scope=col|[[UEFA Super Kupa]] |align="center"|4 |align="left"|[[2002 UEFA Super Cup|2002]], [[2014 UEFA Super Cup|2014]], [[2016 UEFA Super Cup|2016]], [[2017 UEFA Super Cup|2017]] |- | rowspan="2" |'''Botëror''' ! scope=col|[[Kupa Ndërkontinentale]] |bgcolor="gold"|'''3'''{{smallsup|s}} |align="left"|[[Kupa Ndërkontinentale 1960|1960]], [[Kupa Ndërkontinentale 1998|1998]], [[Kupa Ndërkontinentale 2002|2002]] |- ! scope=col|[[FIFA Kupa e Botës për Klube]] |bgcolor="gold"|'''4''' |align="left"|[[FIFA Kupa e Botës për Klube 2014|2014]], [[FIFA Kupa e Botës për Klube 2016|2016]], [[FIFA Kupa e Botës për Klube 2017|2017]], [[FIFA Kupa e Botës për Klube 2018|2018]] |} * {{legend|gold|rekord}} * {{smallsup|S}} rekord i ndarë == Lojtarët == ===Skuadra aktuale=== {{updated|15 korrik 2025}}<ref name="Skuadra">{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/futbol/plantilla|title=Plantilla de Jugadores del Real Madrid &#124; Real Madrid CF|publisher=Real Madrid C.F.|website=realmadrid.com|language=es|accessdate=22 korrik 2017}}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|pos=GK|nat=BEL|name=[[Thibaut Courtois]]}} {{Fs player|no=2|pos=DF|nat=ESP|name=[[Dani Carvajal]]|other=[[Kapiteni (futboll)|kapiten]]}} {{Fs player|no=3|pos=DF|nat=BRA|name=[[Éder Militão]]}} {{Fs player|no=4|pos=DF|nat=AUT|name=[[David Alaba]]}} {{Fs player|no=5|pos=MF|nat=ENG|name=[[Jude Bellingham]]}} {{Fs player|no=6|pos=MF|nat=FRA|name=[[Eduardo Camavinga]]}} {{Fs player|no=7|pos=FW|nat=BRA|name=[[Vinícius Júnior]]}} {{Fs player|no=8|pos=MF|nat=URU|name=[[Federico Valverde]]|other=[[Kapiteni (futboll)|zëv-kapiten]]}} {{Fs player|no=9|pos=FW|nat=FRA|name=[[Kylian Mbappé]]}} {{Fs player|no=11|pos=FW|nat=BRA|name=[[Rodrygo]]}} {{Fs player|no=12|pos=DF|nat=ENG|name=[[Trent Alexander-Arnold]]}} {{Fs player|no=13|pos=GK|nat=UKR|name=[[Andriy Lunin]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=14|pos=MF|nat=FRA|name=[[Aurélien Tchouaméni]]}} {{Fs player|no=15|pos=MF|nat=TUR|name=[[Arda Güler]]}} {{Fs player|no=16|pos=FW|nat=BRA|name=[[Endrick (footballer, born 2006)|Endrick]]}} {{Fs player|no=18|pos=DF|nat=ESP|name=[[Álvaro Carreras]]}} {{Fs player|no=19|pos=MF|nat=ESP|name=[[Dani Ceballos]]}} {{Fs player|no=20|pos=DF|nat=ESP|name=[[Fran García (footballer, born 1999)|Fran García]]}} {{Fs player|no=21|pos=FW|nat=MAR|name=[[Brahim Díaz]]}} {{Fs player|no=22|pos=DF|nat=GER|name=[[Antonio Rüdiger]]}} {{Fs player|no=23|pos=DF|nat=FRA|name=[[Ferland Mendy]]}} {{Fs player|no=24|pos=DF|nat=ESP|name=[[Dean Huijsen]]}} {{Fs player|no=35|pos=DF|nat=ESP|name=[[Raúl Asencio (footballer, born 2003)|Raúl Asencio]]}} {{Fs end}}</onlyinclude> ===Në huazim=== {{Fs start}} {{Fs player|no=—|nat=UKR|pos=GK|name=[[Andriy Lunin]]|other=te [[Real Oviedo]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=GK|name=Moha Ramos|other=te [[Birmingham City F.C.|Birmingham]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=FRA|pos=GK|name=[[Luca Zidane]]|other=te [[Racing de Santander|Racing Santander]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=MAR|pos=DF|name=[[Achraf Hakimi]]|other=te [[Borussia Dortmund]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=DF|name=[[Álvaro Odriozola]]|other=te [[FC Bayern München|Bayern München]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=DF|name=[[Sergio Reguilón]]|other=te [[Sevilla FC|Sevilla]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=DF|name=[[Javi Sánchez (futbollist)|Javi Sánchez]]|other=at [[Real Valladolid]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=DF|name=[[Jesús Vallejo]]|other=te [[Granada CF|Granada]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=MF|name=[[Dani Ceballos]]|other=te [[Arsenal F.C.|Arsenal]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=MF|name=[[Alberto Fernández (futbollist)|Alberto Fernández]]|other=te [[CF Fuenlabrada|Fuenlabrada]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=MF|name=[[Jorge de Frutos]]|other=te [[Rayo Vallecano]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=JPN|pos=MF|name=[[Takefusa Kubo]]|other=te [[RCD Mallorca|Mallorca]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=NOR|pos=MF|name=[[Martin Ødegaard]]|other=te [[Real Sociedad]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=MF|name=[[Óscar Rodríguez Arnaiz|Óscar Rodríguez]]|other=te [[CD Leganés|Leganés]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=MF|name=[[Alberto Soro]]|other=te [[Real Zaragoza]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=Paraguay|pos=FW|name=[[Sergio Díaz (futbollist paraguajian)|Sergio Díaz]]|other=te [[Cerro Porteño]] deri më 31 dhjetor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=FW|name=[[Daniel Gómez Alcón|Dani Gómez]]|other=te [[CD Tenerife|Tenerife]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=FW|name=[[Borja Mayoral]]|other=te [[Levante UD|Levante]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=FW|name=[[Hugo Claudio Vallejo Avilés|Hugo Vallejo]]|other=te [[Deportivo de La Coruña|Deportivo La Coruña]] deri më 30 qershor 2020}} {{Fs end}} == Stadiumi == Stadiumi i Real Madridit është Santiago Bernabéu Stadium, e cila është në pronësi të Real Madrid në vetvete. Projektuar nga arkitektët Luis Soler Alemany dhe Manuel Muñoz Monasterio, u përurua më 14 dhjetor të 1947 dhe ka një kapacitet prej 80.354 spektatorësh, të gjithë ulur, dhe një madhësi prej 107 x 72 metra. Santiago Bernabéu Stadium ka pritur një numër të pafund të mëdha sportive dhe ngjarje shoqërore, ndër të cilat ephemeris e mëposhtme: Fundi i Dytë Kupa Evropianetë fituara nga Real Madrid (1957); finale e Kupës Evropiane Team ( 1964), Fundi i Botës së Spanjës (1982): Takim i Papa Gjon Pali II me të rinjtë spanjoll (1982). Përveç kësaj, Santiago Bernabéu Stadium ka pritur finalet e disa të Kupës së Spanjës. fundit ishte në sezonin 2006-2007. Rishikimin e fundit të UEFA tetor 24, 2007, gjatë ndeshjes [[UEFA Champions League]] kundër Olimpiakos FC, shërbeu si hapi përfundimtar në procedurat që po kryhen për të dhënë në kategorinë Santiago Bernabeu Stadium Elite ose pesë Star stadiumin dhe në këtë mënyrë, 14 nëntor 2007, një muaj para 60 vjetorin e përurimit të stadiumit, klubi UEFA komunikuar zyrtarisht se emërtimi. Më 22 maj 2010 priti në finale të Champions League UEFA62 , në mes [[F.C. Internazionale Milano|FC Inter]] dhe [[FC Bayern München]]. Ish stadiume: Fusha e Estrada, hipodrom, Golf Avenue nga Toros de Plaza, Camp O'Donnell, të qytetit linear Velodrome, e Vjetër stadium Chamartin. [[Skeda:Estudio Lamela SantiagoBernabeu.jpg|300px|thumb|majtas|Santiago Bernabeu pamje nga jashtë]] [[Skeda:Campo del Santiago Bernabeu.jpg|300px|thumb|djathtas|Santiago Bernabeu pamje nga brenda]] ==Personeli== ===Stafi teknik=== {{See also|Lista e trajnereve te Real Madrid C.F.}} {| class=wikitable |- ! Pozicioni ! Stafi |- | Trajner || Julen Lopetegui |- | Asistent trajneri || David Bettoni |- | Asistent trajneri || Hamidou Msaidie |- | Trajner portjeresh || Luis Llopis |- | Trajner Fitnesi || Bernardo Requena |- | Delegati i lojes || [[Chendo]] |} {{refbegin}} *Last updated: 6 January 2016 *Source: [http://as.com/diarioas/2016/01/05/english/1452016343_716265.html AS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201165832/http://as.com/diarioas/2016/01/05/english/1452016343_716265.html |date=1 shkurt 2016 }} {{refend}} == Menaxhimi == {{Main|Lista e Presidentëve të Real Madrid C.F.}} [[Skeda:Florentino perez.jpg|right|thumb|200px|Biznesmeni [[Florentino Pérez]] është presidenti aktual i klublit madrilen.]] {| class="wikitable" |- !Posti !Emri |- |President |[[Florentino Pérez]] |- |Zëvendës Presidenti i 1 |Fernando Fernández Tapias |- |Zëvendës Presidenti i 2 |Eduardo Fernández de Blas |- |Sekretari i bordit |Enrique Sánchez González |- |Drejtor i përgjithshem |José Ángel Sánchez |- |Drejtor i pergjithshëm i zyrës së presidentit |Manuel Redondo |- |Drejtor i lidhjeve institucionale |[[Emilio Butragueño]] |- |Drejtor sportiv |[[Miguel Pardeza]] |- |Drejtori i Zonës Sociale |José Luis Sánchez |- |Drejtor i Bordit Këshillimor Ligjor |Javier López Farre |} == Referime == {{reflist|3}} ==Bibliografia== * {{cite book|author=Dénes, Tamás & Rochy, Zoltán|title=Real Madrid|publisher=Aréna 2000|language=es|year=2002|id=ISBN 963-86167-5-X}} * {{cite book|author=Ball, Phil|title=Morbo: The Story of Spanish Football|url=https://archive.org/details/morbostoryofspan0000ball|publisher=WSC Books Limited|language=en|year=2003|isbn=0-954-01346-8}} * {{cite book|author=Ball, Phil|title=White Storm: The Story of Real Madrid|url=https://archive.org/details/whitestorm100yea0000ball|publisher=Mainstream|language=en|year=2003|isbn=1-84018-763-8}} * {{cite book|author=McManaman, Steve & Edworthy, Sarah|title=El Macca: Four Years with Real Madrid|publisher=Simon & Schuster|language=en|year=2003|isbn=0-743-48920-9}} * {{cite book|author=Luis Miguel González, Luis González López, Fundación Real Madrid|title=Real Madrid: Cien años de leyenda, 1902-2002|publisher=Everest|language=es|year=2002|id=ISBN 84-241-9215-X}} ==Shënime== <references group="note"/> ==Lidhje të jashtme== {{Commons}} [http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Home Faqja zyrtare] {{Real Madrid C.F.}} {{G14}} {{Fituesit e FIFA Kupës së Botës për Klube}} {{Sezonet e La Liga}} [[Kategoria:Klube futbolli në Spanjë]] [[Kategoria:Real Madrid C.F.]] [[Kategoria:Klube të G-14]] [[Kategoria:Klube fituese të UEFA Ligës së Kampioneve]] [[Kategoria:Sporti në Madrid]] p25meozo2rm1nozhn8oh5m1gz1rsz5z Elektrodinamika klasike 0 67967 3002440 2943236 2026-06-27T22:33:35Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002440 wikitext text/x-wiki '''Elektromagnetizmi klasik''' (ose '''elektrodinamika klasike''') është një degë e fizikës teorike që studion rrjedhojat e forcave elektromagnetike mbi [[Ngarkesa elektrike|ngarkesat elektrike]] dhe [[Korrenti elektrik|korrentet]]. Ajo jep një shpjegim të shkëlqyer të fenomeneve elektromagnetike kur shkallët e [[gjatësia|distancave]] dhe fuqive të fushave janë të mbledhura në mënyrë që efektet [[Mekanika kuantike|mekaniko-kuantike]] të mund të neglizhohen (shikoni artikullin mbi [[Elektrodinamika kuantike]]). Aspektet fizike themelore të elektrodinamikës klasike janë paraqitur psh. nga Feynman, Leighton dhe Sands,<ref>Feynman, R.P., R.B. Leighton, and M. Sands, 1965, ''The Feynman Lectures on Physics, Vol. II: the Electromagnetic Field,'' Addison-Wesley, Reading, Mass.</ref> Panofsky dhe Phillips,<ref>Panofsky, W.K., and M. Phillips, 1969, ''Classical Electricity and Magnetism,'' 2nd edition, Addison-Wesley, Reading, Mass.</ref> si dhe Jackson.<ref name="Jack">{{cite book|last=Jackson|first=John D.|title=Classical Electrodynamics|url=https://archive.org/details/apu.537.601.jac.33531|publisher=Wiley|location=New York|date=1998|edition=3rd|isbn=0-471-30932-X}}</ref> Teori e [[elektromagnetizmi]]t u zhvillua rreth shekullit të 19-te, me se shumti nga [[James Clerk Maxwell|Xhejm Klark Maksuell]]. Për një pikëpamje historike të detajuar, konsultoni Pauli,<ref>Pauli, W., 1958, ''Theory of Relativity,'' Pergamon, London</ref> Whittaker,<ref>Whittaker, E.T., 1960, ''Historia e Teorive të Eterit dhe Elektricitetit,'' Harper Torchbooks, New York.</ref> dhe Pais.<ref>Pais, A., 983, ''»Subtle is the Lord...«; the Science and Life of Albert Einstein,'' Oxford University Press, Oxford</ref>. Shikoni gjithashtu ''[[Historia e optikës]]'', ''[[Historia e elektromagnetizmit]]'' dhe ''[[Ekuacionet e Maksuellit]]''. [[Ekuacionet e Maksuellit]] dhe [[Forca e Lorencit|ligji i forcës së Lorencit]] formojnë bazën e teorisë klasike të elektromagnetizmit. == Referime == <references/> == Referime == * {{citation|first=David J.|last=Griffiths|title=Introduction to electrodynamics|edition=3rd|place=Upper Saddle River, [NJ.]|publisher=Prentice-Hall|year=1999|isbn=0-13-805326-X}} * {{citation|first=John David|last=Jackson|title=Classical electrodynamics|edition=3rd|location=New York, [NY.]|publisher=Wiley|year=1999|isbn=0-471-30932-X}} == Shikoni gjithashtu == * [[Elektrodinamika kuantike]] * [[Elektromagnetizmi]] [[Kategoria:Elektrodinamikë]] [[Kategoria:Elektromagnetizëm]] [[Kategoria:Fizikë]] h10t43g3nat39r34bd4os1998ryy59u Ekuacionet e lëvizjes 0 68043 3002557 2943248 2026-06-28T02:51:46Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002557 wikitext text/x-wiki ''Ekuacionet e levizjes'' janë [[ekuacione]] që përshkruajnë sjelljen e një sistemi (p.sh., lëvizjen e një grimce nën ndikimin e një [[Forca|force]]) në funksion të kohës ose pa kohën.<ref name="Halliday2004">{{cite book|last1=Halliday|first1=David|first2=Robert|last2=Resnick|first3=Jearl|last3=Walker|title=Fundamentals of Physics|url=https://archive.org/details/isbn_0471216437|publisher=Wiley|edition=7 Sub|date=2004-06-16|isbn=0471232319}}</ref> Zakonisht termi i referohet [[Ekuacione Diferenciale|ekuacioneve diferenciale]] që përshkruajnë sistemin (p.sh., [[Ligjet e Njutonit|Ligji i dytë i Njutonit]] ose [[ekuacionet e Ojler-Lagranzhit]]), si dhe zgjidhjeve të ekuacioneve në fjalë. Për çdo trup në lëvizje analizimi i forcave jep një ekuacion të caktuar i cili përmban terma që lidhen me nxitimin dhe shpejtësinë e trupit që po studiohet. Bashkësia e këtyre ekuacioneve njihen me emrin e përgjithshëm si ekuacionet e lëvizjes. == Ekuacionet e lëvizjes drejtvizore të njëtrajtshme të përshpejtuara == Ekuacionet që vlejnë për trupat në lëvizje drejtvizore (në një dimension), me [[Nxitimi|nxitim]] konstant janë të dhëna më poshtë . Pesë variablat janë të përfaqësuara nga ato letra (''s'' = distanca, <math>v_i</math> = shpejtësia fillestare, <math>v_f</math>= shpejtësia në fund të intervalit,''a''= nxitimi ,''t'' = koha). Duhet të theksohet se në këtë notacion përdorim shkronjën r(range) për [[Zhvendosja (fizikë)|zhvendosjen]] e cila është madhësi [[Vektori|vektoriale]], dhe shkronjën [[s]] për distancën e cila është madhësi skalare. Trupi analizohet mes dy çasteve kohore: në një pikë fillestare dhe në një pikë të tanishme (ose finale) . Problemet në kinematikë mund të merret në më shumë se dy caste, dhe disa zbatime të ekuacioneve janë të nevojshme në atë rast. Nëse ''a'' (nxitimi) është konstant, një [[diferenciali|diferencial]] , dt, mund të [[Integrali|integrohet]] mbi një interval nga 0 në <math>\Delta t</math> (<math>\Delta t = t_f - t_i</math>), për të marrë një marrëdhënie lineare për vektorin e shpejtësisë. Integrimi i vektorit të shpejtësisë jep një marrëdhënie kuadratike për pozicionin në fund të intervalit. {| width="100%" |- valign=top |width="50%"| : <math>v = v_i + a \Delta t \,</math> : <math>s = s_i + v_i\Delta t + \tfrac{1}{2} a(\Delta t)^2 \,</math> : <math>s = s_i + \tfrac{1}{2} (v + v_i)\Delta t \,</math> : <math>v^2 = v_i^2 + 2a(s - s_i) \,</math> |width="50%"| ku ... : <math>v_i \,</math> është vektori fillestar i shpejtësisë : <math>s_i \,</math> është pozicioni fillestar i trupit dhe gjëndja e tanishme jepet nga : : <math>v \,</math>, vektori i shpejtësisë në fund të intervalit : <math>s \,</math>, pozicioni në fund të intervalit të ([[Zhvendosja (fizikë)|zhvendosjes]]) : <math>\Delta t \,</math>, intervali kohor midis gjndjes fillestare dhe asaj të tanishme : <math>a \,</math>, nxitimi konstant, ose në rastin e trupave nën influencën e gravitetit , ''[[intensiteti i fushës gravitacionale|''g'']]''. |} Vini re se secili nga ekuacionet ka katër nga pesë variablat e duhura. Pra në një situatë të tillë është e mjaftueshme të dimë tre nga variablat për të gjetur dy të tjerat. == Ekuacionet klasike == Ekuacionet e mëposhtme përshkruajnë lëvizjen drejtvizore me nxitim të pandryshueshëm<ref>{{cite book|title=Physics for you: revised national curriculum edition for GCSE|author=Keith Johnson|publisher=Nelson Thornes|year=2001|edition=4th|page=135|url=http://books.google.com/books?id=D4nrQDzq1jkC&pg=PA135&dq=suvat&hl=en&ei=aF0OTNP9IY-INoDX0b4M&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEEQ6AEwBg#v=onepage&q=suvat&f=false|quote=Nqs dini tre nga këto ekuacione , dy të terat mund të derivohen .|isbn=9780748762361}}</ref> këto ekuacione shkruhen në formën e mëposhtme :<ref name="Hanrahan2003">{{cite book|first1=Val|last1=Hanrahan|first2=R|last2=Porkess|title=Additional Mathematics for OCR|url=https://archive.org/details/additionalmathem0000hanr|publisher=Hodder & Stoughton|location=London|year=2003|page=[https://archive.org/details/additionalmathem0000hanr/page/219 219]|isbn=0-340-86960-7}}</ref> :<math>\begin{alignat}{3} & v && = v_i+at \qquad & \text{(1)} \\ & s && = \tfrac12(v_i+v)t \qquad & \text{(2)} \\ & s && = v_it + \tfrac12 at^2 \qquad & \text{(3)} \\ & s && = v_ft - \tfrac12 at^2 \qquad & \text{(4)} \\ & v^2 && = v_i^2 + 2as \qquad & \text{(5)} \\ & a && = \frac{v-v_i}{t} \qquad & \text{(6)} \\ \end{alignat}</math> Duke zëvendësuar (1) tek (2), marrim (3), (4) dhe (5). (6) mund të merret duke rirregulluar (1). ku :''s'' = distanca midis pozicionit fillestar dhe atij final (zhvendosja) (në disa literatura mund ta gjeni si ''R ''ose ''x'') :<math>v_i</math> = shpejtësia fillestar (vlera e shpejtësisë në çdo drejtim) :<math>v_f</math> = shpejtësia finale :''a'' = nxitimi konstant :''t'' = koha që duhet për të kaluar nga gjenda fillestare tek ajo përfundimtare === Shembuj === Shumë shembuj në kinematikë përfshinë studimin e [[Predha|predhës]], për shembull një top i hedhur në ajër në një kënd të caktuar. Po të kemi vlerën e shpejtësisë fillestare <math>v_i</math>, ne mund të llogaritim se sa lart topi do të arrijë para se të bjerrë. Nxitimi në këtë rast është nxitimi i fushës së rëndesës normale ''g''. Tani duhet të vemë në dukje faktin se këto madhësi janë madhësi [[skalari (fizikë)|skalare]], drejtimi i zhvendosjes, vlerës së shpejtësisë dhe nxitimit janë të rëndësishme . Po të zgjedhim ''s'' si simbolin për matjen e distancës nga dheu, nxitimi ''a'' duhet të jetë ''−g'', meqënëse forca e [[Graviteti|gravitetit]] vepron drejt qendrës së tokës . Tek pika më e lartë topi do qëndrojë në prehje: pra <math>v_f</math> = 0. Duke përdorur ekuacionin e pestë , marrime: :<math>s= \frac{v_f^2 - v_i^2}{-2g}.</math> === Zgjerime === Versione më të zgjeruara të këtyre ekuacioneve përfshijnë madhësinë Δ''s'' , ku zhvendosja përcaktohet si diferenca e vektorit fillestar të zhvendosjes me atë final (''s'' &minus; <math>s_i</math>), <math>s_i</math> për pozicionin fillestar të trupit , si dhe përdorimin e <math>v_f</math> për shpejtësinë finale dhe <math>v_i</math> për shpejtësinë fillestare (initial) që simbolet të jenë më konsistente. :<math>v_f = v_i + at \,</math> :<math>s = s_i + \tfrac{1}{2} (v_i + v_f)t \,</math> :<math>s = s_f + v_i t + \tfrac{1}{2} at^2 \,</math> :<math>v_f^2 = v_i^2 + 2a\Delta s \,</math> :<math>s = s_i + v_ft - \tfrac{1}{2} at^2 \,</math> Duke zhvendosur termat brenda dhe eliminuar shenjën minus marrim: :<math>H = \frac{v_i^2}{2g}.</math> == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20090312060341/http://www.physics-lab.net/applets/equations-of-motion Ekuacionet e lëvizjes] == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Mekanikë klasike]] [[Kategoria:Fizikë]] qcp4vtbiz10hz9339detbgyyhygticn Kërcelli 0 71503 3002454 2988488 2026-06-27T23:09:15Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002454 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Plant_nodes_c.jpg|djathtas|parapamje|218x218px| Kërcelli që tregon ndërnyjën dhe nyjet plus gjethet e gjetheve]] [[Skeda:Polygonum_amphibium_(4973671699).jpg|djathtas|parapamje|267x267px| Ky kërcell mbitokësor i ''Polygonum-it'' ka humbur gjethet, por po prodhon rrënjë të rastësishme nga nyjet.]] '''Kërcelli''' është një nga dy boshtet kryesore strukturore të një [[Bimët vaskulare|bime vaskulare]], tjetri është [[rrënja]] . Mbështet [[Gjethja|gjethet]], [[Lulja|lulet]] dhe [[Pema (fryt)|frutat]], transporton ujin dhe substancat e tretura midis rrënjëve dhe lastarëve në ksilem dhe [[Floema|floemë]], merr pjesë në fotosintezë, ruan lëndë ushqyese dhe prodhon inde të reja të gjalla.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=paVRrUmPGd0C&dq=Plant+Stems:+Physiology+and+Functional+Morphology&pg=PP1|title=Plant Stems: Physiology and Functional Morphology|date=19 korrik 1995|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053908-9|language=en}}</ref> Kërcelli mund të quhet edhe '''kulm''', '''halm''', '''haulm''', '''kërcell''' ose '''thyrsus''' . == Vështrim == Kërcelli normalisht ndahet në nyje dhe ndërnyje:<ref name=":0">{{Cite book|title=Britannica Lessons Class VI Science The Living World|publisher=Popular Prakashan|year=2002|isbn=9788171549719}}</ref> * Nyjet janë pikat e lidhjes për gjethet dhe mund të mbajnë një ose më shumë gjethe. Ndonjëherë ka sytha sqetullorë midis kërcellit dhe gjethes të cilët mund të rriten në degë (me [[Gjethja|gjethe]], kone halore ose lule ).<ref name=":0"/> Rrënjët e rastësishme (p.sh. rrënjët mbajtëse ) mund të prodhohen gjithashtu nga nyjet. [[Hardhia e rrushit|Hardhitë]] mund të prodhojnë fije nga nyjet. * Ndërnyjet largojnë një nyje nga një tjetër.<ref name=":0" /> Termi " [[Filiza|lastar]] " shpesh ngatërrohet me "rrjedh"; "Fidanet" në përgjithësi i referohen rritjes së re të bimëve të freskëta, duke përfshirë të dy rrjedhjet dhe strukturat e tjera si gjethet ose lulet.<ref name=":0"/> Në shumicën e bimëve, kërcelli ndodhen mbi sipërfaqen e tokës, por disa bimë kanë kërcell nëntokësor . Kërcellët kanë disa funksione kryesore: * Mbështetja dhe ngritja e gjetheve, luleve dhe frutave. Kërcellët i mbajnë gjethet në dritë dhe i sigurojnë bimës një vend për të mbajtur lulet dhe frutat e saj. * Transporti i lëngjeve ndërmjet rrënjëve dhe lastarëve në ksilem dhe floemë. * Ruajtja e lëndëve ushqyese. * Prodhimi i indeve të reja të gjalla. Jetëgjatësia normale e qelizave bimore është një deri në tre vjet. Kërcellët kanë qeliza të quajtura meristeme që gjenerojnë çdo vit inde të reja të gjalla. * Fotosinteza. Kërcellët kanë dy inde të ngjashme me gypat e quajtur ksilem dhe [[Floema|floem]] . Indi ksilemë lind nga qeliza e kthyer nga brenda dhe transporton ujin me veprimin e tërheqjes së transpirimit, veprimit kapilar dhe presionit të rrënjës . Indi i floemës lind nga qeliza e kthyer nga jashtë dhe përbëhet nga tubat sitë dhe qelizat shoqëruese të tyre. Funksioni i indit të gëlbazës është të shpërndajë ushqimin nga indet fotosintetike në inde të tjera. Të dy indet ndahen nga kambiumi, një ind që ndahet për të formuar qeliza ksileme ose floemike. == Struktura e kërcellit == [[Skeda:Labeledstemforposter_copy_new.jpg|djathtas|parapamje|300x300px| Prerje tërthore të kërcellit të lirit, duke treguar vendndodhjet e indeve themelore. Ep = [[Epiderma (botanikë)|epidermë]] ; C = lëvore ; BF = fijet e basteve ; P = [[Floema|floemë]] ; X = ksilem ; Pi = bosht]] Kërcelli zakonisht përbëhet nga tre inde: [[Epiderma (botanikë)|indi dermal]], indi i tokës dhe indi vaskular .<ref>{{Cite web|date=11 maj 2024|title=Stem Anatomy|url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/30%3A_Plant_Form_and_Physiology/30.03%3A_Stems_-_Stem_Anatomy|access-date=11 maj 2024|website=LibreTexts Biology}}</ref> Indi i lëkurës mbulon sipërfaqen e jashtme të kërcellit dhe zakonisht funksionon për të mbrojtur indin kërcellor dhe për të kontrolluar shkëmbimin e gazit .<ref name="Stems - Stem Anatomy">{{Cite web|date=11 qershor 2024|title=Stems - Stem Anatomy|url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/General_Biology_(Boundless)/30%3A_Plant_Form_and_Physiology/30.03%3A_Stems_-_Stem_Anatomy|access-date=11 qershor 2024|website=LibreTexts Biology}}</ref> Qelizat mbizotëruese të indit të lëkurës janë qelizat epidermale .<ref name="Stems - Stem Anatomy" /> Indet tokësore zakonisht përbëhen kryesisht nga qelizat parenkima, kolenkima dhe sklerenkima; dhe ato rrethojnë indin vaskular. Indet tokësore janë të rëndësishme për të ndihmuar aktivitetet metabolike (p.sh. frymëmarrjen, [[Fotosinteza|fotosintezën]], transportin, ruajtjen) si dhe për të vepruar si mbështetje strukturore dhe në formimin e meristemeve të reja.<ref>{{Cite book|last=Simpson|first=Michael G.|title=Plant Systematics|date=2019|publisher=[[Elsevier]]|isbn=978-0-12-812628-8|edition=3rd|location=New York City, USA|pages=537-566|language=en}}</ref> Shumica ose të gjitha indet e tokës mund të humbasin në kërcell druri . Indi vaskular, i përbërë nga ksilema, [[floema]] dhe kambiumi ; siguron transportin në distancë të largët të ujit, [[Minerali|mineraleve]] dhe metabolitëve ( [[Sheqeri|sheqernave]], [[Aminoacidet|aminoacideve]] ); duke ndihmuar mbështetjen dhe rritjen strukturore. Rregullimi i indeve vaskulare ndryshon shumë midis [[Flora|specieve bimore]] .<ref>{{Cite book|last=Lopez|first=F. B.|title=Pharmacognosy: Fundamentals, Applications and Strategies|last2=Barclay|first2=G. F.|publisher=[[Elsevier]]|year=2017|isbn=978-0-12-802104-0|location=[[University of the West Indies]]|pages=45-60|language=en}}</ref> == Shih edhe == * [[Bimët]] * [[Botanika]] == Literatura == * {{Cite journal|last=Speck|first=T.|last2=Burgert|first2=I.|doi=10.1146/annurev-matsci-062910-100425|title=Plant Stems: Functional Design and Mechanics|journal=Annual Review of Materials Research|volume=41|pages=169-193|date=2011}} * Plant Anatomy Laboratory from [[University of Texas]]; the lab of JD Mauseth. [http://www.sbs.utexas.edu/mauseth/weblab/webchap6apmer/6.3-4.htm Micrographs of plant cells and tissues, with explanatory text.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240707095130/http://www.sbs.utexas.edu/mauseth/weblab/webchap6apmer/6.3-4.htm |date=7 korrik 2024 }} * {{cite journal|last=Schoof|first=Heiko|title=''Arabidopsis'' shoot meristems is maintained by a regulatory loop between Clavata and Wuschel genes|url=https://archive.org/details/cell_2000-03-17_100_6/page/635|journal=Cell|date=2000|volume=100|issue=6|pages=635-644|doi=10.1016/S0092-8674(00)80700-X|pmid=10761929|last2=Lenhard|first2=M|last3=Haecker|first3=A|last4=Mayer|first4=KF|last5=Jürgens|first5=G|last6=Laux|first6=T}} * Scofield and Murray (2006). The evolving concept of the meristem. Plant Molecular Biology 60:v–vii * {{cite book|last=Arnold|first=Chester A.|author-link=Chester A. Arnold|year=1947|title=An Introduction to Paleobotany|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.270777|edition=1st|location=New York and London|publisher=McGraw-Hill Book Company}} *{{Cite book|last=Beentje|first=Henk|year=2010|title=The Kew Plant Glossary|url=https://archive.org/details/kewplantglossary0000been|publication-place=Richmond, Surrey|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|isbn=978-1-84246-422-9}} * {{cite book|last1=Bold|first1=Harold C.|author-link=Harold Charles Bold|last2=Alexopoulos|first2=Constantine J.|last3=Delevoryas|first3=Theodore|year=1987|title=Morphology of Plants and Fungi|url=https://archive.org/details/morphologyofplan0000bold_u0q2|edition=5th|location=New York|publisher=Harper & Row|isbn=0-06-040839-1}} * {{cite book|last1=Foster|first1=A. S.|author-link=Adriance S. Foster|last2=Gifford|first2=E. M.|year=1974|title=Comparative Morphology of Vascular Plants|edition=2nd|location=San Francisco|publisher=W. H. Freeman|isbn=978-0-7167-0712-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/comparativemorph00fost}} * {{cite book|last1=Gifford|first1=Ernest M.|last2=Foster|first2=Adriance S.|author-link2=Adriance S. Foster|year=1988|title=Morphology and Evolution of Vascular Plants|url=https://archive.org/details/morphologyevolut0000giff|edition=3rd|location=New York|publisher=W. H. Freeman and Company|isbn=0-7167-1946-0}} * {{cite book|last1=Stewart|first1=Wilson N.|last2=Rothwell|first2=Gar W.|year=1993|title=Paleobotany and the Evolution of Plants|url=https://archive.org/details/paleobotanyevolu0000stew|edition=2nd|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-38294-7}} * {{Citation|mode=cs1|last1=Schuster|first1=Tanja M.|last2=Reveal|first2=James L.|last3=Bayly|first3=Michael J.|last4=Kron|first4=Kathleen A.|title=An updated molecular phylogeny of Polygonoideae (Polygonaceae): Relationships of ''Oxygonum'', ''Pteroxygonum'', and ''Rumex'', and a new circumscription of ''Koenigia''|journal=Taxon|date=2015|volume=64|issue=6|pages=1188–1208|doi=10.12705/646.5}} == Referime == [[Kategoria:Anatomi e bimëve]] 2y7kl5u3y9umhi16l0gyplm6172qml3 Diskutim:Alexander Moissi 1 73039 3002366 2000728 2026-06-27T20:20:47Z Gefälligst 186895 Gefälligst zhvendosi faqen [[Diskutim:Aleksandër Moisiu]] te [[Diskutim:Alexander Moissi]]: official name 2000728 wikitext text/x-wiki perfundimisht A.M ku ka lindur ??? == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli [[Aleksandër Moisiu]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2000727 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110903074923/http://www.kult-al-moissi.ch/ për lidhjen http://www.kult-al-moissi.ch/. Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 14 shtator 2019 18:01 (CEST) pajo9ytd2srphw169kr4pho4nyaepjf Bregdeti 0 77189 3002360 2943600 2026-06-27T19:59:31Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002360 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Beach1 Durres Albania 2005-07-10.jpg|parapamje|Plazh ranor në [[Durrësi|Durrës]]]] [[Skeda:Himarë-Albania6.JPG|parapamje|Plazh zallor në [[Himara|Himarë]]]] '''Bregdeti''' ose '''Vija bregdetare/ vija detare,''' apo ''bregu'' është zona ku uji i [[deti]]t apo [[oqeani]]t takohet me [[Toka|tokën]]. Nuk ka një vijë përfundimtare të saktë që të quhet bredret për shkak të natyrës dinamike të baticave. Termi "vijë bregdetare" muind të përdoret për të paërcaktuar një zonë të hapësirës ku ndodhin procese ndërveprimi mës detit dhe tokës. Termi ''breg'' përrdoret për të përshkruar një zonë gjeografike apo rajon; për shëmbull, Bregu Perëndimor i Zelandës së Re ose Brigjet Lindore dhe Perëndimore të [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara]]. == Vështrim == Bregdeti shqiptar ka një shtrirje të konsiderueshme me një gjatësi prej 450 km , duke përfshire këtu edhe siperfaqet e lagunave që gjenden në të ose 400km vetem vije bregdetare. Fillon në veri me grykëderdhjen e [[Buna|lumit Buna]] dhe mbaron në jug me [[Kepi i Stillos|Kepin e Stillos]]. Kjo vijë bregdetare ka një karakter te ndryshem dhe është e pasur me forma te shumellojshme, qe nga plazhet ranore, kepat, gjiret e mbrojtura, lagunat, plazhet e vegjel zallore, shpellat detare etj. Një bregdet ose një breg të detit është zona ku toka plotëson detin ose oqeanin  ose një vijë që formon kufirin mes tokës dhe oqeanit ose një liqeni. Një linjë e saktë që mund të quhet bregdeti nuk mund të përcaktohet për shkak të paradoksit të Bregut.Termi zona bregdetare është një rajon ku ndodh ndërveprimi i proceseve të detit dhe tokës. Të dy termat bregdetare dhe bregdetare shpesh përdoren për të përshkruar një vend gjeografik ose rajon; për shembull, Bregut Perëndimor të Zelandës së Re, ose Bregut Lindor dhe Perëndimor të Shteteve të Bashkuara. Për shembull, Edinburg është një qytet në bregun e Skocisë.Një breg pelagjik i referohet një bregdeti që del përpara oqeanit të hapur, në krahasim me një bregdet më të mbrojtur në një gji ose gji. Një breg, nga ana tjetër, mund t'i referohet pjesëve të tokës që lidhen me çdo pjesë të madhe të ujit, duke përfshirë oqeanet (bregu i detit) dhe liqenet (bregu i liqenit). Ngjashëm, termi i lidhur disi "[shtrati i lumit / banka]" i referohet tokës së bashku ose pjerrësim në një lumë (lumë) ose në një pjesë të ujit më të vogël se liqeni. "Banka" përdoret gjithashtu në disa pjesë të botës për t'iu referuar një kreshtë artificiale të tokës që ka për qëllim të mbajë ujin e lumit ose pellgun; në vende të tjera kjo mund të quhet levi.Ndërsa shumë ekspertë shkencorë mund të bien dakord për një përkufizim të përbashkët të termit "bregdet", përcaktimi i shtrirjes së bregdetit ndryshon sipas juridiksionit, me shumë autoritete shkencore dhe qeveritare në vende të ndryshme që ndryshojnë për arsye ekonomike dhe sociale. Sipas atlasit të OKB-së, 44% e njerëzve jetojnë brenda 150 kilometrave të detit. == Shiko edhe == * [[Bregu]] * [[Bregdeti Shqiptar i Jonit]] * [[Bregdeti Shqiptar i Adriatikut]] == Literatura == * {{cite book|url=http://link.springer.com/10.1007/978-90-481-2406-0|title=Ecological Connectivity Among Tropical Coastal Ecosystems|date=2009|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]]|isbn=978-90-481-2405-3|editor-last=Nagelkerken|editor-first=Ivan|location=[[Dordrecht]]|language=en|doi=10.1007/978-90-481-2406-0}} * {{cite book|first1=George L.|last1=Pickard|first2=William J.|last2=Emery|title=Descriptive Physical Oceanography|url=https://archive.org/details/descriptivephysi0000pick_c0c8|edition=5th (illustrated)|publisher=[[Elsevier]]|year=1990|pages=[https://archive.org/details/descriptivephysi0000pick_c0c8/page/7 7]–8|isbn=0-7506-2759-X}} * {{Cite book|last=Davidson|first=Jon P.|title=Exploring earth: an introduction to physical geology|url=https://archive.org/details/exploringearthin00davi|date=2002|publisher=Prentice Hall|others=Walter E. Reed, Paul M. Davis|isbn=0-13-018372-5|edition=2nd|location=Upper Saddle River, NJ|oclc=45917172}} * {{cite book|last1=Blatt|first1=Harvey|last2=Middleton|first2=Gerard|last3=Murray|first3=Raymond|title=Origin of sedimentary rocks|url=https://archive.org/details/originofsediment0000blat_a0l5_2|date=1980|publisher=Prentice-Hall|location=Englewood Cliffs, N.J.|isbn=0-13-642710-3|edition=2d|pages=[https://archive.org/details/originofsediment0000blat_a0l5_2/page/n677 656]–659}} * {{Cite book|last=Easterbrook|first=Don J.|title=Surface processes and landforms|url=https://archive.org/details/surfaceprocesses0000east|date=1999|publisher=Prentice Hall|isbn=0-13-860958-6|edition=2nd|location=Upper Saddle River, N.J.|oclc=39890526}} * {{Cite book|first=Martina|last=Kolb|year=2013|title=Nietzsche, Freud, Benn, and the Azure Spell of Liguria|location=Toronto, Ontario|publisher=University of Toronto Press|page=[https://books.google.com/books?id=I03va9L2GuoC&pg=PA30 30]|isbn=978-1-4426-4329-1}} * {{Cite book|first=Rosa|last=Baughan|year=1880|title=Winter havens in the sunny South, a complete handbook to the Riviera|location=London|publisher=The Bazaar|url=https://books.google.com/books?id=zg8IAAAAQAAJ|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202104650/https://books.google.com/books?id=zg8IAAAAQAAJ|archive-date=2017-02-02}} * {{Cite book|first=Charles B.|last=Black|year=1887|title=The Riviera, Or The Coast from Marseilles to Leghorn, Including Carrara, Lucca, Pisa, Pistoja and Florence|edition=Third|location=Edinburgh|publisher=Adam and Charles Black|url=https://books.google.com/books?id=KKsaAAAAYAAJ|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202213756/https://books.google.com/books?id=KKsaAAAAYAAJ|archive-date=2017-02-02}} [[Kategoria:Gjeomorfologji]] [[Kategoria:Bregdete]] l9rc4obmt6a30h1bb92hebwsn01p58b Lista e shkretëtirave sipas sipërfaqes 0 80090 3002527 2943789 2026-06-28T01:54:45Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002527 wikitext text/x-wiki '''Lista e shkretëtirave sipas sipërfaqës''' [[Skeda:deserts.png|thumb|819px|center|Disa nga shkretëtirat më e mëdha të Tokës]] ==Shkretëtirat me mbi 50 000 km²== {| class="sortable wikitable" ! Rangu !! Emri i Shkretëtirave !! Tipi i shkretëtirave !! foto !! sip.<br />(km²) !! sip<br />(sq mi) !! Lokacioni |- | 1 || [[Antarktiku|Shkretëtira e Antarktikut]] || Polar || [[Skeda:Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg|100px]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:13800000|8|0}}}} </span>13,829,430<ref>Ward, Paul (2001). [http://www.coolantarctica.com/Antarctica%20fact%20file/antarctica%20fact%20file%20index.htm Antarctica Fact File] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413221548/http://www.coolantarctica.com/Antarctica%20fact%20file/antarctica%20fact%20file%20index.htm |date=13 prill 2013 }}/</ref>|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:5340000|8|0}}}} </span>5,339,573 || [[Antarktiku]] |- | 2 || [[Arktiku]] || Polar || [[Skeda:Arctica surface.jpg|100px]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:13700000|8|0}}}} </span>13,700,000+{{Dubious|date=April 2009}}<ref name="geology.com">{{cite web|url=http://geology.com/records/largest-desert.shtml|title=Largest Desert in the World|accessdate=2009-01-01}}</ref> {{Dubious|date=April 2009}}|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:5300000|8|0}}}} </span>5,300,000+<ref name="geology.com" />|| [[Alaska]], [[Kanada]], [[Greenlanda]], [[Islanda]], [[Norvegjia]], [[Suedia]], [[Finlanda]] dhe [[Rusia]] |- | 3 || [[Sahara]] || Subtropike || [[Skeda:Sahara satellite hires.jpg|100px|]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:9100000|8|0}}}} </span>9 100,000+<ref name="1world2travel">{{cite web|url=http://www.1world2travel.com/print.php?articleID=2830|title=Planet Earth - Basic Facts and Extremes|accessdate=2007-10-06|archive-date=2 tetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002043914/http://www.1world2travel.com/print.php?articleID=2830|url-status=dead}}</ref> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:3320000|8|0}}}} </span>3,320,000+ || [[Algjeria]], [[Çadi]], [[Egjipti]], [[Libia]], [[Mali]], [[Nigeri]], [[Mauritania]], [[Maroko]], [[Sudani]] dhe [[Tunizia]] |- | 4 || [[Shkretëtira e Arabisë]] || Subtropike || [[Skeda:Arabian Desert.png|100px|]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:2331000|8|0}}}} </span>2,330,000<ref name="britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9110527/Arabian-Desert|title=Arabian Desert|accessdate=2007-12-28}}</ref> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:900000|8|0}}}} </span>900,000 || [[Arabia Saudite]] , [[Jordania]], [[Iraku]], [[Kuvajti]], [[Katari]], [[Emiratet e Bashkuara Arabe]], [[Omani]] dhe [[Jemeni]] |- | 5 || [[Shkretëtira Gobi]] || dimërore || [[Skeda:Gobi.png|100px]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:1300000|8|0}}}} </span>1,300,000<ref name="1world2travel" /> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:500000|8|0}}}} </span>500,000 || [[Mongolia]] dhe [[Republika Popullore e Kinës]] |- | 6 || [[Shkretëtira Kallahari]] || Subtropike || [[Skeda:Kalahari.png|100px]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:900000|8|0}}}} </span>900,000{{Fact|date=June 2007}} || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:360000|8|0}}}} </span>360,000 || [[Angola]], [[Botsuana]], [[Namibia]] dhe [[Afrika Jugore]] |- | 7 || [[Shkretëtira e Patagonisë]] || dimërore ||[[Skeda:Patagonian.png|100px|]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:673000|8|0}}}} </span>670,000<ref name="1world2travel" /> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:260000|8|0}}}} </span>260,000 || [[Argjentina]] dhe [[Kili]] |- | 8 || [[Shkretëtira Great Victoria]] || Subtropike || [[Skeda:IBRA 6.1 Great Victoria Desert.png|100px]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:647000|8|0}}}} </span>647,000<ref name="geology.com" /> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:250000|8|0}}}} </span>250,000 || [[Australia]] |- | 9 || [[Shkretëtira e Sirisë]] || Subtropike || [[Skeda:Syrian Desert.png|100px]] ||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:520000|8|0}}}} </span>520,000<ref name="geology.com" /> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:200000|8|0}}}} </span>200,000 || [[Siria]], [[Jordania]] dhe [[Iraku]] |- | 10 || [[Shkretëtira Great Basin]] || dimërore || [[Skeda:Basin New.png|100px]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:492000|8|0}}}} </span>492,000<ref name="geology.com" /> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:190000|8|0}}}} </span>190,000 || [[SHBA]] |- | 11 || [[Shkretëtira Chihuahuan]] || Subtropike || [[Skeda:Chihuahua desert.jpg|100px]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:450000|8|0}}}} </span>450,000<ref name="geology.com" /> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:175000|8|0}}}} </span>175,000 || [[Meksiko]] dhe [[SHBA]] |- | 12 || [[Shkretëtira Great Sandy]] || Subtropike || [[Skeda:Australia deserts.PNG|100px]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:400000|8|0}}}} </span>400,000<ref name="geology.com" /> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:150000|8|0}}}} </span>150,000 || [[Australia]] |- | 13 || [[Shkretëtira Kara - Kum]] || dimërore || [[Skeda:Karakum.png|100px]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:350000|8|0}}}} </span>350,000<ref name="geology.com" /> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:135000|8|0}}}} </span>135,000 || [[Turkmenistani]] |- | 14 || [[Shkretëtira Colorado Plateau]] || dimërore || [[Skeda:four corners.jpg|100px|]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:337000|8|0}}}} </span>337,000<ref name="geology.com" /> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:130000|8|0}}}} </span>130,000 || [[ShBA]] |- | 15 || [[Shkretëtira Sonoran]] || Subtropical || [[Skeda:Mojave-sonoran deserts.png|100px]] || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:310000|8|0}}}} </span>310,000<ref name="geology.com" /> || <span style="display:none">{{formatnumn:{{padleft:120000|8|0}}}} </span>120,000 || [[Meksiko]] dhe [[SHBA]] |- | 16 || [[Shkretëtira Kizill - Kum]] || Cold Winter || [[Skeda:Kyzyl Kum.png|100px]] ||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:300000|8|0}}}} </span>300,000<ref name="geology.com" /> ||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:115000|8|0}}}} </span>115,000 || [[Kazakistan]], [[Uzbekistani]] dhe [[Turkmenistani]] |- | 17 || [[Shkretëtira Taklamakan t]] || Cold Winter || [[Skeda:Taklamakan.png|100px]] ||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:270000|8|0}}}} </span>270,000<ref name="1world2travel" /> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:105000|8|0}}}} </span>105,000 || [[Republika Popullore e Kinës]] |- | 18 || [[Shkretëtira Thar]] || Subtropical || [[Skeda:Thar Desert satellite.jpg|100px]] ||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:200000|8|0}}}} </span>200,000<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9071941/Thar-Desert Thar Desert - Britannica Online Encyclopedia]</ref> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:77000|8|0}}}} </span>77,000 || [[India]] and [[Pakistan]] |- | 19 || [[Shkretëtira e Gibsonit]] || Subtropical || [[Skeda:IBRA 6.1 Gibson Desert.png|100px]] ||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:155000|8|0}}}} </span>155,000{{Fact|date=June 2007}} || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:60000|8|0}}}} </span>60,000 || [[Australia]] |- | 20 || [[Shkretëtira Simpsonit]] || Subtropical || [[Skeda:Simpson-Desert-2007-12-16-NASA.jpg|100px]] ||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:145000|8|0}}}} </span>145,000<ref name="geology.com" /> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:56000|8|0}}}} </span>56,000 || [[Australia]] |- | 21 || [[Atacama|Shkretëtira Atakama]] || Cool Coastal || [[Skeda:Atacama.png|100px]] ||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:140000|8|0}}}} </span>140,000<ref name="geology.com" /> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:54000|8|0}}}} </span>54,000 || [[Kili]] dhe [[Peru]] |- | 22 || [[Shkretëtira e Namibisë]] || Cool Coastal || [[Skeda:Namib%20desert%20MODIS.jpg|100px]] ||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:81000|8|0}}}} </span>81,000<ref name="geology.com" /> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:31000|8|0}}}} </span>31,000 || [[Namibia]] dhe [[Angola]] |- | 23 || [[Shkretëtira Dasht-e Kavir]] || Cold Winter || [[Skeda:Kavir.png|100px]] ||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:77000|8|0}}}} </span>77,000<ref name="nyt">{{cite book|first=John W.|last=Wright|year=2006|title=The New York Times Almanac|url=https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig|edition=2007|publisher=Penguin Books|location=New York, New York|isbn=0-14-303820-6|page=[https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig/page/456 456]}}</ref> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:30000|8|0}}}} </span>30,000 || [[Irani]] |- | 24 || [[Shkretëtira Mojave]] || Subtropical || ||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:65000|8|0}}}} </span>65,000{{Fact|date=June 2007}} || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:25000|8|0}}}} </span>25,000 || [[SHBA]] |- | 25 || [[Shkretëtira Dasht-e Lut]] || Cold Winter || [[Skeda:Dasht-e Lut Iran 2006-02-28 ISS012-E-18779.jpg|100px]] ||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:52000|8|0}}}} </span>52,000<ref name="nyt"/> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:20000|8|0}}}} </span>20,000 || [[Irani]] |- |} == Referime == <references /> {{gjeo-cung}} [[Kategoria:Shkretëtira]] [[Kategoria:Lista (gjeografi)]] ro3p1a8v4gbmi0la8iqlm6vx24htvcr Fra Angelico 0 82953 3002513 3001746 2026-06-28T01:26:57Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002513 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = Fra Anxheliko | native_name = Fra Angelico | native_name_lang = it | image = Fra Angelico portrait.jpg | caption = Portret postum nga [[Luca Signorelli]] rreth vitit [[1501]] në Katedraljen e Orvietos, [[Italia|Itali]] | birth_name = Guido di Pietro | birth_date = {{Rreth|[[1395]]}} | birth_place = [[Roma|Romë]], [[Shtetet Papale|Papat]] | nationality = [[Italia]]n | field = Piktura, afresku | patrons = [[Cosimo de' Medici]],<br> [[papa]] [[Eugjeni IV]],<br/> [[papa]] [[Nikolla V]] | movement = [[Rilindja]] | works = ''Shpallja e Kortonës'',<br/> ''Pjesa e Altarit të Fiezoles'',<br/> ''Pjesa e Altarit të Shën Markut'',<br/> ''Zbritja e Krishtit'',<br/> ''Kapela Nikoline'' }} '''Fra Angelico''' ([[1395]]-[[18 shkurt]] [[1455]]) emri i vërtetë i të cilit ishte Guido di Pietro, ishte një piktor i hershëm i [[Rilindja Italiane|Rilindjes Italiane]], thënë nga [[Giorgio Vasari]] tek ''Jetët e piktorëve, skulptorëve dhe arkitekëve më të shquar'', që kishte ''një talent të madh dhe të rrallë''. Në [[Italia|Itali]] njihej si engjëlli i lumtur, ai njihej nga bashkëkohësit e tij si Fra Xhovani i Fiezoles (Vëllai Xhovani i Fiezoles). Tek Xhorxho Vasari “Jetët e Piktorëve dhe Artisteve” shkruar në vitin [[1555]] ai përmendet si Fra Xhovani (Vëlla Xhovani Engjëlli i Parë). Në jetën e tij ose më vonë ai gjithashtu u quajt I Lumturuari (I Bekuari) duke pasur parasysh aftësitë e tij për të bërë piktura me subjekt fetar. Në vitin [[1982]] [[papa]] [[Gjon Pali II]] i akordoi statusin e lumturimit, duke e bërë më pas ketë status zyrtar. Fiezole disa herë është keqinterpretuar duke u marre si pjesë e emrit të tij, por kjo ishte thjesht emri i vendit ku ai mori zotimin, përdorur nga bashkëkohësit e tij për ta ndarë nga Fra Xhovanit e tjerë. Ai përmendet në Martirologjinë Romane si {{lang|la|Beatus Ioannes Faesulanus}}, {{lang|la|cognomento Angelicus}} – ''I bekuari Johani i Fiezoles, i ashtuquajturi Engjëllori''. Në [[shekulli XVI|shekullin e XVI-të]] biografi Giorgio Vasari nënvizoi për të: ''Por është e pamundur të dhurosh kaq shumë lavdërime për ketë atë të shenjtë, i cili ishte kaq i përulur dhe modest në gjithçka beri dhe tha dhe pikturat e të cilit ishin bërë me aq thjeshtësi dhe devotshmëri''. == Biografia == === Jeta e hershme 1395-1436 === [[Skeda:Luca signorelli, predica e fatti dell'anticristo, 1499-1502, 06 autoritratto di signorelli e ritratto forse dell'angelico o del priore committente.jpg|parapamje|majtas|312px|[[Luca Signorelli]] dhe Fra Angelico në afreskun e Luca Signorelli-t, ''Predikimi dhe Bëmat e Antikrishtit'', në Kapelën e Shën Bricios, Katedralja e Orvietos, [[1499]]]] Fra Angelico i lindur si Guido di Pietro në Rupecanina, në zonën e [[Toskana|Toskanës]] të Muxhelos, pranë Fiezoles, drejtë fundit të [[shekulli XIV|shekullit të XIV-të]] dhe vdiq në [[Roma|Romë]] në vitin [[1455]]. Për prindërit e tij nuk dihet asgjë. Ai u pagëzua si Guido ose Guidolino. Dokumenti më i hershëm persa i përket Fra Angelico daton më [[17 tetor]] [[1417]], kur ai u bashkua me një grup fetar në Karmine, ende me emrin Guido di Pietro. Ky dokument gjithashtu nxjerr në pah faktin se ai ishte piktor, fakt i cili më pas u konfirmua nga dy dëshmi të pagesave të Guido di Pietro në janar dhe shkurt [[1418]] për punën e bërë në kishën e Shën Stefanit të Pontes. Dëshmi e parë e Angelico si murg daton më [[1423]], ku ai njihet si Fra Xhovani, duke ndjekur zakonin e Urdhrave të Shenjte dhe mori emrin e ri. Ai ishte anëtar i Degës Zbatuese të [[Domenikanët|Urdhrit Domenikan]] në Fiezole. Fra, një shkurtim i vëlla (nga [[gjuha latine|latinishtja]] {{lang|la|frater}}), një titull tradicional për një oshënar ose vëlla. Fra Angelico si fillim mori mësime si iluminist, duke punuar me vallain e tij të madh Benedetto, i cili ishte gjithashtu një [[Domenikanët|domenikan]]. Drejtuesi i tij është i panjohur. Shën Marku përmban dorëshkrime që mendohet të jenë bërë tërësisht ose pjesërisht nga duart e tij. Piktori Lorenzo Monaco ka ndikuar në mësimin e artit të tij, si dhe influenca e Shkollës Sieneze është e dallueshme në punët e tij. Ai ishte i ngarkuar me detyra të ndryshme në rrethin ku jetoi, por kjo nuk e pengoi zhvillimin e artit të tij, i cili shumë shpejt u be i famshëm. Sipas Vasarit pikturat e tij të para ishin pjese altari dhe sipërfaqe të pikturuara për Manastirin Kartuzian në Firence, asgjë prej të cilit nuk ekziston tashmë. [[Skeda:Vicchio, lapide su casa dell'angelico.jpg|parapamje|372px|Pllakatë te vendlindja e Fra Angelico-s dhe vëllait të tij Benedetto, në fshatin Rupecanina të komunës Vicchio, [[Firencia|Firence]]'']] Prej vitit [[1408]] deri në vitin [[1418]] ishte në [[Domenikanët|Grupin Domenikan]] të Cortona-s, ku ai pikturoi afreske, tani të shkatërruara, në Kishën Dominikane dhe ka qenë ndihmës ose pasues i Gherardo Starnina. Ndermjet viteve [[1418]] dhe [[1436]] ai ishte në grupin e Fiezoles ku mbaroi disa afreske për kishën, dhe pjesë altari, të dëmtuara, por të restauruara. Disa pjese të altarit ruhen të paprekura në Galerinë Kombëtare, Londër që është një shembull i mrekullueshëm i aftësisë së Fra Angelico. Aty shprehet Krishti në Lavdi, i rrethuar me më shumë se 250 njerëz, përfshi këtu [[dominikanët]] e lumturuar. Kjo periudhë pa pikturimin e disa prej kryeveprave të tij, duke përfshirë një version të ''Madonës së Përultësisë''. Kjo është e ruajtur mirë dhe pronë e muzeut Thyssen-Bornemisza, huazuar Museu Nacional d'Art de Catalunya në [[Barcelona|Barcelonë]]. Gjithashtu të realizuara në këtë kohë, ishin një ''Shpallje'' dhe një ''Madonë të Shegës'', në Museo del Prado. ===San Marco, Firence, 1436–1445=== [[Skeda:Ritratto del Beato Angelico.jpg|parapamje|majtas|327px|Portret i Fra Angelico-s në librin e Giorgio Vasarit, ''Jetët e Piktorëve, Skulptorëve dhe Arkitektëve'', botimi i [[1769]]]] Në vitin [[1436]], Fra Angelico ishte pjesë e një numri fretërish nga Fiezole, që u zhvendosën në konventin e sapo ndërtuar të San Markos në [[Firencia|Firence]]. Kjo lëvizje i solli mbarësi, duke e vendosur atë në zemër të jetës artistike të rajonit, duke tërhequr mbështetjen e [[Cosimo de' Medici]]. Ai qe një nga anëtarët më të pasur dhe më të fuqishëm të autoriteve qeverisëse të qytetit ({{lang|it|Signoria}}) dhe themelues i dinastisë, që do të mbizotëronte politikën fiorentine përgjatë [[Rilindja|Rilindjes]]. Cosimo kishte një qelë të rezervuar për veten e tij në abaci, në mënyrë që të mund ''të tërhiqej nga bota''. Ishte me nxitje të Cosimo-s, shkruan Vasari, që Fra Angelico nisi detyrën e dekorimit të konventit, duke përfshirë afreskun madhështor të Shtëpisë së Kapitullit, Shpalljen shumë të riprodhuar në krye të shkallëve që të çonin te qelat, Madhështinë (ose Kurorëzimin e Madonës) me shenjtët (qela 9), dhe shumë afreske të tjera devocionale, më të vegjël në në forma, por me një cilësi të lartë ndriçimi, që paraqesin aspekte të Jetës së Krishtit, që zbukurojnë muret e secilës qelë.<ref name="Vasari">{{Cite book|author=Giorgio Vasari|title=Lives of the Artists|url=https://archive.org/details/livesofartists0000gior_e5x5|publisher=Penguin Classics|language=en|year=1965}}</ref> [[Skeda:Fra Angelico — San Marco Altarpiece.jpg|parapamje|345px|''Pjesë e Altarit të San Markos'']] Në vitin [[1439]], Fra Angelico do të përfundonte një nga veprat e tij më të famshme, ''Pjesën e Altarit të San Markos'' në [[Firencia|Firence]]. Ajo ishte një thyerje e re me traditën. Imazhet me Marien në fron me fëmijën, të rrethuar nga shenjtë, nuk ishte e pazakontë. Por zakoni ishte që shenjtët të dukeshin si qiellorë dhe engjëjt të pluskonin si prani eterike sesa si të lëndës tokësore. Por në ''Pjesën e Altarit të San Markos'', shenjtët qëndrojnë të renditur brenda hapsirës, të grupuar në një mënyrë natyrore sikur bashkëbisedojnë rreth dëshmisë së përbashkët të Virgjëreshës në Lavdi. Kjo gjini afresku, Bashkëbisedimet e Shenjta, theksohet në porositë madhore të [[Giovanni Bellini]]-t, [[Perugino]]-s dhe [[Rafaelo]]s.<ref name="Hartt"></ref> ===Vatikan, 1445–1455=== [[Skeda:Fra_Angelico_-_Annunciation.jpg|parapamje|majtas|372px|''Shpallja'', {{Rreth|[[1440]]–[[1445]]}}]] Në vitin [[1445]], [[papa]] [[Eugjeni IV]] e thirri atë në [[Roma|Romë]] për të pikturuar afresket e Sakramenteve të Kishës Katolike Romane në [[Bazilika e Shën Pjetrit|Bazilikën e Shën Pjetrit]], më vonë të shkatërruar nga [[papa]] [[Pali III]]. Vasari sugjeron se kjo mund të ketë qenë kur Fra Angelico-s iu ofrua Arkipeshkëvia e Firences nga [[papa]] [[Nikolla V]], që e refuzuar, duke rekomanduar një tjetër frat. Historia duket shumë e mundshme, megjithatë, hollësitë nuk dihen. Në vitin [[1445]], [[papa|papë]] qe [[Eugjeni IV]]. [[Nikolla V]] nuk u zgjodh deri më 6 mars [[1447]]. Arkipeshkëvi në fjalë gjatë viteve [[1446]]–[[1459]] ishte [[domenikantët|domenikani]] Antonini i Firences (Antonio Pierozzi), i kanonizuar nga [[papa]] [[Adriani VI]] në vitin [[1523]]. Në vitin [[1447]], Fra Angelico ndodhej në [[Provinca e Ternit|Orvieto]] me nxënësin e tij, Benozzo Gozzoli, duke realizuar punime për Katedralen e Orvjetos. Ndër nxënësit e tjerë të tij ishin Zanobi Strozzi.<ref>{{cite web|publisher=The National Gallery, London|title=Strozzi, Zanobi|language=en|url=http://www.nationalgalleryimages.co.uk/search.aspx?q=STROZZI%2C+Zanobi&mode=artist&frm=1|archive-date=14 tetor 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014115346/http://nationalgalleryimages.co.uk/search.aspx?q=STROZZI,+Zanobi&mode=artist&frm=1}}</ref> Nga viti [[1447]] deri në vitin [[1449]], Fra Angelico qe prapë në Vatikan, duke projektuar afresket për Kapelën Nikoline të [[Nikolla V|Nikollës së V]]. Skenat nga jeta e dy dhjakëve të martirizuar të Kishës së Hershme të Krishterë, [[Shën Stefani]] dhe Shën Lorenci mund të jenë realizuar tërësisht ose pjesërisht me ndihmës. Kapela e vogël, me afresket e sajë të gjalla të mureve dhe dekorimet me fletë ari japin përshtypjen e një kutie xhevahiresh. Nga viti [[1449]] deri në vitin [[1452]], Fra Angelico u kthye prapë në konventin e tij të vjetër të Fiezoles, ku ai ishte prior.<ref name="Vasari"/><ref name="WMR"/> [[Skeda:Fra Angelico, Fra Filippo Lippi, The Adoration of the Magi.jpg|parapamje|339px|''Adhurimi i Magëve'', një ''tondo'' e skenës kur magët mbërrijnë nga lindja. I atribuohet Fra Angelico-s dhe [[Filippo Lippi]]-t dhe datohet {{Rreth}} [[1440]]/[[1460]].]] ===Vdekja dhe lumturimit=== Në vitin [[1455]], Fra Angelico do të vdiste ndërsa po qëndronte në një konvent domenikan në [[Roma|Romë]], ndosht në mënyrë që të punonte për Kapelën e [[papa]] [[Nikolla V|Nikollës së V]]. Ai do të varrosej në kishën e Santa Maria sopra Minerva.<ref name="Vasari"/><ref name="WMR"/><ref group="Shpjegimi">Varri është bërë më i dukshëm që nga lumturimi i tij.</ref> [[Skeda:Tomba di beato angelico 02.JPG|parapamje|majtas|Varroshi i Fra Angelico-s, në Bazilikën e Santa Maria sopra Minerva, [[Roma|Romë]], vepër e Antonio da Sangallo i Riu]] Nga varri i mermertë, një nder i jashtëzakonshëm për një artist në atë kohë, është akoma edhe sot e dukshme pllaka e varroshit, pranë altarit madhor. Mbi të u shkruan dy [[epitafi|epitafe]], me gjasa nga Lorenco Valla. I pari, i humbur, duhet të gjendej në një gur të murit, që recitonte: «''Lavdia, pasqyra, zbukurimi i piktorëve, Xhovani Fiorentini ruhet në këtë vend. Fetar, ai qe frat i [[Domenikatët|Urdhrit të Shën Domenikut]], dhe qe ai vetë një shërbëtor i vërtetë i Zotit. Dishepujt e tij qajnë vdekjen e një piktori të shquar, që nuk kishte të njëjtë në artin e tij''.» ('''Epigrafi i Parë për Fra Angelico-n''') Një epigraf i dytë është shkruar në varroshin e mermertë, ku gjendet një reliev i trupit të piktorit me veshje domenikane, brenda një kamareje rilindase: «''Këtu pushon i piktori i bekuar Fra Giovanni i Urdhërit të Predikuesve. Që unë të mos lavdërohem se dukesha një tjetër Apeles, po pse ia dhashë të gjitha pasuritë e mia, o Krisht tyjë. Për disa veprat e mbijetuara mbi tokë, për të tjerë në qiell. Qyteti i Firences. më lindi mua, Giovanni-n''» ('''Epigrafi i dytë për Fra Angelico-n''')<ref name="Vasari"/><ref group="Shpjegimi">Apeles ishte një piktor tepër i shquar i [[Greqia e lashtë|Greqisë së Lashtë]], prodhimtaria e të cilit, tani tërësisht e humbur, mundohet se përqëndrohej rreth viteve [[330 p.e.s.]].</ref> [[Skeda:Fra Angelico 012.jpg|parapamje|180px|''Krishti i Kryqëzuar'' (hollësi)]] Shkrimtari dhe kritiku anglez, William Michael Rossetti shkroi për fratin: «''Nga tregimet e ndryshme të jetës së Fra Angelico-s, është e mundur të marrësh një kuptim se pse ai e meritonte kanonizimin. Ai zhvilloi një jetë të përkushtuar dhe oshënare prej një frati [[domenikanët|domenikan]], dhe nuk u ngrit kurrë mbi atë rang; ai ndoqi diktatet e urdhrit në kujdesin për të varfërit; ai ishte gjithmonë me humor të mirë. Të gjitha prej shumë pikturave të tij ishin subjekte hyjnore, dhe duket se ai nuk i ndryshoi apo retushoi kurrë ato, ndoshta nga një bindje fetare se pikturat e tij ishin me frymëzim hyjnor, ato duhet të ruanin formën e tyre origjinale. Ai donte të thoshte se ai që ilustron bëmat e Krishtit duhet të jetë me Krishtin. Thuhet se ai nuk e merte furçën pa një lutje të ethshme dhe se ai qante kur pikturonte një Kryqëzim. ''Gjyqi i Fundit'' dhe ''Shpallja'' ishin dy subjektet që ai trajtoi më shpesh''.»{{sfn|Rossetti|1911|p=7}}<ref name="WMR">{{cite web|last=Rossetti|first=William Michael|url=https://orderofpreachersindependent.org/2016/03/18/fra-angelico-2/|title=Fra Angelico|language=en|date=18 mars 2016|publisher=orderofpreachersindependent.org}}</ref> [[Papa]] [[Gjon Pali II]] do ta lumturonte Fra Angelico-n më 3 tetor [[1982]], dhe në vitin [[1984]] e shpalli atë patron të artistëve katolikë.<ref name="blessed">{{cite book|author1=Matthew Bunson|author2=Margaret Bunson|year=1999|title=John Paul II’s Book of Saints|url=https://archive.org/details/johnpauliisbooko0000buns|publisher=Our Sunday Visitor|language=en|isbn=0-87973-934-7|page=[https://archive.org/details/johnpauliisbooko0000buns/page/156 156]}}</ref> «''Angelico raportohet se ka thënë se "Ai që kryen punën e Krishtit, duhet të qëndroi gjithmonë me Krishtin". Kjo moto bëri që atij ti jepej epiteti "Angelico i Bekuar", për shkak të integritetit të përkryer të jetës së tij dhe bukurisë pothuajse hyjnore të imazheve që ai pikturoi, në një shtrirje madhështore të atyre të Virgjëreshës së Shenjtë Mari''.» — [[papa]] [[Gjon Pali II]] [[Skeda:Fra Angelico — The Last Judgment.jpg|parapamje|426px|''Dita e Gjykimit'', paneli i sipërm i një pjese altari, Shën Marku, [[Firencia|Firence]]'']] ==Vlerësimi== === Sfondi kur jetoi === Fra Angelico punoi në një kohe kur stili i pikturës ishte duke ndryshuar. Ky proces ndryshimi kishte filluar rreth njëqind vjet përpara me punimet e [[Xhoto|Giotto-s]] dhe bashkëkohësve të tjerë, i famshmi Giusto de’Menabuoi ku të dy ishin krijues të punëve madhore në [[Padova]], gjithashtu [[Xhoto|Giotto]] kishte marre mësime nga artisti i madh i stilit Gotik, [[Cimabue]], dhe pikturoi afreskun e kupolës të Shën Françeskut në Kapelën Bardi në Santa Croce. [[Xhoto|Giotto]] kishte shumë pauses entuziaste, që imituan stilin e tij në afreske, disa prej të cilëve, si i shquari Lorenzetti, arritën suksese të mëdha.<ref name="Hartt">{{Cite book|author=Frederick Hartt|title=A History of Italian Renaissance Art|url=https://archive.org/details/historyofitalian0000hart_h8b7|year=1970|publisher=Thames & Hudson|language=en|isbn=0-500-23136-2}}</ref> === Përkrahësit (patronazhi) === [[Skeda:Fra Angelico - Thebaid.jpg|parapamje|majtas|468px|Tebaida, duke paraqitur jetët e shenjtëve, pikturë e Fra Angelico-s, [[1420]]]] Përkrahësit e këtyre artistëve ishin më së shumti institucionet fetare ose familje të pasura që ndihmonin me para kishën. Për arsye se pikturat kishin qëllime devotshmërie, blerësit e tyre pëlqenin të qëndronin konservatore. Zakonisht, dukej se, klienti më i pasur, piktura më e moderuar. Për këtë ishte një arsye e fortë. Pikturat e porositura përbënin një kontratë me padronin. Pra sa më shumë fletë ari që i paraqiteshin, aq më shumë kjo do të thoshte për lavdinë e piktorit. Kushtet e tjera të vlefshme në kutinë e bojërave ishin ''lapis lazuli'' dhe e kuqja e flakte. Pikturat e bëra me këto ngjyra nuk e linin vetveten në një trajtim tonal. Ngjyra blu e kaltërt bërë me ngjyra të pluhurosura ''lapis lazuli'' duhet të aplikohej në sipërfaqe. Si me fletët e arit, i lihej thellësisë dhe ndriçimi i ngjyrave, ishte një tregues i rëndësisë së padronit. Kjo megjithatë, e kufizonte stilin e përgjithshëm krahasuar me atë të një shekulli më parë. Kështu, përshtypjet e lëna nga pjesët e altarit ishin më konservatore sesa ato të arritura nga afresket. Këto, në dallim, ishin shpesh figura pothuajse të madhësisë natyrore. Për ta arritur efektin, ata mund kapitalizonin mbi një stad të përditësuar cilësi përcaktimi, në vend që të ktheheshin në një paraqitje të pasur, por të vjetër.<ref>{{Cite book|author=Michael Baxandall|title=Painting and Experience in Fifteenth Century Italy|year=1974|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=0-19-881329-5}}</ref> === Bashkëkohësit === Fra Angelico ishte bashkëkohës i [[Gentile da Fabriano]]. Pjesët e altarit të Gentiles të ''Adhurimi i Magëve'', [[1423]], në [[Uffizi|Galeria degli Uffizi]], është parë si një nga punët më madhështore të stilit të njohur si [[Gotiku Ndërkombëtar]]. Në kohën kur ishte bërë kjo pikturë, një artist tjetër i ri, i njohur si [[Masaccio]], ishte duke punuar me afresket për Kapelën Brancacci në Kishën e Carmine-s. Masaccio kishte përvetësuar më së miri implikimet e artit të [[Xhoto|Giotto-s]]. Disa piktorë në [[Firencia|Firence]] e vunë re qëndrueshmërinë e tij, fytyrat emocionuese që dukeshin si të gjalla dhe mbetën të pandikuar nga to. Kolegu i tij i punës ishte një piktor i vjetër, Masolino, i së njëjtës gjeneratë me Fra Angelico. Fatkeqësisht, Masolino vdiq më [[1427]], duke e lëne punimin të pambaruar.<ref name="Hartt"/> [[Skeda:Angelico, miniatura con conversione di san paolo.jpg|parapamje|327px|''Konvertimi i Shën Palit'', ''Messale 530'', dorshkrim i miniuar i Fra Angelico-s, Museo nazionale di San Marco, {{Rreth}}[[1430]]]] ===Formimi si miniator=== Bashkë me vëllain e tij Benedetto, pak më të vogël, zgjodhën jo vetëm rrugën e fretërve, por edhe atë të piktorëve dhe miniaturistëve{{Sfn|Orlandi|1964|pp=2-5, 174-179}} Pas një shegertie fillestare në Muxhelo, trajnimi i tij artistik u zhvillua në [[Firencia|Firence]] në punishtet e Lorenzo Monaco-s dhe Gherardo Starnina-s: nga i pari mori si përdorimin e ngjyrave të ndezura dhe të panatyrshme, ashtu dhe përdorimin e një drite shumë të fortë, të aftë të anullonte hijet, duke marrë pjesë në misticizmin e skenës së shenjtë, të gjitha tema që hasen në prodhimtarinë miniaturistike dhe në tavolat e tij të para. Arti i miniaturës së dorëshkrimeve ishte një disiplinë e përpiktë, që i shërbeu shumë Fra Angelico-s në veprat e tij të mëvonshme. Me një veprimtari të tillë, krijoi në shkallë minimale figura me stil të përsosur dhe të paarritshme. shpesh duke përdorur pigmente të kushtueshme, si bluja e lapislazulit dhe fletët e arit, të dozuara me kujdes të skajshëm, pasi çdo kontratë specifikonte sasin për tu përdorur. Në disa dokumente të janarit ose shkurtit [[1418]] kujtohet si ''Guido di Pietro dipintore''. ;Miniaturat: * ''Graduale 558'', {{Rreth}} [[1425]], dorëshkrim i miniuar në Konventin e Shën Domenikut, Museo Nazionale di San Marco, [[Firencia|Firence]] * ''Salterio 530'', [[1446]]-[[1454]], dorëshkrim i miniuar, Museo Nazionale di San Marco, [[Firencia|Firence]] * ''Salterio 531'', [[1446]]-[[1454]], dorëshkrim i miniuar, Museo Nazionale di San Marco, [[Firencia|Firence]] * ''Messale 533'', [[1446]]-[[1454]], dorëshkrim i miniuar, Museo Nazionale di San Marco, [[Firencia|Firence]] * ''Messale Gerli 54'', Biblioteca Nazionale Braidense, [[Milano]] * ''Crocifissione di Santa Trinita'', fletë e izoluar e miniuar, Museo di Vallombrosa * ''San Benedetto tra i santi Mauro e Placido'', bas-de-page (fragment i brendshëm faqeje të miniuar), koleksion privat * ''Corale 43'', [[Biblioteka Laurenciane|Biblioteca Medicea Laurenziana]], [[Firencia|Firence]] [[Skeda:Angelico - Coronation of the Virgin - Uffizi (frame cropped).jpeg|parapamje|345px|''Kurorëzimi i Virgjëreshës'', pjesë altari, temperë në panel, mes [[1434]]-[[1435]], [[Uffizi]]]] ===Pjesët e altarit=== Veprat e Fra Angelico-s tregojnë elemente që janë si konservatore të [[Arti gotik|gotikut]], ashtu dhe progresive të [[Arti i Rilindjes|Rilindjes]]. Në pjesët e altarit të Kurorëzimit të Virgjëreshës, të pikturuar për kishën fiorentine të [[Santa Maria Novella]]s, janë të gjithë elementet që priteshin nga një pjese shumë e kushtueshme altari e [[shekulli XIV|shekullit të XIV]]; një sfond saltësosjt o artë, shumë e kaltër dhe shumë e kuqe e ndezur. Punimi i breroreve të arta dhe skajet e arta të rrobave janë të përkryera dhe të gjitha shumë [[Arti gotik|gotike]]. Ajo që e bënë atë një [[Arti i Rilindjes|pikturë të Rilindjes]], përkundër kryeveprës së Gentile da Fabriano-s, është soliditeti, tre-përmasëria dhe natyralizmi i figurave dhe mënyra realiste, në të cilën varen ose mbështillen rrobat përreth tyre. Megjithëse këto figura qëndrojnë në re dhe jo në tokë, ato e bëjnë këtë me peshë.<ref name="Hartt"/> ===Afresket=== Seria e [[afresku|afreskeve]] që Fra Angelico pikturoi për [[domenikanët|fretërit domenikanë]] në San Marco lënnë të kuptohet përparimi i bërë nga Masaccio dhe e çonin atë më tej. Largë nga kufizimet e klientëve të pasur dhe kufizimet e pikturave në panele, Fra Angelico qe i aftë të shprehte adhurimin e tij të thellë për Zotin si dhe diturinë dhe dashurinë e tij njerëzore. Afresket përsiatësore në qelat e konventit japin një cilësi qetësie përreth tyre. [[Skeda: Beato Angelico - tradimento di Giuda, 1175671.jpg|parapamje|majtas|345px|Afresku ''Marrja e Jezusit dhe tradhëtia e Judës, qela 33 e Konventit të San Markos, [[1437]]-[[1447]], [[Firencia|Firence]]'']] Ato janë vepra të përulura, në ngjyra të thjeshta. Ka më tepër rozë mëllagore sesa të kuqe dhe bluja e ndezur dhe e shtrenjë pothuajse mungon tërësisht. Në vendin e saj është e gjelbra e shuar si dhe e zeza dhe e bardha e rrobave domenikane. Nuk ka asgjë luksoze, asgjë që të shpërqëndron nga përjetimet shpirtërore të njerëzve të thjeshtë, që janë paraqitur brenda afreskeve. Secili ka efektin e sjelljes së një ndodhie të jetës së Krishtit në praninë e shikuesit. Ato janë si dritare në një botë paralele. Këto afreske mbeten një dëshmi e fuqishme e përshkushtimit të njeriut që i krijoi ato.<ref name="Hartt"/> Vasari tregon se [[Cosimo de' Medici]] duke këto vepra, e frymëzoi Fra Angelico-n të krijonte një skenë të madhe [[Kryqëzimi i Jezusit|Kryqëzimi]] me shumë shenjtë për Sallën Kapitolare. Si me afresket e tjera, patronazhi i pasur nuk e ndikonte shprehjen artistike të fretërve me paraqitjen e pasurisë.<ref name="Vasari"/> Masaccio u angazhuar në perspektivë me krijimin e tij të një kamare të pikturuar në mënyrë realiste në [[Santa Maria Novella]]. Në vijim, Fra Angelico tregoi një kuptim të perspektivës lineare, veçanërisht në pikturat e tij të ''Shpjalljes'' të vendosura brenda llojit të arkadave që Michelozzo dhe [[Filippo Brunelleschi|Brunelleschi]] krijuan në San Marco dhe sheshin përballë tij.<ref name="Hartt"/> [[Skeda:Angelico, niccolina 12.jpg|369px|parapamje|''Shën Lorenci duke shpërndarë lëmosha'' [[1447]]–[[1450]], afresk, Kapela e [[Nikolla V|Nikollës V]], [[Vatikani|Vatikan]].<ref>{{Cite book|last=Zuffi|first=Stefano|last2=Hyams|first2=Jay|url=https://www.worldcat.org/title/ocm53441832|title=The Renaissance: 1401-1610: The Splendor of European Art|last3=Seppi|first3=Giorgio|last4=Pauli|first4=Tatjana|last5=Scardoni|first5=Sergio|year=2003|publisher=Barnes & Noble Books|language=en|isbn=978-0-7607-4200-6|location=Nju Jork|oclc=ocm53441832}}</ref> Kjo pikturë përfshin pigmente të shtrenjta, fleta ari dhe dizajn të përpunuar, tipike të porosive të Vatikanit.]] ===Jetët e Shenjtëve=== Kur Fra Angelico dhe ndihmësit e tij shkuan në [[Vatikani|Vatikan]] për të dekoruar Kapelën e [[papa]] [[Nikolla V|Nikollës]], artisti konfrontua prapë me nevojën për të kënaqur klientë shumë të pasur. Për rrjedhojë, duke ecur në kapelën e vogël, të duket sikur shkel në një kuti xhevahiresh. Muret janë dekoruar me ngjyra të ndezura dhe arë siç shihen në krijimet më luksose të piktorit gotik [[Simone Martini]] në Kishën e Poshtme të Shën Françeskut të Asizis, njëqint vjet më herët. [[Skeda:Blessing Redeemer (1423); Fra Angelico1.jpg|parapamje|majtas|''Shpëtimtari duke Bekuar'' ([[1423]])]] Megjithatë, Fra Angelico ka arritur në krijimin e dizajneve që vazhdojnë të tregojnë shqetësimin e tij mbi njerëzimin, me përultësinë dhe me mëshirën. Figurat, në rrobat e tyre luksoze të praruara, kanë ëmbëlsinë dhe butësinë për të cilën punimet e tij janë të famshme. Sipas Giorgio Vasarit: «''Në qëndrimin dhe shprehjen e tyre, shenjtët e pikturuar nga Fra Angelico i afrohen më shumë të vërtetës sesa figurat e krijuara nga ndonjë artist tjetër''.»<ref name="Vasari"/> Ka të ngjarë që shumë prej pikturave janë realizuar nga ndihmësit e tij, sipas dizajnit të tij. Si Benozzo Gozzoli ashtu dhe [[Gentile da Fabriano]] ishin piktorë tepër të arrirë. Benozzo e çoi artin e tij më tej, drejtë stilit plotësisht të zhvilluar të [[Arti i Rilindjes|Rilindjes]] me portretet e tij ekspresive dhe natyrore në kryeveprat e tij që paraqesin Udhëtimin e Magëve, të pikturuar në kapelën private të [[Mediçët|Mediçve]] në pallatin e tyre.<ref>{{cite book|author=Paolo Morachiello|title=Fra Angelico: The San Marco Frescoes|url=https://archive.org/details/fraangelicosanma0000mora|publisher=Thames and Hudson|language=en|year=1990|ISBN=0-500-23729-8}}</ref> [[Skeda:Angelico, pala di fiesole, full.jpg|parapamje|372px|''Virgjëresha dhe Fëmija me Shenjtë'', hollësi, Fiezole ([[1428]]–[[1430]])]] ===Trashëgimia artistike=== Nëpërmjet shegertit të Fra Angelico-s, Benozzo Gozzoli, portretura e kujdesshme dhe ekpertiza teknike në artin e afreskeve shihet një lidhje me [[Domeniko Girlandaio]], i cili nga ana tjetër pikturoi skema të gjera për padronë të pasur të [[Firencia|Firences]], dhe nëpërmjet Girlandaios, te shegerti i tij, [[Mikelanxhelo]] dhe Rilindja e Lartë. Përveç lidhjes lineare, sipërfaqësisht mund të duken pak lidhje me priftin e përulur me Madonat e tij të ëmbla dhe të bukura dhe [[Kryqëzimi i Jezusit|Kryqëzimet]] te shprehjet e krijimeve dinamike masive të [[Mikelanxhelo]]s. Por të dy këta artistë i morën porositë e tyre më të rëndësishme nga padronët më të pasur dhe më të fuqishëm nga të gjithë padronët, [[Vatikani]]. [[Skeda:Fra Angelico — Coronation of the Virgin.jpg|parapamje|majtas|345px|''Kurorëzimi i Virgjëreshës'' ({{Rreth}}[[1432]])]] Kur [[Mikelanxhelo]] mori porosinë e [[Kapela Sistine|Kapelës Sistine]], ai ishte duke punuar me një hapsirë që tashmë ishte dekoruar gjerësisht nga artistë të tjerë. Rreth mureve u pikturua ''Jeta e Krishtit'' dhe ''Jeta e Moisiut'' nga një gamë artistësh, duke përfshirë mësuesin e tij, [[Domeniko Girlandaio|Girlandaion]], mësuesin e [[Rafaelo]]s, [[Pietro Perugino|Perugino]] dhe [[Sandro Botiçeli|Botticelli]]. Ato ishin vepra të shkallës së madhe dhe saktësisht lloji i trajtimit luksoz që pritej në një porosi të të [[Vatikani]]t, që garonin me njëri-tjetrin në kompleksitetin e dizajnit, numrin e figurave, përpunimin e hollësive dhe përdorimin e zotë të fletave prej ari. Mbi këto punime qëndronte një rresht pikturash të papëve në brokada të ndezura dhe tiara të arta. Asnjë prej këtyre mrekullive nuk kanë vend në punimin të cilin krijoi [[Mikelanxhelo]]ja. [[Mikelanxhelo]], kur iu kërkua nga [[papa]] [[Juli II]] të zbukuronte rrobat e apostujve në mënyrën e zakonshme, u përgjigj se ata ishin njerëz shumë të varfër.<ref name="Hartt"/> Brenda qelave të San Marco-s, Fra Angelico ka treguar se aftësitë piktoruese dhe interpretimi personal artistik ishin të mjaftueshme për të krijuar vepra të shquara arta, pa elementet e kushtueshme në blu dhe arë. Në përdorimin e teknikës së afreskeve të pazbukuruara, ngjyrat e hapura të ndezura pasteli, organizimin e kujdesshëm të pak figurave domethënëse dhe përdorimin e zotë të shprehjeve, lëvizjeve dhe gjesteve, [[Mikelanxhelo]] tregoi se ishte pasardhësi artistik i Fra Angelico-s. Frederick Hartt e përshkruan Fra Angelico-n si "profecia e misticizmit" të piktorëve si [[Rembrandt]], [[El Greco]] dhe Francisco de Zurbarán.<ref name="Hartt"/> [[Skeda:Fra Angelico 001.jpg|parapamje|Hollësi e Palës së Fiezoles ([[1424]]-[[1425]]) Fiezole, Kisha Shën Domenikut. Konsideruar si vepra e parë e njohur e Fra Angelico-s]] ==Veprat== ===Veprat e heshme, 1408–1436=== Në vitin [[1418]], pak para se të bënte betimin në konventin e Shën Domenikut në Fiezole, duke hyrë në [[Domenikanët|Urdhrin Domenikan]], realizoi një palë altari për Kapelën Gherardini në Santo Stefano al Ponte në [[Firencia|Firence]] (tashmë e humbur), në kuadrin e një projekti dekorativ të besuar Ambrogio di Baldese, ndoshta mësuesi i Angelico-s. Në vijim hyri në domenikanët vrojtues, një rrymë minoritare e formuar në brendësi të Urdhrit Domenikan, në të cilin ndiqeshin rregullat origjinale të Shën Domenikut, që kërkonte varfëri dhe [[asketizmi|asketizëm]] absolut. Nuk dihet data e saktë kur bëri betimin, por mund të vendoset midis viteve [[1418]] dhe [[1421]], pasi fillestarëve nuk u lejohej të pikturonin vitin e parë dhe dokumenti pasues i një vepre të tij është pikërisht në vitin [[1423]]. [[Skeda:Fra Angelico 042 adjusted.jpg|281px|majtas|parapamje|''Transfigurimi '' paraqet drejtpërdrejtësinë, thjeshtësinë dhe paletën e kufizuar, tipike të këtyre afreskeve. I vendosur në një qeli murgu në Konventin e Shën Markut, qëllimi i tij i dukshëm është të inkurajoi përkushtimin privat.]] Në atë vit do të pikturonte një kryq për Spitalin e Santa Maria Nuova dhe tregohet nga dokumentet si {{lang|it|frates Giovanni de' frati di San Domenico di Fiesole}}; kuptohet në këtë mënyrë se tashmë e kishte kryer betimin në urdhrin e fretërve predikues. I vitit [[1424]] është një ''San Girolamo'' në mënyrën mazaçeske. Ndërsa urdhri priftëror i përket intervalit [[1427]]-[[1429]]. Viteve [[1428]]-[[1429]] u përket ''Triptiku i Shën Pjetrit Martir'', kërkuar nga religjozet e manastirit të vjetër të San Pietro Martire në [[Firencia|Firence]]. Në këto vepra Angelico tregon njohjen dhe vlerësimin si të risive të Gentile da Fabriano-s, ashtu dhe të [[Masaccio]]-s, dhe priret të gjejë një pajtim midis të dyve, duke përqafuar të dytin gradualisht gjithmonë e më tepër përgjatë viteve, por duke zhvilluar shpejtë një stil personal, duke nisur nga vitet [[1430|tridhjetë]]. Nëse te Giovanni tregohet një magjepsje e pamohueshme drejtë zbukurimit, hollësisë së çmuar, figurat elegante dhe të zgjatura (si në artit të vonë gotik), nga ana tjetër interesohet ti vendos në një hapsirë të gjerë dhe të thellë realiste, të matshme, siç sugjeron vendosja e këmbëve të shenjtëve në gjysmë-rreth. [[Skeda:Fra Angelico 073.jpg|parapamje|354px|''Zbritja nga Kryqi'', Museo Nazionale di San Marco]] Midis veprave të tjera të atribuara kësaj periudhe, janë ''Madona me Fëmijën'' në muzeun kombëtar të Shën Markut dhe një ''Madonë me fëmijën dhe dymbëdhjetë engjëj'' në Städelsches Kunstinstitut të [[Frankfurti mbi Majn|Frankfurtit mbi Majn]]. ;Vend i panjohur: * ''Predella e Shën Jakut dhe Shën Luçisë'', pesë panele, temperë, rreth viteve [[1426]] deri në [[1428]] ;Romë: * ''Kryqëzimi'', panel, rreth viteve [[1420]]–[[1423]], Metropolitan Museum of Art, [[Nju Jork]].<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/works-of-art/43.98.5/ ''The Crucifixion''] in the online databank of the MET.</ref> Me gjasa vepra e vetme e firmosur e Fra Angelico-s.<ref>Ross Finocchio në një [https://www.metmuseum.org/toah/hd/fang/hd_fang.htm essay on Fra Angelico] në ''The Met's Heilbrunn Timeline of Art History'' në 2006.</ref> ;Cortona: * ''Shpallja e Kortonës'', rreth vitit [[1430]], Diocesan Museum, Cortona ;Fiezole: * ''Kurorëzimi i Virgjëreshës'', pjesë altari me predella të ''Mrekullive të Shën Domenikut'', Kisha e Shën Domenikut, Louvre, [[Paris]] * ''Virgjëresha dhe Fëmija midis Shenjtëve [[Tomas Akuinas|Thoma Akuinasi]], Barnaba, Domenik dhe Pjetër Martirit'', San Domenico, [[1424]] * ''Krishti në Madhështi'', predella, National Gallery, [[Londra|Londër]]. [[Skeda:Beato angelico, madonna delle ombre.jpg|parapamje|372px|Madona në fron me Shenjtët Kozma dhe Damian, [[Marku (ungjilltar)|Shën Markun]] dhe [[Gjoni (apostull)|Shën Gjonin]], Shën Lorencin dhe tre domenikanë, Shën Domeniku, Shën [[Tomas Akuinas]]i dhe Shën Pjetër Martiri; San Marco, Firence]] ;Firence, Bazilika e Shën Markut: * ''Fjetja e Virgjëreshës'', [[1431]]<ref>{{cite web|url=http://www.wikiart.org/en/fra-angelico/dormition-of-the-virgin-1432|title=Dormition of the Virgin|publisher=WikiArt|language=en}}</ref> ;Firence, Santa Trinita: * ''Zbritja e Krishtit'', prej Vasarit thuhej se ishte "pikturuar nga një shenjt ose një engjëll", Museo Nazionale di San Marco, Firence. * ''Kurorëzimi i Virgjëreshës'', rreth vitit [[1432]], [[Uffizi|Galleria degli Uffizi]], Firence * ''Kurorëzimi i Virgjëreshës'', rreth viteve [[1434]]–[[1435]], [[Muzeu i Luvrit|Luvër]], [[Paris]] ;Firence, Santa Maria degli Angeli: * ''Gjykimi i Fundit'', Accademia, Firence ;Firence, Santa Maria Novella: * ''Kurorëzimi i Virgjëreshës'', pjesë altari, [[Uffizi|Galleria degli Uffizi]]. ===San Marco, Firence, 1436–1445=== [[Skeda:Fra_Angelico_—_Coronation_of_the_Virgin_medallion.jpg|parapamje|majtas|339px|''Kurorëzimi i Virgjëreshës'', medalion, vitet [[1450]]]] * Pjesë altari për persbiterin – ''Virgjëresha me Shenjtët Kozma dhe Damian, të ndjekur nga Shenjtët Domenik, Pjetër, Françesku, Mark, Gjon Ungjillori dhe Stefani''. Kozmai dhe Damiani ishin padronë të [[Mediçët|Mediçve]]. Pjesa e altarit u porosit në vitin [[1438]] nga Cosimo de' Medici. Ajo u hoq dhe u çmontua gjatë rinovimit të kishës konvent në [[shekulli XVII|shekullin e XVII]]. Dy nga nëntë panelet predella mbeten në konvent; shtatë janë në [[Uashington D.C.|Uashington]], [[Mynihu|Mynih]], [[Dublini|Dublin]] dhe [[Paris]]. Në mënyrë të papritur, në vitin [[2006]], dy panelet e fundit që mungonin, shenjtët domenikanë nga panelet anësore, dolën në rezidencën e një koleksionisti modest në Oksfordshajër, i cili i kishte blerë ato në [[Kalifornia|Kaliforni]] në vitet [[1960]].<ref>{{cite web|title=San Marco Altarpiece|publisher=Web Gallery of Art|language=en|url=http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/a/angelico/07/index.html}}</ref> * Pjesë altari ? – ''Madona dhe Fëmija me dymbëdhjetë engjëj'' (në përmasa natyrore); [[Uffizi|Galleria degli Uffizi]]. * Pjesë altari – ''Shpallja'' * Pjesë altari e San Marco-s * Dy versione të ''Kryqëzimit me Shën Domenikun''; në manastir [[Skeda:Fra Angelico 049.jpg|parapamje|336px|''Shpallja'', interior riprodhon atë të qelës në të cilën gjendet.]] * ''Kryqëzimi me Virgjëreshën dhe 20 shenjtë'', shumë i madh; në Sallën Kapitolare * ''Shpallja''; në krye të shkallëve të fjetinës. Kjo me gjasa është piktura më e riprodhuar nga të gjitha pikturat e Fra Angelico-s. * ''Virgjëresha në fron me katër shenjtë''; në kalimin e fjetinës Secila qelë është e dekoruar me një afresk, i cili përkon në përmasa dhe formë me një dritare krye rrethore përkrahë saj. Afresket në dukje kanë qëllime kontemplative. Ato kanë një bukuri të zbehtë, të qetë, jo tokësore. Shumë nga punimet më të arrira dhe të riprodhuara të Fra Angelico-s janë midis tyre. Disa nga subjektet me cilësi më pak frymëzuese dhe me subjekte përsëritëse, ndodhen veçanërisht në radhën e brendshme të qelave, ndoshta të realizuara nga ndihmësit.<ref name="Hartt"/> Shumë piktura përfshijnë shenjtë domenikanë, si dëshmi e skenës së secili në një nga nëntë posturat tradicionale të lutjes të paraqitura në ''De Modo Orandi''. Fretërit që përdornin qelën mund ta vendosnin veten në skenë. * ''Adhurimi i Magëve'' * ''Transfigurimi'' * ''Noli me tangere'' * ''Tre Mariet te varri''. [[Skeda:Fra Angelico - Saint Dominic Adoring the Crucifixion - WGA00562.jpg|parapamje|264px|''Kryqëzimi me Shën Domenikun'', {{Rreth}}[[1442]], manastiri i San Marco-s]] * ''Rruga për në Emaus'', me dy domenikanë si dishepuj * ''Tallja e Krishtit'' * Ka shumë versione të ''[[Kryqëzimi i Jezusit|Kryqëzimit]]'' ===Punime të vona, 1445–1455=== ;Katedralja e Orvietos: Tre segmente të tavanit në Kapela Nuova, me ndihmën e Benozzo Gozzoli-t: * ''Krishti në Lavdi'' * ''Virgjëresha Mari'' * ''Apostujt'' ;Kapela Nikoline: Kapela e [[papa]] [[Nikolla V|Nikollës së V]], në [[Vatikani|Vatikan]], me gjasa u pikturua me shumë ndihma nga Benozzo Gozzoli dhe Gentile da Fabriano. E tërë sipërfaqja e murit dhe tavanit është pikturuar në mënyrë madhështore. Ka shumë fleta ari për skajet dhe dekorimin, si dhe një përdorim të madh të blusë së ndezur të marrë nga ''lapislazuli'': * ''Jeta e Shën Stefanit'' * ''Jeta e Shën Lorencit'' * ''Katër Ungjillorët'' ===Zbulimi i veprave të humbura === [[Skeda:Beato angelico e alessio baldovinetti, pannelli dell'armadio degli argenti, dalla ss. annunziata, 1450-52, 01.jpg|parapamje|majtas|678px|Panelet e ''Armadio degli Argenti'', me skena nga jeta e Krishtit, krijuar nga Fra Angelico, {{rreth}} [[1451]]-[[1453]], Museo Nazionale di San Marco]] Shtypi botëror raportoi në nëntor të vitit [[2006]], se dy kryevepra të munguara nga Fra Angelico ishin zbuluar, duke qenë në dhomën e tepërt të ndjerës Jean Preston, në shtëpinë e saj me tarracë në [[Oksford]], [[Anglia|Angli]]. I ati i saj i kishte blerë ato për £100 sterlina secilën në vitet [[1960]], pastaj do tia linte ato asaj në trashëgim, kur do të vdiste.<ref name="Morris_20April_2007"/> Preston, një eksperte medievaliste, i njohu ato si të cilësisë së lartë të Rilindjes Fiorentine, por nuk e kuptoi se ato ishin vepra të Fra Angelico-s, deri sa ato u identifikuan në vitin [[2005]], nga Michael Liversidge i Bristol University.<ref>{{cite news|last=Morris|first=Steven|title=A £1m art find behind the spare room door|newspaper=[[The Guardian]]|url=http://arts.guardian.co.uk/news/story/0,,1947030,00.html|date=14 nëntor 2006|language=en}}</ref> Gjatë viteve [[1960]] pothuajse nuk kishte kërkesa fare për [[arti mesjetar|artin mesjetar]] and asnjë sipërmarrës arti nuk tregonte interes, kështu që i ati i Prestonit i bleu ato pothuajse pa rëndësi bashkë me disa dorëshkrime. Pikturat janë dy nga tetë panelet anësore të një pjese të madhe altari të pikturuar në vitin [[1439]] për manastirin e Fra Angelico-s në San Marco, i cili më vonë u copëzua nga ushtria e [[Napoleon Bonaparti|Napoleonit]]. Ndërsa seksioni qendror është akoma në manastir, gjashtë panelet e tjera të vogla ndodhen në muze [[Gjermania|gjermanë]] dhe [[ShBA|amerikanë]]. Këto dy panele konsideroheshin të humbur përgjithmonë. Qeveria Italiane kishte shpresuar ti blinte ato, por ato ishin shitur në ankand më 20 prill [[2007]] nga një koleksionues privat për £1.7 Miljon stërlina.<ref name="Morris_20April_2007">{{cite news|last=Morris|first=Steven|title=Lost altar masterpieces found in spare bedroom fetch £1.7m|newspaper=[[The Guardian]]|url=http://arts.guardian.co.uk/art/news/story/0,,2061644,00.html|date=20 prill 2007|language=en}}</ref> Të dy panelet tani janë restauruar dhe ekspozohen në Museo di San Marco në [[Firencia|Firence]]. ==Shiko edhe== * [[Xhoto]] * [[Duço]] * [[Simone Martini]] * [[Filippo Brunelleschi]] * [[Donatello]] * [[Domeniko Girlandaio]] * [[Lorenco di Kredi]] * [[Sandro Botiçeli]] * [[Andrea del Verrokjo]] * [[Mikelanxhelo]] * [[Rafaelo]] * [[Cappella Sistina]] * [[Giovanni Bellini]] * [[Leonardo da Vinçi]] * [[Njeriu Vitruvian]] * [[Ticiani]] * [[Viktor Karpaçi]] * [[Humanizmi i Rilindjes]] * [[Rilindja]] * [[Arti i Rilindjes]] * [[Letërsia e Rilindjes Evropiane]] * [[Muzika e Rilindjes Evropiane]] ==Shpjegime== {{Reflist|group=Shpjegimi}} == Referime == {{Reflist|2}} ==Bibliografia== {{Refbegin|35 em}} * {{Cite encyclopedia|last=Rossetti|first=William Michael|title=Angelico, Fra|url=https://archive.org/details/EB1911WMF/VOL02_Andros-Austria/page/n16/|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|year=1911|volume=2. Andros – Austria|edition=i 11-të|language=en|pages=6–8}} * William Hood. ''Fra Angelico at San Marco''. Yale University Press, 1993. {{ISBN|978-0-300-05734-8}} * Morachiello, Paolo. ''Fra Angelico: The San Marco Frescoes''. Thames and Hudson, 1990. {{ISBN|0-500-23729-8}} * Frederick Hartt. ''A History of Italian Renaissance Art'', Thames & Hudson, 1970. {{ISBN|0-500-23136-2}} * Giorgio Vasari. ''Lives of the Artists''. first published 1568. Penguin Classics, 1965. * Donald Attwater. ''The Penguin Dictionary of Saints''. Penguin Reference Books, 1965. * Luciano Berti. ''Florence, the city and its Art.'' Bercocci, 1979. * Werner Cohn. ''Il Beato Angelico e Battista di Biagio Sanguigni.'' Revista d'Arte, V, (1955): 207–221. * Stefano Orlandi. ''Beato Angelico; Monographia Storica della Vita e delle Opere con Un'Appendice di Nuovi Documenti Inediti.'' Florence: Leo S. Olschki Editore, 1964. * Nathaniel Silver (ed.), ''Fra Angelico: Heaven of Earth'', Isabella Stewart Gardner Museum, Boston 2018 * Gerardo de Simone, ''Il Beato Angelico a Roma. Rinascita delle arti e Umanesimo cristiano nell'Urbe di Niccolò V e Leon Battista Alberti'', Fondazione Carlo Marchi, Studi, vol. 34, Olschki, Firenze 2017 * Cyril Gerbron, ''Fra Angelico. Liturgie et mémoire'' (= ''Études Renaissantes'', 18), Brepols Publishers, Turnhout 2016. {{ISBN|978-2-503-56769-3}}; * Gerardo de Simone, "La bottega di un frate pittore: il Beato Angelico tra Fiesole, Firenze e Roma", in ''Revista Diálogos Mediterrânicos'', n. 8, Curitiba (Brasil) 2015, ISSN 2237-6585, pp.&nbsp;48–85 – http://www.dialogosmediterranicos.com.br/index.php/RevistaDM * Gerardo de Simone, "Fra Angelico: perspectives de recherche, passées et futures", in ''Perspective, la revue de l'INHA. Actualités de la recherche en histoire de l'art'', 1/2013, fq.&nbsp;25–42 * Gerardo de Simone, "Velut alter Iottus. Il Beato Angelico e i suoi 'profeti trecenteschi'", in ''1492. Rivista della Fondazione Piero della Francesca'', 2, 2009 (2010), fq.&nbsp;41–66 * Gerardo de Simone, "L'Angelico di Pisa. Ricerche e ipotesi intorno al Redentore benedicente del Museo Nazionale di San Matteo", in ''Polittico'', Edizioni Plus – Pisa University Press, 5, Pisa 2008, fq.&nbsp;5–35 * Gerardo de Simone, "L'ultimo Angelico. Le "Meditationes" del cardinal Torquemada e il ciclo perduto nel chiostro di S. Maria sopra Minerva", in ''Ricerche di Storia dell'Arte'', Carocci Editore, Roma 2002, fq.&nbsp;41–87 * Creighton Gilbert, ''[http://www.psupress.psu.edu/books/titles/0-271-02140-3.html How Fra Angelico and Signorelli Saw the End of the World]'', Penn State Press, 2002 {{ISBN|0-271-02140-3}} * John T. Spike, ''Angelico'', New York 1997. * Georges Didi-Huberman, ''Fra Angelico: Dissemblance and Figuration''. University of Chicago Press, Chicago 1995. {{ISBN|0-226-14813-0}} ''Discussion of how Fra Angelico challenged Renaissance naturalism and developed a technique to portray "unfigurable" theological ideas.'' * J. B. Supino, ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/21561 Fra Angelico]'', Alinari Brothers, Florence, undated, from Project Gutenberg {{Refend}} ==Lidhje të jashtme== {{Refbegin|28 em}} {{Commons category|Fra Angelico}} * [https://web.archive.org/web/20071014011415/http://www.buzzle.com/articles/fra-angelico-painter-early-renaissance.html Fra Angelico – Painter of the Early Renaissance] * [http://www.all-art.org/early_renaissance/fra_angelico1.html Fra Angelico in the "History of Art"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225045414/http://www.all-art.org/early_renaissance/fra_angelico1.html |date=2012-02-25 }} * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/fang/hd_fang.htm Ross Finocchio, Robert Lehman Collection, The Metropolitan Museum of Art] * [https://web.archive.org/web/20110628192652/http://www.metmuseum.org/special/se_event.asp?OccurrenceId=%7B9EA9FDD7-13DF-45D7-B7A0-313276A5996C%7D&HomePageLink=special_c2a Fra Angelico Exhibition] at the Metropolitan Museum of Art, (26 tetor 2005{{snd}}29 janar 2006). * [http://www.thenation.com/doc/20060206/danto "Soul Eyes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203175931/http://www.thenation.com/doc/20060206/danto |date=2008-12-03 }} Review of the Fra Angelico show at the Met, by Arthur C. Danto in ''The Nation'', (19 janar 2006). * [https://books.google.com/books?id=7r6fAAAAMAAJ ''Fra Angelico''], Catherine Mary Phillimore, (Sampson Low, Marston & Co., 1892) * [http://1200artists.com/artist-fra_angelico.php Frescoes and paintings gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304055301/http://1200artists.com/artist-fra_angelico.php |date=2016-03-04 }} * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/187505 ''Italian Paintings: Florentine School''], a collection catalog containing information about the artist and his works (shihni faqet: 77–82). {{Refend}} {{DEFAULTSORT:Angelico, Fra}} [[Kategoria:Priftërinj italianë]] [[Kategoria:Njerëz nga Firence]] [[Kategoria:Domenikanë]] [[Kategoria:Shenjtorë katolikë romakë]] [[Kategoria:Shenjtorë italianë]] [[Kategoria:Piktorë të shekullit të XV]] [[Kategoria:Lindje 1395]] [[Kategoria:Piktorë italianë]] [[Kategoria:Vdekje 1455]] [[Kategoria:Rilindas italianë]] tlt0h2lqyd8z6ewh0qi2dhooflzi00m Liqeni i Butrintit 0 88334 3002664 2944189 2026-06-28T07:47:18Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002664 wikitext text/x-wiki {{Infobox sipërfaqe ujore | emri = Liqeni i Butrintit | emri_vendas = | emri_vendas_gjuha = | emër_tjetër = | image = Ksamil.jpg | alt = | caption = Deti Jon dhe Liqeni i Butrintit në [[Ksamil]] | foto_batimetria = | alt_batimetria = | titulli_batimetria = | vendi = {{ALB}} | grupi = | kordinatat = {{coord|39|47|0|N|20|2|0|E|type:waterbody|display=inline,title}} | lloji = | pjesë_e = | etimologjia = | hyrje = | lumenj = | dalje = | oqeane = | pellgu = | pellgu_ref = | shtetet_pellgut = | agjencia = | përcaktimi = | data_ndërtimit = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | inxhinier = | data_përmbytja = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | gjatësia = | gjatësia_ref = | gjerësia = | gjerësia_ref = | sipërfaqja = | sipërfaqja_ref = | thellësia = | thellësia_ref = | thellësia_maks = | thellësia_maks_ref = | vëllimi = | vëllimi_ref = | koha_qëndrimit = | kripshmëria = | bregu = | bregu_ref = | lartësia = | lartësia_ref = | ngrin = | ishuj = | seksionet = | kanale = | benches = | qytetet = | pushpin_map = | pushpin_label_position = <!-- left, right, top or bottom --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = |latm = |lats = |latNS = <!-- N or S --> | longd = |longm = |longs = |longEW = <!-- E or W --> | website = | referenca = }} '''Liqeni i Butrintit''' është një [[Laguna|lagunë]] me [[Kripa|kripë]]<ref name="ramsar">[http://www.wetlands.org/reports/ris/3AL002en_RIS_2003.pdf Information Sheet on Ramsar Wetlands - Butrint]{{Lidhje e thyer}} (PDF; 215&nbsp;kB)</ref> në jug të [[Shqipëria|Shqipërisë]], e cila shtrihet përgjatë bregut të [[Deti Jon|detit Jon]]. ==Pozita gjeografike== Liqeni ndodhet në juglindje të [[Saranda|Sarandës]] dhe në afërsi të [[Park kombëtar në Shqipëri|Parkut Kombëtar]] të [[Butrinti]]t në [[Rrethi i Sarandës|rrethin e Sarandës]]. Liqeni ka një sipërfaqe prej rreth 16,3 kilometra katrore, thellësia mesatare arrin rreth 14 metra, kurse thellësia maksimale arrin deri në 21 metra.<ref>{{Literatura |Autori=Alqiviadh Cullaj, Agim Hasko, Aleko Miho, Ferdinand Schanz, Helmut Brandl, Reinhard Bachofen: |Titulli=The quality of Albanian natural waters and the human impact (Environment International 31) |Viti=2005}}</ref><ref>Në reportazhin [http://www.wetlands.org/reports/ris/3AL002en_RIS_2003.pdf Information Sheet on Ramsar Wetlands - Butrint]{{Lidhje e thyer}} (PDF; 215&nbsp;kB) përmenden këto shifra: ''Sipërfaqja 16,0&nbsp;metra katrore, thellësia mesatare: 11&nbsp;metra, thellësia maksimale: 21,5&nbsp;metra dhe vëllimi i ujit: 211 x 106&nbsp;metër kub''</ref> Liqeni është 7,1&nbsp;kilometra i gjatë dhe deri në 3,3&nbsp;kilometra i gjerë.<ref name="ReferenceA">{{Literatura |Autori=Wolfgang Fremuth: |Titulli=Albania – Guide to it's Natural Treasures |Shtëpia botuese=Herwig Klemp |Vendi=Tirana |Viti=2000 |ISBN=3-931323-06-4}}</ref> Sasia e përmbajtjes së [[Kripa|kripës]] të [[uji]]t luat në varësi të kohës kur krijohet [[batica]] ose [[zbatica]].<ref name="foundation">Butrint Foundation, Butrint National Park (Sh.B.): ''Butrint National Park – A guide to the Environment and Walking Trails''</ref> Laguna në fundin jugor të saj është i lidhur me detin Jon me anë të [[Kanali Vivar|kanalit Vivar]], që ka një gjatësi prej rreth 2,5 kilometrash. Liqeni dhe rrethinat e tij u formuan në formën e një [[kuaternari]]. Para rreth 3000 vitesh zona ishte një gji detar. Pellgu në jug të kanalit të sotëm para shumë kohësh përmbytej nga ujërat e detit Jon, si dhe nga prurjet e vazhdueshme të lumenjve [[Bistrica]] dhe Pavlla. Diku nga viti 100 zona fushore ishte zgjeruar aq shumë, sa që [[romakët]] filluan t'i përqendronin trupat e tyre aty pranë.<ref name="ReferenceA"/> Në veri të kananlit liqeni ndahet me detin nga një [[kodër]] me lartësi prej 240 metrash, e cila depërton për së gjati në brendësi të tij. Në bregun lindor liqeni arrin deri në rrëzë të [[Mali|malit të Miles]], i cili ka një lartësi prej 695 metrash. Laguna deri ne vitin 1958 furnizohej me ujërat e lumit Bistrica, por rrjedha e lumit pak para fundit verior është devijuar artificialisht për në det, pas ndërtimit të kanalit Çuka. Në fundin e liqenit kanë percipituar shtresa të pajeta e pa [[oksigjen]] të hipolimnionit, të cilat janë krijuar nga temperaturat, ndërsa shtresa e sipërme e liqenit deri në një thellësi prej rreth tetë metrash është e pasur me oksigjen. == Flora dhe fauna == [[Skeda:Bride-Brook-Salt-Marsh-s.jpg|thumb|220px|djathtas|Zona tipike ku jetojnë pulat e ujit]] Veçanërisht në fundin verior dhe atë jugor liqeni është i rrethuar nga zona shumë të lagështa, që përkohësisht mund të ndodhen edhe të tëra nën ujë. Brigjet janë zona me kallamishte, të cilat bëjnë dhe pastrimin e ujit që rrjedh për në liqen. Këto zona janë dhe vendi ku jetojnë disa lloje shpendësh, prej të cilave nga më tipiket janë pulat e pellgjeve "Gallinula", disa zogj këngëtarë si gardelinat dhe kanerinat "Acrocephalus arundinaceus", si dhe zogu i rrezikuar "Ixobrychus minutus"<ref>{{Cite web|url=http://www.iucnredlist.org/details/106003756/0|title=IUCN Red List of Threatened Species|access-date=10 mars 2013|archive-date=10 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110071255/http://www.iucnredlist.org/details/106003756/0|url-status=dead}}</ref>. Ndryshe nga fundi jugor i liqenit që ka ujëra të kripura që depërtojnë nga deti, zonat me lagështi të fundit verior përmbajnë ujë të ëmbël. Në juglindje të liqenit të Butrintit gjendet dhe një liqen më i vogël me emrin liqeni i Bufit, forma e të cilit i përngjan një trekëndëshi të tejzgjatur. Liqeni i [[Bufi]]t, i quajtur ndryshe edhe liqeni i Rrëzës, ka një gjatësi prej gati dy kilometra dhe një thellësi mesatare prej gati një metër. Tokat bujqësore në bregun e tij lindor kalojnë gradualisht në një zonë kodrinore që shtrihet në rrëzë të malit të Miles. Deri në vitet 60-të liqeni kishte ujë të ndenjur. Liqeni i Bufit dikur ishte në fundin e pjesës jugperendimore i lidhur me liqenin e Butrintit, kurse sot lidhja e e tij bëhet me të nëpërmjet një kanali që gjendet në veri të tij. Qysh prej asaj kohe uji ka në përmbajtjen e tij sasira të konsiderueshme të kripës. Zona midis dy liqeneve janë të lagështa, që përkohësisht mund të ndodhen të mbuluara nga uji. Në tokat moçalore midis dy liqeneve ngrihet kodra Kalivo me lartësi 81 metra. Karakteristike për këtë kodër është se ajo në [[Epoka e Bronxit|epokën e bronxit]] ka qenë e banueshme, kurse në shekullin e 6-të para [[Krishti]]t ishte e rrethuar me një murr mbrojtës, që arrinte deri në 1300 metra gjatësi.<ref>{{Literatura |Autori=[[Neritan Ceka]]: |Titulli=Buthrotum - Its History and Monuments |Shtëpia botuese=Herwig Klemp |Vendi=Tirana |Viti=2006 |ISBN=99943-672-8-5}}</ref> Liqeni i Butrintit dhe zonat e lagështa përreth saj mbrohen nga [[Konventa Ramsar]]. Fundi jugor i kësaj zone është pjesë e Parkut Kombëtar Butrinti. Në zonat përreth liqenit të Butrintit jetojnë 14 lloje kafshësh që janë vlerësuar si të rrezikuara nga shfarrosja. Në asnjë zonë tjetër të [[Shqipëri]]së nuk janë gjetur kaq shumë lloje kafshësh. Numri i [[Zogu|zogjve]] arrin në 246, janë numëruar rreth 25 lloje [[Reptilët|reptilësh]] e 10 lloje [[Amfibët|amfibësh]]. Krahas tyre është vërtetuar që jetojnë dhe rreth 105 lloje [[Peshku|peshqish]] dhe 39 lloje [[Gjitarët|gjitarësh]]. [[Bretkosa]] epirjote (''rana epeirotica''), [[breshka]] (''testudo marginata''), [[Bolla|boa e rërës]] (''eryx jaculus'') dhe [[zhapiku]] (''podarcis taurica jonica'') janë disa nga kafshët tipike që jetojnë në mënyrë të vazhdueshme në zonat përreth liqenit të Butrintit. Edhe për [[shpendët]] shtegëtarë, sie disa lloje zogjsh, rosat "Aythya ferina", "Podiceps cristatus" dhe "Tachybaptus ruficollis", apo pula "Gallinula chloropus" etj. liqeni ofron kushte të favorshme për t'u ushqyer dhe shumuar. Edhe [[Breshka|Breshka e detit]] "Caretta caretta", qënie e rrallë e rrezikuar nga shfarrosja, është parë nga peshkatarët të notojë në ujërat e liqenit të Butrintit.<ref>[http://www.medasset.org/cms/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=156&Itemid=3&lang=el Rapid Assessment Survey of important marine turtle and monk seal habitats in the coastal area of Albania]{{Lidhje e thyer}}.</ref> [[Fokat|Foka]] [[Mesdheu|mesdhetare]] (''Monachus monachus'') në dokumente të ndryshme figuron si banore e liqenit të Butrintit, por kësaj hipoteze sot mund t'i vihet me të drejtë një pikëpyetje, pasi gjurmet e fundit të ekzistencës së saj, sipas shkencëtarëve shqiptarë, datojnë me vitin 1999. Atëhere ajo u vërejt dhe u vërtetua se jetonte pranë [[gadishulli]]t të [[Gadishulli i Karaburunit|Karaburunit]]. E megjithatë mendohet që foka mesdhetare herë pas here të braktisë zonat e saj të jetesës në Greqinë veriore dhe t'i afrohet për shkaqe të ndryshme bregdetit shqiptar.<ref>[http://www.monachus-guardian.org/mguard08/08letter.htm The Monachus Guardian, November 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200107230756/https://www.monachus-guardian.org/mguard08/08letter.htm |date=7 janar 2020 }}.</ref> Furnizimi i pamjaftueshëm i liqenit të Butrintit me ujë të ëmbël do të kishte si rrjedhojë rritjen e eutrofisë, d.m.th. të mungesës së oksigjenit në ujë, nga ku mund të çliroheshin edhe [[gazet|gaze helmuese]] nga fundi i liqenit. Për të parandaluar këtë proçes, që rrezikon barazpeshën dhe [[Fauna|faunën]] e liqenit janë marrë masa për rritjen e furnizimit të liqenit me ujë të freskët, gjë që ka çuar në përmirësimin e dukshëm të kualitetit të ujit. Qysh prej vitit 1968 në liqenin e Butrintit kultivohet rritja artificiale e [[midhje]]ve të zeza të detit (''Mytilus galloprovincialis''), sasia e grumbullimit të të cilave shkon nga 2000 deri në 7000 kilogram në vit. Me grumbullimin e midhjeve në periudha të caktuara arrijnë të punësohen deri në 250 persona njëherësh. == Fotoalbum == <gallery> Liqeni i Butrinti.jpg | Liqeni i Butrintit në veri Benny_Trapp_Epirusfrosch_Pelophylax_epeiroticus.jpg | Rana epeirotica Phoque_Moine_Monachus.jpg | Monachus monachus Podarcis_taurica.JPG | Podarcis tauricus Eryx_jaculus.jpg | Eryx jaculus Teichhuhn.jpg | Gallinula Caretta_caretta_060417w2.jpg |Caretta caretta </gallery> <gallery> Lake Butrint.jpg | Liqeni i Butrintit në jug Acrocephalus_arundinaceus_(Marek_Szczepanek).jpg | Acrocephalus arundinaceus Image:Ixobrychus_minutus_2_(Marek_Szczepanek).jpg | Ixobrychus minutus Gallinula_chloropus_2_(Marek_Szczepanek).jpg | Gallinula chloropus Aythya_ferina_(Marek_Szczepanek).jpg | Aythya ferina Podiceps_cristatus_2_(Lukasz_Lukasik).jpg | Podiceps cristatus Little_Grebe.jpg | Tachybaptus ruficollis </gallery> == Shiko edhe == {{Liqene në Shqipëri}} == Burimet e informacionit == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == {{commonscat|Lake Butrinti}} * [http://www.wetlands.org/reports/ris/3AL002.html Information Sheet on Ramsar Wetlands - Butrint]{{Lidhje e thyer}} * [http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-media-sites-wetlands-of-19502/main/ramsar/1-25-34%5E19502_4000_0__ Ramsar Photo Gallery - Lake Butrint] <!--Kategorizime --> [[Kategoria:Laguna në Shqipëri]] [[Kategoria:Liqene në Shqipëri]] 41kppmf7qyaxaiwuz5f7fr5erslduip Sistemi koordinativ polar 0 89222 3002468 2974569 2026-06-27T23:36:57Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002468 wikitext text/x-wiki [[Skeda:CircularCoordinates.svg|thumb|250px|Pikat në sistemin koordinativ polar me pol ''O'' dhe bosht polar ''L''. Me jeshile është treguar, pika me koordinatë rrezore 3 dhe koordinatë këndore 60 gradë, ose (3,60°). Me blu,është pika (4,210°).]] Në [[Matematika|matematikë]], '''sistemi koordinativ polar''' është një [[sistemin koordinativ]] [[dimensioni|dy-dimensional]] në të cilin çdo [[Pika|pikë]] në [[plani (matematikë)|plan]] jepet nga një [[Distanca|distancë]] nga një pikë e caktuar dhe një [[Këndi|kënd]] nga një drejtim i caktuar. Pika fikse (në analogji me origjinën e një [[Sistemi koordinativ kartezian|sistemi kartezian]]) quhet '''poli''', dhe [[rrezja (gjeometri)|rrezja]] nga ky pol me drejtim të caktuar quhet '''boshti polar'''. Distanca nga poli quhet '''koordinata rrezore''' ose '''rrezja''', kurse këndi quhet '''koordinata këndore''', '''këndi polar''', apo '''[[azimuti]]'''.<ref name="brown">{{cite book|last=Brown|first=Richard G.|editor=Andrew M. Gleason|year=1997|title=Advanced Mathematics: Precalculus with Discrete Mathematics and Data Analysis|url=https://archive.org/details/advancedmathemat00rich_0|publisher=McDougal Littell|location=Evanston, Illinois|isbn=0-395-77114-5}}</ref> == Historia == {{main| Historia e funksioneve trigonometrike}} Konceptet e këndit dhe rrezes përdoreshin nga popujt e lashtë gjatë mijëvjeçarit të parë para lindjes së Krishtit. [[Astronomia|Astronomi grek]] [[Hipparchus]] (190-120 pes) krijoi një tabelë me funksione [[korda (gjeometri)|kordash]] që jepte gjatësinë e cdo korde për cdo kënd, ka referenca se ai përdori koordinatat polare për të llogaritur pozicionet e yjeve.<ref name="milestones">{{cite web|last=Friendly|first=Michael|title=Milestones in the History of Thematic Cartography, Statistical Graphics, and Data Visualization|url=http://www.math.yorku.ca/SCS/Gallery/milestone/sec4.html|accessdate=2006-09-10|archive-date=20 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110320182116/http://www.math.yorku.ca/SCS/Gallery/milestone/sec4.html|url-status=dead}}</ref>.Në veprën ''[[Mbi spiralet]]'', [[Arkimedi]] përshkruan [[Spiralja e Arkimedit|spiralen e Arkimedit]], një funksion, rrezja e të cilit varet nga këndi. Matematikani grek, megjithatë nuk e zgjeroi koncpetin në një sistem kordinativ të plotë. Në shekullin e 9-të, [[Matematika në mesjetën arabe|matematikani persian]], [[Habash al-Hasib el-Marwazi]], përdori metodat e [[Trigonometria sferike|trigonometrisë sferike]] dhe [[projektimin gjeohapësinor]] në mënyrë që të konvertonte koordinatat polare në një sistem koordinativ të ndryshëm të përqëndruar në një pikë të veçantë mbi sferë, në këtë rast tek [[Kibla]], në drejtim të [[Mekes]].<ref>{{Cite book|title=Mathematics and the Divine|url=https://archive.org/details/mathematicsdivin00koet|last=T. Koetsier|first=L. Bergmans|publisher=[[Elsevier]]|year=2005|isbn=0444503285|page=[https://archive.org/details/mathematicsdivin00koet/page/n183 169]|postscript=<!--None-->}}</ref> [[Gjeografia mesjetare në vendet arabe|Gjeografi Persian]] , [[Abu Rayhān Bīrūnī]] (973-1048), zhvilloi ide të cilat janë parë si parapritëse të sistemit koordinativ polar.<ref name="MacTutor">{{MacTutor|id=Al-Biruni|title=Abu Arrayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni}}</ref> Rreth 1025, ai ishte i pari që përshkroi një [[projeksion azimutal të baraslarguar]] polar të [[sferës qiellore]].<ref>David A. King (1996), "Astronomy and Islamic society: Qibla, gnomics and timekeeping", in Roshdi Rashed (ed.), ''[[Encyclopedia of the History of Arabic Science]]'', Vol. 1, pp. 128–184 [153], [[Routledge]], London and New York</ref> == Konvencionet e zakonshme == [[Skeda:Polar graph paper.svg|thumb|right|300px|Një rrjetë polare me kënde të matura në grada]] Koordinata rrezore tregohet me simbolin <math>r</math>, kurse koordinata këndore me <math>\theta</math> ose ''t''. Këndet në notacionin polar janë të shprehura në përgjithësi në [[grada (këndi)|gradë]] ose [[Radiani|radian]] (2 [[pi|π]] radian është e barabartë me 360°). Gradat janë përdorur tradicionalisht në [[navigacion]], [[Gjeodezia|gjeodezi]], dhe në shumë disiplina të aplikuara, ndërsa radiani është më i përdorur në matematikë dhe në [[Fizika matematike|fizikë matematikore]].<ref>{{cite book|author1=Raymond A. Serway|author2=Jewett, Jr.|author3=John W.|title=Principles of Physics|url=https://archive.org/details/principlesofphys0000serw_a9t1|publisher=Brooks/Cole—Thomson Learning|year=2005|isbn=0-534-49143-X}}</ref> Në shumë kontekste, një koordinatë pozitive këndore do të thotë që këndi ''θ'' matet në drejtim të kundërt të [[akrepave të sahatit]]. Në literaturën matematikore, boshti polar vizatohet në mënyrë horizontale dhe i treguar në të djathtë. === Uniciteti i koordinatave polare === Shtimi i një numri që paraqet një rrotullim të plotë (360°) tek koordinatat këndore nuk e ndryshon drejtimin përkatës. Gjithashtu, një koordinatë rrezore negative mund të interpretohet më mirë si një distancë përkatëse pozitive e matur në drejtim të kundërt. Prandaj, të njëjtën pikë mund ta shprehim me një numër të pafund koordinatash polare {{nowrap|(''r'', θ ± ''n''×360°)}} ose {{nowrap|(−''r'', θ ± (2''n'' + 1)180°)}}, ku ''n'' është një [[Numrat e plotë|numër i plotë]].<ref>{{cite web|url=http://www.fortbendisd.com/campuses/documents/Teacher/2006%5Cteacher_20060413_0948.pdf|title=Polar Coordinates and Graphing|accessdate=2006-09-22|date=2006-04-13|format=PDF|archive-date=15 shkurt 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/65Tl0XlQe?url=http://campuses.fortbendisd.com/campuses/documents/Teacher/2006/teacher_20060413_0948.pdf|url-status=dead}}</ref> Për më tepër, vetë poli koordinativ jepet nga (0,&nbsp;θ) për çdo kënd θ.<ref>{{cite book|title=Precalculus: With Unit-Circle Trigonometry|author1=Theodore Lee|author2=David Cohen|author3=David Sklar|year=2005|publisher=Thomson Brooks/Cole|edition=Fourth|isbn=0534402305}}</ref> Kur një përfaqësim unik është i nevojshme për çdo pikë, zakonisht ''r'' kufizohet tek [[numrat negative dhe jo-negativë|numrat jo-negativ]] ({{nowrap|''r'' ≥ 0}}) dhe ''θ'' në [[Intervali (matematikë)|intervalin]] [0,&nbsp;360°) ose (−180°,&nbsp;180°] (në radianë, [0,&nbsp;2π) ose (−π,&nbsp;π]).<ref>{{cite book|title=Complex Analysis (the Hitchhiker's Guide to the Plane)|url=https://archive.org/details/complexanalysish0000stew|author1=Ian Stewart|author2=David Tall|year=1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521287634}}</ref> Gjithashtu duhet zgjedhur një azimut unik për polin, psh. θ&nbsp;=&nbsp;0. == Konvertimi midis koordinatave polare dhe atyre Karteziane == [[Skeda:Polar to cartesian.svg|right|thumb|250px|Një diagram që ilustron marrëdhënien mes koordinatave polare dhe koordinatave Karteziane.]] Të dyja koordinatat polare ''r'' dhe ''θ'' mund të konvertohen në [[Sistemi koordinativ kartezian|koordinata Karteziane]] <math>x</math> dhe <math>y</math> duke përdorur [[funksionet trigonometrike]] sinus dhe kosinus : :<math>x = r \cos \theta \,</math> :<math>y = r \sin \theta, \,</math> të dyja koordinatat Karteziane <math>x</math> dhe <math>y</math> mund të konvertohen në koordinata polare <math>r</math> me anë të ekuacioneve :<math>r = \sqrt{y^2 + x^2} \quad</math> (si tek [[teorema e Pitagorës]]), dhe :<math>\theta = \begin{cases} 0 & \mbox{if } x = 0 \mbox{ and } y = 0\\ \arcsin(\frac{y}{r}) & \mbox{if } x \geq 0 \\ -\arcsin(\frac{y}{r}) + \pi & \mbox{if } x < 0\\ \end{cases}</math> Të gjitha këto formula marrin parasysh se poli është origjina Karteziane (0,0), boshti polar është boshti i abshisave <math>x'</math>'', dhe se drejtimin e boshtit i boshtit të ordinatave ''<math>y</math>'' ka azimut +π/2 rad = +90° (në vend se -π/ 2). Funksioni arcsin është inversi i funksionit [[funksionet trigonometrike|sinus]] , i cili jep kënde në intervalin [−π/2,+π/2] = [−90°,+90°].'' Formula për <math>\theta</math> më sipër jep një kënd në intervalin [-π/2,+3π/2) = [−90°,+270°). Për të marrë θ në intervalin [0, 2π) direkt, mund të përdorim :<math>\theta = \begin{cases} \arctan(\frac{y}{x}) & \mbox{if } x > 0 \mbox{ and } y \ge 0\\ \arctan(\frac{y}{x}) + 2\pi & \mbox{if } x > 0 \mbox{ and } y < 0\\ \arctan(\frac{y}{x}) + \pi & \mbox{if } x < 0\\ \frac{\pi}{2} & \mbox{if } x = 0 \mbox{ and } y > 0\\ \frac{3\pi}{2} & \mbox{if } x = 0 \mbox{ and } y < 0\\ 0 & \mbox{if } x = 0 \mbox{ and } y = 0 \end{cases}</math> Funskioni <math>\arctan</math> është inversi i funksionit [[Funksionet trigonometrike|tangjent]] , i cili jep një kënd ne intervalin (−π/2,+π/2) = (−90°,+90°). Për te marre <math>\theta</math> ne intervalin (−π, π], mund te përdorim<ref>{{cite book|author1=Bruce Follett Torrence|author2=Eve Torrence|title=The Student's Introduction to Mathematica|url=https://archive.org/details/studentsintroduc0000torr|year=1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521594618}}</ref> :<math>\theta = \begin{cases} \arctan(\frac{y}{x}) & \mbox{if } x > 0\\ \arctan(\frac{y}{x}) + \pi & \mbox{if } x < 0 \mbox{ and } y \ge 0\\ \arctan(\frac{y}{x}) - \pi & \mbox{if } x < 0 \mbox{ and } y < 0\\ \frac{\pi}{2} & \mbox{if } x = 0 \mbox{ and } y > 0\\ -\frac{\pi}{2} & \mbox{if } x = 0 \mbox{ and } y < 0\\ 0 & \mbox{if } x = 0 \mbox{ and } y = 0 \end{cases}</math> Shume gjuhe programimi kane një funksion i cili llogarit koordinatën këndore korrekte θ po te kemi ''x'' dhe ''y'', pa bere analizene e mëlartme. Për shembull, ky funksion thirret nga [[atan2|<code>atan2</code>]](''y'',''x'') ne [[C (gjuhë programimi)|gjuhen e programimit C]], dhe ([[atan2|<code>atan</code>]] ''y'' ''x'') ne [[Lisp]]. Ne te dyja rastet, rezultati është ne radian ne intervalin (−π, π]. == Ekuacioni polar i një kurbe == Ekuacioni që përcakton një [[Kurbat algjebrike|kurbë algjebrike]] i shprehur në koordinata polare është i njohur si një ''ekuacion polar'' . Në shumë raste, ky ekuacion thjesht mund të specifikohet duke përcaktuar ''r'' si një funksion [[Funksioni|funksion]] të <math>\theta</math>. Kurbë rezultante përbëhet nga pika të formës <math>(r(\theta), \theta) </math> dhe mund të konsiderohet si [[grafiku]] i funksionit polar ''r''. Format e ndryshme të [[Simetria|simetrisë]] mund të merrent nga ekuacioni i një funksioni polare <math>r</math>. Nëse <math>r(- \theta) = r(\theta)</math> kurba do të jetë simetrike në lidhje me rrezen horizontale (0°/180°), nëse <math>r(\pi- \theta) = r(\theta)</math> ajo do të jetë simetrike në lidhje me rrezen vertikale (90°/270°), dhe nëse <math>r(\theta - \alpha) = r(\theta)</math> ajo do të jetë [[simetria rrotulluese|simetrike]] α në drejtimi të [[kundërt të akrepave të sahati]] në lidhje me polin. Për shkak të natyrës rrethore të sistemit koordinativ polar, shumë kurba mund të përshkruhen me një ekuacion tepër të thjeshtë polare, ndërsa forma e tyre Kartezian është shumë më e ndërlikuar. Në mes të kurbave më të njohura janë [[Trëndafili (matematikë)|trëndafili polare]], [[spiralja e Arkimedit]], [[Lemniskata e Bernulit|lemniskata]], [[limaçon]], dhe [[kardioidi]] . Për rrethin, vijën, dhe trëndafilin polare më poshtë, kuptohet se nuk ka kufizime në fushën dhe rangun e përcaktimit. == Rrethi == [[Skeda:circle r=1.svg|thumb|right| Një rreth me ekuacionin {{nowrap|''r''(θ) {{=}} 1}}]] Ekuacioni i përgjithshëm për një rreth me qendër në <math>(r_0, \varphi)</math> dhe rreze <math>a</math> është :<math>r^2 - 2 r r_0 \cos(\theta - \varphi) + r_0^2 = a^2.\, </math> Kjo mund të thjeshtohet në mënyra të ndryshme, në përputhje me rastet më specifike, të tilla si ekuacioni :<math>r(\theta)=a \,</math> për një rreth me qendër në pole dhe rreze ''a''.<ref name="ping">{{cite web|first=Johan|last=Claeys|url=http://www.ping.be/~ping1339/polar.htm|title=Polar coordinates|accessdate=2006-05-25|archive-date=2 mars 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000302151535/http://www.ping.be/~ping1339/polar.htm|url-status=dead}}</ref> == Vija == [[Skeda:Rose 2sin(4theta).svg|thumb|right|Një trëndafil polar me ekuacionin {{nowrap|''r''(θ) {{=}} 2 sin 4θ}}]] ''Vijat radiale'' (ato që kalojnë përmes polit) paraqiten nga ekuacioni :<math>\theta = \varphi \,</math>, ku <math>\varphi</math> është këndi i ngritjes të vijës; pra, <math>\varphi = \arctan(m)</math> ku ''m'' është [[pjerrësia]] e vijës në sistemin koordinativ Kartezian. Vijat jo-rrezore që kryqëzohen me vijën radiale <math>\theta = \varphi</math> [[pingul]] tek pika <math>(r_0, \varphi)</math> kanë ekuacionin <math>r(\theta) = {r_0}\sec(\theta-\varphi). \,</math> == Trëndafili polar == Një [[trëndafili (matematikë)|trëndafili polar]] është një kurbë e famshme matematike që duket si një petal luleje, që mund të shprehet me anë të një ekaucioni të thjeshtë polar, :<math>r(\theta) = a \cos (k\theta + \phi_0)\,</math> për çdo konstante <math>\varphi_0</math> (përfshirë 0). Nëqoftëse <math>k</math> është një numër i plotë , këto ekuacione do të japin një trëndafil me <math>k</math>-petale nëqoftëse <math>k</math> është [[numrat çift dhe tek|tek]], ose një trëndafil me 2 <math>k</math>-petale nëqoftëse <math>k</math> është çift. Nëqoftëse <math>k</math> është numër thyesor por jo numër i plotë, do të marrim një formë që i ngjason trëndafilit por me petale që janë mbi njëri tjetrin. Vini re se këto ekuacione kurrë nuk përcaktojnë një trëndafil me 2, 6, 10, 14, etc. petale. [[Ndryshorja e rastit|Ndryshorja]] ''a'' paraqet gjatësinë e petaleve të trëndafilit. {{-}} == Spiralja e Arkimedit == [[Skeda:Spiral of Archimedes.svg|thumb|right| Njëri krah i një spiraleje të Arkimedit me ekuacion {{nowrap|''r''(θ) {{=}} θ}} për {{nowrap|0 < θ < 6π}}]] [[Spiralja e Arkimedit]] është një spirale e famshme që u zbulua nga [[Arkimedi]], e cili mund të shprehet me anë të një ekuacioni të thjeshtë polar. Ajo është e përfaqësuar nga ekuacioni :<math>r(\theta) = a+b\theta. \,</math> Ndryshimi i parametër ''a'' e ndryshon drejtimin e spirales, ndërsa ''b'' kontrollon distanca në mes të krahëve, të cilat për një spirale të caktuar janë gjithmonë konstante. Spiralja e Arkimedit ka dy krahë, një për <math>\theta > 0</math> dhe një për <math>\theta < 0</math>. Të dyja krahët janë të lidhura tek poli. Po të marrim imazhin pasqyrë të një krahu përgjatë vijës 90° / 270° marrim krahun tjetër. Kjo kurbë është e famshme për faktin se qe një nga kurbat e para, pas [[Prerjet konike|seksioneve konike]] , e cila u përshkrua në një traktat matematikor, dhe si një shembull kryesor i një kurbe që është e përcaktuar më mirë nga një ekuacion polar (në krahasim me formën karteziane). == Prerjet konike == {{main|Prerjet konike}} [[Skeda:Elps-slr.svg|thumb|right|250px|Ellipsi, tregon vatrat dhe dy gjysëm boshtet]] Një prerje konike me një vatër në njërin pol dhe tjetrën diku në një rreze që fillon nga 0° (në mënyrë që [[gjysëm-boshti madhor|boshti madhor]] i konikut shtrihet përgjatë boshtit polar) jepet nga : : <math>r = { \ell\over {1 + e \cos \theta}}</math> ku ''e'' është [[ekscentriteti (matematikë)|jashtëqëndërsia]] dhe <math>\ell</math> është [[semi-latus rectum]] (distanca pingule nga vatra tek boshti madhor i kurbës). Nëqoftëse {{nowrap|''e'' > 1}}, ky ekaucion përcakton një [[Hiperbola|hiperbolë]]; nëqoftëse {{nowrap|''e'' {{=}} 1}}, ai përcakton një [[parabola|parabolë]]; dhe nëqoftëse {{nowrap|''e'' < 1}}, ai përcakton një [[elipsi|elips]]. Rsti special i {{nowrap|''e'' {{=}} 0}} rastit të lartëm rezulton në një rreth me rreze <math>\ell</math>. == Numrat kompleks == [[Skeda:Imaginarynumber2.svg|thumb|right|265px|Një ilustrim i një numri kompleks ''z'' i dhënë në planin kompleks]] [[Skeda:Euler's formula.svg|thumb|right|265px|Një ilustrim i një numri kompleks i dhënë në planin kompleks duke përdorur [[Formula e Ojlerit|formulën e Ojlerit]]]] Çdo [[Numri kompleks|numër kompleks]] mund të paraqitet si një pikë në [[planin kompleks]], kështu që ajo mund të shprehet ose duke specifikuar koordinatat e pikës karteziane (kjo quhet forma Karteziane) ose koordinatat polare të pikës (kjo quhet forma polare). Numri kompleks <math>z</math> mund të paraqitet në formë karteziane si : <math>z = x + iy\,</math> ku ''i'' është [[njësia imagjinare]], ose në mënyrë alternative mund të shkruhet në formë polare (përmes formulës së konvertimit e dhënë [[#Konvertimi midis koordinatave polare dhe Karteziane|më lart]]) si :<math>z = r\cdot(\cos\theta+i\sin\theta)</math> si dhe : <math>z = re^{i\theta} \,</math> ku ''e'' është [[Numri e|numri i Ojlerit]], të cilat janë të njëvlershme siç tregohet nga [[formula e Ojlerit]].<ref>{{cite book|last=Smith|first=Julius O.|title=Mathematics of the Discrete Fourier Transform (DFT)|accessdate=2006-09-22|year=2003|publisher=W3K Publishing|isbn=0-9745607-0-7|chapter=Euler's Identity|chapter-url=http://ccrma-www.stanford.edu/~jos/mdft/Euler_s_Identity.html|archive-date=15 shtator 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060915004724/http://ccrma-www.stanford.edu/~jos/mdft/Euler_s_Identity.html|url-status=dead}}</ref> (Vini re se kjo formulë, si të gjitha ato që përfshijnë eksponente këndesh, merr parasysh që këndi θ është shprehur në radian.) Në mënyrë që të konvertojmë midis formës polare dhe karteziane të një numri kompleks, formula e konvertimit [[#Konvertimi midis koordinatave polare dhe Karteziane|më lart]] mund të përdoret. Për veprimet e [[shumëzimi]]t, [[pjesëtimi]]t, dhe [[Eksponenti|ngritjes në eksponent]] të numrave kompleksë, në përgjithësi është më e lehtë të punohet me numra kompleksë t shprehur në formë polare krahasuar me formë Karteziane. nga ligji i ngritjes në eksponent: * Shumëzimi: :: <math>r_0 e^{i\theta_0} \cdot r_1 e^{i\theta_1}=r_0 r_1 e^{i(\theta_0 + \theta_1)} \,</math> * Pjestimi: :: <math>\frac{r_0 e^{i\theta_0}}{r_1 e^{i\theta_1}}=\frac{r_0}{r_1}e^{i(\theta_0 - \theta_1)} \,</math> * Ngritja në eksponent ([[Forumala e De Moivre]]): :: <math>(re^{i\theta})^n=r^ne^{in\theta} \,</math> == Analiza == Teknikat e [[analiza|analizës]] mund të zbatohen mbi ekuacionet e shprehura në koordinata polare.<ref>{{cite web|url=http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/5/polar.1/index.html|title=Areas Bounded by Polar Curves|author=Husch, Lawrence S.|accessdate=2006-11-25|archive-date=1 mars 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000301151724/http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/5/polar.1/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/3/polar.1/index.html|title=Tangent Lines to Polar Graphs|author=Lawrence S. Husch|accessdate=2006-11-25|archive-date=21 nëntor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121222301/http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/3/polar.1/index.html|url-status=dead}}</ref> Koordinata polare ''θ'' është shprehur në radian përgjatë këtij seksioni, kjo paraqet konvencionin e zakonshëm në përdorimin e analizës. === Analiza diferenciale === Po të përdorim <math>x = r \cos(\theta)</math> dhe <math>y = r \sin(\theta)</math>, ne mund të derivojmë një relacion midis derivateteve në koordinata polare dhe Karteziane. Për një funksion të dhënë , <math>u(x,y)</math>, del se :<math>r \tfrac{\partial u}{\partial r} = r \tfrac{\partial u}{\partial x}\tfrac{\partial x}{\partial r} + r \tfrac{\partial u}{\partial y}\tfrac{\partial y}{\partial r},</math> :<math>\tfrac{\partial u}{\partial \theta} = \tfrac{\partial u}{\partial x}\tfrac{\partial x}{\partial \theta} + \tfrac{\partial u}{\partial y}\tfrac{\partial y}{\partial \theta},</math> ose :<math>r \tfrac{\partial u}{\partial r} = r \tfrac{\partial u}{\partial x} \cos(\theta) + r \tfrac{\partial u}{\partial y} \sin(\theta) = x \tfrac{\partial u}{\partial x} + y \tfrac{\partial u}{\partial y},</math> :<math>\tfrac{\partial u}{\partial \theta} = - \tfrac{\partial u}{\partial x} r \sin(\theta) + \tfrac{\partial u}{\partial y} r \cos(\theta) = -y \tfrac{\partial u}{\partial x} + x \tfrac{\partial u}{\partial y}.</math> Nga kjo marrim formulën e mëposhtme: :<math>r \tfrac{\partial}{\partial r}= x \tfrac{\partial}{\partial x} + y \tfrac{\partial}{\partial y} \,</math> :<math>\tfrac{\partial}{\partial \theta} = -y \tfrac{\partial}{\partial x} + x \tfrac{\partial}{\partial y} .</math> Për të gjetur pjerrësinë Karteziane të një vije tangjente me kurbën polare <math>r(\theta)</math> në çdo pikë të dhënë, kurba jepet si një sistem [[ekuacionesh parametrike]]. :<math>x=r(\theta)\cos\theta \,</math> :<math>y=r(\theta)\sin\theta \,</math> [[Derivati|Duke diferencuar]] të dyja ekuacionet në lidhje me θ marrim :<math>\frac{dx}{d\theta}=r'(\theta)\cos\theta-r(\theta)\sin\theta \,</math> :<math>\frac{dy}{d\theta}=r'(\theta)\sin\theta+r(\theta)\cos\theta. \,</math> Po të pjesëtojmë ekuacionin e dytë me të parin marrim pjerrësinë Karteziane të vijës tangjente me kurbën tek pika <math>(r, r(\theta))</math>: :<math>\frac{dy}{dx}=\frac{r'(\theta)\sin\theta+r(\theta)\cos\theta}{r'(\theta)\cos\theta-r(\theta)\sin\theta}.</math> === Analiza integrale === [[Skeda:Polar coordinates integration region.svg|thumb|Rajoni i integrimit ''R'' është i kufizuar nga kurba ''r''(θ) dhe rrezet θ =''a'' dhe θ = ''b'' .]] Le të shënojmë me <math>R</math> rajonin e rrethuar nga një kurbë <math>r(\theta)</math> dhe rrezet <math>\theta = a</math> dhe <math>\theta = b</math>, ku <math>0 < b-a < 2 \pi</math>. Sipërfaqja e <math>R</math> është :<math>\frac12\int_a^b \left[r(\theta)\right]^2\, d\theta.</math> [[Skeda:Polar coordinates integration Riemann sum.svg|thumb|Rajoni ''R''është i përafruar me ''n'' sektorë (këtu,''n'' = 5).]] [[Skeda:Planimeter.jpg|thumb|Një [[planimetër]], i cili llogarit mekanikisht integralet polare]] {{wikibooks|Calculus|Integrimi polar}} Ky rezultat mund të gjendet si më poshtë. Së pari, intervali {{nowrap|[''a'', ''b'']}} është i ndarë në ''n'' nën-intervale, ku ''n'' është një numër i plotë pozitiv arbitrar. Kështu <math>\Delta \theta</math>, gjatësia e çdo nën-intervali, është e barabartë me {{nowrap|''b'' − ''a''}} (kohëzgjatja e përgjithshme e intervalit), e ndarë sipas ''n'', numri i nën-intervaleve . Për çdo nën-interval ''i''= 1, 2, ...,''n'', le të jetë <math>\theta_i</math> pika e mesit e nën-intervalit, tani le të ndërtojmë një sektor [[Qarku|rrethor]] me qendër në pole, rreze ''r''(θ<sub>''i''</sub>),,kënd qendrore Δθ dhe gjatësi harku ''r''(θ<sub>''i''</sub>)Δθ.. Zona e secilit sektor të ndërtuar është e barabartë me :<math>\left[r(\theta_i)\right]^2 \pi \cdot \frac{\Delta \theta}{2\pi} = \frac{1}{2}\left[r(\theta_i)\right]^2 \Delta \theta.</math> Kështu, zona e përgjithshme e të gjithë sektorëve është :<math>\sum_{i=1}^n \tfrac12r(\theta_i)^2\,\Delta\theta.</math> Ndërsa numri i nën-intervaleve ''n'' rritet, përafrimi i zonës vazhdon të përmirësohet. Në kufirin kur <math>n \to \infty</math>, shuma bëhet [[Shuma e Rieman|shuma Rimaniane]] për integralin e mëlartëm. Një pajisje mekanike që llogarit integrale sipërfaqësore është [[planimetri]], i cili mat fushën e një plani: kjo replikon integrimin në koordinatat polare duke shtuar shfrytëzuar teoremën e [[Teorema e Grinit|Greenit]], çka bën konvertimin e integrale kuadratike polare në integrale lineare. ==== Përgjithësime ==== Duke përdorur [[Sistemi koordinativ kartezian|koordinatat Karteziane]], një element infinitezimal i sipërfaqes mund të llogaritet si ''dA'' = ''dx'' ''dy''. [[Integrimi me zëvendësim|Rregulli i zëvendësimit]] për integrale të shumëfishta pohon se, kur përdorim koordinata të tjera, [[përcaktori Jakobian]] i formulës së konvertimit të koordinatave duhet të merret në konsidertaë: : <math>J = \det\frac{\partial(x,y)}{\partial(r,\theta)} =\begin{vmatrix} \frac{\partial x}{\partial r} & \frac{\partial x}{\partial \theta} \\ \frac{\partial y}{\partial r} & \frac{\partial y}{\partial \theta} \end{vmatrix} =\begin{vmatrix} \cos\theta & -r\sin\theta \\ \sin\theta & r\cos\theta \end{vmatrix} =r\cos^2\theta + r\sin^2\theta = r.</math> Pra, një element sipërfaqësor në koordinata polare mund të shkruhet si :<math>dA = J\,dr\,d\theta = r\,dr\,d\theta.</math> Tani , një funksion që është i dhënë në koordinata polare mund të integrohet si më poshtë: :<math>\iint_R f(r,\theta) \, dA = \int_a^b \int_0^{r(\theta)} f(r,\theta)\,r\,dr\,d\theta.</math> Këtu , ''R'' është i njëjti rajon si më lartë, pra, rjoni i rrethuar nga kurba ''r''(θ) dhe rrezet θ = ''a'' dhe θ = ''b''. Formula për sipërfaqen e ''R'' e përmendur më lart gjendet duke marrë ''f'' identikisht të barabartë me 1. Një zbatim interesant i këtij rezultati jep [[Integrali Gausian|integralin Gausian]] :<math> \int_{-\infty}^\infty e^{-x^2} \, dx = \sqrt\pi.</math> === Analiza vektoriale === [[Analiza vektoriale]] mund të zbatohet gjithashtu mbi koordinatat polare. Për lëvizjen në një plan , le të jetë <math>\mathbf{r}</math> vektori i pozicionit <math>(r \cos(\theta), r \sin(\theta))</math>, ku ''r'' dhe θ kanë varësi kohore ''t''. Le të përcaktojmë vektorët njësi :<math>\hat{\mathbf{r}}=(\cos(\theta),\sin(\theta))</math> në drejtimin e '''r''' dhe :<math>\hat{\boldsymbol\theta}=(-\sin(\theta),\cos(\theta)) = \hat {\mathbf{k}} \times \hat {\mathbf{r}} \ , </math> në planin e lëvizjes pingul me drejtimin rrezor, ku <math>\hat{\mathbf {k}}</math> është vektori njësi pingul me planin e lëvizjes. Pra :<math> \mathbf{r} = (x, \ y ) = r (\cos \theta ,\ \sin \theta) = r \hat{\mathbf{r}}\ , </math> :<math> \dot {\mathbf r} = (\dot x, \ \dot y ) = \dot r (\cos \theta ,\ \sin \theta) + r \dot \theta (-\sin \theta ,\ \cos \theta) = \dot r \hat {\mathbf r} + r \dot \theta \hat {\boldsymbol{\theta}} \ , </math> :<math> \ddot {\mathbf r } = (\ddot x, \ \ddot y ) = \ddot r (\cos \theta ,\ \sin \theta) + 2\dot r \dot \theta (-\sin \theta ,\ \cos \theta) + r\ddot \theta (-\sin \theta ,\ \cos \theta) - r {\dot \theta }^2 (\cos \theta ,\ \sin \theta)\ = </math> ::<math> \left( \ddot r - r {\dot \theta}^2 \right) \hat {\mathbf r} + \left( 2\dot r \dot \theta + r\ddot \theta \right) \hat {\boldsymbol{\theta}} \ = (\ddot r - r\dot\theta^2)\hat{\mathbf{r}} + \frac{1}{r}\; \frac{d}{dt} \left(r^2\dot\theta\right) \hat{\boldsymbol\theta} = (\ddot r - r\dot\theta^2)\hat{\mathbf{r}} + \frac{1}{r}\; \dot h \hat{\boldsymbol\theta}</math> ku ''h'' është [[Impulsi këndor|impulsi këndor specifik]]. ==== Termat centrifugale dhe termat e Koriolisit ==== {{main|Mekanika e lëvizjes planare të pikës lëndore|Forca centrifugale (kënd reference rrotullues)}} Termi <span style="vertical-align: middle;"><math>r\dot\theta^2</math></span> zakonisht quhet ''termi centrifugal'', ndërsa termi <span style="vertical-align: middle;"><math>2\dot r \dot\theta</math></span> referohet si ''termi i Koriolisit''. Për shembull, shih Shankar.<ref name="Shankar">{{cite book|title=Principles of Quantum Mechanics|author=Ramamurti Shankar|edition=2nd|page=81|url=http://books.google.com/?id=2zypV5EbKuIC&pg=PA81&dq=Coriolis+%22polar+coordinates%22|year=1994|isbn=0306447908|publisher=Springer}}</ref> Edhe pse këto ekuacione mbajnë disa ngjashmëri në formë me [[Forca centrifugale|forcën centrifugale]] dhe [[Forca e Koriolit|efektin e Koriolisit]] që gjenden në kënde reference në rrotullim, nuk ka një lidhje fizike midis këtyre fenomeneve.<ref name="angular">Në veçanti, shpejtesia kendore e paraqitur në kordinata polare është ajo e grimcës nën vëzhgim, <math>\dot{\theta}</math>, ndërsa në mekanikën klasike te Njutonit është shpejtesia kendore Ω shkalla e një kendi reference ne rrotullim.</ref> Për shembull, forca centrifugale dhe ajo e Koriolisit shfaqen vetëm në [[kënde reference joinerciale]] të referimit. Në të kundërt, këto terma shfaqen kur nxitimi është shprehur në koordinatat polare janë rrjedhoja matematike të diferencimit, këto terma duken kudo ku janë përdorur koordinatat polare. Në veçanti, këto terma duken edhe kur koordinatat polare janë përdorur në [[kënde inerciale të referimit]] , ku nuk shfaqen forcat centrifugale dhe efekti i Koriolisit. ===== Sistemet bashkë-rrotulluese ===== == Lidhja midis koordinatave sferike dhe polare == Koncepti i sistemit koordinativ polar zgjerohet në tre dimensione me dy sisteme të tjera koordiantive, [[Sistemi koordinativ sferik|sistemin koorinativ sferik]] dhe atë [[Sistemi koordinativ polaro-cilindrik|cilindrik]]. == Aplikime == Koordinatat polare janë dy-përmasore dhe në këtë mënyrë ato mund të përdoren vetëm ku pozicionet e pikave shtrihen në një plan të vetëm dy-dimensional. Ato janë më të përshtatshme në çdo kontekst ku fenomen i marrë në konsideratë është i lidhur me drejtimin dhe gjatësine nga një pikë qëndrore. Siç duket, shembujt më lart tregojnë se si ekuacionet polare elementare mjaftojnë për të përcaktuar kurba të tilla si spiralja e Arkimedit ekuacioni i të cilit në sistemin koordinativ Kartezian do të ishte shumë më i ndërlikuar. Për më tepër, shumë sisteme fizike, të tilla si ato që kanë të bëjnë me trupa që lëvizin rreth një pikë qendrore apo me fenomene që rrjedhin nga një pikë qendrore janë më të thjeshta dhe më të kuptueshëm për tu modeluar duke përdorur koordinatat polare. Motivimi fillestar për futjen e sistemit polar ishte studimi i [[Lëvizja rrethore|lëvizje rrethore]] dhe asaj [[Lëvizja orbital|orbitale]]. == Pozicioni dhe navigimi == == Modelimi == == Shikoni gjithashtu == * [[Lista e transformimeve koordinative kanonike]] == Referime == <div class="references-small"> ;Të Përgjithshme * {{cite book|author1=Anton Howard|author2=Irl Bivens|author3=Stephen Davis|title=Calculus|url=https://archive.org/details/calculus0000anto_n5e7|edition=Seventh|year=2002|publisher=Anton Textbooks, Inc.|isbn=0-471-38157-8}} * {{cite book|author1=Ross Finney|author2=George Thomas|author3=Franklin Demana|author4=Bert Waits|title=Calculus: Graphical, Numerical, Algebraic|url=https://archive.org/details/calculusgraphica00ross|edition=Single Variable Version|year=1994|publisher=Addison-Wesley Publishing Co.|isbn=0-201-55478-X}} ;Specifike </div> {{reflist|2}} == Lidhje të jashtme == * {{dmoz|Science/Math/Software/Graphing/|Graphing Software}} * [http://www.random-science-tools.com/maths/coordinate-converter.htm Coordinate Converter - converts between polar, Cartesian and spherical coordinates] * [http://scratch.mit.edu/projects/nevit/691690 Polar Coordinate System Dynamic Demo] [[Kategoria:Sisteme koordinative]] [[Kategoria:Matematikë]] [[Kategoria:Fizikë]] 07t2w9b6rkf6ywi3i0lirptq1n0oxd4 Perikliu 0 91399 3002503 2984723 2026-06-28T01:12:47Z InternetArchiveBot 115207 Adding 3 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002503 wikitext text/x-wiki {{APR|Artikulli nuk është përditësuar në mënyrë të qënësishme prej më shumë se 10 vitesh; Duhen rregulluar materialet multimediale dhe përmbajtja.}} {{Infobox military person |name = Perikliu |image = [[Skeda:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|190px]] |caption = Bust i Perikliut që mban shënimin “Perikliu, i biri i Ksantipusit, athinas”. Mermer, kopje romake e origjinalit grek të vitit 430 p.e.r. |allegiance = [[Athina]]se |rank = [[Gjenerali|Gjeneral]] ([[Strategos]]) |commands = |nickname = |birth_date = {{rreth}} 495 pr.K |death_date = 429 pr.K ({{rreth}}. 65{{snd}}66 vjeç) |birth_place = [[Athina|Athinë]], [[Greqia e lashtë|Greqi]] |death_place = [[Athina|Athinë]], [[Greqia e lashtë|Greqi]] |laterwork = |battles = Beteja në [[Sikion]] dhe [[Akarnani]] (454 p.e.r) <br /> [[Lufta e Dytë e Shenjtë]] (448 p.e.r) <br />Dëbimi i barbarëve nga [[Galipoli]] (447 p.e.r) <br />Lufta Samiane (440 p.e.r) <br />Rrethimi i Bizantit (438 p.e.r) <br />Lufta e Peloponezit (431–429 p.e.r) |portrayedby = }} {{Jeta e Perikliut}} '''Perikliu''' (rreth 495–429 p.e.r, [[Gjuha greke|Greqisht]]: Περικλῆς, që do të thotë "i rrethuar nga lavdia") ishte një [[shtetar|burrë shteti]], orator dhe gjeneral i rëndësishëm me ndikim në [[Athina|Athinë]] gjatë [[Epoka e Perikliut|Epokës së Artë]]—më hollësisht, periudha midis luftërave [[Perandoria e Persisë#Luft.C3.ABrat greko-persiane|Persiane]] dhe [[Lufta e Peloponezit|Peloponeziane]]. Ai kishte prejardhje, nga mamaja, nga familja [[Alkmeonide]]. Perikliu pati aq shumë ndikim në shoqërinë athinase, saqë [[Thukididi]], historian i kohës së tij, e quajti "qytetarin më të lartë të Athinës". Perikliu e ktheu [[Lidhja e Delosit|Lidhjen e Delosit]] në një perandori athinase dhe i udhëhoqi bashkëqytetarët e tij gjatë dy viteve të para të Luftës së Peloponezit. Periudha gjatë së cilës ai udhëhoqi Athinën, nga 461 në 429 p.e.r, ndonjëherë njihet si "[[Epoka e Perikliut]]", megjithëse periudha e përmendur mund të përfshijë edhe kohë më të herëta, si [[Perandoria e Persisë#Luft.C3.ABrat greko-persiane|Luftërat Persiane]], ose deri aq vonë sa shekulli që pasoi. Perikliu ngriti artet dhe letërsinë; kjo qe një arsye kryesore pse Athina mbajti reputacionin e të qenit qendra edukative dhe kulturore e botës [[greqia e lashtë|greke të lashtë]]. AI filloi një projekt ambicioz për ndërtimin e shumicës së strukturave mbijetuese në [[Akropolis|Akropol]] (duke përfshirë dhe [[Partenoni]]n). Ky projekt e zbukuroi qytetin, nxori në pah lavdinë e tij dhe i dha punë njerëzve.<ref name="Blois">L. de Blois, ''An Introduction to the Ancient World'', 99</ref> Më tej, Perikliu e rriti kaq shumë [[Demokracia|demokracinë athinase]], saqë kritikët e quajnë atë një [[Popullizmi|populist]].<ref name="Muhl">S. Muhlberger, [http://www.nipissingu.ca/department/history/MUHLBERGER/2055/L23ANC.HTM Periclean Athens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110414112851/http://www.nipissingu.ca/department/history/muhlberger/2055/l23anc.htm |date=14 prill 2011 }}.</ref><ref name = "Ruden 80">S. Ruden, ''Lysistrata'', 80.</ref> == Vitet e hershme == Perikliu u lind më 495 p.e.r, në [[demosin]] e [[Kolargos]] në veri të Athinës.{{Cref|α}} Ai ishte djali i politikanit [[Ksantipus]], që, megjithëse u [[Ostrakizmi|ostrakizua]] në vitet 485–484 p.e.r, u kthye në Athinë për të komanduar kontingjentin athinas në fitoren greke në [[Beteja e Mikalës|Mikalë]] vetëm pesë vite më vonë. Mamaja e Perikliut, Agariste, ishte pasardhëse e familjes së fuqishme fisnike të Alkmeonidëve dhe lidhjet e saj familjare luajtën një rol shumë të rëndësishëm në fillimin e karrierës politike të Ksantipusit. Agariste ishte stërmbesa e tiranit të [[Sikioni]]t, [[Klisteni]]t dhe kishte xhaxha reformuesin suprem të Athinës, [[Klisteni]]n, një Alkmeonid tjetër.{{Cref|β}}<ref name="Br">{{cite encyclopedia|title=Pericles|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|language=en|year=2002}}</ref> Sipas [[Herodoti]]t dhe [[Plutarku]]t, Agariste ëndërroi, disa netë përpara lindjes së Perikliut, sikur ajo kishte lindur një luan.<ref name="Her">Herodotus, VI, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt%2e+6%2e131/ 131].</ref><ref name="Pl3">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#3|III]].</ref> Një interpretim i anekdotës e trajton luanin si simbolin tradicional të madhështisë, por historia ndoshta aludon me madhësinë e pazakontë të kafkës së Perikliut, që u bë një shënjestër popullore e komedianëve të kohës.<ref name="Pl3" /><ref name="Ehr239">V.L. Ehrenberg, ''From Solon to Socrates'', a239.</ref> (Ndonëse Plutarku thotë se ky deformim ishte arsyeja pse Perikliu mbante gjithmonë një helmetë, kjo nuk është e vërtetë; helmeta ishte simboli i gradës së tij zyrtare, si [[strategos]] (gjeneral))<ref name="Cunn">L. Cunningham & J. Reich, ''Culture and Values'', 73.</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | "Përdorim një kushtetutë që s'ua ka zili ligjeve të të tjerëve, përkundrazi jo vetëm nuk imitojmë të tjerë, po jemi shembull edhe për disa. Emri i kësaj kushtetute është demokraci, mbasi qytetin e qeveris jo një pakicë, po shumica e qytetarëve; përsa u përket mosmarrëveshjeve të qytetarëve në jetën e tyre private, të gjithë kanë të drejta të barabarta simbas ligjeve, në zgjedhjen e atyre që marrin ofiqe në jetën publike, dhe preferohet jo ai që është prej kësaj ose asaj partie, po ai që është i zoti për degën ku destinohet; qytetari që është i vobektë, po është i zoti t'i bëjë të mira qytetit, nuk pengohet kurrë të marrë ofiqe nga fakti që rrjedh prej një klase shoqërore të ulët." |- | style="text-align: left;" | '''Elegjia e Perikliut''' sipas Thukididit, [http://en.wikisource.org/wiki/History_of_the_Peloponnesian_War/Book_2#2:37]; |} Fisnikëria dhe pasuria e familjes së tij e lejuan Perikliun të ndiqte plotësisht prirjen e tij për arsimim. Ai mësoi muzikën nga mjeshtrit e kohës ([[Damoni]] ose Pitokleidi mund të ketë qenë mësuesi i tij)<ref name="P4">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#4|IV]]</ref><ref name="PlatoA">Plato, ''Alcibiades I'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plat%2e+Alc%2e+1+118c/ 118c]</ref> dhe konsiderohet të ketë qenë politikani i parë që i jep rëndësi të madhe [[filozofia|filozofisë]].<ref name="Helios" /> Ai shijonte shoqërimin me filozofët [[Protagora]], [[Zenoni|Zenon të Elesë]] dhe [[Anaksagora]]. Anaksagora në veçanti u bë një mik i ngushtë dhe pati një ndikim të madh mbi të.<ref name="P4" /><ref name="Mend1">M. Mendelson, ''Many Sides'', 1</ref> Mënyra e të menduarit dhe karizma retorike e Perikliut mund të kenë qenë prej emfazës së Anaksagorës në qetësinë emocionale përballë situatave të vështira dhe në skepticizmin ndaj fenomeneve hyjnore.<ref name="Br" /> Qetësia e tij proverbiale dhe vetë-kontrolli janë vlerësuar gjithashtu si aftësi të ndikuara nga Anaksagora.<ref name="PP6">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#6|VI]] and Plato, Phaedrus, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plat%2e+Phaedrus+270a/ 270a]</ref> Perikliu i përkiste fisit lokal të Akamantëve ({{Polytonic|''Ἀκαμαντὶς φυλὴ''}}). Vitet e tij të hershme ishin të qeta; i riu introvert Perikli u përpoq t’i shmangej daljeve publike duke preferuar t’ia kushtojë kohën e vet studimeve.<ref name="Helios">{{cite encyclopedia|title=Pericles|encyclopedia=Encyclopaedia The Helios|language=en|year=1952}}</ref> == Karriera politike deri më 431 p.e.r == === Hyrja në politikë === Në pranverën e 472 p.e.r, Perikliu prezantoi [[''Persët'']], vepër e [[Eskili]]t në [[Festivali i Madh i Dionisit|Festivalin e Dionisit]] si [[Liturgjia|liturgji]], duke vërtetuar se ai ishte atëherë një nga njerëzit më të pasur të Athinës.<ref name="Br"/> Studiuesi Simon Hornblower thotë se përzgjedhja e dramave që bëri Perikliu, përfaqëson një paraqitje nostalgjike të fitores së famshme të [[Themistokliu]]t në [[Beteja e Salamisit|Betejën e Salamisit]], dhe se politikani i ri mbështeste Themistokliun kundrejt kundërshtarit të tij politik [[Kimoni|Kimon]], grupimi i të cilit pati sukses në ostrakizmin e Themistokliut pak më pas.<ref>S. Hornblower, ''The Greek World, 479–323 BC'', 33–4</ref> Plutarku thotë se Perikliu qëndroi i pari mes athinasve për dyzet vjet.<ref name="Pl6">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#16|XVI]]</ref> Nëse kjo do ishte e vërtetë, Perikliu mund ta ketë marrë pozitën e lidershipit nga fillimin i viteve 460 p.e.r. Përgjatë këtyre viteve ai u përpoq të mbronte privacinë e tij dhe ta nxirrte veten si një model për qytetarët e tjerë. P.sh, ai i shmangej banketeve për të provuar se ai ishte i kursyer.<ref name="Pl7-9">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#7|VII]]</ref><ref name = "Plutarch IX">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#9|IX]]</ref> Në 463 p.e.r Perikliu ishte paditësi kryesor i Kimonit, liderit të grupimit konservator, që u akuzua për neglizhimin e interesave jetësore të Athinës në [[Maqedonia (kthjellim)|Maqedoni]].<ref name="Ar27">Aristotle, ''Constitution of Athens'', {{Athpol|27}}</ref> Ndonëse Kimonit iu hoqën tërë akuzat, ky konfrontim rezultoi në dobësimin e kundërshtarit më të madh politik të Perikliut.<ref name="Cimon">Plutarch, ''Cimon'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0181:text=Cim.:chapter=15:section=1/ XV]</ref> === Ostrakizmi i Kimonit === Rreth vitit 461 p.e.r, lidershipi i partisë demokratike vendosi se ishte koha të vinin shënjestrën mbi [[Aeropagu]]n, një këshill tradicional i zotëruar nga aristokracia athinase, që më përpara kishte qenë organi më i fuqishëm i shtetit.<ref name="For">Fornara-Samons, ''Athens from Cleisthenes to Pericles'', [http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=ft2p30058m&chunk.id=d0e2016&toc.depth=1&toc.id=d0e2016&brand=eschol/ 24–25] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190925070012/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft2p30058m&chunk.id=d0e2016&toc.depth=1&toc.id=d0e2016&brand=eschol%2F |date=25 shtator 2019 }}</ref> Drejtuesi i partisë dhe mentori i Perikliut, [[Efialti]], propozoi një zvogëlim të thellë të fuqive të Aeropagut. Eklesia (Kuvendi i Athinës) e adoptoi propozimin e Efialtit pa kundërshti të fortë.<ref name="Plutarch IX"/> Kjo reformë sinjalizonte ardhjen e një epoke të re të "demokracisë radikale".<ref name="For" /> Partia demokratike gradualisht u bë dominuese në politikën e Athinës dhe Perikliu u duk i gatshëm të ndiqte një politikë populiste në mënyrë që të miklonte publikun. Sipas [[Aristoteli]]t, qëndrimi i Perikliut mund të shpjegohet me faktin se kundërshtari kryesor politik i tij, Kimoni, ishte i pasur dhe bujar dhe qe i aftë t’i siguronte favorizimin e publikut duke dhënë në mënyrë të tepruar pasurinë e tij personale.<ref name="Ar27"/> Historiani Loren J. Samons II argumenton se Perikliu kishte burimet e mjaftueshme për të pasur një sukses politik edhe me mjete private, nëse do të kishte zgjedhur të bënte kështu.<ref name="Samons80">L.J. Samons, ''What's Wrong with Democracy?'', 80</ref> Në 461 p.e.r, Perikliu arriti eliminimin e këtij kundërshtari të fuqishëm duke përdorur armën e [[Ostrakizmi|ostrakizmit]]. Akuzimi i shtirur qe se Kimoni tradhtoi qytetin e tij duke qenë mik i [[Sparta|Spartës]].<ref name="Cim16">Plutarch, ''Cimon'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plut%2e+Cim%2e+16%2e2/ XVI]</ref> Edhe pas ostrakizmit të Kimonit, Perikliu vazhdoi të përkrahë një politikë sociale populiste.<ref name="Plutarch IX"/> Ai fillimisht propozoi një dekret që lejonte të varfrin të ndiqte pjesët teatrale pa luajtur në to, me shtetin që paguante koston e pranimit të tyre. Me dekrete të tjera gjatë viteve 458-457 p.e.r ai i dhuroi paga bujare të gjithë qytetarëve që shërbenin si anëtarë jurie në Heliaia (gjykata supreme e Athinës).<ref name="Fornara2">Fornara-Samons, ''Athens from Cleisthenes to Pericles'', [http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=ft2p30058m&chunk.id=d0e2642&toc.id=&brand=eschol/ 67–73]{{Lidhje e vdekur}}</ref> Masa e tij më e diskutuar, gjithsesi, qe një ligj i vitit 451 p.e.r që kufizonte qytetarinë athinase vetëm për ata me prindër athinas në të dy anët.<ref name="Martin">R. Martin, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0009%3Ahead%3D%23142/ An Overview of Classical Greek History]</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | "Me një fuqi pra të tillë, që e tregojnë edhe shenjat e mëdha, edhe dëshmitarët, do të fitojmë admirimin jo vetëm të bashkëkohësve, po edhe atë të brezave të ardhshëm, duke mos pasur nevojë as për lavdërim nga Homeri, as të ndonjë tjetri, i cili me vargjet e tij mbase do të kënaqë hë për hë, po pastaj e vërteta do ta përgënjeshtronte mendimin fantastik të krijuar prej vargjeve për punët tona. Ne e detyruam tërë detin dhe tokën t'i nënshtrohet guximit tonë dhe kudo kemi ngritur monumente të mirash dhe të ligash." |- | style="text-align: left;" | '''Elegjia e Perikliut''' sipas Thukididit ([http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200&layout=&loc=2.41 II, 41]) |} Kësi masash nxitën kritikët e Perikliut ta konsiderojnë atë si të përgjegjshëm për degjenerimin gradual të demokracisë athinase. [[Constantine Paparrigopoulos]], një historian modern i rëndësishëm grek, argumenton se Perikliu kërkonte zgjerimin dhe stabilizimin e të gjitha institucioneve demokratike.<ref name="Papar">K. Paparrigopoulos, ''History of the Greek Nation'', Ab, 145</ref> Kështu që ai miratoi legjislacionin që rriste aksesin e klasave më të ulëta ndaj sistemit politik dhe posteve zyrtare, të cilëve u ishin ndaluar këto të fundit.<ref name="ConP">Aristotle, ''Constitution of Athens'', {{Athpol|24}} and ''Politics'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0058:book=2:section=1274a 1274a]</ref> Sipas Samonsit, Perikliu besonte se ishte e nevojshme të rritej demosi, në të cilin ai shihte një burim të pashfrytëzuar të fuqisë athinase dhe elementin më të rëndësishëm në dominimin ushtarak athinas.<ref name="Samons65">L.J. Samons, ''What's Wrong with Democracy?'', 65</ref> (Flota, struktura kryesore e fuqisë athinase qysh nga ditët e Themistokliut, ishte e përbërë pothuajse plotësisht nga anëtarë të klasave më të ulëta.<ref name="Fine377-378">Fine, ''The Ancient Greeks'', 377–8</ref>) Kimoni, nga ana tjetër, dukshëm besonte se nuk ekzistonte më hapësirë e lirë për një evolucion demokratik. Ai qe i sigurt se demokracia kishte arritur kulmin e saj dhe reformat e Perikliut po e çonin shtetin në rrugën qorre të populizmit. Sipas Paparrigopoulos, historia shfajësoi Kimonin, sepse Athina, pas vdekjes së Perikliut, u zhyt në përçarje politike dhe demagogji. Paparrigopoulos mban qëndrimin se një regres i padëgjuar ra mbi qytet, lavdia e të cilit u shkatërrua si rezultat i politikës populiste të Perikliut.<ref name="Papar" /> Sipas një historiani tjetër, Justin Daniel King, prej demokracisë radikale përfituan njerëzit individualisht, por prej saj u dëmtua shteti.<ref name="King24">J.D. King, {{PDFlink|[http://www.vu.union.edu/~kingj/classics.pdf Athenian Democracy and Empire]|135&nbsp;[[Kibibyte|KiB]]<!-- application/pdf, 139047 bytes -->}}, 24–25</ref> Nga ana tjetër, [[Donald Kagan]] pohon se masat demokratike që Perikliu vuri në veprim dhanë bazën për një fuqi politike të pakundërshtueshme.<ref name="Out79">D. Kagan, ''The Outbreak of the Peloponnesian War'', 79</ref> Pas gjithë këtyre, Kimoni përfundimisht pranoi demokracinë e re dhe nuk e kundërshtoi ligjin e qytetarisë, pasi u rikthye nga mërgimi në 451 p.e.r.<ref name="Kagan135-136">D. Kagan, ''The Outbreak of the Peloponnesian War'', 135–136</ref> === Drejtimi i Athinës === Vrasja e Efialtit në 461 p.e.r i shtroi rrugën Perikliut për të konsoliduar autoritetin e tij.{{Cref|δ}} Pasi i mungonte një kundërshti e fortë pas mërgimit të Kimonit, lideri i padiskutueshëm i partisë demokratike u bë lideri i padiskutueshëm i Athinës. Ai qëndroi në pushtet pothuajse pa ndërprerje deri në vdekjen e tij më 429 p.e.r. ==== Lufta e Parë e Peloponezit ==== [[Skeda:1868 Lawrence Alma-Tadema - Phidias Showing the Frieze of the Parthenon to his Friends.jpg|parapamje|"''Fidia që i Tregon Frizën e Partenonit Perikliut, Aspasias, Alqiviadhit dhe shokëve''", nga [[Sir Lawrence Alma-Tadema]], 1868, [[Muzeu dhe Galeria e Artit e Birminghamit]]]] Perikliu kreu fushatën e parë ushtarake gjatë Luftës së Parë të Peloponezit, që u shkaktua nga aleanca e Athinës me [[Megara|Megarën]] dhe [[Argosi]]n dhe reagimit të mëpasshëm të Spartës. Më 454 p.e.r ai sulmoi [[Sikioni]]n dhe [[Akarnani]]në.<ref name="Th111">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 1#1:111|1.111]]</ref> Pastaj, ai pa sukses u përpoq të merrte Eniadën në [[Gjiri i Korintit|gjirin e Korintit]], përpara se të rikthehej në Athinë.<ref name="Rhodes44">P.J. Rhodes, ''A History of the Classical Greek World'', 44</ref> Në 451 p.e.r, Kimoni thuhet se është kthyer nga mërgimi dhe negocioi një armëpushim pesëvjeçar me Spartën, pas një propozimi të Perikliut, një ngjarje që tregon ndryshimin e politikës së strategjike të tij.<ref name="Cimon17">Plutarch, ''Cimon'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0182&layout=&loc=Cim.+17.1 XVII]</ref> Perikliu mund ta ketë kuptuar rëndësinë e kontributit të Kimonit në konfliktet kundër Peloponezianëve dhe [[Perandoria Perse|Persëve]]. Anthony J. Podlecki argumenton se ky ndryshim I pozicionit të Perikliut mund të jetë shpikur prej shkrimtarëve të lashtë për të mbështetur idenë tendencioze se pikëpamjet e Perikliut janë të ndryshueshme.<ref name="Podlecki44">A.J. Podlecki, ''Perikles and his Circle'', 44</ref> Plutarku na thotë se Kimoni arriti një marrëveshje për ndarjen e fuqisë me kundërshtarët e tij, sipas së cilës Perikliu merrej me çështjet e brendshme kurse Kimoni merrte udhëheqjen e ushtrisë athinase dhe kryerjen e fushatave ushtarake të jashtme.<ref name="P10">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#10|X]]</ref> Nëse kjo ujdi është bërë, atëherë ky është një tregues se Perikliu nuk ishte një strateg i madh. Kagan beson se Kimoni u adaptua me kushtet e reja dhe i dha shtysë shkrirjes politike të liberalëve të Perikliut me konservatorët e Kimonit.<ref name="Kagan135-136" /> Në mesin e viteve 450-të, Athinasit kryen një përpjekje të pasuksesshme për të ndihmuar një revoltë egjiptiane kundër Persisë, e cila çoi në rrethimin e gjatë të fortesës perse në Deltën e [[Nili]]t. Fushata arriti pikun me mundjen dhe shkatërrimin e plotë të trupave rrethues.<ref name="Libourel615">J. M. Libourel, ''The Athenian Disaster in Egypt'', 605–15</ref> Më 451–450 p.e.r Athinasit dërguan trupa në [[Qiproja|Qipro]]. Kimoni i mundi persët në Betejën e Salamisit, por vdiq në 449 p.e.r. Thuhet se Perikliu i filloi të dy ekspeditat në Egjipt dhe Qipro,<ref name="Aird52">H. Aird, ''Pericles: The Rise and Fall of Athenian Democracy'', 52</ref> ndonëse disa studiues, si [[Karl Julius Beloch]], thonë se hedhja në betejë e një flote aq të madhe i përshtatet më shumë shpirtit të Kimonit dhe politikës së tij.<ref name="Beloch205">K.J. Beloch, ''Griechische Geschichte'', II, 205</ref> Për të ndërlikuar vijueshmërinë e kësaj periudhe komplekse ndih çështja e [[Paqja e Kaliasit|Paqes së Kaliasit]], e cila i jepte fund armiqësisë ndërmjet grekëve e persëve. Vetë ekzistenca e këtij traktati vihet në dyshim dhe të dhënat dhe bisedimet janë po aq të paqarta.<ref name="Fine359-361">J. Fine, ''The Ancient Greeks'', 359–361.</ref> Ernst Badian beson se një paqe mes Athinës e Persisë u ratifikua fillimisht në 463 p.e.r (duke e bërë ndërhyrjen athinase në Egjipt dhe Qipro dhunim të paqes) dhe u rinegociua në përfundim të fushatës në Qipro, duke u bërë e vlefshme prapë në 449-448 p.e.r.<ref name="Badian">E. Badian, ''The Peace of Callias'', 1–39.</ref> John Fine, nga ana tjetër, sugjeron se paqja e parë mes Athinës e Persisë u vendos në 450-449 p.e.r, si pasojë e llogaritjes strategjike të Perikliut se konflikti me Persinë po zvogëlonte aftësinë e Athinës për të përhapur ndikimin e saj në Greqi dhe [[Deti Egje|Egje]].<ref name="Fine359-361" /> Kagan beson se Perikliu përdori [[Kaliasi]]n, kunat i Kimonit, si simbol i bashkimit dhe e dërgoi dhe herë të tjera për të biseduar për marrëveshje të rëndësishme.<ref name="Out108">D. Kagan, ''The Outbreak of the Peloponnesian War'', 108.</ref> Në pranverë të vitit 449 p.e.r, Perikliu propozoi Dekretin e Kongresit, i cili çoi në një takim ("Kongres") të të gjitha shteteve greke për të konsideruar çështjen e rindërtimit të tempujve të shkatërruar nga persët. Kongresi dështoi për shkak të qëndrimit të Spartës, por qëllimet e vërteta të Perikliut ngelen të paqarta.<ref name="Pl17">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#17|XVII]]</ref> Disa historian mendojnë se ai donte të krijonte një lloj confederate me përfaqësimin e tërë qyteteve greke; disa të tjerë mendojnë se ai donte të forconte emrin e Athinës.<ref name="Wade212">Wade-Grey, ''The Question of Tribute in 449/8 B. C.'', 212–29.</ref> Sipas historianit Terry Buckley objektivi i Dekretit të Kongresit ishte veç një mandat i ri për [[Lidhja e Delosit|Lidhjen Deliane]] dhe mbledhja e "phoros" (taksave).<ref name="Buckley">T. Buckley, ''Aspects of Greek History 750–323 BC'', 206.</ref> {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | "Mos harroni se qyteti ynë ka fituar emër të madh në gjithë botën, mbasi s’është thyer nga mynxyrat; në luftë s’ka kursyer as mundime, as gjak dhe ka pasur një fuqi shumë të madhe. Kujtimi i kësaj fuqie, në qoftë se tashti do të përulemi, qoftë edhe pak do të mbetet për jetë në shpirtrat e stërnipëve." |- | style="text-align: left;" | '''Elegjia e Perikliut''' sipas Thukididit ([http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200&layout=&loc=2.64 II, 64]) {{Cref|γ}} |} Gjatë [[Lufta e Dytë e Shenjtë|Luftës së Dytë të Shenjtë]] Perikliu udhëhoqi ushtrinë athinase kundër [[Delfi]]t për t’i ridhënë [[Fokida|Fokidës]] të drejtat mbi orakullin.<ref name="ThPl112">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 1#1:112|1.112]] and Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#21|XXI]]</ref> Më 447 p.e.r Perikliu kreu fushatën e tij më të admiruar, largimin e barbarëve nga gadishulli trak i [[Galipoli]]t, për të themeluar koloni athinase në rajon.<ref name="Br" /><ref name="Pl19">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#19|XIX]]</ref> Në këtë kohë, megjithatë, Athina sfidohej fuqishëm nga një numër revoltash të aleatëve (më saktë, të nënshtruarve të tyre). Më 447 p.e.r, oligarkët e [[Teba|Tebës]] komplotuan për hedhjen poshtë të partisë demokratike. Athinasit kërkuan dorëzimin e menjëhershëm, por pas [[Beteja e Koronesë|Betejës së Koronesë]], Perikliu u detyrua të pranonte humbjen e Beotisë për të marrë të burgosurit e betejës.<ref name="Helios" /> Me Beotinë e humbur, Fokida dhe Lokrisi u bënë të paarritshëm dhe ranë nën kontrollin e oligarkëve të huaj.<ref name="Fine368-369">Fine, ''The Ancient Greeks'', 368–69.</ref> Në 446 p.e.r, një kryengritje edhe më e rrezikshme nisi. [[Eubea]] dhe [[Megara]] u revoltuan. Perikliu kaloi për në Eube me trupat e tij, por u detyrua të kthehej sepse ushtria spartane kishte filluar pushtimin e [[Atika|Atikës]]. Me anë të rryshfeteve dhe pazarllëqeve, Perikliu zhduku rrezikun e pranishëm dhe spartanët u kthyen në shtëpitë e tyre.<ref name="ThAr">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:21|2.21]] and Aristophanes, ''The Acharnians'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0023;query=card%3D%2340;layout=;loc=836 832]</ref> Kur Perikliu më vonë u hetua për përdorimin e parave publike të qytetit, u vure se një tepricë prej 10 [[talente|tallantash]] ishte harxhuar për "një synim shumë serioz". Prapë se prapë, "synimi serioz" ([[ryshfeti]]) ishte kaq i qartë për hetuesit saqë ata i miratuan harxhimet e kryera pa asnjë hetim të misterit.<ref name="P23">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#23|XXIII]]</ref> Pasi ishte shuar kërcënimi spartan, Perikliu shkoi prapë në Eube për të ndalur kryengritjen. Ai pastaj u dha dënime të rrepta pronarëve të tokave në [[Kalkis]], të cilët e humbën pronën e tyre. Banorët e [[Istaia]]s, ndërkohë, që kishin therur gjithë ekuipazhin e një [[trirema|trireme]] athinase, u dëbuan dhe u zëvendësuan nga 2000 kolonë athinas.<ref name="P23" /> Kriza mori fund zyrtarisht me [[Paqja e Tridhjetë Vjetëve|Paqen e Tridhjetë Vjetëve]] (dimër 446&ndash;445 p.e.r), në të cilën Athina hoqi dorë nga shumica e zotërimeve të saj në Greqinë kontinentale që i kishte marrë qysh më 460 p.e.r dhe si Athina, si Sparta ranë dakord që të mos tentonin të sulmonin aleatët e njëri tjetrit.<ref name="Fine368-369" /> ==== Beteja e fundit me konservatorët ==== Më 444 p.e.r, partitë demokrate dhe konservatore u përballën me njëra tjetrën në një betejë të egër. Drejtuesi i ri ambicioz i konservatorëve, Thukididi (mos të ngatërrohet me historianin), e akuzoi Perikliun për shthurje, duke kritikuar mënyrën se si i shpenzonte paratë për ndërtimet që po kryheshin. Thukididi arriti, fillimisht, të nxisë ndjenjat e asamblesë në favor të tij, por, kur Perikliu, lider i demokratëve, filloi të fliste, i gjunjëzoi konservatorët. Ai u përgjigj me vendosmëri, duke propozuar t’i paguajë qytetit për dëmet prej pronave të tij private.<ref name="Pl4">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#14|XIV]]</ref> Qëndrimi i tij u prit me duartrokitje dhe populli athinas ostrakizoi Thukididin për 10 vjet dhe Perikliu vazhdoi të ishte në krye të arenës politike athinase.<ref name="Pl4" /> [[Skeda:Perikles altes Museum.jpg|left|upright|parapamje|Bust i Perikliut, Muzeu Altes, [[Berlin]]]] ==== Sundimi i Athinës mbi aleatët ==== Perikliu donte të stabilizonte dominimin e Athinës mbi aleatët dhe ta ngrinte lart mbi tërë Greqinë. Procesi gjatë të cilit Lidhja Deliane u transformua në Perandorinë athinase konsiderohet të ketë filluar përpara kohës së Perikliut,<ref name="Buckley196">T. Buckley, ''Aspects of Greek History 750–323 BC'', 196.</ref> kur aleatë të ndryshëm vendosën t’i paguajnë taksa Athinës në vend të dërgimit të anijeve për flotën e lidhjes, por transformimi u përshpejtua dhe u përfundua prej masave të marra nga Perikliu.<ref name="Butler195">H. Butler, ''The Story of Athens'', 195</ref> Hapat finalë në ndryshimin në perandori mund të jenë shkaktuar nga disfata athinase në Egjipt, e cila sfidoi dominimin e qytetit në Egje dhe që çoi në kryengritjen e disa aleatëve, si [[Sistemi i Miletit|Mileti]] dhe [[Eritrea]].<ref name="Out98">D. Kagan, ''The Outbreak of the Peloponnesian War'', 98</ref> Ose sepse ekzistonte një frikë e vërtetë pas disfatës në Egjipt dhe kryengritjes së aleatëve, ose si një pretekst për të marrë kontrollin e financave të Lidhjes, Athina e kaloi thesarin e aleancës nga [[Delosi]] në Athinë në 454–453 p.e.r.<ref name="Buckley204">T. Buckley, ''Aspects of Greek History 750–323 BC'', 204.</ref> Në vitet 450–449 p.e.r kryengritjet në Milet dhe Eritre u shtypën dhe Athina ruajti sundimin mbi aleatët e saj.<ref name="Sealey275">R. Sealey, ''A History of the Greek City States, 700–338 BC'', 275.</ref> Rreth vitit 447 p.e.r Klearku propozoi Dekretin e Monedhave, që vinte monedhat e argjendta athinase, si monedhë në të gjithë aleatët.<ref name="Buckley" /> Një nga masat më të rrepta të dekretit thoshte se teprica që dilte nga prerja e monedhave shkonte në një fond special dhe kushdo që propozonte përdorimin për ndonjë synim tjetër, dënohej me vdekje.<ref name="Hornblower">S. Hornblower, ''The Greek World 479–323 BC'', 120.</ref> Ishin pikërisht nga thesari i aleancës paratë që Perikliu i përdori për planin e tij ambicioz të ndërtimit, i përqendruar në "Akropolin Perikleas", i cili përfshinte [[Propilea|Propilenë]], Partenonin dhe statujën e artë të Athinasë, e skulptuar nga miku i Perikliut, [[Fidias]]i.<ref name="Hurwit87">J. M. Hurwit, ''The Acropolis in the Age of Pericles'', 87 etc.</ref> Në 449 p.e.r Perikliu propozoi një dekret që lejonte shpenzimin e 9000 tallanteve për një program të madh rindërtimi të tempujve të Athinës.<ref name="Buckley" /> Angelos Vlachos, një [[akademiku|akademik]] grek, thotë se shfrytëzimi i parave të thesarit të aleancës është një nga përvetësimet më të mëdha në historinë njerëzore; ky shpërdorim, megjithatë, financoi disa nga krijimet më të mrekullueshme artistike të botës së lashtë.<ref name=";;;Vl62-63">A. Vlachos, ''Thucydides' Bias'', 62–63.</ref> ==== Lufta samiane ==== Lufta samiane ishte një nga ngjarjet ushtarake të fundit përpara Luftës së Peloponezit. Pas ostrakizmit të Thukididit, Perikliu u rizgjodh si strategos i ushtrisë, i vetmi post zyrtar që ai ka mbajtur ndonjëherë, megjithëse influenca e tij ishte kaq e madhe sa ta bënte atë sundues ''de fakto'' të shtetit. Në 440 p.e.r [[Samosi]] ishte në luftë me [[Sistemi i Miletit|Miletin]] për kontrollin mbi [[Priena|Prienën]], një qytet të lashtë të [[Japonia|Jonisë]] në kodrat e [[Mikala|Mikalës]]. Të mposhtur në luftë, Miletasit shkuan te Athinasit për ndihmë kundër samianëve.<ref name="Th115">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 1#1:115|1.115]]</ref> Kur athinasit urdhëruan të dy palët të ndalnin luftimet dhe ta linin çështjen në dorë të gjykimit të athinasve, samianët refuzuan.<ref name="Pl25">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#25|XXV]]</ref> Si përgjigje, Perikliu kaloi një dekret për të çuar ushtrinë në Samos, "duke i pohuar popullit të tyre se ndonëse u urdhëruan të ndalnin luftimet me Miletasit, ata nuk e zbatuan urdhrin".{{Cref|ε}} Në një betejë detare, athinasit të drejtuar nga Perikliu dhe nëntë gjeneralë të tjerë mundën ushtrinë e Samosit dhe vendosën një në ishull një administratë për t’i kënaqur ata.<ref name="Pl25" /> Kur samianët u revoltuan kundër sundimit athinas, Perikliu i detyroi rebelët të kapitullonin pas një rrethimi të gjatë prej tetë muajsh, i cili shkaktoi pakënaqësi në radhët e detarëve athinas.<ref name="Pl28">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#28|XXVIII]]</ref> Perikliu pastaj shtypi një kryengritje në [[Perandoria Bizantine|Bizant]] dhe, kur u kthye në Athinë, dha një elegji për të nderuar ushtarët e rënë në betejë.<ref name="Sealey310">R. Sealey, ''A History of the Greek City States'', 310</ref> Ndërmjet viteve 438-436 p.e.r Perikliu drejtoi flotën athinase për në [[Ponti|Pont]] dhe krijoi marrëdhënie miqësore me qytetet greke në rajon.<ref name="Pontus">C.J. Tuplin, ''Pontus and the Outside World'', 28</ref> Perikliu u fokusua edhe në projekte të brendshme, si fortifikimi i Athinës (ndërtimi i "murit të mesëm" rreth vitit 440 p.e.r), dhe krijimi i klelurkive (kolonive athinase) si [[Androsi]], [[Naksosi]] dhe [[Thurii]] (444 p.e.r) dhe [[Amfipoli]] (437&ndash;436 p.e.r).<ref name="PlPl11">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#11|XI]] and Plato, ''Gorgias'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0178;query=section%3D%23491;layout=;loc=Gorg.%20456a 455e]</ref> ==== Sulmet personale ==== [[Skeda:Aspasie Pio-Clementino Inv272.jpg|parapamje|upright|Aspasia e Miletit (c. 469 p.e.r – 406 p.e.r), shoqe e Perikliut]] Perikliu dhe shokët e tij gjithmonë sulmoheshin nga të tjerët, për shkak të regjimit demokratik athinas.<ref name="For2">Fornara-Samons, ''Athens from Cleisthenes to Pericles'', [http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=ft2p30058m&chunk.id=d0e2016&toc.depth=1&toc.id=d0e2016&brand=eschol/ 31] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190925070012/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft2p30058m&chunk.id=d0e2016&toc.depth=1&toc.id=d0e2016&brand=eschol%2F |date=25 shtator 2019 }}</ref> Pak përpara shpërthimit të Luftës së Peloponezit, Perikliu dhe dy nga miqtë e tij më të ngushtë, Fidia dhe [[Aspasia]], përballuan një seri sulmesh personale dhe gjyqësore. Fidia, që ishte në krye të të gjitha projekteve ndërtuese, u akuzua fillimisht për përvetësimin e arit që do të përdorej për statujën e [[Atena|Athinasë]] dhe u akuzua për mungesë respekti, sepse kur skulptoi betejën e [[Amazonat|Amazonave]] në mburojën e Athinasë, ai gdhendi një figurë që dukej si ai dhe gjithashtu vendosi një figurë të ngjashme me Perikliun, i cili po luftonte me një Amazonë.<ref name="P31">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#31|XXXI]]</ref> Armiqtë e Perikliut gjithashtu gjetën një dëshmitar të rremë kundër Fidias, me emrin Menon. Aspasia, e cila shquhej për aftësinë e saj për të këshilluar e biseduar, u akuzua për korruptimin e grave të Athinës për të kënaqur dëshirat e Perikliut.<ref name="SudaAsp">Suda, article [http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?login=guest&enlogin=guest&db=REAL&field=adlerhw_gr&searchstr=alpha,4202 Aspasia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924122324/http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?login=guest&enlogin=guest&db=REAL&field=adlerhw_gr&searchstr=alpha,4202 |date=24 shtator 2015 }}</ref><ref name="P32">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#32|XXXII]]</ref><ref name="Loraux">N. Loraux, ''Aspasie, l'étrangère, l'intellectuelle'', 133–164</ref><ref name="H138-139">M. Henry, ''Prisoner of History'', 138–139</ref> Akuzat kundër saj ka shumë mundësi të kenë qenë veç shpifje pa prova, por e gjithë kjo që ndodhi ishte shumë e hidhur për Perikliun. Megjithëse Aspasias i ranë të gjitha akuzat pas një shfrimi emocional të Perikliut, miku i tij, Fidia, vdiq në burg dhe një tjetër mik i tij, Anaksagora, u sulmua për shkak të besimit të tij fetar nga [[eklezia]] (asambleja athinase).<ref name="P31" /> Përtej këtyre akuzave fillestare, asambleja sulmoi Perikliun duke i kërkuar të justifikohej për shthurjen e tij dhe për keqpërdorimin e parave publike.<ref name="P32" /> Sipas Plutarkut, Perikliu ishte kaq i frikësuar nga gjyqi i ardhshëm saqë nuk e lejoi Athinën t’i dorëzohej [[Lakonia|Laqedemonasve]].<ref name="P32" /> Beloch gjithashtu beson se Perikliu qëllimisht solli luftën për të mbrojtur pozitën e tij politike në qytet.<ref name="Beloch19-22">K.J. Beloch, ''Die Attische Politik seit Perikles'', 19–22</ref> Kështu që, në fillim të Luftës së Peloponezit, Athina e gjeti veten në një pozicion të vështirë, kur i duhej t’ia besonte të ardhmen e saj një lideri, reputacioni i të cilit ishte lëkundur shumë për herë të parë në mbi një dekadë.<ref name="Helios" /> == Lufta e Peloponezit == Shkaqet e Luftës së Peloponezit janë debatuar shumë, por shumë historianë të antikitetit ia hedhin fajin Perikliut dhe Athinës. Plutarku beson se Perikliu dhe athinasit e filluan luftën, duke i konsideruar taktikat e tyre "arrogante dhe luftëdashëse".{{Cref|στ}} Thukididi lë të kuptohet e njëjta gjë, duke besuar se lufta ishte shkak i frikës dhe shqetësimit të Spartës nga rritja e fuqisë së Athinës. Megjithatë, meqë ai konsiderohet si një admirues i Perikliut, Thukididi është kritikuar për anësi ndaj Athinës dhe kundër [[Sparta|Spartës]].{{Cref|ζ}} === Preludi i luftës === [[Skeda:Anaxagoras and Pericles.jpg|parapamje|Anaksagora dhe Perikliu nga Augustin-Louis Belle (1757–1841)]] Perikliu ishte i bindur se lufta kundër Spartës, e cila sipas tij nuk mund të zhdukte epërsinë e Athinës, ishte e pashmangshme nëse nuk ishte e mirëpritur.<ref name="Podlecki158">A.J. Podlecki, ''Perikles and his Circle'', 158</ref> Kështu që ai nuk hezitoi të dërgojë ushtarë në [[Korfuzi|Kerkyrë]] për të përforcuar flotën e Kerkyrës, e cila ishte në luftë me [[Korinti]]n.<ref name="Th31-54">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 1#1:31|1.31–54]]</ref> Më 433 p.e.r flotat armike u përballën me njëra tjetrën në [[Beteja e Sibotës|Betejën e Sibotës]] dhe një vit më vonë athinasit luftuan kundër kolonëve korinthianë në [[Beteja e Potidesë|Betejën e Potidesë]]; këto dy ngjarje sollën edhe urrejtjen e madhe të Korintit ndaj Athinës. Gjatë së njëjtës periudhë, Perikliu propozoi [[Dekreti Megarian|Dekretin Megarian]], i cili i ngjason një embargoje moderne tregtare. Sipas kushteve të dekretit, tregtarët megaras përjashtoheshin nga tregtia me Athinën dhe portet e perandorisë së saj. Ky ndalim pengoi shumë ekonominë megarase dhe dëmtoi paqen e brishtë mes Athinës dhe Spartës, e cila kishte lidhur aleancë me Megarën. Sipas George Cawkwell, një studiues i [[historia antike|historisë antike]], me këtë dekret Perikliu theu traktatin e [[Paqja e Tridhjetë Vjetëve|Paqes Tridhjetë Vjeçare]] "por jo pa pamjen e një shfajësimi".<ref name="Cawkwell">G. Cawkwell, ''Thucydides and the Peloponnesian War'', 33</ref> Shfajësimi i athinasve ishte se megarasit e kishin kultivuar tokën e shenjtë kushtuar [[Demetra|Demetrës]] dhe kishin pranuar në qytetin e tyre skllevër të arratisur, një sjellje të cilën athinasit e quanin të pamoralshme dhe të pabesë.<ref name="Buckley322">T. Buckley, ''Aspects of Greek History 750–323 BC'', 322.</ref> Pas këshillimeve me aleatët, Sparta dërgoi një delegacion në Athinë që kishte disa kërkesa të caktuara, si dëbimi i familjes Alkmeonide përfshirë Perikliun dhe tërheqjen e Dekretit Megaras, duke kërcënuar me luftë nëse këto kërkesa nuk kryheshin. Qëllimi i dukshëm i këtyre propozimeve ishte nxitja e grindjes midis Perikliut dhe popullit; kjo ngjarje, në të vërtetë, do të vinte pak vite më vonë.<ref name="Th127">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 1#1:127|1.127]]</ref> Gjatë asaj kohe, athinasit pa hezitim ndoqën këshillat e Perikliut. Në fjalimin e parë legjendar të cilin Thukididi e tregon, Perikliu i këshillon athinasit të mos i pranojnë kërkesat e kundërshtarëve, sepse kundërshtarët janë më të fortë nga ana ushtarake.<ref name="Th140-144">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 1#1:140|1.140–144]]</ref> Perikliu nuk ishte i përgatitur të pranonte kërkesa të njëanshme, duke besuar se "nëse Athina mundej në këtë çështje, atëherë Sparta me siguri do vinte me më shumë kërkesa".<ref name="Platias100-103">A.G. Platias-C. Koliopoulos, ''Thucydides on Strategy'', 100–03.</ref> Si pasojë, Perikliu u ofroi spartanëve një ''quid pro quo''. Në shkëmbim të tërheqjes së Dekretit Megarian, athinasit kërkuan nga Sparta të braktisnin praktikën e tyre të dëbimit të të huajve nga territori i tyre (xenelasia) dhe të njihte autonominë e qyteteve të tyre aleate, një kërkesë që nënkuptonte se hegjemonia e tyre ishte e pamëshirshme.<ref name="Vlachos20">A. Vlachos, ''Thucydides' Bias'', 20</ref> Kërkesat u refuzuan nga spartanët dhe me asnjërën nga palët të pranonte ndonjë kërkesë, ato u bënë gati për luftë. Sipas Athanasios G. Platias dhe Constantinos Koliopoulos, profesorë të studimeve strategjike dhe [[Politika e Jashtme|politikës ndërkombëtare]], "më mirë sesa t’i nënshtrohej kërkesave shtypëse, Perikliu zgjodhi luftën".<ref name="Platias100-103" /> Një tjetër konsideratë që mund ta ketë ndikuar qëndrimin e Perikliut ishte shqetësimi për ndonjë revolt në perandori të cilat mund të shpërndaheshin nëse Athina tregohej e dobët.<ref name="Ehr264">V.L. Ehrenberg, ''From Solon to Socrates'', 264.</ref> === Viti i pare i luftës (431 p.e.r) === [[Skeda:Parthenon from south.jpg|parapamje|majtas|upright|Partenoni, një kryevepër e nxitur nga Perikliu, e pare nga jugu]] Më 431 p.e.r, [[Arkidami i II]], mbret i Spartës, dërgoi një delegacion të ri në Athinë, duke kërkuar që athinasit të pranonin kërkesat e Spartës. Ky delegacion nuk lejohej të hynte në Athinë, ngaqë Perikliu kishte hedhur në fuqi një ligj sipas të cilit asnjë delegacion Spartan nuk do mirëpritej nëse spartanët më përpara kishin filluar ndonjë veprimtari armiqësore ushtarake. Ushtria spartane ishte në këtë kohë e mbledhur në Korint dhe, duke e quajtur një veprim armiqësor, athinasit nuk lejuan pranimin e ndonjë prej të dërguarve të tyre.<ref name="ThII12">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:12|2.12]]</ref> Kur përpjekja e fundit për bisedime u zhduk, Arkidami pushtoi [[Atika|Atikën]]3, por nuk gjeti asnjë athinas atje; Perikliu, në dijeni të strategjisë së Spartës që të pushtonte e të shkatërronte territorin athinas, kishte caktuar të evakuonte të tërë popullsinë e rajonit brenda mureve të Athinës.<ref name="ThII14">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:14|2.14]]</ref> Nuk ekziston një llogari apo e dhënë e caktuar që të tregojë saktësisht sesi Perikliu arriti të bindte banorët e Atikës që të shpërnguleshin në zonat e populluara urbane. Për shumicën, shpërngulja do të thoshte largimi nga tokat dhe vendet e shenjta të tyre dhe ndryshimi i plotë i jetesës së tyre.<ref name="OberCh6">J. Ober, ''The Athenian Revolution'', 72–85</ref> Prandaj, megjithëse pranuan të largoheshin, shumë banorë ruralë nuk ishin aspak të kënaqur nga vendimi i Perikliut.<ref name="ThII16">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:16|2.16]]</ref> Perikliu gjithashtu u dha bashkatdhetarëve të tyre këshilla për çështjet e tashme dhe i siguroi ata se nëse armiku nuk i plaçkiste fermat e tij, ai do t’ua ofronte pronën e tij qytetarëve. Ky premtim ishte i nxitur nga mendimi i tij se Arkidami, që ishte shok i tij, mund të kalonte nga pronat e tij dhe të mos e shkatërronte atë, ose si një gjest miqësie, ose si një veprim i llogaritur politik me qëllim që të armiqësonte Perikliun nga ata të sunduar prej tij.<ref name="ThII13">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:13|2.13]]</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | "Sa për burrat e shquar, çdo tokë është varr, ndërsa famën e mirë të tyre e tregon jo vetëm mbishkrimi i shtyllave në atdheun e tyre, po edhe në dhe të huaj; kujtim i heroizmave të tyre ruhet në zemrat tona, më tepër se në monumentet e tyre." |- | style="text-align: left;" | '''Elegjia e Perikliut''' sipas Thukididit ([[History of the Peloponnesian War/Book 2#2:43|2.43]]) {{Cref|γ}} |} Prapë se prapë, duke parë shkatërrimin e fermave të tyre, athinasit u zemëruan dhe filluan të shprehin pakënaqësinë e tyre drejt udhëheqësit (ndonëse në mënyre jo të drejtpërdrejtë), të cilin e konsideronin si atë që i tërhoqi drejt luftës. Por edhe me rritjen e presionit ndaj tij, Perikliu nuk iu dorëzua dëshirës dhe kërkesës së armikut për veprim të menjëhershëm e as nuk mendoi të ndryshonte strategjinë e tij fillestare. Ai gjithashtu shmangu mbledhjen e eklezias, duke pasur frikën e popullit, tej mase i nxehur nga shkatërrimi i fermave të tyre pa i mbrojtur ato, e cila mund shkujdesur mund të vendoste të përballej me ushtrinë e lavdishme spartane në tokë.<ref name="ThII22">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:22|2.22]]</ref> Meqë mbledhjet e kuvendit bëheshin për zgjedhjen e presidentëve të tij, "pritanëve", Perikliu nuk kishte asnjë kontroll formal mbi detyrat e tyre; por, respekti me të cilin Perikliu mbahej nga pritanët ishte i mjaftueshëm për t’i bindur ata të bënin çka i thoshte ai.<ref name="KaganPe69">D. Kagan, ''The Peloponnesian War'', 69</ref> Ndërsa ushtria spartane qëndroi në Atikë, Perikliu dërgoi një flotë prej 100 anijesh për të plaçkitur brigjet e [[Peloponezi]]t dhe çoi përpara kalorësinë për të ruajtur fermat e shkatërruara pranë mureve të qytetit.<ref name="ThX18">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:18|2.18]] and Xenophon(?),''Constitution of Athens'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0158;layout=;query=chapter%3D%232;loc=1.1 2]</ref> Kur armiku u tërhoq dhe shkatërrimi e plaçkitja morën fund, Perikliu propozoi një dekret në të cilin autoritetet e qytetit duhet të vendosnin veçan 1000 tallante dhe 100 anije, nëse athinasit sulmoheshin nga forcat detare armike. Sipas kushtit më të rreptë, edhe propozimi i një mënyre të ndryshme të përdorimit të këtyre parave dënohej me vdekje. Gjatë vjeshtës së vitit 431 p.e.r, Perikliu drejtoi trupat athinase që pushtuan Megarën dhe disa muaj më vonë (dimër 431&ndash;430 p.e.r) ai ha një fjalim monumental dhe emocional, që nderonte athinasit e rënë për qytetin.<ref name="ThII35-46">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:35|2.35–46]]</ref> === Veprimet e fundit ushtarake dhe vdekja === Më 430 p.e.r, ushtria spartane plaçkiti Atikën për herën e dytë, por Perikliu nuk u zbut dhe refuzoi të rishikonte planin e tij.<ref name="Thuc55">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:55|2.55]]</ref> Jo i gatshëm për të luftuar me ushtrinë spartane në betejë, ai përsëri drejtoi një ekspeditë për të plaçkitur brigjet e Peloponezit, kësaj radhe duk marrë 100 anije athinase me vete.<ref name="Thuc56">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:56|2.56]]</ref> Sipas Plutarkut, pak përpara lundrimit, një [[Zënia e Diellit (Eklipsi)|eklips diellor]] frikësoi ekuipazhin, por Perikliu përdori dijet e tij astronomike që kishte marrë nga Anaksagora për të qetësuar ata.<ref name="Pl34">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#35|XXXV]]</ref> Në verën e po atij viti një epidemi u përhap dhe shkatërroi tërë Athinën.<ref name="Th48-56">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:48|2.48]] and [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:56|2.56]]</ref> Identiteti i saktë i [[sëmundja|sëmundjes]] është i paqartë dhe ka qenë burim për shumë debat.{{Cref|η}} Prej gjendjes së keqe të qytetit, të shkaktuar nga epidemia, u shkaktua një zhurmë e madhe publike dhe Perikliu u detyrua të mbrojë veten në një fjalim të fundit emocional, version që na është dhënë nga Thukididi.<ref name="Thuc6064">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:60|2.60–64]]</ref> Ky konsiderohet një fjalim monumental, që zbulon virtytet e Perikliut por gjithashtu edhe hidhërimin e tij ndaj mosmirënjohjes së bashkatdhetarëve.<ref name="Helios" /> Përkohësisht, ai arriti të zbuste neverinë e njerëzve dhe të hiqte qafe këtë zhurmë, por erdhi edhe oferta e armiqve të tij të brendshëm; ata arritën t’i heqin atij rolin e gjeneralit dhe e gjobitën me 15 deri 50 tallante.<ref name="Pl34"/> Burimet e lashta përmendin [[Kleoni]]n, një protagonist në rritje dhe i gjallë në skenën politike athinase gjatë luftës, si akuzuesin dhe prokurorin publik në gjyqin e Perikliut.<ref name="Pl34"/> Megjithatë, Brenda vetëm një viti, në 429 p.e.r, athinasit jo vetëm që e falën Perikliun po edhe e rizgjodhën si strategos.{{Cref|θ}} Ai u ringrit në krye të komandës së ushtrisë athinase dhe drejtoi të tëra veprimtaritë e operacionet ushtarake gjatë vitit 429 p.e.r, duke pasur edhe një herë nën kontroll pushtetin.<ref name="Helios" /> Në atë vit, megjithatë, Perikliu pa vdekjen e të dy djemve të tij të ligjshëm, [[Paralusi dhe Ksantipusi|Paralusit dhe Ksantipusit]], gjatë epidemisë. Morali iu zvogëlua, ai shpërtheu në lot dhe shoqëria e Aspasias nuk mund ta ngushëllonte atë. Ai vetë vdiq në vjeshtën e vitit 429 p.e.r prej murtajës. Pak përpara vdekjes, miqtë e Perikliut u përqendruan pranë shtratit të tij, duke numëruar arritjet e tij gjatë paqes dhe duke nënvizuar nëntë trofetë e tij në luftë. Perikliu, megjithëse në agoni, i dëgjoi dhe i ndërpreu ata, duke i treguar titullin e tij më të madh e më të drejtë për të cilin duhet ta admironin; "që", tha ai, "asnjë athinas nuk mbajti asnjëherë zi prej meje".<ref name="Pl38">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#38|XXXVIII]]</ref> Perikliu jetoi gjatë dy viteve e gjysmë të para të Luftës së Peloponezit dhe sipas Thukididit, vdekja e tij qe shkatërruese për Athinën, sepse pasardhësit e tij ishin inferior ndaj tij; ata preferuan të nxisnin të gjitha veset e vulgut dhe ndoqën një politikë të paqëndrueshme, duke u orvatur të ishin popullorë dhe jo të vlefshëm.<ref name="Thuc65">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:65|2.65]]</ref> Me këto komente të hidhura, Thukididi vajton humbjen e një njeriu që e admironte, por gjithashtu lajmëron rënien e madhështisë dhe lavdisë së Athinës. == Jeta personale == Perikliu, duke ndjekur zakonin athinas, u martua fillimisht me një nga të afërmet e tij më të ngushta, me të cilën pati dy djem, [[Paralusi dhe Ksantipusi|Paralusin dhe Ksantipusin]]. Kjo martesë, megjithatë, nuk ishte e lumtur, dhe në vitin 445 p.e.r Perikliu u divorcua nga gruaja e tij të cilën ia ofroi një burri tjetër, në pajtim me të afërmit e saj meshkuj.<ref name="Pap221">K. Paparrigopoulos, Aa, 221</ref> Emri i gruas së tij të parë nuk njihet; informacioni i vetëm ishte se ajo ishte gruaja e Hiponikut, përpara se të martohej me Perikliun dhe mamaja e [[Kaliasi]]t prej martesës së saj të parë.<ref name="Pl24">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#24|XXIV]]</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | "Po unë jam i mendjes se do të mjaftonte që burrat, të cilët u treguan trima me vepra, të nderohen me vepra, si kundër e shihni se sa nderohen në këtë varrim të përgatitur prej qytetit dhe që lavdia e shumë trimave të mos varet vetëm nga gojëtaria e një njeriu, i cili mund të flasë mirë, po edhe keq." |- | style="text-align: left;" | '''Elegjia e Perikliut''' sipas Thukididit ([[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:35|2.35]]) {{Cref|γ}} |} Gruaja të cilën ai me të vërtetë adhuronte ishte [[Aspasia]]. Ajo u bë e dashura e Perikliut dhe ata filluan të jetojnë me njëri tjetrin sikur të ishin të martuar. Kjo marrëdhënie ngjalli shumë reagime, madje edhe nga vetë djali i Perikliut, Ksantipusi, i cili kishte ambicie politike dhe nuk vonoi të shpifte kundër babait të tij.<ref name="Pl36">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#36|XXXVI]]</ref> Megjithatë, këto persekutime nuk e zvogëluan moralin e Perikliut,ndonëse ai shpërtheu në lot për të mbrojtur Aspasian kur ajo u akuzua për korruptimin e shoqërisë athinase. Tragjedia e tij më e madhe personale qe vdekja e motrës së tij dhe të dy djemve të tij të ligjshëm, Ksantipusit e Pralusit, të gjithë të prekur nga epidemia, një fatkeqësi të cilën ai nuk arriti ta kapërcente. Pak përpara vdekjes së tij, athinasit lejuan një ndryshim të vitit 451 p.e.r që e bënte djalin gjysmë athinas të tij me Aspasian, [[Perikliu i Ri|Perikliun e Ri]], qytetar dhe trashëgimtar të ligjshëm të tij,<ref name="Pl37">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#37|XXXVII]]</ref> një vendim kontradiktor duke ditur se Perikliu ishte ai që propozoi ligjin për pasjen e qytetarisë vetëm kur të dy prindërit ishin athinas.<ref name="Smith271">W. Smith, ''A History of Greece'', 271</ref> == Vlerësimi == Perikliu shënon një epokë të tërë dhe ka frymëzuar debate konfliktuese rreth vendimeve të tij të rëndësishme, diçka normale duke ditur rëndësinë e tij si person politik. Fakti se në të njëjtën kohë ishte një gjeneral, shtetar dhe orator shumë aktiv, e bën të ndërlikuar vlerësimin objektiv të veprimeve të tij. === Si lider politik === [[Skeda:AGMA Ostrakon Périclès.jpg|parapamje|Një [[ostrakon]] me emrin e Perikliut të shkruar në të ( rreth 444–443 p.e.r), Muzeu i Agorës së lashtë athinase]] Disa studiuesë bashkëkohorë, si Sarah Ruden, e quajnë Perikliun një populist, një demagog dhe agresiv,<ref name="Ruden">S. Ruden, ''Lysistrata'' , 80</ref> kurse studiuesë të tjerë admirojnë karizmën e tij në udhëheqje. Sipas Plutarkut, pas marrjes së drejtimit të Athinës, "ai nuk ishte më i njëjti person si më përpara, jo më i nënshtruar e i bindur ndaj njerëzve të tjerë dhe i gatshëm për t’iu dorëzuar dëshirës së shumicës, si një timonier që drejton anijen përmes erërave".<ref name="Pl15">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#15|XV]]</ref> Thuhet se kur kundërshtari i tij politik, Thukididi, u pyet nga mbreti i Spartës, Arkidami, se kush, Perikliu apo ai, ishte luftëtar më i mirë, Thukididi iu përgjigj pa asnjë hezitim se Perikliu ishte më i mirë, se edhe kur mundej, arrinte ta bindte turmën se ai kishte fituar.<ref name="Helios" /> Sa i përket karakterit, Perikliu zor se qortohej nga historianët e lashtë, sepse "ai e mbante veten të panjollosur nga korrupsioni, ndonëse ishte i interesuar në fitimin e parave".<ref name="Pl6" /> Thukididi, një admirues i Perikliut, thekson se Athina "vetëm në emër ishte demokraci, se në të vërtetë qeverisej nga qytetari i saj i parë".<ref name="Thuc65" /> Me këtë koment, historiani shfaq çka ai shihte si karizmën e Perikliut për të drejtuar, bindur dhe ndonjëherë për të manipuluar. Ndonëse Thukididi përmend gjobitjen e Perikliut, ai nuk përmend akuzat kundër Perikliut dhe në vend të tyre merret me integritetin e Perikliut.{{Cref|ι}}<ref name="Thuc65"/> Nga ana tjetër, në një nga dialogjet e tij, [[Platoni]] refuzon hyjnizimin e Perikliut duke thënë: "me aq sa di unë, Perikliu i bëri athinasit llafazanë, përtacë dhe dorështrënguar me fillimin e sistemit të gjobave publike".<ref name="Gorgias515">Plato, ''Gorgias'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0178;query=section%3D%23791;layout=;loc=Gorg.%20515d/ 515e]</ref> Plutarku përmend kritika të tjera drejtuar Perikliut: "shumë të tjerë thonë se njerëzit prej tij filluan të ndanin tokat publike dhe mblidhnin taksa për shërbimet publike, duke rënë në zakone të këqija dhe duke kërkuar luks, të varur nga masat e tij publike, në vend të ishin të vetë-mjaftueshëm".<ref name="Plutarch IX"/> Thukididi argumenton se Perikliu "nuk e kishte marrë me vete populli, por ishte ai që i drejtonte ata".<ref name="Thuc65" /> Gjykimi i tij nuk është i padiskutueshëm; disa kritikë të shekullit të 20-të, si Malcolm F. McGregor dhe John S. Morrison, kanë propozuar se ai mund të ketë qenë një fytyrë publike karizmatike që vepronte si ndihmës për një grup njerëzish të caktuar, ose popullit vetë.<ref name="McG">M.F. McGregor, ''Government in Athens'', 122–23.</ref><ref name="Morrison76-77">J.S. Morrison-[[A. W. Gomme]], ''Pericles Monarchos'', 76–77.</ref> Sipas Kingut, me rritjen e fuqisë së popullit, athinasit e lanë veten pa një udhëheqës autoritar. Gjatë Luftës së Peloponezit, varësia e Perikliut për mbështetjen popullore për të qeverisur ishte e dukshme.<ref name="King24" /> === Arritjet ushtarake === Për më shumë se 20 vjet Perikliu udhëhoqi shumë fushata, kryesisht detare. Duke qenë gjithmonë i kujdesshëm, ai asnjëherë nuk mori përsipër një betejë që shfaqte shumë pasiguri dhe rrezik, pasi Perikliu nuk mund të miratonte "impulset mendjelehta të qytetarëve".<ref name="Pl18">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#18|XVIII]]</ref> Ai e bazonte politikën e tij ushtarake në parimin e [[Themistokliu]]t se dominimi i Athinës varej nga epërsia e fuqisë detare dhe besonte se peloponezianët ishin gati të pathyeshëm në tokë.<ref name="Platias105">A.G. Platias-C. Koliopoulos, ''Thucydides on Strategy'', 105</ref> Perikliu u përpoq të zvogëlonte këtë avantazh të Spartës, duke rindërtuar muret e Athinës. Sipas Josiah Oberit, profesor në [[Universiteti i Princeton|Universitetin e Prinstonit]], strategjia e rindërtimit të mureve ndryshoi radikalisht përdorimin e forcës në marrëdhëniet greke me shtetet e tjera.<ref name="Ober254">J. Ober, ''National Ideology and Strategic Defence of the Population'', 254</ref> {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | "Njeriu përtac pa dyshim do t’i kritikojë këto, po ai që do dëshiron të bëjë gjëra me rëndësi, do të kërkojë t’i imitojë. Çdo njeri që kërkon të sundojë mbi tjetrin, tërheq smirën dhe bëhet i mërzitur po ai që e tërheq këtë smirë, se kërkon të bëjë diçka të lartë, është njeri me mend. Urrejtja mban pak kohë, ndërsa mbetet përjetë lavdia që sjell dita e sotme ose e nesërmja." |- | style="text-align: left;" | '''Elegjia e tretë i Perikliut'''' sipas Thukididit ([[s:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:64|2.64]]) {{Cref|γ}} |} Gjatë Luftës së Peloponezit, Perikliu filloi një "strategji të madhe", qëllimi i së cilës ishte lodhja e armikut dhe ruajtja e ''status kuo-së''.<ref name="Platias86,98">A.G. Platias-C. Koliopoulos, ''Thucydides on Strategy'', 98–99.</ref> Sipas Platias dhe Koliopoulos, Athina, si qyteti më i fortë, s’kishte pse ta mundte Spartën në beteja ushtarake dhe "vendosi të pengonte planin spartan për fitore".<ref name="Platias86,98" /> Dy parime bazë të "Strategjisë së Madhe të Perikliut" ishin mospranimi i pajtimit (duke i nxitur athinasit të mos hedhin poshtë Dekretin e Megarës) dhe shmangia e mbizgjatjes së konfliktit.{{Cref|ια}} Sipas Kagan, këmbëngulja e fortë e Perikliut që të mos ketë ekspedita diversioni mund të jetë prej kujtimeve të hidhura në Egjipt, të cilën ai e mbështeti.<ref name="Out83">D. Kagan, ''The Outbreak of the Peloponnesian War'', 83</ref> Strategjia e tij thuhet të ketë qenë "aspak popullore", por Perikliu arriti të bindë publikun athinas ta ndjekë atë.<ref name="Platias119-120">A.G. Platias-C. Koliopoulos, ''Thucydides on Strategy'', 119–120.</ref> Është për këtë arsye që [[Hans Delbrück]] e quajti një nga shtetarët dhe ushtarakët më të mëdhenj në histori.<ref name="Delbruck">H. Delbrück, ''History of the Art of War'', I, 137</ref> Megjithëse bashkatdhetarët e tij kryen disa sulme agresive pas vdekjes së tij,<ref name="Ehr278">V.L. Ehrenberg, ''From Solon to Socrates'', 278</ref> Platias dhe Koliopoulos argumentojnë se athinasit i ndenjën besnikë strategjisë së Perikliut për tu ruajtur e jo për të zgjeruar perandorinë e tyre dhe nuk hoqën dorë prej saj deri në Ekspeditën e Siçilisë.<ref name="Platias119-120" /> Ben X. de Wet jep përfundimin e tij se strategjia e Perikliut do kishte sukses nëse ai do jetonte më gjatë.<ref name="Wet103">B. X. de Wet, ''This So-Called Defensive Policy of Pericles'', 103–19.</ref> Kritikët e strategjisë së Perikliut, megjithatë, kanë qenë po aq të shumtë sa mbështetësit e tij. Një kritikë e zakonshme është se Perikliu gjithmonë ka qenë më i mirë si politikan e orator sesa si strateg.<ref name="Pap">K. Paparrigopoulos, Aa, 241–42.</ref> [[Donald Kagan]] e quajti strategjinë e Perikliut "një formë mendimi i dëshiruar por që dështoi", Barry S. Strauss dhe Josiah Ober kanë thënë se "si strateg ai ishte një dështim dhe meriton të fajësohet për humbjen e rëndë të Athinës", dhe [[Victor Davis Hanson]] beson se Perikliu nuk përpunoi një strategji të qartë për një veprim efektiv sulmues i cili do të bënte që Teba dhe Sparta të ndalnin luftën.<ref>V.D. Hanson, ''Peloponnesian War'', 58</ref><ref name="Athenian54">D. Kagan, ''Athenian Strategy in the Peloponnesian War'', 54</ref><ref name="Strauss-Ober47">S. Strauss-J. Ober, ''The Anatomy of Error'', 47</ref> Kagan kritikon strategjinë e Perikliut në katër pika: e para, që duke refuzuar lëshime të vogla, e çoi drejt luftës; e dyta, se nuk u parashikua nga armiku, prandaj i mungonte besueshmëria; e treta, ishte e pafuqishme të shfrytëzonte mundësitë që mund të jepeshin; dhe e katërta, se varej në dorë të Perikliut për ta zbatuar atë dhe kështu ishte e destinuar të braktisej pas vdekjes së tij.<ref name="Archidamian">D. Kagan, ''The Archidamian War'', 28, 41.</ref> Kagan vlerëson se harxhimet ushtarake të Perikliut në këtë strategji gjatë Luftës së Peloponezit ishin 2000 [[talente|tallanta]] në vit dhe bazuar në këto shifra ai do të kishte para për të vazhduar luftën vetëm për tre vjet. Ai përfundon se duke patur parasysh se Perikliu i dinte këto kufizimet, ai ka mundësi të ketë planifikuar për një luftë shumë më të shkurtër.<ref name="H74-75">V.D. Hanson, ''Peloponnesian War'', 74-75</ref><ref name="KPel61-62">D. Kagan, ''The Peloponnesian War'', 61–62.</ref> Të tjerë, si Donald W. Knight, përfundon se strategjia ishte tepër mbrojtëse për të funksionuar.<ref name="Knight150-160">D. Knight, ''Thucydides and the War Strategy of Pericles'', 150–60.</ref> Nga ana tjetër, Platias dhe Koliopoulos i refuzojnë këto kritika dhe thonë se "athinasit e humbën luftën vetëm kur ata dramatikisht ndërruan strategjinë e madhe të Perikliut që qartësisht dhe domosdoshmërisht ndalonte pushtimet e reja".<ref name="Platias138">A.G. Platias-C. Koliopoulos, ''Thucydides on Strategy'', 138</ref> Hanson thekson se strategjia e Perikliut nuk ishte inovuese, por mund të çonte në një ngecje të situatës, e cila do të favorizonte Athinën.<ref name="H74-75" /> Është një përfundim popullor se ata që e pasuan atë u mungonin aftësitë dhe karakteri i tij.<ref name="Samons131-132">L.J. Samons, ''What's Wrong with Democracy?'', 131–32.</ref> === Aftësitë oratorike === [[Skeda:Illus0362.jpg|parapamje|Pikturë e Hector Leroux (1682–1740), që portretizon Perikliun dhe Aspasian, duke admiruar statujën gjigante të Athinës në studion e Fidiasit]] Komentatorët modernë të [[Thukididi]]t, bashkë me shkrimtarë dhe historianë të tjerë, kanë pikëpamje të ndryshme sesa nga fjalimet e Perikliut, të shkruara nga ky historian, në të vërtetë përfaqësojnë fjalët e vetë Perikliut dhe sa prej tyre janë thjesht krijim letrar apo parafrazim i Thukididit.{{Cref|ιβ}} Meqë Perikliu asnjëherë nuk shkruajti apo shpërndau ndonjë nga fjalimet e tij,{{Cref|ιγ}} asnjë historian nuk është i aftë t’i përgjigjet kësaj çështjeje me saktësi; Thukididi rikrijoi tre prej tyre nga kujtesa e tij, kështu që nuk mund të thuhet se ai nuk shtoi ndonjë nga nocionet apo mendimet e tij.{{Cref|ιδ}} Ndonëse Perikliu ishte burimi kryesor i frymëzimit, disa historianë kanë vënë re stilin letrar idealist e pasionant në fjalimet e Thukididit të atribuara Perikliut, në kundërshtim të pastër me stilin e ftohtë dhe analitik të vetë Thukididit.{{Cref|ιε}} Kjo, megjithatë, mund të jetë rezultat i bashkimit të zhanrit të retorikës në zhanrin e historiografisë. Do të thotë, Thukididi thjesht mund të ketë përdorur dy stile të ndryshme për dy qëllime të ndryshme. Kagan thotë se Perikliu përvetësoi "një formë të zhvilluar të fjalimit, të pastër nga hilet vulgare e horrtare të demagogëve" dhe, sipas [[Diodorus Sikulus]], ai "linte pas të gjithë qytetarët e tij në oratori".<ref name="War">{{Cite document|first=Donald|last=Kagan|title=The Peloponnesian War|publisher=Viking|language=en|date=prill 2003|isbn=9780641654695|url=http://books.google.com/books?q=editions:ISBN0670032115|postscript=<!--None-->}}</ref><ref>Diodorus, XII, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0084;query=chapter%3D%23207;layout=;loc=12.40.1 39]</ref> Sipas [[Plutarku]]t, ai shmangu përdorimin e dredhive në fjalimet e tij, ndryshe nga [[Demosteni]] pasionant dhe gjithmonë fliste qetësisht.<ref name="Plutarch5">Plutarch, ''Pericles'', [[s:Lives/Pericles#5|V]]</ref> Biografi veçon, megjithatë se poeti [[Joni i Kiosit|Jon]] thoshte se stili i të folurit të Perikliut ishte "mendjemadh dhe mënyra e adresimit disi arrogante dhe brenda kësaj mendjemadhësie e arrogance kishte një ndjenjë jo të vogël përbuzjeje e mospërfilljeje".<ref name="Plutarch5" /> [[Gorgias]], në dialogun e Platonit, përdor Perikliun si shembull të oratorisë së fuqishme.<ref name="Gorgias455d">Plato, ''Gorgias'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0178;query=section%3D%23490;layout=;loc=Gorg.%20455e 455d]</ref> Në [[Meneksenus]], megjithatë, Sokrati hedh fjalë të këqija për famën retorike të Perikliut, duke thënë ironikisht se meqë Perikliu është edukuar nga Aspasia, stërvitëse e shumë oratorëve, ai do të ishte superior ndaj atyre që stërviteshin nga [[Antifoni]].<ref name="Menexenus">Plato, ''Menexenus'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0180;layout=;query=section%3D%23255;loc=Menex.%20235e 236a]</ref> Ai gjithashtu ia atribuon autorësinë e Elegjive Aspasias e i sulmon bashkëatdhetarët e tij për nderimin që i bëjnë Perikliut.<ref name="Monoson">S. Monoson, ''Plato's Democratic Entanglements'', 182–186</ref> [[Sir Richard C. Jebb]] përfundon se "saç i veçantë si shtetar athinas, Perikliu ka qenë në dy pika i veçantë si orator athinas; e para, sepse mbante një pozicion kaq të lartë pushteti që askush para tij nu ke kishte arritur; e dyt, sepse mendimet dhe forca e tij morale i dhanë famë për elokuencën e tij, gjë që askush tjetër nuk e mori nga athinasit".<ref name="Jebb">Sir Richard C. Jebb, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0077%3Ahead%3D%2336/ The Attic Orators]</ref> Shkrimtarët e lashtë grekë e quajnë Perikliun "Olimpik" dhe lavdërojnë talentet e tij; duke i folur "Greqisë gjëmuese e vetëtuese" dhe duke mbajtur armët e Zeusit teksa ligjëron.<ref name="ArDi">Aristophanes, ''Acharnians'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0240;query=card%3D%2326;layout=;loc=541/ 528–531] and Diodorus, XII, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0083;query=chapter%3D%23208;layout=;loc=12.41.1/ 40]</ref> Sipas [[Kuintiliani]]t, Perikliu gjithmonë pregatitej fort për fjalimet e tij dhe përpara se të shkonte në tribunë, gjithmonë u lutej Zotave, që të mos nxirrte fjalë jo të duhura.<ref name="Qui">Quintilian, ''Institutiones'', [http://www.thelatinlibrary.com/quintilian/quintilian.institutio12.shtml XII, 9]</ref> == Trashëgimia == Trashëgimia më e qashtër e Perikliut mund të vërehet në punët letrare dhe artistike të Epokës së Artë, shumica e të cilave mbijetojnë edhe sot. Akropoli, ndonëse në gërmadha, akoma qëndron dhe është simbol i Athinës moderne. Paparrigopoulos shkruan se këto kryevepra janë "të mjaftueshme për ta bërë të pavdekshëm emrin e Greqisë".<ref name="Pap" /> Në politikë, Victor L. Ehrenberg argumenton se elementi bazë i trashëgimisë së Perikliut është imperializmi athinas, i cili i mohon lirinë dhe demokracinë e vërtetë të gjithë njerëzve përveç atyre të shtetit sundues.<ref name="Ehren332">V. L. Ehrenberg, ''From Solon to Socrates'', 332</ref> Promovimi i këtij imperializmi arrogant cilësohet si shkaktar i shkatërrimit të Athinës.<ref name="Starr">C.G. Starr, ''A History of the Ancient Ëorld'', 306</ref> Perikliu dhe politika e tij "zgjeruese" kanë qenë në qendër të argumenteve për të nxitur demokracinë në vendet e shtypura.<ref>V.D. Hanson, ''Peloponnesian War'', 584</ref><ref>L. Miller, [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E0D6123EF932A15750C0A9629C8B63 My Favorite War]</ref> Analistë të tjerë mbrojnë humanizmin athinas gjatë Epokës së Artë.<ref name="Power">E.J. Power, ''A Legacy of Learning'', 52</ref> Liria e fjalës vlerësohet si trashëgimia që vazhdon deri në ditët e sotme.<ref name="Katula18">R.A. Katula, ''A Synoptic History of Classical Rhetoric'', 18</ref> Perikliu lavdërohet si "tipi ideal i shtetasit perfekt në Greqinë e lashtë". Gjithashtu Elegjia e tij konsiderohet si sinonim i luftës për demokraci dhe krenari qytetare.<ref name="Pap" /><ref name="Mattson32">K. Mattson, ''Creating a Democratic Public'', 32</ref> == Shih gjithashtu == * [[Greqia e lashtë]] == Shënime == {{refbegin}} {{Cnote|α|Data e lindjes së Perikliut është e paqartë; ai nuk mund të ketë lindur më vonë se 492-1 p.e.r dhe të ketë qenë në moshë për të prezantuar [[Persët]] në 472 p.e.r. Ai nuk thuhet që ka marrë pjesë në [[Luftërat Persiane]] të 480–79 p.e.r; disa historianë argumentojnë se s’ka të ngjarë që ai të ketë lindur përpara 498 p.e.r, por ky argument ''ex silentio'' është hedhur poshtë.<ref name="For" /><ref name="Davies457">J.K. Davies, ''Athenian propertied families, 600–300 BC'', 457.</ref>}} {{Cnote|β|Plutarku thotë ''mbesë'' e Klistenit (gjysh),<ref name="Pl3"/> por kjo ka pak të ngjarë kronologjikisht dhe ekziston konsensusi se Klisteni ka qenë ''xhaxha''.<ref name="Br"/>}} {{Cnote|γ|Thukididi ka shënuar disa fjalime që ia vesh Perikliut; megjithatë, ai pranon: "ka qenë e vështirë për mua t’i mbaj mend dhe t’i riprodhoj me përpikmëri si ato që dëgjova unë vetë, si ato që m’i thanë të tjerët nga burime të ndryshme. Unë, duke iu përmbajtur, sa ish e mundur më shumë, idesë dhe kuptimit kryesortë atyre që u thanë me të vërtetë, shkrova ligjëratat ashtu si më ishin dukur se do të flisnin oratorët në mënyrë që u përshtatej çështjeve të ndryshme."<ref name="ThI22">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 1#1:22|1.22]]</ref>}} {{Cnote|δ|Sipas Aristotelit, Aristodikusi i Tanagrës vrau Efialtin.<ref name="ArCon25">Aristotle, ''Constitution of Athens'', {{Athpol|25}}</ref> Plutarku citon njëfarë Idomeneus duke thënë se Perikliu vrau Efialtin, por nuk e beson atë—e sheh si të pamundur për karakterin e Perikliut.<ref name="P10" />}} {{Cnote|ε|Sipas Plutarkut, mendohet se Perikliu veproi kundër samianëve për të kënaqur Aspasian e Miletit.<ref name="Pl24" />}} {{Cnote|στ|Plutarku i përshkruan këto thënie pa i përkrahur ato.<ref name="P31" /> Thukididi insiston, megjithatë, se politikani athinas ngelej prapë i fuqishëm.<ref name="ThI139">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 1#1:139|1.139]]</ref> Gomme dhe Vlachos mbështesin mendimin e Thukididit.<ref name="Go1">A. W. Gomme, ''An Historical Commentary on Thucydides'', I, 452</ref><ref name="Vl141">A. Vlachos, ''Comments on Thucydides'', 141</ref>}} {{Cnote|ζ|Vlachos ruan mendimin se rrëfimi i Thukididit jep përshtypjen se aleanca e Athinës ishte bërë një perandori shtypëse dhe autoritare, kurse historiani nuk bën asnjë koment për sundimin po aq të ashpër të Spartës. Vlachos thotë, megjithatë, se humbja e Athinës mund të sillte një perandori spartane shumë më të pamëshirshme, diçka që ndodhi me të vërtetë. Kështu që, pohimi i nënkuptuar i historianit, që publiku grek përkrahu premtimet dhe qëllimet e Spartës për çlirimin e Greqisë është qartësisht tendencioz.<ref name="Vl60">A. Vlachos, ''Thucydides' bias'', 60 etc</ref> [[Geoffrey Ernest Maurice de Ste Croix]], për pjesën e tij,thotë se perandoria e Athinës ishte e mirëpritur dhe e vlefshme për stabilitetin e demokracisë në të tërë Greqinë.<ref name="Ste Croix">Ste Croix, ''The Character of the Athenian Empire'', 1–41.</ref> Sipas Fornara dhe Samons, "çdo mendim se popullariteti apo i kundërti i tij mund të tregohen nga disa konsiderata të ngushta ideologjike është sipërfaqësor".<ref name="For77">Fornara-Samons, ''Athens from Cleisthenes to Pericles'', [http://content.cdlib.org/view?docId=ft2p30058m&chunk.id=d0e5453/ 77]</ref>}} {{Cnote|η|Duke marrë parasysh simptomat e tij, shumica e kërkuesve dhe shkencëtarëve besojnë tanimë se ishte [[tifoja]] ose [[ethe tifoje]] dhe jo [[kolera]], [[murtaja]] apo [[shytat]].<ref name="Go2">A.W. Gomme, ''An Historical Commentary on Thucydides'', II, 145–62.</ref><ref name="Vl177">A. Vlachos, ''Remarks on Thucydides'', 177</ref>}} {{Cnote|θ|Perikliu mbajti postin e gjeneralit nga 444 p.e.r deri më 430 p.e.r pa ndërprerje.<ref name="For2" />}} {{Cnote|ι|Vlachos kritikon historianin për lënien jashtë të këtij fakti dhe mendon se admirimi i Thukididit për shtetarin athinas e bën atë të mos marrë parasysh as akuzat e bazuara në fakte, as thashethemet e kota, domethënë akuzën që Perikliu kishte korruptuar turmën e brishtë, që të lartësonte e mbronte vetveten.<ref name="Vl62">A. Vlachos, ''Thucydides' bias'', 62</ref>}} {{Cnote|ια|Sipas Platias dhe Koliopoulos, "politika mikse" e Perikliut udhëhiqej nga pesë parime: a) Balanco fuqinë e armikut, b) Shfrytëzo avantazhet kompetitive dhe shfuqizo ato të armikut, c) Freno armiku duke mos e lënë atë të shfrytëzojë pikat e tij të forta dhe duke përdorur me aftësi taktikën e tërheqjes, d) Shkatërro bazën e fuqisë ndërkombëtare të armikut, e) Jepi formë mjedisit të brendshëm të kundërshtarit tënd në përrfitimin tënd.<ref name="Platias104">A.G. Platias-C. Koliopoulos, ''Thucydides on Strategy'', 104 etc.</ref>}} {{Cnote|ιβ|Sipas Vlachos, Thukididi duhet të ketë qenë rreth 30 vjeç kur Perikliu dha Elegjinë dhe ndoshta ishte pjesë e audiencës.<ref name="Vlachos">A. Vlachos, ''Remarks on Thucydides'', 170</ref>}} {{Cnote|ιγ|Vlachos thotë se ai nuk e di kush e shkruajti fjalimin, por "këto fjalë duhet të jenë thënë në fund të 431 p.e.r".<ref name="Vlachos" /> Sipas Sir Richard C. Jebb, fjalimet e Perikliut të shkruara nga Thukididi japin idetë e përgjithshme të Perikliut me besnikëri thelbësore; është e mundur, më tej, se ato mund të përmbajnë thënie të shënuara të tij "por është e qartë se ato nuk mund të merren si prezantim i formës së oratorisë së shtetarit".<ref name="Jebb" /> John F. Dobson beson se "ndonëse gjuha është e asaj të një historiani, disa prej atyre mendimeve mund të jenë të një shtetari".<ref name="Dobson">J.F. Dobson, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0075&query=head%3D%235/ The Greek Orators]</ref> C.M.J. Sicking argumenton se "ne po dëgjojmë zërin e vërtetë të Perikliut", kurse Ioannis T. Kakridis thotë se Elegjia është një krijim ekskluziv i Thukididit, ngaqë "audienca e vërtetë nuk përmban athinasit e fillimit të luftës, por të brezit të 400 p.e.r, i cili vuan nga pasojat e humbjes".<ref name="Sicking133">C.M.J. Sicking, ''Distant Companions'', 133</ref><ref name="Kakridis6">I. Kakridis, ''Interpretative comments on the Funeral Oration'', 6</ref> Gomme kundërshton Kakridis, duke këmbëngulur në besimin e tij në besueshmërinë e Thukididit.<ref name="Go2" />}} {{Cnote|ιδ|Të paktën këtë thotë Plutarku.<ref name="Pl8">Plutarch, Pericles, [[s:Lives/Pericles#6|VIII]]</ref> Megjithatë, sipas encikopedisë së shekullit të 10-të [[Suda]], Perikliu përbën oratorin e parë që i shkroi fjalimet e tij sistematikisht.<ref name="SudaPer">Suda, article [http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?search_method=QUERY&login=guest&enlogin=guest&page_num=1&user_list=LIST&searchstr=Pericles&field=hw_eng&num_per_page=25&db=REAL Pericles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013160026/http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?search_method=QUERY&login=guest&enlogin=guest&page_num=1&user_list=LIST&searchstr=Pericles&field=hw_eng&num_per_page=25&db=REAL |date=13 tetor 2017 }}</ref> [[Ciceroni]] flet për shkrimet e Perikliut, por shënimet e tij nuk janë të besueshme.<ref name="Cic93">Cicero, ''De Oratote'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0120;query=section%3D%23358;layout=;loc=2.94 II, 93]</ref> Me shumë mundësi, shkrimtarë të tjerë përdorën emrin e tij.<ref name="Inst1">Quintilian, ''Institutiones'', III, [http://www.thelatinlibrary.com/quintilian/quintilian.institutio3.shtml 1]</ref>}} {{Cnote|ιε|Ioannis Kalitsounakis thotë se "asnjë lexues nuk mund të mos vërë re përsosmërinë e ritmit në Elegji dhe lidhjes midis ndjenjave të vrullshme dhe stilit të mrekullueshëm, aftësi të të folurit që Thukididi nuk ia jep askujt tjetër përveç Perikliut".<ref name="Helios" /> Sipas Harvey Ynis, Thukididi krijoi trashëgiminë e paqartë retorike të Perikliut që ka dominuar që atëherë.<ref name="Yunis63">H. Yunis, ''Taming Democracy'', 63</ref>}} {{refend}} {{-}} == Referime == <small>{{Referime|kolona=3}}</small> == Referime == === Burime parësore (greke dhe romake) === {{refbegin}} * [[Aristofani]], ''[[Akarnanët]]''. Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0240;query=card%3D%2326;layout=;loc=541/ Perseus program]. * {{Cite wikisource|Constitution of the Athenians|Aristotle|language=en}} Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0045 Perseus program]. * Aristoteli, ''[[Politics (Aristotle)|Politika (Politics)]]''. Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0057/ Perseus program]. * Ciceroni, ''[[De Oratore]]''. Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0120 Perseus program]. * Diodorus Siculus, ''Library'', 12th Book. Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0084:book=12:chapter=40:section=1/ Perseus program]. * Herodoti, ''[[Histories (Herodotus)|The Histories]]'', VI. Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0125&query=book%3D%236 Perseus program]. * Platoni, ''[[First Alcibiades|Alcibiades I]]''. Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0176%3Atext%3DAlc.%201 Perseus program], nga {{cite book|last=Plato|translator=W.R.M. Lamb|title=Plato in Twelve Volumes, Vol. 8|publisher=Harvard University Press|year=1955|location=Cambridge, MA|isbn=0-674-99184-2|language=en}} * Platoni, ''[[Gorgias (dialogue)|Gorgias]]''. Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0177:text=Gorg.:section=447a Perseus program], nga {{cite book|last=Plato|editor=John Burnet|title=Platonis Opera|url=https://archive.org/details/platonisopera0003joan|publisher=Oxford University Press|year=1903|language=en}} * Platoni, ''Menexenus''. Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0180%3Atext%3DMenex. Perseus program], nga {{cite book|last=Plato|translator=W.R.M. Lamb|title=Plato in Twelve Volumes, Vol. 9|publisher=Harvard University Press|year=1925|location=Cambridge, MA|isbn=0-674-99185-0|language=en}} * Platoni, ''[[Phaedrus (dialogue)|Phaedrus]]'', Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0173:text=Phaedrus:section=227a Perseus program], nga {{cite book|last=Plato|editor=John Burnet|title=Platonis Opera|url=https://archive.org/details/platonisopera0003joan|publisher=Oxford University Press|year=1903|language=en}} * Plutarku, ''Cimon''. Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0182%3Atext%3DCim. Perseus program]. * [[Skeda:wikisource-logo.svg|15px]] Plutarku, [[s:Lives/Pericles|Pericles]]. Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0181:text=Per.:chapter=39:section=1 Perseus program]. * Kuintiliani, ''Institutiones''. Shih tekstin origjinal në [http://www.thelatinlibrary.com/quintilian.html The Latin Library]. * {{Cite wikisource|History of the Peloponnesian War|[[Thukididi]]|language=en}}, I-III. Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0199 Perseus program]. * [[Ksenofoni]] (?), ''[[Constitution of the Athenians|Constitution of Athens]]''. Shih tekstin origjinal në [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0157:chapter=1:section=1/ Perseus program]. {{refend}} === Burime dytësore === {{refbegin}} * {{cite book|last=Aird|first=Hamish|title=Pericles: The Rise and Fall of Athenian Democracy|url=https://archive.org/details/periclesrisef00aird|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2004|isbn=0-8239-3828-X|language=en}} * {{cite journal|last=Badian|first=E.|title=The Peace of Callias|journal="Journal of Hellenic Studies"|volume=107|pages=1–39|year=1987|publisher=The Society for the Promotion of Hellenic Studies|doi=10.2307/630067|url=http://jstor.org/stable/630067|language=en}} * Beloch, K.J. (1884). ''Die Attische Politik seit Perikles ''. Leipzig (in German). * Beloch, K.J. (1893). ''Griechische Geschichte''. Volume II (in German). * {{cite book|last=Blois de|first=Lukas|title=An Introduction to the Ancient World|publisher=Routledge (UK)|year=1997|isbn=0-415-12774-2|language=en}} * {{cite book|last=Buckley|first=Terry|title=Aspects of Greek History 750-323 BC|url=https://archive.org/details/aspectsofgreekhi0000buck|publisher=Routledge (UK)|year=1996|isbn=0-415-09957-9|language=en}} * {{cite book|last=Butler|first=Howard|title=The Story of Athens|publisher=Kessinger Publishing|year=2005|isbn=1-4179-7092-8|language=en}} * {{cite book|first=George|last=Cawkwell|title=Thucydides and the Peloponnesian War|publisher=Routledge (UK)|year=1997|isbn=0-415-16552-0|language=en}} * {{cite book|first=Reich J.J.|last=Cunningham L.S.|title=Culture And Values|publisher=Thomson Wadsworth|year=2005|isbn=0-534-58228-1|language=en}} * {{cite book|first=John Kenyon|last=Davis|title=Athenian propertied families, 600-300 B.C.|url=https://archive.org/details/athenianproperti0000davi|publisher=Clarendon Press|year=1971|isbn=0-19-814273-0|language=en}} * Delbrück, Hans (1920): ''History of the Art of War'', University of Nebraska Press; Reprint edition, 1990. Translated by Walter, J. Renfroe. Volume 1. * {{cite book|last=Dobson|first=J.F.|title=The Greek Orators|url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0075&query=head%3D%235/|accessdate=2007-01-12|publisher=Methuen|location=Londër|chapter=Pericles as an orator|year=1919|language=en}} * Encyclopaedic Dictionary ''The Helios''. ''Volume VIII''. article: ''The Funeral Speech over the Fallen''. ''Volume XV''. article: ''Pericles'' (në Greqisht). * {{cite book|first=Victor L.|last=Ehrenberg|title=From Solon to Socrates|url=https://archive.org/details/fromsolontosocra0000ehre_k6p6|publisher=Routledge (UK)|year=1990|isbn=0-415-04024-8|language=en}} * {{cite book|first=John V.A.|last=Fine|title=The Ancient Greeks: A critical history|url=https://archive.org/details/ancientgreeks00john|publisher=Harvard University Press|year=1983|isbn=0-674-03314-0|language=en}} * {{cite book|first=Loren J. Samons II|last=Fornara Charles W.|title=Athens from Cleisthenes to Pericles|publisher=Berkeley: University of California Press|year=1991|language=en}} * {{cite book|first=A. W.|last=Gomme|author-link=Arnold Wycombe Gomme|title=An Historical Commentary on Thucydides (I-V)|publisher=Oxford University Press (1945–1981)|isbn=0-19-814198-X|language=en}} * {{cite book|first=Victor Davis|last=Hanson|author-link=Victor Davis Hanson|title=How the Athenians and Spartans fought the Peloponnesian War (translated in Greek by Angelos Philippatos)|publisher=Livanis Editions|year=2007|location=Athinë|isbn=9-789-601414-95-9|language=en}} * {{cite book|first=Madeleine M.|last=Henri|title=Prisoner of History. Aspasia of Miletus and her Biographical Tradition|url=https://archive.org/details/prisonerofhistor0000henr|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=0-19-508712-7|language=en}} * {{cite book|first=Simon|last=Hornblower|title=The Greek World 479-323 BC|publisher=Routledge (UK)|year=2002|isbn=0-415-15344-1|language=en}} * {{cite book|first=Jeffrey M.|last=Hurwit|title=The Acropolis in the Age of Pericles|url=https://archive.org/details/acropolisinageof0000hurw|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=0-521-82040-5|language=en}} * {{cite book|first=Roger|last=Just|title=Women in Athenian Law and Life|publisher=Routledge (UK)|year=1991|isbn=0-415-05841-4|language=en}} * {{cite book|last=Kagan|first=Donald|title=The Making of Strategy: Rules, States and Wars by Williamson Murray, Alvin Bernstein, MacGregor Knox|year=1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-56627-4|chapter=Athenian Strategy in the Peloponnesian War|language=en}} * {{cite book|last=Kagan|first=Donald|title=The Archidamian War|year=1974|publisher=Ithaca: Cornell University Press|isbn=0-8014-0889-X|language=en}} * {{cite book|last=Kagan|first=Donald|title=The Outbreak of the Peloponnesian War|year=1989|publisher=Ithaca: Cornell University Press|isbn=0-8014-9556-3|language=en}} * {{cite book|last=Kagan|first=Donald|title=The Peloponnesian War|url=https://archive.org/details/peloponnesianwar00dona|year=2003|publisher=Viking Penguin (Penguin Group)|isbn=0-670-03211-5|chapter=War aims and resources (432–431)|language=en}} * Kakridis, Ioannis Th. (1993). ''Interpretative Comments on the Pericles' Funeral Oration''. Estia (in Greek). * {{cite book|last=Katula|first=Richard A.|title=A Synoptic History of Classical Rhetoric by James J. Murphy, Richard A. Katula, Forbes I. Hill, Donovan J. Ochs|year=2003|publisher=Lawrence Erlbaum Associates|isbn=1-880393-35-2|chapter=The Origins of Rhetoric|language=en}} * King, J.D. (2005). {{PDFlink|[http://www.vu.union.edu/~kingj/classics.pdf ''Athenian Democracy and Empire'']|135&nbsp;[[Kibibyte|KiB]]<!-- application/pdf, 139047 bytes -->}}. * {{cite journal|first=D.W.|last=Knight|year=1970|title=Thucydides and the War Strategy of Pericles|journal=Mnemosyne|volume=23|pages=150–160|doi=10.1163/156852570X00713|language=en}} * {{cite journal|doi=10.2307/292666|last=Libourel|first=Jan M.|title=The Athenian Disaster in Egypt|url=http://jstor.org/stable/292666|journal="American Journal of Philology"|volume=92|issue=4|pages=605–615|date=tetor 1971|publisher=The Johns Hopkins University Press|language=en}} * {{cite book|first=Nicole|last=Loraux|title=La Grèce au Féminin (in French)|publisher=Belles Lettres|year=2003|isbn=2-251-38048-5|chapter=Aspasie, l'étrangère, l'intellectuelle|language=en}} * {{cite book|last=Mattson|first=Kevin|title=Creating a Democratic Public|url=https://archive.org/details/creatingdemocrat0000matt|publisher=Penn State Press|language=en|year=1998|isbn=0-271-01723-6}} * {{cite book|title=The Athenians and their Empire|url=https://archive.org/details/athenianstheirem0000mcgr|last=McGregor|first=Malcolm F.|year=1987|publisher=The University of British Columbia Press|isbn=0-7748-0269-3|chapter=Government in Athens|language=en}} * {{cite book|last=Mendelson|first=Michael|title=Many Sides: A Protagorean Approach to the Theory, Practice, and Pedagogy of Argument|publisher=Springer|year=2002|isbn=1-4020-0402-8|language=en}} * {{cite news|first=Laura|last=Miller|author-link=Laura Miller|title=My Favorite War|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E0D6123EF932A15750C0A9629C8B63&sec=&spon=&pagewanted=2|work=The Last Word|publisher=[[The New York Times]]|date=21 mars 2004|accessdate=2008-06-07|language=en}} * {{cite book|last=Monoson|first=Sara|title=Plato's Democratic Entanglements|url=https://archive.org/details/platosdemocratic0000mono|publisher=Princeton University Press|year=2000|isbn=0-691-04366-3|language=en}} * {{cite journal|author=J. S. Morrison|author2=A. W. Gomme|date=1950|title=Pericles Monarchos|journal=Journal of Hellenic Studies|volume=70|pages=76–77|doi=10.2307/629294|jstor=629294|language=en}} * {{cite book|title=Hegemonic Rivalry: From Thucydides to the Nuclear Age|url=https://archive.org/details/hegemonicrivalry0000unse|last=Ober|first=Josiah|publisher=Westview Pr|year=1991|isbn=0-8133-7744-7|chapter=National Ideology and Strategic Defence of the Population, from Athens to Star Wars|language=en}} * {{cite book|last=Ober|first=Josiah|title=The Athenian Revolution|url=https://archive.org/details/isbn_9780691001906|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|year=1996|isbn=0-691-01095-1|language=en}} * Paparrigopoulos, Konstantinos (-Karolidis, Pavlos)(1925), ''History of the Hellenic Nation (Volume Ab)''. Eleftheroudakis (in Greek). * {{cite book|first=Koliopoulos Constantinos|last=Platias Athanasios G.|title=Thucydides on Strategy|publisher=Eurasia Publications|year=2006|isbn=960-8187-16-8|language=en}} * {{cite encyclopedia|title=Pericles|encyclopedia=Oxford Classical Dictionary edited by Simon Hornblower and Antony Spawforth|year=1996|language=en}} * {{cite encyclopedia|title=Pericles|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002|language=en}} * {{cite book|first=A.J.|last=Podlecki|title=Perikles and His Circle|url=https://archive.org/details/perikleshiscircl0000podl|publisher=Routledge (UK)|year=1997|isbn=0-415-06794-4|language=en}} * {{cite book|first=Edward J.|last=Power|title=A Legacy of Learning|url=https://archive.org/details/legacyoflearning0000powe_s0m2|publisher=SUNY Press|year=1991|isbn=0-7914-0610-5|language=en}} * {{cite book|first=P.J.|last=Rhodes|title=A History of the Classical Greek World|publisher=Blackwell Publishing|year=2005|isbn=0-631-22564-1|language=en}} * {{cite book|first=Sarah|last=Ruden|title=Lysistrata|publisher=Hackett Publishing|year=2003|isbn=0-87220-603-3|language=en}} * {{cite book|title=What's Wrong with Democracy?|url=https://archive.org/details/whatswrongwithde00samo|last=Samons|first=Loren J.|publisher=University of California Press|language=en|year=2004|isbn=0-520-23660-2|location=Los Angeles, California|chapter=The Peloponnesian War}} * {{cite book|title=A History of the Greek City States, 700-338 B. C.|url=https://archive.org/details/historyofgreekci00raph|language=en|last=Sealey|first=Raphael|publisher=University of California Press|year=1976|isbn=0-520-03177-6|chapter=The Peloponnesian War}} * {{cite book|first=G.|last=Shrimpton|title=Theopompus The Historian|url=https://archive.org/details/theopompushistor0000shri|publisher=McGill-Queen's Press - MQUP|year=1991|isbn=0-7735-0837-6|language=en}} * {{cite book|first=CMJ|last=Sicking|title=Distant Companions: Selected Papers|publisher=Brill Academic Publishers|year=1998|isbn=90-04-11054-2|language=en}} * {{cite book|title=A History of Greece|url=https://archive.org/details/ahistorygreecef03smitgoog|last=Smith|first=William|publisher=R. B. Collins|year=1855|chapter=Death and Character of Pericles|language=en}} * {{cite book|last=Starr|first=Chester G.|title=A History of the Ancient World|url=https://archive.org/details/historyofancient0000star|year=1991|publisher=Oxford University Press US|isbn=0-19-506628-6|language=en}} * {{cite book|first=GEM|last=Ste Croix de|title=The Character of the Athenian Empire|publisher=Historia III|date=1955–1956|language=en}} * {{cite book|title=The Anatomy of Error: Ancient Military Disasters and Their Lessons for Modern Strategists|url=https://archive.org/details/anatomyoferroran00stra|last=Ober Josiah|first=Strauss Barry S.|publisher=St Martins Pr|year=1990|isbn=0-312-05051-8|language=en}} * {{cite book|first=Christopher J.|last=Tuplin|title=Pontus and the Outside World|publisher=Brill Academic Publishers|year=2004|isbn=90-04-12154-4|language=en}} * Vlachos, Angelos (1992). ''Remarks on Thucydides' History of the Peloponnesian War (Α΄-Δ΄). Volume I''. Estia (in Greek). * Vlachos, Angelos (1974). ''Thucydides' bias''. Estia (in Greek). * {{cite journal|last=Wade-Grey|first=H.T.|title=The Question of Tribute in 449/8 B. C.|journal="Hesperia"|volume=14|issue=3|pages=212–229|date=korrik–shtator 1945|publisher=American School of Classical Studies at Athens|language=en}} * {{cite journal|first=B.X.|last=Wet de|title=This So-Called Defensive Policy of Pericles|journal=Acta classica|year=1969|volume=12|pages=103–119|language=en}} * {{cite book|first=Harvey|last=Yunis|title=Taming Democracy|url=https://archive.org/details/tamingdemocracym00yuni|publisher=Cornell University Press|year=1996|isbn=0-8014-8358-1|language=en}} {{refend}} == Lidhje të jashtme == {{sisterlinks|s=Author:Pericles}} {{col-begin}} {{col-2}} <div class="references-small"> ;Jetëshkrime * [http://encyclopedia.jrank.org/PAS_PER/PERICLES_49o_429_BC_.html/ Britannica 11th Edition] * [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0062;layout=;query=id%3D%2312743;loc=pericles Peck, Harry Thurston] ;Perikliu dhe demokracia athinase * [https://web.archive.org/web/20090424060542/http://www2.scc-fl.edu/crobbins/MikesPaper.htm McConville, Michael. A Critical Analysis of Athenian Democracy] </div> {{col-2}} <div class="references-small"> ;Vlerësime të tjera për Perikliun dhe epokën e tij * [http://www.bigissueground.com/history/ash-athenianempire.shtml Ash, Thomas. From The Delian League To The Athenian Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101026054540/http://bigissueground.com/history/ash-athenianempire.shtml |date=26 tetor 2010 }} * [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0077%3Ahead%3D%2336/ Jebb, R.C. The Attic Orators from Antiphon to Isaeos] * [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0009%3Ahead%3D%23142/ Martin, Thomas R. An Overview of Classical Greek History from Mycenae to Alexander (Pericles' citizenship law)] * [https://web.archive.org/web/20110414112851/http://www.nipissingu.ca/department/history/muhlberger/2055/l23anc.htm Muhlberger, Steve. Periclean Athens] </div> {{col-end}} {{Artikull i përkryer|dita=5|muaj=12|viti=2011}} [[Kategoria:Gjeneralë]] [[Kategoria:Lindje - Shekulli V p.e.s.]] [[Kategoria:Personazhe]] [[Kategoria:Politikanë]] [[Kategoria:Vdekje - Shekulli V p.e.s.]] sj9cu1on4dy1d2xsr5om8gbnu44e72a Rrezatimi elektromagnetik 0 92980 3002521 2944367 2026-06-28T01:39:38Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002521 wikitext text/x-wiki '''Rrezatimi elektromagnetik''' (shpesh i shkurtuar si '''rrezatimi EM ''') është një [[fenomen]] që merr formën e [[Vala|valëve]] [[Propagimi i valës|vetë-propaguese]] në [[boshllëk]] ose në një mjedis [[lëndor]]. Ai përbëhet nga komponentë të [[Fusha elektrike|fushës elektrike]] dhe [[Fusha magnetike|fushës magnetike]], të cilat [[oshilojnë]] në fazën pingul me njera-tjetrën si dhe pingul me drejtimin propagimit të energjisë së valës. Rrezatimi elektromagnetik është i klasifikuar në disa lloje sipas [[frkuenca|frekuencës]] së valës së tij, këto lloje janë (në mënyrë të rritjes së frekuencave dhe zvogëlimit të [[gjatësia e valës|gjatësisë së valës]]): [[Radiovalët]], [[mikrovalë]] , [[Valët infra të kuqe|rrezatimit infra të kuqe]], [[Spektri i dukshëm|drita e dukshme]], [[rrezatimi ultravjollcë]], [[Rrezet-X]] dhe [[rrezet gama]] . Një interval i vogël dhe ndopak e ndryshueshme e frekuencave [[ndjehet]] nga syri si dhe nga organizma të ndryshëm, kjo është ajo që quhet [[spektri i dukshëm]]. [[Fotoni]] është kuanti i bashkëveprimit elektromagnetik dhe "njësi" themelore e dritës dhe të gjitha formave të tjera të rrezatimit elektromagnetik si dhe është gjithashtu [[mbartësi i forcës]] për forcën elektromagnetike. Rrezatimi elektromagnetik mbart [[Energjia|energji]] dhe [[Vrulli|vrull]] (impuls) (që mund ti kalohen [[Lënda|lëndës]] me të cilën ai bashkëvepron. == Shikoni gjithashtu == <div style="-moz-column-count:3; -webkit-column-count:3; column-count:3;"> * [[Antena (radio)]] * [[Matjet e antenës]] * [[Bioelektromagnetizmi]] * [[Bolometeri]] * [[Kontrolli i rrezatimit elektromagnetik]] * [[Fusha elektromagnetike]] * [[Pulsi elektromagnetik]] * [[Shëndeti dhe rrezatimi elektromagnetik]] * [[Spektri elektromagnetik]] * [[Ekuacioni i valës elektromagnetike]] * [[Çiftimi i valëve evaneshente]] * [[Metoda e diferencave të fundme në fushën kohore]] * [[Boshllëku]] * [[Helikoni (fizikë)|Helikoni]] * [[Impedanca e boshllëkut]] * [[Drita]] * [[Ekuacionet e Maksuellit]] * [[Zgjidhjet sinusoidale planare të ekuacionit të valës elektromagnetike]] </div> == Referime == <div class="references-small"> <!--See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for an explanation of how to generate footnotes using the<ref(erences/)> tags--> <references/> </div> * {{cite book|last=Hecht|first=Eugene|title=Optics|url=https://archive.org/details/optics0000hech_t2d8|edition=4th|publisher=Pearson Education|year=2001|isbn=0-8053-8566-5}} * {{cite book|author1=Raymond A. Serway|author2=John W. Jewett|title=Physics for Scientists and Engineers|url=https://archive.org/details/physicssciengv2p00serw|edition=6th|publisher=Brooks Cole|year=2004|isbn=0-534-40842-7}} * {{cite book|last=Tipler|first=Paul|title=Physics for Scientists and Engineers: Electricity, Magnetism, Light, and Elementary Modern Physics|url=https://archive.org/details/physicsforscient0002tipl|edition=5th|publisher=W. H. Freeman|year=2004|isbn=0-7167-0810-8}} * {{cite book|author1=John Reitz|author2=Frederick Milford|author3=Robert Christy|title=Foundations of Electromagnetic Theory|edition=4th|publisher=Addison Wesley|year=1992|isbn=0-201-52624-7}} * {{cite book|last=Jackson|first=John David|author-link=J. D. Jackson|title=Classical Electrodynamics|url=https://archive.org/details/classicalelectro0000jack_e8g9|edition=3rd|publisher=John Wiley & Sons|year=1999|isbn=0-471-30932-X}} * {{cite book|author=[[Allen Taflove]] and Susan C. Hagness|title=Computational Electrodynamics: The Finite-Difference Time-Domain Method, 3rd ed|publisher=Artech House Publishers|year=2005|isbn=1-58053-832-0}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch11/ch11.html Electromagnetism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603233123/http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch11/ch11.html |date=3 qershor 2011 }} - a chapter from an online textbook * [https://web.archive.org/web/20171119042830/http://www.cvel.clemson.edu/emc/tutorials/Radiation/EM_Radiation.html Electromagnetic Radiation] - an introduction for electrical engineers * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m210.pdf '' Electromagnetic Waves from Maxwell's Equations ''] on [http://www.physnet.org Project PHYSNET]. * [http://www.hydrogenlab.de/elektronium/HTML/einleitung_hauptseite_uk.html Radiation of atoms? e-m wave, Polarisation, ...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100417023635/http://www.hydrogenlab.de/elektronium/HTML/einleitung_hauptseite_uk.html |date=17 prill 2010 }} * [https://web.archive.org/web/20120110201014/http://scripts.mit.edu/~raskar/lightfields/index.php?title=An_Introduction_to_The_Wigner_Distribution_in_Geometric_Optics An Introduction to The Wigner Distribution in Geometric Optics] [[Kategoria:Elektromagnetizëm]] [[Kategoria:Elektrodinamikë]] [[Kategoria:Fizikë]] fscr106w8tz5ld2tveritn3j1ml6f6r Konrad Kyeser 0 94416 3002569 2404455 2026-06-28T03:12:23Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002569 wikitext text/x-wiki [[File:WP Konrad Kyeser.jpg|thumb|280px|Konrad Kyeser]] [[File:Oldest Surviving Albanian Text.jpg|thumb|280px|Fleta nga Bellifortisi ku mendohet se është gjetur shkrimi më i vjetër në gjuhën shqipe]] '''Konrad Kyeser''' ([[26 gusht]] [[1366]], Eichstätt - mbas [[1405]]) ka qene një teknik lufte [[gjerman]] dhe [[shkrimtar]] për shkrime të specializuara te [[Evropë]]s për [[mesjetë]]n e vonë. == Jeta dhe vepra == Konrad Kyeser ishte një [[inxhinier]] ushtarak [[gjerman]], autor i veprës në dorëshkrim ''[[Bellifortis]]'' (1405), një libër mbi [[teknologji]]në ushtarake të njohur gjatë shekullit XV. Fillimisht i konceptuar për Mbretin Wenceslaus, Kyeser ia dedikoi veprën e tij Rupertit të [[Gjermani]]së. Kyeser, i lindur në Eichstätt, fillimisht u përgatit si mjek dhe jetonte në oborrin e [[Padova|Padovës]] para se të bashkohej me kryqëzatën kundër turqve e cila përfundoi me fatkeqësi në Betejën e Nikopolisit në vitin [[1396]]. Kyeser më vonë iku në mërgim në një fshat malor të [[Bohemia|Bohemisë]] gjatë sundimi të Sigismundit në vitet 1402-1403. <ref>Stadtmuseum Ingolstadt: [http://www.ingolstadt.de/stadtmuseum/documents/ast_2003_konrad_kyeser_mi.htm ''Konrad Kyeser – ein bayerischer Leonardo da Vinci'', Eine Ausstellung des Stadtarchivs Ingolstadt in Zusammenarbeit mit Herrn Helmut Mahr]</ref> Vepra [[Bellifortis]] për herë të parë u publikua në vitin [[1967]] në [[Düsseldorf]] të [[Gjermani]]së. Po në këtë vit, dy studiues, Dh. Todericiu dhe D. Polena nga Bukureshti, pohuan se gjetën një tekst të shkurtër në gjuhën shqipe të futur në tekstin '''Bellifortis'''. Aty në fletën 153 verso, teksti latin ndërpritet prej dy insertesh. Studiuesit në fjalë mundën ta dëshifrojnë tekstin në vija të përgjithshme dhe mbërritën në përfundimin se kishin të bënin me një dokument të gjuhës shqipe. <ref>Dhimitër S. Shuteriqi:Shkrimet shqipe në vitet 1332 - 1850, Rilindja, Prishtinë, 1978, fq. 33, {{OCLC|567808142}}</ref> <ref name="PTH">P. Thëngjilli:Historia e popullit shqiptar (395 - 1875), SHBLU, Tiranë, 1999, fq. 112. {{OCLC|44523116}} ISBN 99927 0 037 8.</ref> <ref>Robert Elsie:[https://books.google.com/books/about/The_Bellifortis_Text_and_Early_Albanian.html?id=NBi4nQEACAAJ The Bellifortis Text and Early Albanian], Harrassowitz, 1986</ref> == Shih edhe == * [[Bellifortis|Dorëshkrimi ''"Bellifortis"'']] == Galeria == <gallery> File:Konrad Kyeser, Bellifortis, Clm 30150, Tafel 01, Blatt 01v (Ausschnitt).jpg| File:Konrad Kyeser, Bellifortis, Clm 30150, Tafel 21, Blatt 91v.jpg| File:Konrad Kyeser, Bellifortis, Clm 30150, Tafel 14, Blatt 79r.jpg| File:Konrad Kyeser, Bellifortis, Clm 30150, Tafel 15, Blatt 82v (Ausschnitt).jpg| </gallery> == Burime == <references /> ==Lidhje== {{Commonscat|Bellifortis|Konrad Kyeser}} * [http://aeiou.iicm.tugraz.at/aeiou.history.id_ko.i11.i5 TU Graz, ''Konrad Kyeser. Bellifortis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200107181810/http://www.aeiou.at/aeiou.history.id_ko.i11.i5 |date=7 janar 2020 }} * [http://www.kriegsreisende.de/biographien/kyeser.htm Konrad Kyesers Kurzbiografie auf kriegsreisende.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523191735/http://www.kriegsreisende.de/biographien/kyeser.htm |date=23 maj 2012 }} {{DEFAULTSORT:Kyeser, Konrad}} [[Kategoria:Gjermanë]] [[Kategoria:Inxhinierë]] [[Kategoria:Lindje - Vitet 1360]] [[Kategoria:Shkrimtarë gjermanë]] [[Kategoria:Vdekje - Vitet 1400]] {{Personendaten |NAME=Kyeser, Konrad |ALTERNATIVNAMEN= |KURZBESCHREIBUNG=deutscher Kriegstechniker und Fachschriftsteller des spätmittelalterlichen Europas |GEBURTSDATUM=26. August 1366 |GEBURTSORT=[[Eichstätt]] |STERBEDATUM=nach 1405 |STERBEORT= }} 6960vtke0bcx474adviokksjg9gjlxy Historia e njerëzimit 0 96694 3002488 2974665 2026-06-28T00:37:59Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002488 wikitext text/x-wiki '''Historia e botës''' është historia e njerëzimit (''[[Homo sapiens]]''), nga kohët më të hershme në të sotmen, në të gjitha vendet e Tokës. Ajo nuk përfshin ''historinë natyrore'' jo-njerëzore dhe ''historinë gjeologjike'', përveçse kur bota natyrore ka ndikuar thellë në jetët njerëzore. Historia botërore përfshin studimin e burimeve të shkruara, nga kohët e lashta e më tej dhe njohuritë shtesë të përftuara nga burimet jetësorea, të nxjerra nga ''[[arkeologjia]]''. Historia faktuale e antikitetit<ref>Crawford, O. G. S. (1927). ''Antiquity''. [Gloucester, Eng.]: Antiquity Publications [etc.]. (cf., History education in the United States is primarily the study of the written past. Defining history in such a narrow way has important consequences ...)</ref> fillon me shpikjen, në vendndodhje të ndryshme e të palidhura në Tokë, të shkrimit, që mundësoi transmetimin e kujtimeve dhe dijeve të sakta për shumë kohë.<ref>According to [[David Diringer]] ("Writing", ''[[Encyclopedia Americana]]'', 1986 ed., vol. 29, p. 558), "Writing gives permanence to men's knowledge and enables them to communicate over great distances.... The [[complex society]] of a higher civilization would be impossible without the art of writing."</ref><ref name="WebsterWH">Webster, H. (1921). [http://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ ''World history'']. Boston: D.C. Heath. [http://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ&pg=PR5&pg=PA27 Page 27].</ref> Megjithatë, rrënjët e qytetërimit gjenden përpara shkrimit — në parahistorinë e njeriut. Parahistoria njerëzore fillon në Paleolit, ose Epokën e Hershme Gurit. Gjatë Neolitit (Epokës së Re të Gurit) Revolucioni Bujqësor ndërmjet viteve 8500 dhe 7000 para Krishtit në Gjysmëhënën Pjellore (Mesopotami), njerëzit filluan zbutjen sistematike të kafshëve e bimëves&nbsp;— bujqësinë.<ref name="Tudge">{{cite book|last=Tudge|first=Colin|author-link=Colin Tudge|title=[[Neanderthals, Bandits and Farmers|Neanderthals, Bandits and Farmers: How Agriculture Really Began]]|year=1998|publisher=Weidenfeld & Nicolson|location=London|isbn=0-297-84258-7}}</ref><ref>Bellwood, Peter. (2004). ''First Farmers: The Origins of Agricultural Societies'', Blackwell Publishers. ISBN 0-631-20566-7</ref><ref>Cohen, Mark Nathan (1977) ''The Food Crisis in Prehistory: Overpopulation and the Origins of Agriculture'', New Haven and London: Yale University Press. ISBN 0-300-02016-3.</ref> Bujqësia u shpërnda në rajonet fqinje dhe gjithashtu u zhvillua pavarur në rajone të tjera, derisa shumica e njerëzve jetonin si bujq në vendbanime të përhershme.<ref>Jo të gjitha shoqëritë e braktisën nomadizmin (endacakërinë), sidomos ato që gjendeshin në rajone të izoluara e ku llojshmëria e bimëve ishte e pakët. See [[Jared Diamond]], ''[[Guns, Germs and Steel]]''.</ref> Siguria relative dhe prodhimtaria në rritje që I dha punimi I tokës njeriut lejoi rritjen e këtyre komuniteteve. Ato u rritën me kalimin e kohës në njësi edhe më të mëdha bashkë me evoluimin e mënyrave më efektive të transportit. Ushqimi me tepricë solli edhe ndarjen e punës, shfaqjen e një klase të sipërme (që nuk punonte) dhe zhvillimin e qyteteve e kësisoj qytetërimit. Ndërlikimi në rritje I shoqërive njerëzore kërkonte sisteme të mbajtjes së të dhënave e llogaritjesh, që çuan në shkrimin e parë.<ref name="DSB-AO">{{cite journal|author=Schmandt-Besserat, Denise|author-link=Denise Schmandt-Besserat|title=Signs of Life|journal=Archaeology Odyssey|date=jan–shk 2002|url=https://webspace.utexas.edu/dsbay/Docs/SignsofLife.pdf|pages=6–7, 63|access-date=22 dhjetor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521204321/https://webspace.utexas.edu/dsbay/Docs/SignsofLife.pdf|archive-date=21 maj 2012|url-status=dead}}</ref> Qytetërimet e para u zhvilluan në buzë të lumenjve e liqeneve që mbështesnin jetën. Në vitin 3000 para Krishti këto qytetërime ishin ngritur në Mesopotami (toka ndërmjet dy lumenjve Eufrat dhe Tigër) në Lindjen e Mesme ,<ref name="McNeill-Sumer">{{cite book|last=McNeill|first=Willam H.|author-link=William McNeill|title=A World History|url=https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4|origyear=1967|edition=4th|year=1999|publisher=[[Oxford University Press]]|location=New York|isbn=0-19-511615-1|page=[https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4/page/15 15]|chapter=In The Beginning}}</ref> në buzë të Nilit në Egjipt<ref>{{cite book|author=[[John Baines|Baines, John]] and Jaromir Malek|title=The Cultural Atlas of Ancient Egypt|edition=revised|publisher=Facts on File|year=2000|isbn=0816040362}}</ref><ref>{{cite book|last=Bard|first=KA|title=Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt|publisher=Routledge|location=NY, NY|year=1999|isbn=0-415-18589-0}}</ref><ref name="grimal1992">{{cite book|first=Nicolas|last=Grimal|title=A History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/historyofancient0000grim_o8d3|publisher=Blackwell Books|year=1992|isbn=0631193960}}</ref> dhe në luginën e lumit Indus.<ref>{{cite book|last=[[F. Raymond Allchin|Allchin, Raymond]]|year=1995|title=The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States|url=https://archive.org/details/archaeologyofear0000allc|location=New York|publisher=[[Cambridge University Press]]}}</ref><ref>{{cite book|first=D. K.|last=Chakrabarti|year=2004|title=Indus Civilization Sites in India: New Discoveries|url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000unse|publisher=Marg Publications|location=Mumbai|isbn=81-85026-63-7}}</ref><ref>{{cite book|author-link=Ahmad Hasan Dani|editor1=Ahmad Hassan Dani|editor2=Mohen, J-P.|year=1996|title=History of Humanity, Volume III, From the Third Millennium to the Seventh Century BC|location=New York/Paris|publisher=Routledge/UNESCO|isbn=0415093066}}</ref> Qytetërime të ngjashme besohet të jenë shfaqur gjatë kësaj kohe edhe në lumenjtë e mëdhenj të Kinës, por provat arkeologjike për këtë janë më të pakta. Historia e Botës së Vjetër (veçanërisht Europës) ndahet në Antikitetin, gjer më 476 pas Krishtit; dhe Mesjetën,<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/|title=Internet Medieval Sourcebook Project|publisher=Fordham.edu|accessdate=2009-04-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.the-orb.net/|title=The Online Reference Book of Medieval Studies|publisher=The-orb.net|accessdate=2009-04-18}}</ref> nga shekulli I 5-të gjer më shekullin e 15-të, duke përfshirë edhe Rilindjen e hershme evropiane; Periudha e Hershme Moderne,<ref name="rice1970">{{cite book|last=Rice|first=Eugene, F., Jr.|title=The Foundations of Early Modern Europe: 1460-1559|url=https://archive.org/details/isbn_0393054209|year=1970|publisher=W.W. Norton & Co.|author-link=Eugene F. Rice, Jr.}}</ref> nga shekulli I 15-të gjer në fund të shekullit të 18-të, duke përfshirë edhe Epokën e Iluminizmit; dhe Periudha e Vonshme Moderne, nga Revolucioni Industrial gjer më sot, duke përfshirë edhe historinë e tanishme. Në Evropë, rënia e Perandorisë Perëndimore Romake (476 pas Krishtit) konsiderohet kryesisht si fundi I Antikitetit dhe si fillimi I Mesjetës, gjatë së cilës (rreth vitit 1300) Rilindja evropiane<ref>[[Jacob Burckhardt|Burckhardt, Jacob]] (1878), [http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html ''The Civilization of the Renaissance in Italy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218235239/http://boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html |date=18 shkurt 2009 }}, trans S.G.C Middlemore, republished in 1990 ISBN 0-14-044534-X</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html|title=''The Cambridge Modern History. Vol 1: The Renaissance (1902)|publisher=Uni-mannheim.de|accessdate=2009-04-18}}</ref> shfaqet. Në mesin e shekullit të 15-të shpikja e [[Johannes Gutenberg]], ajo e shtypshkronjës,<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-20|url=http://www.open2.net/historyandthearts/discover_science/gberg_synopsis.html|title=What Did Gutenberg Invent?|publisher=BBC|archive-date=13 nëntor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113160202/http://www.open2.net/historyandthearts/discover_science/gberg_synopsis.html|url-status=dead}}</ref> revolucionarizoi komunikimin, duke I dhënë fund Mesjetës dhe duke hyrë në kohët modern dhe Revolucionin Shkencor.<ref>Grant, Edward. The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional, and Intellectual Contexts. Cambridge: Cambridge Univ. Pr., 1996.</ref> Nga mesi I shekullit të 18-të, mbledhja e dijeve dhe rritja e teknologjisë arritën pikën kritike që startoi Revolucionin Industrial.<ref>More; Charles. ''Understanding the Industrial Revolution'' (2000) [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=102816164 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814041034/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=102816164 |date=14 gusht 2011 }}</ref> Në pjesë të tjera të botës, në Lindjen e lashtë të Afërme,<ref>William W. Hallo & William Kelly Simpson, ''The Ancient Near East: A History'', Holt Rinehart and Winston Publishers, 1997</ref><ref>[[Jack Sasson]], ''The Civilizations of the Ancient Near East'', New York, 1995</ref><ref>Marc Van de Mieroop, ''History of the Ancient Near East: Ca. 3000-323 B.C.'', Blackwell Publishers, 2003</ref> në Kinën e lashtë,<ref>{{cite web|url=http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld|title=Ancient Asian World|publisher=Automaticfreeweb.com|accessdate=2009-04-18|archive-date=15 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120515023548/http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld|url-status=dead}}</ref> Indinë e lashtë dhe kudo tjetër, historia u shpalos ndryshe, por në shekullin e 18-të, për shkak të tregtisë botërore në rritje dhe kolonizimit, historitë e shumë qytetërimeve njerëzore u takuan e u puqën. Në çerek-mijëvjeçarin e fundit, me rritjen e nivelit të dijes, teknologjisë, tregtisë, mundësisë së shkatërrimit prej luftës në ngritje, krijimit të mundësive dhe rreziqeve, tani, me këto, ballafaqohen shumë komunitete njerëzore që banojnë planetin.<ref>[http://stateoftheworld.reuters.com Reuters&nbsp;– The State of the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214194348/http://stateoftheworld.reuters.com/ |date=14 shkurt 2009 }} The story of the 21st century</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=00031010-F7DA-1304-B72683414B7F0000|title=Scientific American Magazine (September 2005 Issue) The Climax of Humanity|publisher=Sciam.com|date=2005-08-22|accessdate=2009-04-18}}</ref> == Parahistoria == {{Main|Parahistoria}} ''[[Homo sapiens]]'' u shfaq për herë të parë në Tokë ndërmjet 400, 000 dhe 250, 000 vjetëve më parë gjatë periudhës Paleolitike. Kjo ndodhi pas një periudhe të gjatë të evolucionit të njeriut. Paraardhës të njeriut, si ''[[Homo erectus]]'', I kishin përdorur veglat për shumë mijëvjeçarë, por me kalimin e kohës, veglat u përmirësuan e u bënë më të ndërlikuara. Në një pikë të caktuar, njerëzit filluan të përdorin zjarrin për nxehtësi dhe gatim. Njerëzit gjithashtu zhvilluan gjuhën gjatë Paleolitit, ashtu si edhe një grup ritesh si varrosja e çdo trupi dhe zbukurimi I tyre. Në këtë periudhë, të gjithë njerëzit jetonin si gjahtarë-mbledhës, të cilët ishin përgjithësisht endacakë. Njerëzit modern u shpërndanë me shpejtësi të madhe nga [[Afrika]] dhe zonat pa akull të Europës dhe Azisë. Zgjerimi i menjëhershëm I njerëzimit në Amerikën Veriore dhe Oqeani ndodhi gjatë kulmit të Epokës së Fundit të Akullit, kur zonat mesatare klimatike të sotme ishin të pabanueshme. Megjithatë, njerëzit kolonizuan pothuajse të tërë tokat pa akull të globit nga fundi I Epokës së Akullit, rreth 12, 000 vjet më parë. == Shënime == {{Reflist|2}} == Referime == * Williams, H. S. (1904). [[The historians' history of the world]]; a comprehensive narrative of the rise and development of nations as recorded by over two thousand of the great writers of all ages. New York: The Outlook Company; [etc.]. * Blainey, Geoffery (2000). ''[[A Short History Of The World]]''. Penguin Books, Victoria. ISBN 0-670-88036-1 * Gombrich, Ernst H. [[A Little History of the World]]. Yale. UK and USA, 2005. * [[H.G. Wells]] (1920), ''[[The Outline of History]]'' [http://books.google.com/books?id=-64EAAAAYAAJ Volume One], New York, MacMillan. * [[Howard Spodek|H. Spodek]] (2001), ''[[The World's History]]: combined volume'', Upper Saddle River, NJ, Prentice Hall. * G. Parker (1997), ''[[The Times Atlas of World History]]'', London, Times Books. * ''The [[Biosphere]]'' (A ''[[Scientific American]]'' Book), San Francisco, W.H. Freeman and Co., 1970, ISBN 0-7167-0945-7. This seminal book, originally a 1970 ''[[Scientific American]]'' magazine issue, covered virtually every major concern and concept that has since been debated regarding [[material]]s and [[energy resource]]s, [[population]] trends and [[environmental degradation]]. * ''Energy and Power'' (A ''[[Scientific American]]'' Book), San Francisco, W.H. Freeman and Co., 1971, ISBN 0-7167-0938-4. * {{cite book|author=[[Jared Diamond]]|title=[[Guns, Germs, and Steel|Guns, Germs, and Steel: the Fates of Human Societies]].|location=New York|publisher=W. W. Norton|year=1996|isbn=0-393-03891-2}} * {{cite book|author=[[Fernand Braudel]]|title=The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II|location=Berkeley, Calif.|publisher=University of California Press|year=1996|isbn=0-520-20308-9}} * {{cite book|author=[[Fernand Braudel]]|title=Capitalism and Material Life, 1400-1800|url=https://archive.org/details/capitalismmateri0000fern|location=New York|publisher=HarperCollins|year=1973|isbn=0-06-010454-6}} * [[Francis Fukuyama]], ''[[The End of History and the Last Man]]'', Free Press, 1992, ISBN 0-02-910975-2. * [[Marshall Hodgson]], ''Rethinking World History: Essays on Europe, Islam, and World History'', Cambridge, 1993. * [[Kenneth Pomeranz]], ''The Great Divergence: China, Europe and the Making of the Modern World Economy'', Princeton, 2000. * [[Clive Ponting]], ''World History: a New Perspective'', London, 2000. * [[Ronald Wright]], ''[[A Short History of Progress]]'', Toronto, Anansi, 2004, ISBN 0-88784-706-4. * Guy Ankerl, ''Coexisting Contemporary Civilizations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western'', Geneva, INUPRESS, 2000, ISBN 2-88155-004-5. == Lexime të mëtejshme == {{Sister project links}} * [[David Landes]], "[[The Wealth and Poverty of Nations]]: Why Some Are So Rich and Some So Poor", New York, W. W. Norton & Company (1999) ISBN 978-0-393-31888-3 * [[David Landes]], "Why Europe and the West? Why Not China?", ''Journal of Economic Perspectives'', 20:2, 3, 2006. * [https://web.archive.org/web/20181215223133/http://www.blackwell-synergy.com/doi/pdf/10.1111/j.1540-5923.2006.00168.x?cookieSet=1 Ricardo Duchesne, "Asia First?", ''The Journal of the Historical Society'', Vol. 6, Issue 1 (March 2006), pp.&nbsp;69–91] (PDF) * [[William H. McNeill]], ''The Rise of the West: A History of the Human Community'', Chicago, University of Chicago Press, 1963. * [[Larry Gonick]], ''The Cartoon History of the Universe'', Volume One, Main Street Books, 1997, ISBN 978-0-385-26520-1, Volume Two, Main Street Books, 1994, ISBN 978-0-385-42093-8, Volume Three, [[W. W. Norton & Company]], 2002, ISBN 978-0-393-32403-7. [[Kategoria:Antropologji]] [[Kategoria:Histori]] nw74lr3z1gzobjpghhscuvogmh8rwgx Njësia administrative Finiq 0 101211 3002679 2970070 2026-06-28T09:19:45Z Deshmitari1872 189684 Plotësova artikullin për njësinë administrative Finiq me vendbanime, administratë, popullsi dhe referime. 3002679 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Njësia administrative Finiq | settlement_type = [[Njësi administrative në Shqipëri|Njësi administrative]] | pushpin_map = Albania | coordinates = {{coord|39|54|N|20|03|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Shteti | subdivision_name = [[Shqipëria]] | subdivision_type1 = [[Qarku]] | subdivision_name1 = [[Qarku i Vlorës]] | subdivision_type2 = [[Bashkia]] | subdivision_name2 = [[Bashkia Finiq]] | population_total = 2693 | population_as_of = 2023 }} '''Njësia administrative Finiq''' është një [[njësi administrative në Shqipëri|njësi administrative]] e [[Bashkia Finiq|Bashkisë Finiq]], në [[Qarku i Vlorës|Qarkun e Vlorës]], në jug të [[Shqipëria|Shqipërisë]]. Qendra e saj është vendbanimi [[Finiqi]]. Njësia ndodhet në zonën e brendshme të [[Saranda|Sarandës]], në hapësirën ndërmjet Sarandës dhe [[Delvina|Delvinës]]. Ajo lidhet historikisht me qytetin antik të [[Foinike|Foinikes]], një nga qendrat më të rëndësishme arkeologjike të Shqipërisë së Jugut.<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Administrata == Pas reformës administrativo-territoriale të vitit 2014, ish-komuna Finiq u bë pjesë e Bashkisë Finiq si njësi administrative. Bashkia Finiq u krijua nga bashkimi i ish-komunave Finiq, Aliko, Dhivër, Livadhja dhe Mesopotam.<ref>[https://qeverisjavendore.gov.al/wp-content/uploads/2024/08/Ligj-115_2014-Per-ndarjen-administrativo-territoriale-te-njesive-te-qeverisjes-vendore-ne-RSH.pdf Ligj nr. 115/2014, ''Për ndarjen administrativo-territoriale të njësive të qeverisjes vendore në Republikën e Shqipërisë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Qeverisja vendore e njësisë ushtrohet nga organet e Bashkisë Finiq. Sipas faqes zyrtare të bashkisë, kryetar i Bashkisë Finiq është '''Romeo Çakuli'''.<ref>[https://bfiniq.gov.al/kryetari-i-bashkise/ Bashkia Finiq – ''Kryetari i Bashkisë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Vendbanimet == Njësia administrative Finiq përfshin këto fshatra:<ref>[https://portavendore.al/bashkia-finiq/pasaporta-e-bashkise-finiq/njesite-administrative/ Porta Vendore – ''Njësitë administrative të Bashkisë Finiq''], parë më 28 qershor 2026.</ref> * [[Finiqi]] * [[Buronjë]] * [[Çlirim]] * [[Vrion]] * [[Karahaxhë]] * [[Bregas]] == Gjeografia == Njësia administrative Finiq ndodhet në hinterlandin e Sarandës dhe përbën një zonë lidhëse ndërmjet bregdetit jonian dhe hapësirës së brendshme të Delvinës. Territori i saj ka karakter fushor dhe kodrinor, me vendbanime të vendosura pranë fushës së Vurgut dhe rrugëve që lidhin Sarandën me zonat e brendshme të jugut të Shqipërisë. == Historia dhe trashëgimia == Historia e zonës lidhet kryesisht me [[Finiqi|Finiqin]] dhe qytetin antik të [[Foinike|Foinikes]]. Për shkak të rëndësisë së saj historike dhe arkeologjike, zona e Finiqit është pjesë e trashëgimisë kulturore të Shqipërisë së Jugut. Për historinë e hollësishme të vendbanimit dhe parkut arkeologjik, shih artikullin [[Finiqi]]. == Popullsia == Sipas [[INSTAT|Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023]], njësia administrative Finiq kishte 2.693 banorë. Në të njëjtin census, Bashkia Finiq kishte gjithsej 11.413 banorë.<ref>[https://www.instat.gov.al/media/14325/cens-2023-vlora.pdf INSTAT – ''Censi i Popullsisë dhe Banesave 2023: Qarku Vlorë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Shih edhe == * [[Finiqi]] * [[Bashkia Finiq]] * [[Foinike]] * [[Parku Arkeologjik i Finiqit]] * [[Saranda]] * [[Delvina]] == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Njësi administrative në Shqipëri]] [[Kategoria:Bashkia Finiq]] [[Kategoria:Qarku i Vlorës]] 8pab1bxj9bnttwp0t5sbzfmyjnxgb9q Njësia administrative Libonik 0 101537 3002696 2944853 2026-06-28T11:44:17Z Deshmitari1872 189684 Rishkrova artikullin për njësinë administrative Libonik me administratë, vendbanime, popullsi, ekonomi dhe referime. 3002696 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Njësia administrative Libonik | settlement_type = [[Njësi administrative]] | subdivision_type = Shteti | subdivision_name = [[Shqipëria]] | subdivision_type1 = [[Qarku]] | subdivision_name1 = [[Qarku i Korçës|Korçë]] | subdivision_type2 = [[Bashkia]] | subdivision_name2 = [[Bashkia Maliq|Maliq]] | seat = [[Libonik]] | population_as_of = 2023 | population_total = 6594 }} '''Njësia administrative Libonik''' është një [[njësi administrative]] në [[Bashkia Maliq|Bashkinë Maliq]], në [[Qarku i Korçës|Qarkun e Korçës]], në juglindje të [[Shqipëria|Shqipërisë]]. Qendra e saj është fshati [[Libonik]].<ref name="portavendore-njesite">{{cite web |title=Njësitë administrative |url=https://portavendore.al/bashkia-maliq/pasaporta-e-bashkise-maliq/njesite-administrative/ |website=Porta Vendore |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Para reformës administrativo-territoriale të vitit 2014, Liboniku ishte komunë më vete. Pas krijimit të bashkive të reja, territori i ish-komunës u përfshi në [[Bashkia Maliq|Bashkinë Maliq]] si njësi administrative.<ref name="ligji115">{{cite web |title=Ligj nr. 115/2014 për ndarjen administrativo-territoriale të njësive të qeverisjes vendore në Republikën e Shqipërisë |url=https://qeverisjavendore.gov.al/wp-content/uploads/2024/08/Ligj-115_2014-Per-ndarjen-administrativo-territoriale-te-njesive-te-qeverisjes-vendore-ne-RSH.pdf |website=qeverisjavendore.gov.al |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> == Gjeografia == Njësia administrative Libonik ndodhet në pjesën fushore të Bashkisë Maliq, në zonën bujqësore të fushës së Korçës dhe pranë qytetit të [[Maliqi|Maliqit]]. Zona bën pjesë në hapësirën më të gjerë të Bashkisë Maliq, e cila shtrihet në një nga zonat bujqësore më pjellore të Shqipërisë dhe në një territor që lidhet historikisht me tharjen e ish-kënetës së Maliqit.<ref name="pasaporta">{{cite web |title=Pasaporta e Bashkisë Maliq |url=https://portavendore.al/bashkia-maliq/pasaporta-e-bashkise-maliq/ |website=Porta Vendore |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Pozita e Libonikut e lidh njësinë me qytetin e Maliqit, me [[Korça|Korçën]] dhe me fshatrat e tjera të fushës përreth. Territori ka karakter kryesisht rural dhe bujqësor. == Administrata == Njësia administrative Libonik është një nga shtatë njësitë administrative të Bashkisë Maliq. Bashkia Maliq përbëhet nga njësitë administrative Maliq, Libonik, Gorë, Moglicë, Vreshtas, Pirg dhe Pojan.<ref name="iam">{{cite web |title=Bashkia Maliq |url=https://iam.org.al/bashkia-maliq/ |website=Instituti për Bashkitë e Shqipërisë |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Qendra administrative e njësisë është fshati Libonik. == Vendbanimet == Sipas të dhënave të Porta Vendore dhe ndarjes administrativo-territoriale, njësia administrative Libonik përfshin këto fshatra:<ref name="portavendore-njesite" /><ref name="shtetiweb">{{cite web |title=Ndarja e re administrative-territoriale |url=https://shtetiweb.org/2014/08/01/ndarja-e-re-administrative-territoriale/ |website=ShtetiWeb |date=1 gusht 2014 |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> * [[Libonik]] * Drithas * Vloçisht * Vashtëmi * Pocestë * Symiz * Klocë * Shkozë * Këmbëthekër * Beras * Zboq * Memël * Manastirec == Popullsia == Sipas Censusit të Popullsisë dhe Banesave 2023, njësia administrative Libonik kishte 6.594 banorë. Në të njëjtin census, në këtë njësi u regjistruan 1.973 banesa të banuara dhe 2.079 njësi ekonomike familjare.<ref name="instat2023">{{cite web |title=Censi i Popullsisë dhe Banesave 2023 – Qarku Korçë |url=https://www.instat.gov.al/media/14333/cens-2023-korca.pdf |website=INSTAT |date=2024 |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Liboniku është një nga njësitë më të populluara të Bashkisë Maliq, pas Pojanit. Popullsia e saj është kryesisht rurale dhe e shpërndarë në disa fshatra të fushës së Korçës.<ref name="instat2023" /> == Ekonomia == Ekonomia e njësisë administrative Libonik lidhet kryesisht me bujqësinë, blegtorinë, shërbimet vendore dhe veprimtaritë e vogla familjare. Zona përreth Maliqit njihet për tokat bujqësore pjellore, të krijuara pjesërisht nga tharja e ish-kënetës së Maliqit gjatë shekullit XX.<ref name="pasaporta" /> Për shkak të karakterit fushor dhe tokave bujqësore, fshatrat e njësisë kanë lidhje të fortë me prodhimin bujqësor, kulturat e arave, pemëtarinë, blegtorinë dhe tregtinë e produkteve vendore. == Historia administrative == Liboniku ka qenë më parë komunë në rrethin e Korçës. Me reformën administrativo-territoriale të vitit 2014, komunat u shkrinë dhe u krijuan bashkitë e reja. Në këtë kuadër, ish-Komuna Libonik u bë pjesë e Bashkisë Maliq si njësi administrative.<ref name="ligji115" /> Kjo reformë ndryshoi statusin administrativ të Libonikut nga komunë në njësi administrative, ndërsa funksionet kryesore vendore u përqendruan në Bashkinë Maliq. == Shih edhe == * [[Bashkia Maliq]] * [[Maliqi]] * [[Qarku i Korçës]] * [[Libonik]] * [[Fusha e Korçës]] * [[Pylli i Maliqit]] == Referime == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Libonik, Njesia administrative}} [[Kategoria:Njësi administrative të Shqipërisë]] [[Kategoria:Bashkia Maliq]] [[Kategoria:Qarku Korçë]] tpgjs21z68ujwtxekfnqceas4yx6btr Egjipti i Lashtë 0 101784 3002550 2974623 2026-06-28T02:43:11Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002550 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg|thumb|280px|Sfinksi i Madh dhe Piramidat e Gizës janë dy nga simbolet më të njohura të qytetërimit të lashtë egjiptian.]] [[Skeda:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|280px|Hartë e Egjiptit të lashtë, që shfaq qytetet më të mëdha në periudhën Dinastike (rreth 3150&nbsp;p.e.r deri në 30&nbsp;p.e.r)]] '''Egjipti i Lashtë''' ishte një qytetërim i lashtë në Afrikën Veriore lindore, i përqendruar në rrjedhat e lumit Nil, në atë që është sot shteti modern i [[Egjipti|Egjiptit]]. Qytetërimi egjiptian filloi të ngrihej rreth 3150&nbsp;p.e.s (sipas kronologjisë konvencionale egjiptiane)<ref>{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/index.html|title=Chronology|accessdate=25 mars 2008|publisher=Digital Egypt for Universities, University College London|archive-date=16 mars 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080316015559/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/index.html|url-status=dead}}</ref> kur u krye bashkimi politik i Egjiptit të Sipërm e të Poshtëm nën faraonin e parë.<ref>Dodson (2004) p. 46</ref> Historia e Egjiptit të lashtë ndodhi në një seri ''Mbretërish'' të qëndrueshme, të ndara nga periudha paqëndrueshmërie të njohura si ''Periudhat e Mesme''. Mbretëria e Vjetër i përket Epokës së Hershme të Bronzit, Mbretëria e Mesme dhe Mbretëria e Re Epokës së Vonë të Bronzit. Egjipti arriti pikun e fuqisë së tij gjatë Mbretërisë së Re, në periudhën e Ramsesit, pas së cilës filloi të binte ngadalësisht. Egjipti u pushtua radhë pas radhe nga fuqi të huaja gjatë kësaj periudhe të vone. Pas vdekjes së Aleksandrit të Madh, një nga gjeneralët e tij, Ptoleme Soteri, shpalli veten si sundues të ri të Egjiptit. Kjo Dinasti Ptolemaike sundoi Egjiptin deri në vitin 30&nbsp;p.e.r, kur u pushtua nga Perandoria Romake dhe u bë një provincë romake.<ref>Clayton (1994) p. 217</ref> Suksesi i qytetërimit të lashtë egjiptian erdhi pjesërisht nga aftësia e tij për tu përshtatur me kushtet e Luginës së Nilit. Parashikimi i përmbytjeve dhe vaditja e vazhdueshme dhe e kontrolluar e luginës pjellore çoi në prodhimin në tepricë të të korrave, që çoi në zhvillimin kulturor e shoqëror. Me burimet rezervë, administrata nxiti shfrytëzimin e mineraleve që mund të nxirreshin nga lugina dhe zonat e shkretëtirës përreth, u zhvillua shkrimi egjiptian me hieroglife,u organizuan projekte bujqësore dhe ndërtimore, u zhvillua tregti me rajonet rrethuese dhe u krijua një force ushtarake për të mundur armiqtë e huaj dhe për të vendosur pushtetin dhe dominimin e Egjiptit. Për të motivuar dhe organizuar këto aktivitete ekzistonte një burokraci e shkruesve, liderëve fetarë dhe administruesve nën kontrollin e faraonit, i cili siguronte unitetin dhe bashkëpunimin e popullit egjiptian nën rregullat e besimit fetar egjiptian.<ref>James (2005) p. 8</ref><ref>Manuelian (1998) pp. 6–7</ref> Disa nga arritjet e egjiptianëve të lashtë përfshijnë nxjerrjen e gurëve, ndërtimin e piramidave, tempujve dhe obeliskëve; u zhvillua matematika, mjekësia, vaditja dhe teknika të reja bujqësore për prodhimtari, anijet para, qeramika dhe teknologjia e qelqit, forma të reja të letërsisë dhe traktati i parë i paqes që njihet në histori.<ref>Clayton (1994) p. 153</ref> Egjipti la një trashëgimi të qëndrueshme e të pavdekshme. Arti dhe arkitektura e tij u imituan kudo, dhe gjërat antike të tij u shpërndanë në tërë cepat e botës. Gërmadhat monumentale të tij kanë frymëzuar imagjinatën e udhëtarëve dhe shkrimtarëve për shekuj me radhë. Interesi dhe respekti i rikthyer këto dy shekuj të fundit për gërmadhat dhe gjërat antike çoi në krijimin e hetimit shkencor të qytetërimit egjiptian dhe në një vlerësim më të lartë për trashëgiminë e tij kulturore, si për Egjiptin ashtu edhe për botën.<ref>James (2005) p. 84</ref> == Historia == Nga fundi i periudhës Paleolitike klima e thatë e Afrikës Veriore u bë edhe më e nxehtë dhe e thatë duke bërë që popullsia që jetonte aty të mblidhej përgjatë luginës së Nilit dhe qysh kur njerëzit modernë gjahtarë-mbledhës filluan të banonin në këtë rajon në fund të Pleistocenit të Mesëm rreth 120&nbsp;mijë vjet më parë, Nili ka qenë burimi i jetës për Egjiptin.<ref>Shaw (2002) p. 17</ref> Toka pjellore e përmbytshme e Nilit u dha njerëzve mundësinë për vendosjen dhe krijimin e një ekonomie bujqësore dhe një shoqërie më të centralizuar e të sofistikuar, gjë që u bë gur themeli për qytetërimin njerëzor.<ref>Shaw (2002) pp. 17, 67–69</ref> === Periudha paradinastike === Në kohërat Paradinastike dhe të Dinastisë së Hershme, klima e Egjiptit ishte më shumë herë më pak e thatë se sot. Rajone të mëdhaja të Egjiptit ishin të mbuluara me savana me pemë dhe të mbushura me thundrakë që kullotnin. Gjethnaja dhe fauna ishin të gjendura në të tërë mjediset dhe rajoni i Nilit kishte një popullatë të madhe të shpendëve të ujit. Gjuetia duhet të ketë qenë e zakonshme për egjiptianët dhe kjo është periudha kur shumë kafshë u zbutën për herë të parë.<ref>{{Cite book|first1=Salima|last1=Ikram|author-link1=Salima Ikram|title=Choice Cuts: Meat Production in Ancient Egypt|publisher=University of Cambridge|year=1992|isbn=978-90-6831-745-9|oclc=60255819|page=5|url=http://books.google.com/?id=1Am88Yc8gRkC&printsec=frontcover#PPA5,M1|accessdate=22 korrik 2009}} {{lccn|1997||140867}}</ref> [[Skeda:Vase with gazelles-E 28023- Egypte louvre 316.jpg|thumb|left|upright|Një poç tipik i kulturës Naqada II dekoruar me gazela. (Periudha Paradinastike)]] Rreth 5500 p.e.r, fise të vogla që jetonin në Luginën e Nilit kishin zhvilluar një larmi kulturash që shfaqnin kontroll të plotë të bujqësisë dhe blegtorisë dhe të dallueshëm nga poçaria dhe mjetet personale, si krehërët, byzylykët dhe rruazat. Më e madhja e këtyre kulturave të hershme në Egjiptin e Epërm, Badari, njihej për cilësinë e lartë të qeramikës, veglave të gurit dhe përdorimit të bakrit.<ref>Hayes (1964) p. 220</ref> Në Egjiptin e Veriut, Badarit ndiqeshin nga kulturat Amratiane dhe Gerzeane,<ref>Childe, V. Gordon (1953), "New light on the most ancient Near East" (Praeger Publications)</ref> të cilat sollën disa përmirësimë teknologjike. Në kohërat Gerziane, prova të hershme gjenden për kontaktin e tyre me Kananët dhe bregun e Biblosit.<ref>Patai, Raphael (1998), "Children of Noah: Jewish Seafaring in Ancient Times" (Princeton Uni Press)</ref> Në Egjiptin jugor, kultura Naqada, e ngjashme me atë Badari, filloi të zgjerohej përgjatë Nilit rreth 4000 p.e.r. Aq herët sa Periudha I Naqada, egjiptianët paradinastikë importonin obisidian nga Etiopia, që përdorej për t’i dhënë formë majave të armëve dhe objekteve të tjera nga leskërit.<ref>Barbara G. Aston, James A. Harrell, Ian Shaw (2000). Paul T. Nicholson and Ian Shaw editors. "Stone," in ''Ancient Egyptian Materials and Technology,'' Cambridge, 5–77, pp. 46–47. Also note: Barbara G. Aston (1994). "Ancient Egyptian Stone Vessels," ''Studien zur Archäologie und Geschichte Altägyptens'' 5, Heidelberg, pp. 23–26. (See on-line posts: [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/stone/obsidian.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201073519/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/stone/obsidian.html |date=1 shkurt 2011 }} and [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/foreignrelations/obsidian.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629145615/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/foreignrelations/obsidian.html |date=29 qershor 2011 }}.)</ref> Në një periudhë rreth 1000 vjeçare, kultura Naqada u zhvillua nga disa komunitete të vogla bujqësore në një qytetërim të fuqishëm liderët e së cilës ishin në kontroll të plotë të njerëzve dhe burimeve të luginës së Nilit.<ref>{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/naqadan/chronology.html#naqadaI|language=en|title=Chronology of the Naqada Period|accessdate=9 mars 2008|publisher=Digital Egypt for Universities, University College London|archive-date=28 mars 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080328182409/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/naqadan/chronology.html#naqadaI|url-status=dead}}</ref> Duke vendosur një qendër pushteti në Hierakonpolis dhe më vonë në Abidos, liderët e Naqada III zgjeruan kontrollin e tyre të Egjiptit drejt veriut përgjatë Nilit.<ref name="Shaw61">Shaw (2002) p. 61</ref> Ata gjithashtu kryenin tregti me Nubinë në jug, me oazet e shkretëtirës perëndimore në perëndim dhe me kulturat mesdhetare lindore në lindje.<ref name="Shaw61" /> Kultura Naqada prodhonte një larmi të mirash materiale, tregues i pasurisë dhe pushtetit në rritje të elitës, si edhe mjeteve të përdorimit personal social, si krehërë, statuja të vogla, qeramikë të pikturuar, vazo guri dekorative të cilësisë së lartë, mjete kozmetike dhe bizhuteri të bëra nga ari, lazuli dhe fildishi. Ata zhvilluan edhe lustrën qeramike të njohur si fajanca dhe është përdorur deri në periudhën romake për të dekoruar filxhanë, hajmali dhe figurina.<ref>{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/faience/periods.html|title=Faience in different Periods|accessdate=9 mars 2008|publisher=Digital Egypt for Universities, University College London|archive-date=30 mars 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080330041500/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/faience/periods.html|url-status=dead}}</ref> Gjatë fazës së fundit paradinastike, kultura Naqada filloi përdorimin e simboleve të shkrimit që më vonë evoluan në sistemin e plotë të hieroglifeve të përdorura për të shkruar në gjuhën e lashtë egjiptiane.<ref>Allen (2000) p. 1</ref> === Periudha e Hershme Dinastike === [[Skeda:NarmerPalette ROM-gamma.jpg|thumb|[[Paleta Narmer]] paraqet bashkimin e Dy Tokave.<ref>Robins (1997) p. 32</ref>]] Në shekullin e 3-të p.e.r prifti [[Manetho]] e grupoi listën e gjatë të faraonëve nga Menesi në kohën e tij në 30 dinasti, një sistem i përdorur edhe sot.<ref>Clayton (1994) p. 6</ref> Ai vendosi ta fillojë historinë zyrtare të tij me një mbret të quajtur "Meni" (ose [[Menes]] në greqisht) i cili mendohet të ketë bashkuar dy mbretëritë e [[Egjipti i Sipërm|Egjiptit të Sipërm]] dhe [[Egjiptit të Ulët]] (rreth 3100 p.e.r).<ref>Shaw (2002) pp. 78–80</ref> Tranzicioni në një shtet të bashkuar mund të ketë ndodhur më gradualisht se ç’thonë shkrimtarët e lashtë egjiptianë dhe nuk ka asnjë provë bashkëkohore të Menesit. Disa studiuesë tani besojnë, megjithatë, se Menesi mitik mund të ketë qenë faraoni [[Narmer]], që paraqitet veshur me rroba dhe shenja mbretërore në Paletën Narmer si simbol i aktit të bashkimit.<ref>Clayton (1994) pp. 12–13</ref> Në Periudhën e Hershme Dinastike rreth 3150&nbsp;p.e.r, Të parët nga faraonët Dinastikë forcuan sundimin tyre mbi Egjiptin e Ulët duke vendosur për kryeqytet [[Memfis]]in, nga i cili mund të kontrollonin forcën punëtore dhe bujqësinë e rajonit pjellor të deltës ashtu si dhe rrugët tregtare të rëndësishme e fitimprurëse për në Levant. Fuqia dhe pasuria në rritje e faraonëve gjatë periudhës së hershme dinastike reflektohet në varret e ndërlikuara të quajtura [[mastaba]] dhe strukturat e kultit të përmortshëm në Abidos, të cilat lartësonin faraonin e hyjnizuar pas vdekjes.<ref>Shaw (2002) p. 70</ref> Institucioni i fuqishëm i mbretërisë që u zhvillua nga faraonët shërbente për të legjitimizuar kontrollin e shtetit mbi tokën, punën dhe burimet thelbësore për mbijetesën dhe rritjen e qytetërimit të lashtë egjipt.Egjipti është një qytetërim I lashtëNë Periudhën e Hershme Dinastike rreth 3150 p.e.r, Të parët nga faraonët Dinastikë forcuan sundimin tyre mbi Egjiptin e Ulët duke vendosur për kryeqytet Memfisin, nga i cili mund të kontrollonin forcën punëtore dhe bujqësinë e rajonit pjellor të deltës ashtu si dhe rrugët tregtare të rëndësishme e fitimprurëse për në Levant. Fuqia dhe pasuria në rritje e faraonëve gjatë periudhës së hershme dinastike reflektohet në varret e ndërlikuara të quajtura mastaba dhe strukturat e kultit të përmortshëm në Abidos, të cilat lartësonin faraonin e hyjnizuar pas vdekjes.[23] Institucioni i fuqishëm i mbretërisë që u zhvillua nga faraonët shërbente për të legjitimizuar kontrollin e shtetit mbi tokën, punën dhe burimet thelbësore për mbijetesën dhe rritjen e qytetërimit të lashtë egjipt. === Mbretëria e Vjetër === [[Skeda:Menkaura-ColossalStatue MuseumOfFineArtsBoston.png|thumb|upright|Statujë me alabastër e [[Menkaura|Menkaurës]] në [[Muzeun e Arteve të Bukura të Bostonit]]]] Përparime të mahnitshme në arkitekturë, art dhe teknologji u bënë gjatë Mbretërisë së Vjetër, të nxitura nga prodhimtaria bujqësore në rritje e bërë e mundur nga një administratë qendrore e mirë-organizuar.<ref>James (2005) p. 40</ref> Nën drejtimin e vezirit, zyrtarët e shtetit mblidhnin taksat, koordinonin projektet vaditëse për të përmirësuar prodhimin e të korrave, zgjidhnin fshatarët për të punuar në projekte ndërtimi dhe vunë në funksionim një sistem drejtësie për të mbajtur në vend paqen dhe rendin.<ref>Shaw (2002) p. 102</ref> Së bashku me rëndësinë në rritje të kësaj administrate qendrore u ngrit edhe një klasë e re zyrtarësh dhe shkruesish të arsimuar të cilëve iu dhanë prona nga faraoni në shkëmbim të shërbimeve të tyre. Faraonët gjithashtu u lëshuan toka kulteve mortore dhe tempujve lokalë për të siguruar që këto institucione do të kishin burimet e mjaftueshme për të adhuruar faraonin edhe pas vdekjes së tij. Me fundin e Mbretërisë së Vjetër, pesë shekuj të këtyre praktikave feudale e kishin gërryer pak e nga pak pushtetin ekonomik të faraonit, i cili nuk ia vlente më të mbështeste këtë administratë të madhe të centralizuar.<ref>Shaw (2002) pp. 116–7</ref> Me rënien e pushtetit të faraonit, guvernatorët rajonalë të quajtur nomarkë filluan të sfidonin supremacinë e faraonit. Kjo, bashkë me thatësira të rënda mes viteve 2200 e 2150 p.e.r,<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians/apocalypse_egypt_04.shtml|language=en|title=The Fall of the Old Kingdom|author=Fekri Hassan|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=10 mars 2008}}</ref> shkaktoi përfundimisht hyrjen e vendit në një periudhë 140 vjeçare urie të njohur si Periudha e Parë e Mesme.<ref>Clayton (1994) p. 69</ref> === Periudha e Parë e Mesme === Pasi qeveria qendrore e Egjiptit u shkatërrua në fund të Mbretërisë së Vjetër, administrata nuk mundej më të mbështeste apo të stabilizonte ekonominë e vendit. Guvernatorët rajonalë nuk mund të mbështeteshin më te mbreti për ndihmë në kohë krizash dhe rrallimet e vazhdueshme të ushqimit dhe grindjet politike nxitën uri dhe luftëra civile në shkallë të vogël. Megjithë problemet e vështira, liderët lokalë, që nuk i paguanin më haraç faraonit, shfrytëzuan pavarësinë e re për të formuar një kulturë të lulëzuar në provinca. Pasi i vunë nën kontroll burimet e tyre, provincat u bënë më të pasura ekonomikisht—një fakt që demonstrohet nga varrime të mëdha dhe më të mira në të gjitha klasat shoqërore.<ref>Shaw (2002) p. 120</ref> Në shpërthime krijimtarie, artizanët provincialë adoptuan dhe përshtatën motive kulturore që më përpara ishin të ndaluara nga pushteti mbretëror i Mbretërisë së Vjetër dhe shkruesit zhvilluan stile letrare që shfaqnin optimizëm dhe origjinalitet për periudhën.<ref name="Shaw146">Shaw (2002) p. 146</ref> Të çliruar nga besnikëria ndaj faraonit, udhëheqësit vendorë filluan të konkurronin me njëri-tjetrin për kontroll territorial dhe pushtet politik. Në 2160 p.e.r sundimtarët në Herakleopolis kontrollonin Egjiptin e Poshtëm, kurse një klan rival me bazën në Tebë, familja Intef, mori kontrollin e Egjiptit të Sipërm. Ndërsa Intefët rrisnin pushtetin dhe zgjeronin kontrollin në veri, një përplasje mes dy dinastive rivale u bë e pashmangshme. Rreth 2055 p.e.r forcat tebane nën Nebhepetre Mentuhotep II përfundimisht mundën sundimtarët Herakleopolitanë, duke ribashkuar të Dy Tokat dhe duke inauguruar një periudhë të rilindjes ekonomike dhe kulturore të njohur si Mbretëria e Mesme.<ref>Clayton (1994) p. 29</ref> === Mbretëria e Mesme === [[Skeda:Egypte louvre 231 visage.jpg|thumb|upright|Amenemhat III, sundimtari i fundit i madh i Mbretërisë së Mesme]] Faraonët e Mbretërisë së Mesme rikthyen begatinë dhe stabilitetin e vendit,duke nxitur një ringritje të artit, letërsisë dhe projekteve ndërtuese monumentale.<ref>Shaw (2002) p. 148</ref> Mentuhotep II dhe pasardhësit e tij të Dinastisë së 11 sunduan nga Teba, por veziri Amenemhat I, qish sa u bë mbret në fillim të Dinastisë së 12-të rreth 1985 p.e.r, ndryshoi kryeqytetin e vendit në qytetin Ititaui, gjendur në Fajum.<ref>Clayton (1994) p. 79</ref> Nga Ititaui, faraonët e Dinastisë së 12-të ndërmorën një bonifikim toke dhe një plan vaditje për të rritur prodhimtarinë bujqësore në rajon. Veç kësaj, ushtria ripushtoi Nubinë e pasur me miniera guri dhe ari, kurse punëtorët ndërtuan një strukturë mbrojtëse në Grykëderdhjen Lindore, e quajtur "Muret e Sunduesit", për tu mbrojtur nga sulmi i huaj.<ref>Shaw (2002) p. 158</ref> Pasi ishte siguruar siguria ushtarake dhe politike dhe pasuria e madhe bujqësore dhe minerare, popullsia e vendit, artet dhe feja lulëzuan. Në kontrast me mentalitetin elitist të Mbretërisë së Vjetër kundrejt zotave, Mbretëria e Mesme përjetoi një rritje në shprehje të devocionit personal që do të quhej një demokratizim i pasjetës, në të cilin të gjithë njerëzit zotëronin një shpirt dhe mund të pranoheshin me kënaqësi në praninë e zotave pas vdekjes.<ref>Shaw (2002) pp. 179–82</ref> Letërsia e Mbretërisë së Mesme përmbante tema të sofistikuara të shkruara në stil elokuent dhe plot besim,<ref name="Shaw146"/> dhe basorelievët dhe skulpturat e portreteve të periudhës kapnin detaje të holla, individuale që arrinin maja të reja në perfeksionin teknik.<ref>Robins (1997) p. 90</ref> Sunduesi i fundit i madh i Mbretërisë së Mesme, Amenemhat III, i lejoi kolonët aziatikë të qëndronin në rajonin e deltës e të jepnin krah pune të mjaftueshëm sidomos për minimin dhe ndërtimin. Megjithatë, këto ndërtesa ambicioze dhe aktivitete minimi, kombinuar me përmbytje të pamjaftueshme të Nilit në fund të sundimit të tij, e frenuan ekonominë dhe shpejtuan rënien e ngadaltë gjatë Dinastive të 13-ta dhe 14-ta duke e drejtuar Egjiptin për në Periudhën e Dytë të Mesme. Gjatë kësaj rënieje, kolonët e huaj aziatikë (Hyksosët) filluan të konsolidonin kontrollin e rajonit të deltës, duke fituar pushtetin në Egjipt.<ref>Shaw (2002) p. 188</ref> === Periudha e Dytë e Mesme dhe Hyksosët === Rreth 1785 p.e.r, me rënien e pushtetit të faraonëve të Mbretërisë së Mesme, emigrantët aziatikë që jetonin në qytezën e Deltës Lindore Avaris morën kontrollin e rajonit dhe detyruan qeverinë qendrore të tërhiqej në Tebë, ku faraoni trajtohej si vasal dhe ishte i detyruar që të paguante haraç.<ref name="Ryholt310">Ryholt (1997) p. 310</ref> Hyksosët ("sunduesit e huaj") imitonin modelet egjiptiane të qeverisë dhe e portretizonin veten si faraonë, duke integruar elementë egjiptianë në kulturën e tyre të Epokës së Mesme të Bronzit.<ref>Shaw (2002) p. 189</ref> Pas tërheqjes së tyre, mbretërit e Tebës e gjetën veten në kurth mes Hyksosve në veri dhe aleatëve nubianë të Hyksosve, mbretërisë së Kushit, në jug. Pas vitesh mosveprimi, Teba mblodhi aq fuqi sa të sfidonte Hyksosët në një konflikt që zgjati më shumë se 30 vjet, deri më 1555 p.e.r.<ref name="Ryholt310"/> Faraonët Seqenenre Tao II dhe Kamose qenë përfundimisht të aftë të mundnin nubianët, por ishte pasardhësi i Kamoses, Ahmose I, i cili me sukses zhvilloi një seri fushatash që zhdukën njëherë e përgjithmonë prezencën e Hyksosve në Egjipt. Në Mbretërinë e Re që pasoi, ushtria u bë një prioritet kryesor për faraonët që kishin për qëllim të zgjeronin kufijtë e Egjiptit dhe të siguronin dominimin e tij të plotë në Lindjen e Afërme.<ref>Shaw (2002) p. 224</ref> [[Skeda:Egypt NK edit.svg|upright|thumb|Zgjerimi territorial maksimal i Egjiptit të lashtë (shekulli i 15-të p.e.r)]] === Mbretëria e Re === Faraonët e Mbretërisë së Re krijuan një periudhë mirëqenieje të pashembullt duke siguruar kufijtë e tyre dhe duke forcuar lidhjet diplomatike me fqinjët e tyre. Fushatat ushtarake nën udhëheqjen e Tutmosit I dhe nipit të tij Tutmosit III zgjeruan ndikimin e faraonëve nën perandorinë më të madhe që Egjipti kishte parë ndonjëherë. Kur Tutmosi III vdiq më 1425 p.e.r, Egjipti shtrihej nga Nija në veri të Sirisë në ujëvarën e katërt të Nilit në Nubi, duke forcuar besnikërinë ndaj tij dhe lejuar importimin e materialeve shumë të rëndësishme si bronzi dhe druri.<ref>James (2005) p. 48</ref> Faraonët e Mbretërisë së Re filluan një fushatë ndërtuese të madhe për të lartësuar perëndinë Amun, kulti në rritje i të cilit e kishte bazën në Karnak. Ata gjithashtu ndërtuan monumente për të lartësuar arritjet e tyre, edhe ato reale, edhe ato imagjinare. Faraonia [[Hatshepsut]] përdori këtë propagandë për të përligjur pretendimin e saj për fronin.<ref>{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/hatshepsut.html|language=en|title=Hatshepsut|accessdate=9 dhjetor 2007|publisher=Digital Egypt for Universities, University College London|archive-date=18 nëntor 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118100021/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/hatshepsut.html|url-status=dead}}</ref> Sundimi i saj i suksesshëm shquhet nga ekspeditat tregtare në Punt, ndërtimi i një tempulli mortor elegant, i një palë obeliskësh kolosalë dhe i një faltoreje në Karnak. Megjithë arritjet e saj, nipi-thjeshtër i Hatshepsutit, Tutmosi III, u përpoq të shuante atë që ajo la pas në fund të sundimit të tij, mundësisht si shpagim për uzurpimin e fronit të tij.<ref>Clayton (1994) p. 108</ref> [[Skeda:SFEC EGYPT ABUSIMBEL 2006-003.JPG|thumb|upright|left|Katër statuja kolosale të Ramsesit II në anët e tempullit të tij Abu Simbel.]] Rreth 1350 p.e.r, stabiliteti i Mbretërisë së Re u kërcënua kur Amenhotep IV hipi në fron dhe ndërmori një seri reformash radikale dhe kaotike. Duke ndryshuar emrin e tij në Akhenaten, ai e emëroi perëndinë gati të panjohur të diellit Aten si perëndinë supreme, ndaloi adhurimin e perëndive të tjera dhe sulmoi pushtetin e priftërinjve.<ref>Aldred (1988) p. 259</ref> Duke zhvendosur kryeqytetin në qytetin e ri të Akhenatenit (Amarna e ditëve të sotme), Akhenateni e bëri veshin shurdh ndaj politikës së jashtme dhe u thith plotësisht në stilin e tij të ri artistik e fetar. Pas vdekjes së tij, kulti i Atenit u braktis shpejt dhe faraonët e ardhshëm Tutankhamun, Aj dhe Horemheb fshinë të gjitha referimet e herezisë së Akhenatenit, tanimë e quajtur Periudha e Amarnës.<ref>Cline (2001) p. 273</ref> Rreth 1279 p.e.r, Ramsesi II, i njohur gjithashtu edhe si Ramses i Madh, hipi në fron dhe ndërtoi më shumë tempuj, ngriti më shumë statuja dhe obeliske dhe ishte baba i më shumë fëmijëve se çdo faraon tjetër.<ref>Nga dy gratë kryesore dhe haremi i madh, Ramsesi II qe baba i më shumë se 100 fëmijëve. Clayton (1994) p. 146</ref> Një lider ushtarak i guximshëm, Ramsesi II e udhëhoqi ushtrinë e tij kur Hititëve në Betejën e Kadeshit dhe, pas një barazimi, më në fund pranoi firmosjen e traktatit të parë të paqes në histori rreth 1258 p.e.r.<ref>Tyldesley (2001) pp. 76–7</ref> Pasuria e Egjiptit, megjithatë, e bënte një vend shumë të dëshirueshëm për tu pushtuar, sidomos nga libianët dhe Popujt e Detit. Fillimisht, ushtria qe e aftë të prapësonte këto përpjekje pushtimi, por Egjipti përfundimisht humbi kontrollin mbi Sirinë e Palestinën. Efekti i kërcënimeve të jashtme u rëndua edhe nga probleme të brendshme si korrupsioni, vjedhja e varreve dhe trazirat civile. Priftërinjtë e lartë në tempullin e Amunit në Tebë mblodhën një sasi të madhe pasurie e tokash dhe fuqia e tyre në rritje e përçau vendin gjatë Periudhës së Tretë të Mesme.<ref>James (2005) p. 54</ref> [[Skeda:Third Intermediate Period map.svg|thumb|upright|Rreth 730 p.e.r libianët nga perëndimi përçanë unitetin politik të vendit.]] === Periudha e Tretë e Mesme === Pas vdekjes së Ramsesit XI në 1078 p.e.r, Smendesi mori kontrollin e Egjiptit verior, duke drejtuar nga qyteti i Tanisit. Jugu efektivisht kontrollohej nga Priftërinjtë e Lartë Tebanë të Amunit, të cilët e njihnin Smendesin vetëm me emër.<ref>Cerny (1975) p. 645</ref> Gjatë kësaj kohe, libianët kishin filluar të vendoseshin në deltën perëndimore dhe kryetarët e këtyre kolonëve filluan të rrisnin shkallën e autonomisë. Princërit libianë morën kontrollin e deltës nën Shoshenkun I në 945 p.e.r, duke themeluar të ashtëquajturën dinasti libiane ose Bubastite që sundoi për më shumë se 200 vjetë. Shoshenku gjithashtu fitoi kontrollin e Egjiptit jugor duke i vendosur anëtarët e vet të familjes në pozicione të rëndësishme priftërore. Kontrolli libian filloi të gërryhej kur u ngrit një dinasti rivale në deltë në Leontopolis dhe Kushitët i kërcënonin nga jugu. I nisur nga një mijëvjeçar ndërveprimesh (tregti, akulturim, pushtim, asimilim dhe luftë<ref>{{cite web|last=Alberge|first=Dalya|title=Tomb reveals Ancient Egypt's humiliating secret|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article851852.ece|language=en|publisher=The Times, The Sunday Times|accessdate=28 korrik 2003|archive-date=6 korrik 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706172752/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article851852.ece|url-status=dead}}</ref>) me egjiptianët e <Veriut,<ref>{{cite book|first=Herodotus|title=The Histories|url=https://archive.org/details/histories00hero|year=2003|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-140-44908-2|pages=106–107, 133–134}}</ref> mbreti i Kushit Pije la atdheun shpirtëror në Napata dhe pushtoi Egjiptin Verior rreth 727 p.e.r. Pije lehtësisht siguroi kontrollin e Tebës dhe më vonë edhe të Deltës<ref>Shaw (2002) p. 345</ref> dhe shënoi këtë episod në stelën e tij të fitores. Pije la vendin për dinastinë e 25-të të faraonëve,<ref>{{cite book|first=Herodotus|title=The Histories|url=https://archive.org/details/histories00hero|year=2003|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-140-44908-2|pages=[https://archive.org/details/histories00hero/page/151 151]–158}}</ref> si Taharka, për të ribashkuar "Dy tokat" e Egjiptit Verior dhe Jugor. Perandoria e ribashkuar e luginës së Nilit ishte po aq e madhe sa ajo e Mbretërisë së Re. Dinastia e 25-të qe një periudhe rilindjeje për Egjiptin e lashtë.<ref>{{cite book|last=Diop|first=Cheikh Anta|title=The African Origin of Civilization|url=https://archive.org/details/africanoriginciv00diop|year=1974|publisher=Lawrence Hill Books|location=Chicago, Illinois|isbn=1-55652-072-7|pages=[https://archive.org/details/africanoriginciv00diop/page/n252 219]–221}}</ref> Feja, artet dhe arkitektura u rikthyen në format e lavdishme të Mbretërisë së Vjetër, së Mesme dhe së Re. Faraonë si Taharka, ndërtuan ose restauruan tempuj dhe monumente përgjatë luginës së Nilit, përfshirë në Memfis, Karnak, Kava, Jebel Barkal, etj.<ref>{{cite book|last=Bonnet|first=Charles|title=The Nubian Pharaohs|url=https://archive.org/details/nubianpharaohsbl00unse|year=2006|publisher=The American University in Cairo Press|location=New York|isbn=978-977-416-010-3|pages=[https://archive.org/details/nubianpharaohsbl00unse/page/142 142]–154}}</ref> Ishte gjatë dinastisë së 25-të që lugina e Nilit pa ndërtimin më të shumtë të piramidave (shumë prej të cilave në Sudanin modern)që nga Mbretëria e Mesme.<ref name="Mokhtar1990">{{cite book|last=Mokhtar|first=G.|title=General History of Africa|year=1990|publisher=University of California Press|location=California, USA|isbn=0-520-06697-9|pages=161–163}}</ref><ref name="Emberling2011">{{cite book|last=Emberling|first=Geoff|title=Nubia: Ancient Kingdoms of Africa|year=2011|publisher=Institute for the Study of the Ancient World|location=New York|isbn=978-0-613-48102-9|pages=9–11}}</ref><ref name="Silverman1997">{{cite book|last=Silverman|first=David|title=Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/ancientegypt00davi_0|year=1997|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=0-19-521270-3|pages=[https://archive.org/details/ancientegypt00davi_0/page/36 36]–37}}</ref> Prestigji i Egjiptit ra shumë në fund të Periudhës së Tretë të Mesme. Aleatët e huaj kishin rënë në sferën e ndikimit asirian dhe në 700 p.e.r lufta mes dy vendeve u bë e pashmangshme. Ndërmjet 671 dhe 667 p.e.r asirianët filluan sulmin e tyre në Egjipt. Sundimi i mbretërve kushianë Taharka dhe pasardhësit të tij Tantamun, qenë të mbushura me konflikt të vazhdueshëm me asirianët, kundër të cilëe sunduesit nubianë (kushianë) gëzuan disa fitore.<ref>{{Cite web|url=http://www.ancientsudan.org/history_07_assyro.htm|title="The Kushite Conquest of Egypt", ''Ancient~Sudan: Nubia''.|access-date=16 tetor 2011|archive-date=21 maj 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521211415/http://www.ancientsudan.org/history_07_assyro.htm|language=en|url-status=dead}}</ref> Përfundimisht, asirianët i shtynë kushianët prapa në Nubi, pushtuan Memfisin dhe plaçkitën tempullin e Tebës.<ref>Shaw (2002) p. 358</ref> [[Skeda:NubianPharoahs.jpg|thumb|left|170px|upright|Dinastia e 25-të]] === STIKA E SHENJTE === Pa plane përfundimtare për pushtim, asirianët ia lanë kontrollin e Egjiptit një serie vasalësh që u quajtën mbretërit Saitë, të Dinastisë së Njëzet e Gjashtë. Në 653 p.e.r, mbreti Sait Psamtik I qe i aftë të mundte asirianët me ndihmën e mercenarëve grekë, të cilët u rekrutuan për të formuar marinën e parë të Egjiptit. Ndikimi grek u rrit shumë dhe qyteti i Naukratisit u bë shtëpia e grekëve në deltë. Mbretërit Saitë me bazë në kryeqytetin e ri Sais qenë dëshmitarë të një ringjalljeje të shkurtër por të vrullshme ekonomike dhe kulturore, por në 525 p.e.r, persët e fuqishëm, të drejtuar nga Kambisi II filluan fushatën për pushtimin e Egjiptit, duke kapur faraonin Psamtik III në betejën e Pelusiumit. Kambisi II mori titullin formal të faraonit, por sundoi Egjiptin nga shtëpia e tij në Susa, duke e lënë Egjiptin në kontroll të një satrapie. Disa revolta të suksesshme kundër persëve u kryen në shekullin e 5-të p.e.r, por Egjipti nuk qe asnjëherë i aftë të hidhte poshtë përfundimisht persët.<ref>Shaw (2002) p. 383</ref> Pas pushtimit nga Persia, Egjipti u bashkua me Qipron dhe Fenikinë në satrapinë e gjashtë të Perandorisë Perse Akemenide. Periudha e parë e sundimit pers në Egjipt, e njohur gjithashtu si dinasatia e Njezet e Shtatë, përfundoi më 402 p.e.r dhe nga 380-343 p.e.r, Dinastia e Tridhjetë sundoi si dinastia e fundit mbretërore vendase e Egjiptit dinastik, e cila përfundoi me mbretërimin e Nektanebo II. Një rikthim i shkurtër i sundimit pers, i njohur nga disa si Dinastia e Tridhjetë e Një, filloi më 343 p.e.r dhe pak më vonë, më 332 p.e.r, sunduesi pers Mazakes ia dorëzoi Egjiptin Aleksandrit të Madh pa asnjë luftim.<ref>Shaw (2002) p. 385</ref> === Dinastia Ptolemaike === Në 332 p.e.r, Aleksandri i Madh pushtoi Egjiptin me pak rezistencë nga persët dhe u mirëprit nga egjiptianët si çlirimtar. Administrata e vendosur nga pasardhësit e Aleksandrit, Ptolemejtë, u bazua në modelin egjiptian dhe në kryeqytetin e ri të Aleksandrisë. Qyteti shfaqte fuqinë dhe prestigjin e sundimit grek dhe u bë një vend i mësimit dhe kulturës, me qendër të famshmen bibliotekë të Aleksandrisë.<ref>Shaw (2002) p. 405</ref> Fari i Aleksandrisë ndriçonte rrugën për shumë anije që kryenin tregti në qytet —Ptolemejtë bënë tregtinë dhe ndërmarrjet fitimprurëse, si prodhimi i papirusit, prioritetin e tyre kryesor.<ref>Shaw (2002) p. 411</ref> Kultura greke nuk u vendos mbi kulturën vendase egjiptiane, ngaqë Ptolemejtë nderuan traditat në një përpjekje për të siguruar besnikërinë e popullatës. Ata ndërtuan tempuj të rinj në stil egjiptian, mbështetën kultet tradicionale dhe e portretizonin veten si faraonë. Disa tradita u shkrinë, perënditë greke dhe egjiptiane u sinkretizuan në perëndi të përziera, si Serapisi, dhe format e lashta greke të skulpturës ndikuan mbi motivet tradicionale egjiptiane. Megjithë përpjekjet për të kënaqur egjiptianët, Ptolemejtë u përballën me rebelime vendase, rivalitete të shumta brenda familjes dhe me bandën e fuqishme të Aleksandrisë që u formua pas vdekjes së Ptolemit IV.<ref>Shaw (2002) p. 418</ref> Përveç kësaj, meqënëse Roma e lashtë mbështetej shumë në importet e grurit nga Egjipti, romakët u interesuan shumë për situatën politike të vendit. Revolta të vazhdueshme egjiptiane, politikanë ambiciozë dhe kundërshtarë të fortë sirianë e bënë situatën të paqëndrueshme, dhe Roma dërgoi forcat e saj për ta bërë vendin provincë të perandorisë së saj.<ref>James (2005) p. 62</ref> === Periudha romake === [[Skeda:Fayum-22.jpg|thumb|left|100px|upright|Portretet mumje të Fajumit mishërojnë takimin e kulturave romake dhe egjiptiane.]] Egjipti u bë një provincë e perandorisë romake në 30 p.e.r, pas mundjes së Mark Antonit dhe mbretëreshës Ptolemaike Kleopatra VII nga Oktaviani (më vonë perandori romak Augustus) në betejën e Akciumit. Romakët mbështeteshin shumë në importet e grurit nga Egjipti dhe ushtria romake, nën kontrollin e një prefekti të emëruar nga perandori, shtypën rebelimet, zbatuan rreptësisht mbledhjen e taksave të rënda dhe parandaluan sulmet nga banditët, që ishin bërë problem madhor gjatë periudhës.<ref>James (2005) p. 63</ref> Aleksandria u bë gjithnjë e më shumë një qendër e rëndësishme e rrugës tregtare me orientin, duke qenë se lukset ekzotike kërkoheshin shumë në Romë.<ref>Shaw (2002) p. 426</ref> Megjithëse romakët kishin një qëndrim më armiqësor se grekët ndaj egjiptianëve, disa tradita si mumifikimi dhe lutja ndaj perëndive tradicionale vazhduan.<ref name="Shaw422">Shaw (2002) p. 422</ref> Arti i portretit të mumjes lulëzoi dhe disa nga perandorët romakë e paraqisnin veten si faraonë, megjithëse jo në atë shkallë si Ptolemejtë. Të parët jetonin jashtë Egjiptit dhe nuk kryenin funksionet ceremoniale të mbretërimit egjiptian. Administrata lokale u bë romake në stil, por vetëm për vendasit.<ref name="Shaw422"/> Nga mesi i shekullit të parë, Krishtërimi u rrënjos në Aleksandri, fillimisht i parë si një kult tjetër i pranueshëm. Megjithatë, Krishtërimi ishte një fe pa kompromis e cila kërkonte të kthente paganët dhe kërcënonte traditat fetare popullore. Kjo çoi në persekutimin e të ktheyrve në të krishterë, duke patur kulmin me persekutimet e Dioklecianit që filluan në 303, por pëfundimisht Krishtërimi fitoi.<ref>Shaw (2003) p. 431</ref> Në 391 perandori i krishterë Teodhosi prezantoi legjislacionin që ndalonte ritet pagane dhe mbyllte tempujt.<ref>"''The Church in Ancient Society''", [[Henry Chadwick (theologian)|Henry Chadwick]], p. 373, Oxford University Press US, 2001, ISBN 0-19-924695-5</ref> Aleksandria u bë skenë e grindjeve të mëdha anti-pagane dhe simbole fetare private dhe publike u shkatërruan.<ref>"''Christianizing the Roman Empire A.D 100–400"'', [[Ramsay MacMullen]], p. 63, Yale University Press, 1984, ISBN 0-300-03216-1</ref> Si pasojë, kultura pagane e Egjiptit ishte vazhdimisht në rënie. Ndërsa popullsia vendase vazhdonte të fliste gjuhën e saj, aftësia për të lexuar shkrimin hieroglifik u zhduk ngadalësisht me rënien e rolit të priftërinjve e priftëreshave të tempujve egjiptianë. Tempujt vetë u kthyen në kisha ose u braktisën në shkretëtira.<ref>Shaw (2002) p. 445</ref> == Qeveria dhe ekonomia == === Administrata dhe tregtia === [[Skeda:Pharaoh.svg|thumb|upright|Faraoni paraqitej i veshur me simbole mbretërore dhe pushteti.]] Faraoni ishte monarku absolut i vendit dhe, të paktën në teori, zotëronte kontroll të plotë mbi tokat dhe burimet e tij. Mbreti ishte komandanti ushtarak suprem dhe kryetar i qeverisë, e cila mbështetej në një burokraci zyrtarësh për të drejtuar punët. Në krye të administratës ishte i dyti në komandë, veziri, i cili vepronte si përfaqësues i mbretit dhe koordinonte studimin e tokave, thesarin, projektet ndërtuese, sistemin ligjor dhe arkivat.<ref name="Manuelian358">Manuelian (1998) p. 358</ref> Në një nivel rajonal, vendi ishte i ndarë në 42 rajone administrative të quajtura nome secila të qeverisura nga një nomark, i cili ishte përgjegjës ndaj vezirit për aq pushtet sa kishte. Tempujt egjiptianë ishin shtylla kurrizore e ekonomisë. Jo vetëm që ishin vende lutjeje por ishin të përgjegjshme edhe për mbledhjen dhe ruajtjen e pasurisë së vendit në një sistem hambaresh dhe thesaresh të administruara nga mbikqyrës, që rishpërndanin grurin dhe mallrat.<ref>Manuelian (1998) p. 363</ref> Ekonomia ishte e centralizuar dhe kontrolluar rreptësisht. Ndonëse egjiptianët e lashtë nuk përdorën monedha deri në Periudhën e Vonë, ata përdornin një sistem paraje-trami,<ref>Meskell (2004) p. 23</ref> me standart thasët e grurit dhe ''debenin'', që peshonte 91 gram bakër ose argjend, duke formuar një emërues të përbashkët.<ref name="Manuelian372">Manuelian (1998) p. 372</ref> Punëtorët paguheshin në grurë; një punëtor i thjeshtë mund të fitonte 5½&nbsp;thasë (200&nbsp;kg) gruri për muaj, kurse një kryepunëtor mund të fitonte 7½&nbsp;thasë (250&nbsp;kg). Çmimet ishin të fiksuara në të tërë vendin dhe të mbajtura në lista për të lehtësuar tregtinë; për shembull një këmishë kushtonte pesë deben bakër, kurse një lopë kushtonte 140&nbsp;deben.<ref name="Manuelian372"/> Gruri mund të tregtohej me mallra të tjera, sipas listës së çmimeve të vendosura.<ref name="Manuelian372"/> Gjatë shekullit të 5-të p.e.r monedhat u futën në Egjipt nën ndikim nga jashtë vendit. Fillimisht monedhat përdoreshin për të standardizuar pjesët e gurëve të çmuar sesa për para të vërtetë, por në shekujt në vazhdim tregtarët ndërkombëtarë mbështeteshin vetëm në monedha.<ref>Walbank (1984) p. 125</ref> === Statusi shoqëror === Shoqëria egjiptiane ishte shumë e shtresëzuar dhe statusi shoqëror shfaqej haptazi. Bujqit përbënin shumicën e popullsisë, por prodhimi bujqësor ishte në pronësi të drejtpërdrejtë nga shteti, tempujt ose familjet fisnike që e kishin nën zotërim tokën.<ref>Manuelian (1998) p. 383</ref> Gjithashtu, bujqit ishin të detyruar të paguanin një taksë pune e të punonin në projekte ndërtimi dhe vaditjeje në angari.<ref>James (2005) p. 136</ref> Artistët dhe artizanët ishin të një statusi më të lartë se bujqit, por edhe ata ishin nën kontrollin e shtetit, duke punuar në studio të lidhura me tempujt dhe të paguar në mënyrë të drejtpërdrejtë nga thesari i shtetit. Shkruesit dhe zyrtarët formonin klasën e sipërme në Egjiptin e lashtë, të ashtëquajturit "klasa e fustanellës së bardhë" në lidhje me veshjen e tyre të bardhë prej liri, që i dallonte nga klasat e tjera.<ref>Billard (1978) p. 109</ref> Klasa e sipërme e shfaqte statusin e saj shoqëror dukshëm në art dhe letërsi. Mbrapa fisnikërisë vinin priftërinjtë, mjekët dhe inxhinierët të specializuar në fushën e tyre. Skllavëria ishte e njohur për Egjiptin e lashtë, por shkalla dhe përhapja e kësaj praktike mbetet e paqartë.<ref>{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/social/index.html|language=en|title=Social classes in ancient Egypt|accessdate=11 dhjetor 2007|publisher=Digital Egypt for Universities, University College London|archive-date=13 dhjetor 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213192904/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/social/index.html|url-status=dead}}</ref> [[Skeda:Slavebeating.jpg|left|thumb|Rrahja e skllevërve në Egjiptin e lashtë.]] Egjiptianët e lashtë i shihnin burrat dhe gratë, nga të gjitha klasat shoqërore përjashtuar skllevërit, si të barabartë me ligjin, madje edhe fshatari më i ulët kishte të drejtën e peticionit ndaj vezirit dhe gjykatës së tij për korrigjim të vendimit.<ref name="UCJohnson"/> Si burrat, si gratë kishin të drejtë të kishin prona e t'i shisnin ato, kishin të drejtë të martoheshin e divorcoheshin, të merrnin trashëgimi dhe të ndiqnin një çështje ligjore në gjyq. Çiftet e martuara mund të zotëronin prona sëbashku dhe të mbronin veten nga divorci nëpërmjet kontratave martesore, të cilat përcaktonin detyrimet financiare të burrit ndaj gruas dhe fëmijëve të tij nëse martesës do t'i vinte fundi. Krahasuar me qytetërimet e tjera në Greqinë e lashtë, Romë dhe të tjera vende më moderne në botë, gratë e Egjiptit të lashtë kishin më shumë mundësi për të arritur diçka dhe më shumë zgjedhje personale. Gra si [[Hatshepsut]] dhe [[Kleopatra]] u bënë edhe faraone, kurse të tjera ushtruan pushtet si Gratë Hyjnore të Amunit. Megjithë këto liri, gratë e Egjiptit të lashtë nuk merrnin shpesh role zyrtare në administratë, duke shërbyer vetëm në role dytësore në tempuj dhe nuk ishin aq të arsimuara sa burrat.<ref>[http://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians/women_01.shtml A maintained BBC History article by Dr. Joann Fletcher (last updated 5Nov2009).]</ref> [[Skeda:Louvre-antiquites-egyptiennes-p1020372 Cropped and bg reduced.png|thumb|left|upright|Shkruesit ishin pjesë e elitës dhe ishin të mirë-arsimuar. Ata caktonin shumën e taksave, mbanin të dhënat dhe ishin të përgjegjshëm për administratën.]] === Sistemi ligjor === Zyrtarisht, në krye të sistemit ligjor ishte faraoni, i cili kishte përgjegjësi të miratonte ligje, të sillte drejtësinë dhe të ruante të ligjin dhe rendin, një koncept që egjiptianët e lashtë e quanin [[Ma'at]].<ref name="Manuelian358"/> Ndonëse asnjë kod ligjor nuk ka mbijetuar nga Egjipti i lashtë, dokumentet e gjykatave tregojnë se ligji egjiptian bazohej në arsyen e shëndoshë që dallonte të drejtën nga e gabuara dhe theksonte zgjidhjen e konfliktit duke arritur një marrëveshje sesa përmbahej rreptësisht në një set të ndërlikuar statutesh.<ref name="UCJohnson">{{cite web|url=http://fathom.lib.uchicago.edu/1/777777190170/|language=en|title=Women's Legal Rights in Ancient Egypt|accessdate=31 gusht 2010|publisher=University of Chicago, 2004|author=Janet H. Johnson}}</ref> Këshilli vendor i pleqve, i njohur si ''Kenbet'' në Mbretërinë e Re, kishte përgjegjësi zgjidhjen e çështjeve të vogla.<ref name="Manuelian358"/> Çështje më seriozë si vrasjet, transaksionet e mëdha të pronave dhe grabitjet e varreve shkonin te ''Kenbeti i Madh'', në krye të së cilit qëndronte veziri. Paditësit dhe të pandehurit priteshin të përfaqësonin veten dhe ishin të detyruar të betoheshin se do të thoshin të vërtetën. Në disa raste, shteti merrte edhe rolin e prokurorit, edhe atë të gjykatësit dhe mund ta torturonte të akuzuarin duke e rrahur për të marrë një rrëfim dhe emra të bashkë-fajtorëve. Si kur akuzat ishin të vogla ose serioze, shkruesit e gjykatës dokumentonin ankesën, dëshminë dhe verdiktin e çështjes për tu marrë si referencë në të ardhmen.<ref>Oakes (2003) p. 472</ref> Dënimet për krimet e vogla përfshinin gjobitje, rrahje, sakatim të fytyrës ose dëbim, në varësi të ashpërsisë së shkeljes. Krimet serioze si vrasja dhe grabitja e varreve dënoheshin me ekzekutim, i cili ishte prerje koke, mbytje ose shpimi i kriminelit në një hu. Dënimet mund të zgjateshin edhe te familja e kriminelit.<ref name="Manuelian358"/> Duke filluar nga Mbretëria e Re, orakujt luanin një rol të madh në sistemin ligjor, duke zbatuar drejtësinë në çështje kriminale dhe civile. Procedura ishte t'i pyetej zotit një pyetje "po" ose "jo" nëse çështja ishte e drejtë ose e gabuar. Zoti, i mbajtur nga disa priftërinj, jepte gjykimin e tij duke zgjedhur një nga përgjigjet e shkruara në një letër papirusi ose duke lëvizur para apo mbrapa.<ref>McDowell (1999) p. 168</ref> === Bujqësia === [[Skeda:Agricultural_scene_from_the_tomb_of_Nakht.jpg|thumb|upright|Një basoreliev varri paraqet punëtorë që plugojnë fushat, korrin prodhimet bujqësore dhe shijnë grurin nën udhëzimin e një mbikqyrësi.]] Një përzierje e tipareve të favorshme gjeografike ndihmoi në suksesin e kulturës së lashtë egjiptiane, ku më i rëndësishmi tipar ishte toka pjellore që vinte si pasojë e përmbytjeve të lumit Nil. Egjiptianët e lashtë qenë pra të aftë të prodhonin një tepri ushqimi, duke lejuar popullsinë t’i kushtonte më shumë kohë dhe burime ngritjes së kulturës, teknologjisë dhe artit. Administrimi i tokës ishte jetësor në Egjiptin e lashtë sepse taksat caktoheshin në varësi të sasisë së tokës që një person zotëronte.<ref>Manuelian (1998) p. 361</ref> Bujqësia në Egjipt ishte e varur nga cikli i lumit Nil. Egjiptianët njihnin tre stinë: ''Akhet'' (stina e përmbytjeve), ''Peret'' (stina e mbjelljes), dhe ''Shemu'' (stina e korrjes). Stina e përmbytjeve zgjaste nga qershori në shtator, duke depozituar në brigjet e lumit një shtresë balte të pasur me minerale ideale për rritjen e të korrave. Pasi përmbytjet ishin pakësuar, stina e rritjes zgjaste nga tetori në shkurt. Bujqit plugonin dhe mbllnin farëra në fusha, të cilat vaditeshin me kanale. Egjipti kishte pak reshje shiu, kështu që bujqit mbështeteshin në ujin e Nilit për të vaditur të korrat.<ref>Nicholson (2000) p. 514</ref> Nga Marsi në Maj, bujqit përdornin drapërinjtë për të korrur prodhimet e tyre bujqësore, të cilat më vonë i shinin me një rrahës drithi për të ndarë kashtën nga drithi. Shoshitja hiqte mbeturinat nga drithi dhe pastaj ai bluhej në miell, i cili përdorej për të bërë birrë ose ruhej për përdorim të mëvonshëm.<ref>Nicholson (2000) p. 506</ref> Egjiptianët e lashtë kultivonin grurin foragjer dhe elbin dhe disa drithëra të tjera, të cilat përdoreshin të gjitha për të bërë dy ushqimet kryesore, bukën dhe birrën.<ref>Nicholson (2000) p. 510</ref> Bimët e lirit, që çrrënjoseshin përpara se të lulëzonin, rriteshin për fibrat e kërcellit të tyre. Këto fibra ndaheshin sipas gjatësisë dhe përdoreshin si fill për tjerrje, me të cilat pastaj endeshin veshjet prej liri. Papirusi, që rritej në brigjet e Nilit, përdorej për të bërë letër. Frutat dhe perimet rriteshin në kopshte, pranë vendbanimeve dhe në toka më të larta, dhe ujiteshin me dorë. Te perimet dhe frutat përfshiheshin preshi, qepa, bostani, kungulli, bishtaja, marulja dhe prodhime të tjera bujqësore, plus rrushi që duhej për të bërë verën.<ref>Nicholson (2000) pp. 577 and 630</ref> [[Skeda:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|left|Sennexhemi plugon fushat e veta me dy qe, që shërbejnë për të ngarkuar pesha dhe si burim ushqimi.]] ==== Kafshët ==== Egjiptianët besonin se një marrëdhënie e shëndoshë mes njerëzve dhe kafshëve ishte një element thelbësor i rendit kozmik; prandaj njerëzit, kafshët dhe bimët besoheshin se ishin njësh sëbashku.<ref name="Strouhal117">Strouhal (1989) p. 117</ref> Kafshët, si të zbuturat, si të egrat, ishin kësisoj një burim jetësor shpirtëror, shoqëror dhe sigurisht ushqimor për egjiptianët e lashtë. Gjedhët ishin bagëtia më e rëndësishme; administrata mblidhte taksa për bagëtinë gjatë regjistrimeve të shpeshta të popullsisë dhe sasia e kopesë përcaktonte prestigjin dhe rëndësinë e pronës apo tempullit që i zotëronte ato. Përveç gjedhëve, egjiptianët e lashtë mbanin edhe dele, dhi dhe derra. Shpendë si rosat, patat dhe pëllumbat kapeshin në rrjeta dhe shumoheshin në ferma, ku ato ushqeheshin me forcë për t’i majmur.<ref name="Manuelian381">Manuelian (1998) p. 381</ref> Nili ofronte një burim plot me peshq. Bletët gjithashtu janë zbutur të paktën që nga Mbretëria e Vjetër dhe siguronin mjalt dhe dyllë.<ref>Nicholson (2000) p. 409</ref> Egjiptianët e lashtë përdornin gomerët dhe qetë si kafshë pune për të pluguar tokat dhe për të shkelur farën në tokë. Therja e qeve të majmur ishte një pjesë shumë e rëndësishme e ritualeve të dhënies.<ref name="Manuelian381"/> Kuajt u prezantuan nga Hyksosët në Periudhën e Dytë të Mesme dhe devetë, ndonëse të njohura në Mbretërinë e Re, filluan të përdoreshin si kafshë pune vetëm në Periudhën e Vonë. Ka gjithashtu prova se elefantët u përdorën për një kohë të shkurtër në Periudhën e Vonë, por u braktisën se mungonin kullota.<ref name="Manuelian381"/> Qentë, macet dhe majmunët ishin kafshë të shtëpiake të zakonta, kurse kafshë shtëpiake të tjera më ekzotike, si luanët, importoheshin nga qendra e Afrikës dhe ishin të rezervuar vetëm për familjen mbretërore. [[Herodoti]] vëzhgoi se egjiptianët ishin i vetmi popull i cili i mbante kafshët e tyre në shtëpi.<ref name="Strouhal117"/> Gjatë periudhave Paradinastike dhe të Vonë, adhurimi i perëndive në formën e tyre të kafshëve ishte shumë popullor, si perëndesha mace Bastet dhe perëndia ibis Tot, dhe këto kafshë shumoheshin në numra të mëdhenj në ferma për tu sakrifikuar në rituale fetare.<ref>Oakes (2003) p. 229</ref> === Burimet natyrore === Egjipti është i pasur në gur ndërtues e dekorativ, bakër dhe xeherorë, ar dhe gurë gjysmë të çmueshëm. Këto burime natyrore u lejuan egjiptianëve të lashtë të ndërtonin monumente, të skulptonin statuja, të krijonin vegla dhe bizhuteri.<ref>Greaves (1929) p. 123</ref> Balsamuesit përdornin kripëra nga uadi El Natruni për mumifikim, vend nga ku merrnin gjitthashtu gipsin për të bërë allçinë.<ref>Lucas (1962) p. 413</ref> Formacione guri që përmbanin xeherorë u gjetën në uade të largëta, jomiqësore në shkretëtirën lindore dhe Sinai, që kërkonte ekspedita të mëdha, të kontrolluara nga shteti për të marrë burimet natyrore të gjendura atje. Kishte miniera ari të shumta në Nubi dhe një nga hartat e para të njohura është e një miniere ari në këtë rajon. Uadi Hammamat ishte një burim i shquar për granitin dhe arin. Stralli ishte minerali i parë që u mblodh dhe u përdor për të bërë vegla dhe sëpatat prej stralli janë një nga provat e para të banimit në luginën e Nilit. Copëzat e mineralit zhvoshkeshin me kujdes për të bërë shpata dhe maja shigjetash të një fortësie dhe durueshmërie të mesme edhe pasi bakri u adoptua për këtë qëllim.<ref>Nicholson (2000) p. 28</ref> Egjiptianët e lashtë ishin nga të parët që përdorën minerale si squfuri si substanca kozmetike.<ref>C.Michael Hogan. 2011. [http://www.eoearth.org/article/Sulfur?topic=49557 ''Sulfur''. Encyclopedia of Earth, eds. A.Jorgensen and C.J.Cleveland, National Council for Science and the environment, Washington DC]</ref> [[Skeda:Relief of Hatshepsut's expedition to the Land of Punt by Σταύρος.jpg|thumb|Ekspedita tregtare e Hatshepsutit në Punt.]] === Tregtia e jashtme === Egjiptianët e lashtë kryenin tregti me fqinjët e jashtëm për të siguruar mallra të ralla, ekzotike që nuk gjendeshin në Egjipt. Në Periudhën paradinastike, ata vendosën marrëdhënie tregtare me Nubinë për të siguruar ar dhe temjan. Ata vendosën marrëdhënie tregtare edhe me Palestinën, so provë kanat e mbushura me vaj të stilit palestinez të gjetura në varret e faraonëve të Dinastisë së Parë.<ref>Shaw (2002) p. 72</ref> Një koloni egjiptiane e vendosur në Kananin jugor i takon pak përpara Dinastisë së Parë.<ref>Naomi Porat and Edwin van den Brink (editor), "An Egyptian Colony in Southern Palestine During the Late Predynastic to Early Dynastic," in ''The Nile Delta in Transition: 4th to 3rd Millennium BC'' (1992), pp. 433–440.</ref> Narmeri bëri që qeramika egjiptiane të prodhohej në Kanan dhe të eksportohej mbrapa në Egjipt.<ref name="Naomi">Naomi Porat, "Local Industry of Egyptian Pottery in Southern Palestine During the Early Bronze I Period," in ''Bulletin of the Egyptological, Seminar 8'' (1986/1987), pp. 109–129. See also [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/foreignrelations/1stdynegyppotsinpalestine.html University College London web post, 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201073825/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/foreignrelations/1stdynegyppotsinpalestine.html |date=1 shkurt 2011 }}.</ref> Deri nga Dinastia e Dytë, tregtia e egjiptianëve të lashtë me Biblosin sillte një sasi jetësore të lëndëve drusore të një cilësie që nuk mund të gjendej në Egjipt. Nga Dinastia e Pestë, Punti furnizonte Egjiptin me ar, rrëshira aromatike, abanoz, fildish dhe kafshë të egra si majmunë dhe babunë.<ref>Shaw (2002) p. 322</ref> Egjipti mbështetej te Anadolli për sasi të rëndësishme të kallajit si dhe për furnizim suplementar me bakër, pasi të dy metalet ishin të nevojshme për prodhimin e bronzit. Egjiptianët e lashtë çmonin lapisin, që importohej nga Afganistani i largët. Tregtia mesdhetare e Egjiptit përfshinte Greqinë dhe Kretën, të cilat sillnin, ndërmjet mallrave të tjerë, vajin e ullirit.<ref>Manuelian (1998) p. 145</ref> Si shkëmbim për këto importe luksoze dhe materiale të papunuara, Egjipti eksportonte kryesisht drithëra, ar, copëra liri dhe papirus, shtuar këtyre edhe mallra të përfunduar si objekte prej qelqi dhe guri.<ref>Harris (1990) p. 13</ref> == Gjuha == === Zhvillimi historik === [[Skeda:Papyrus Ani curs hiero.jpg|240px|thumb|upright|Një fragment i papirusit të Anit që shfaq hieroglifet.]] Gjuha egjiptiane është një gjuhë afro-aziatike veriore e lidhur ngushtë me gjuhët berbere dhe semitike.<ref>Loprieno (1995b) p. 2137</ref> Ka historinë e dytë më të gjatë nga të tërë gjuhët (pas asaj sumeriane), duke qënë e shkruar që nga 3200 p.e.r deri në mesjetë dhe duke vazhduar të jetë një gjuhë e folur edhe për më gjatë. Fazat e gjuhës së lashtë egjiptiane janë egjiptianishtja e vjetër, egjiptianishtja e mesme (klasike), egjiptianishtja e vonë, demotike dhe koptike.<ref>Loprieno (2004) p. 161</ref> Shkrimet egjiptiane nuk shfaqin ndonjë dallim dialektor përpara koptikes, por ka qenë me shumë mundësi e folur në dialekte rajonale në Memfis dhe më vonë në Tebë.<ref>Loprieno (2004) p. 162</ref> Egjiptianishtja e lashtë ishtë një gjuhë sintetike, por u bë më analitike më vonë.<ref>Loprieno (1995b) p. 2137-38</ref> Hieroglifet egjiptiane dhe skriptet demotike u zëvendësuan nga alfabeti më fonetik koptik. Gjuha koptike akoma përdoret në liturgjinë e Kishës Ortodokse të Egjiptit dhe gjurmë të saj kanë mbetur në arabishten egjiptiane.<ref>Vittman (1991) pp. 197–227</ref> == Shënime == {{Reflist|3}} == Referime == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{Cite book|author=Aldred, Cyril|title=Akhenaten, King of Egypt|url=https://archive.org/details/00book1496783233|publisher=Thames and Hudson|location=London, England|year=1988|isbn=0-500-05048-1}} * {{Cite book|author=Allen, James P.|title=Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs|url=https://archive.org/details/middleegyptianin0000alle|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=2000|isbn=0-521-77483-7}} * {{Cite book|last=Badawy|first=Alexander|title=A History of Egyptian Architecture. Vol III|publisher=University of California Press|location=Berkeley, California|year=1968|isbn=0-520-00057-9}} * {{Cite book|last=Billard|first=Jules B.|title=Ancient Egypt: Discovering its Splendors|publisher=National Geographic Society|location=Washington D.C.|year=1978}} * {{Cite book|first=J|last=Cerny|title=Egypt from the Death of Ramesses III to the End of the Twenty-First Dynasty' in The Middle East and the Aegean Region c.1380–1000&nbsp;BC|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=1975|isbn=0-521-08691-4}} * {{Cite book|title=Ancient Egyptian Construction and Architecture|url=https://archive.org/details/ancientegyptianc0000clar|language=en|author1=Somers Clarke|publisher=Dover Publications, Unabridged Dover reprint of Ancient Egyptian Masonry: The Building Craft originally published by Oxford University Press/Humphrey Milford, London, (1930)|location=New York, New York|year=1990|isbn=0-486-26485-8|author2=R. Engelbach}} * {{Cite book|last=Clayton|first=Peter A.|title=Chronicle of the Pharaohs|url=https://archive.org/details/chronicleofphara00clay|publisher=Thames and Hudson|location=London, England|year=1994|isbn=0-500-05074-0}} * {{Cite book|author1=Cline, Eric H.|author2=O'Connor, David Kevin|title=Amenhotep III: Perspectives on His Reign|publisher=University of Michigan Press|location=Ann Arbor, Michigan|year=2001|page=273|isbn=0-472-08833-5}} * {{Cite book|title=Egyptian Rock Cut Tombs|url=https://archive.org/details/egyptianrockcutt0000dods|language=en|last=Dodson|first=Aidan|publisher=Shire Publications Ltd|year=1991|location=Buckinghamshire, UK|isbn=0-7478-0128-2}} * {{Cite book|author1=Dodson, Aidan|author2=Hilton, Dyan|title=The Complete Royal Families of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/completeroyalfam0000dods_a3h8|publisher=Thames & Hudson|location=London, England|year=2004|isbn=0-500-05128-3}} * {{Cite book|last=El-Daly|first=Okasha|title=Egyptology: The Missing Millennium|location=London, England|publisher=UCL Press|year=2005|isbn=1-84472-062-4}} * {{Cite book|author=Filer, Joyce|title=Disease|url=https://archive.org/details/disease00file|language=en|publisher=University of Texas Press|location=Austin, Texas|year=1996|isbn=0-292-72498-5}} * {{Cite book|last=Gardiner|first=Sir Alan|title=[[Egyptian Grammar: Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs]]|publisher=Griffith Institute|location=Oxford, England|year=1957|isbn=0-900416-35-1}} * {{Cite journal|last=Hayes|first=W. C.|title=Most Ancient Egypt: Chapter III. The Neolithic and Chalcolithic Communities of Northern Egypt|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-near-eastern-studies_1964-10_23_4/page/217|language=en|journal=[[Journal of Near Eastern Studies|JNES]]|edition=No. 4|year=1964|pages=217–272|volume=23}} * {{Cite book|author1=[[Eleanor Robson]]|author2=[[Joseph Dauben|Joseph W. Dauben]]|author3=Kim Plofker|author4=J. Lennart Berggren|author5=Victor J. Katz|author6=Annette Imhausen|title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook|url=https://archive.org/details/mathematicsofegy0000unse|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|year=2007|isbn=0-691-11485-4}} * {{Cite book|last=James|first=T.G.H.|title=The British Museum Concise Introduction to Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/britishmuseumcon00jame|language=en|publisher=University of Michigan Press|location=Ann Arbor, Michigan|year=2005|isbn=0-472-03137-6}} * {{Cite book|author=[[Barry Kemp|Kemp, Barry]]|title=Ancient Egypt: Anatomy of a Civilization|publisher=Routledge|year=1991|location=London, England|isbn=0-415-06346-9}} * {{Cite book|last=Lichtheim|first=Miriam|title=Ancient Egyptian Literature, vol 1|publisher=University of California Press|year=1975|location=London, England|isbn=0-520-02899-6}} * {{Cite book|last=Lichtheim|first=Miriam|title=Ancient Egyptian Literature, A Book of Readings. Vol III: The Late Period|publisher=University of California Press|year=1980|location=Berkeley, California|isbn=0-520-24844-1}} * {{Cite book|last=Loprieno|first=Antonio|title=Ancient Egyptian: A linguistic introduction|url=https://archive.org/details/ancientegyptianl0000lopr|language=en|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|date=1995a|isbn=0-521-44849-2}} * {{Cite book|last=Loprieno|first=Antonio|work=Ancient Egyptian and other Afroasiatic Languages|title=Civilizations of the Ancient Near East|editor-last=Sasson|editor-first=J. M.|volume=4|publisher=Charles Scribner|place=New York, New York|date=1995b|pages=2137–2150|isbn=1-56563-607-4}} * {{Cite book|last=Loprieno|first=Antonio|work=Ancient Egyptian and Coptic|title=The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages|url=https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000unse_t8o9|editor-last=Woodward|editor-first=Roger D.|publisher=Cambridge University Press|place=Cambridge, UK|year=2004|pages=[https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000unse_t8o9/page/160 160]–192|isbn=0-521-56256-2}} * {{Cite book|last=Lucas|first=Alfred|title=Ancient Egyptian Materials and Industries, 4th Ed|location=London, England|year=1962|publisher=Edward Arnold Publishers|isbn=1-85417-046-5}} * {{Cite journal|last=Mallory-Greenough|first=Leanne M.|title=The Geographical, Spatial, and Temporal Distribution of Predynastic and First Dynasty Basalt Vessels|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|location=London, England|publisher=Egypt Exploration Society|year=2002|volume=88|pages=67–93|doi=10.2307/3822337|url=http://jstor.org/stable/3822337|language=en}} * {{Cite book|year=1998|author=Manuelian, Peter Der|title=Egypt: The World of the Pharaohs|url=https://archive.org/details/egyptworldofphar00unse|location=Bonner Straße, Cologne Germany|publisher=Könemann Verlagsgesellschaft mbH|isbn=3-89508-913-3}} * {{Cite book|author=McDowell, A. G.|title=Village life in ancient Egypt: laundry lists and love songs|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|year=1999|isbn=0-19-814998-0}} * {{Cite book|author=Meskell, Lynn|title=Object Worlds in Ancient Egypt: Material Biographies Past and Present (Materializing Culture)|publisher=Berg Publishers|location=Oxford, England|year=2004|isbn=1-85973-867-2}} * {{Cite book|last=Midant-Reynes|first=Béatrix|title=The Prehistory of Egypt: From the First Egyptians to the First Pharaohs|url=https://archive.org/details/prehistoryofegyp0000mida|location=Oxford, England|publisher=Blackwell Publishers|year=2000|isbn=0-631-21787-8}} * {{Cite book|last=Nicholson|first=Paul T.|title=Ancient Egyptian Materials and Technology|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=2000|isbn=0-521-45257-0}} * {{Cite book|author=Oakes, Lorna|title=Ancient Egypt: An Illustrated Reference to the Myths, Religions, Pyramids and Temples of the Land of the Pharaohs|url=https://archive.org/details/ancientegyptillu00unse|publisher=Barnes & Noble|location=New York, New York|year=2003|isbn=0-7607-4943-4}} * {{Cite book|last=Robins|first=Gay|title=The Art of Ancient Egypt|publisher=Harvard University Press|year=2000|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=0-674-00376-4}} * {{Cite book|author=[[Kim Ryholt|Ryholt, Kim]]|title=The Political Situation in Egypt During the Second Intermediate Period|year=1997|location=Copenhagen, Denmark|publisher=Museum Tusculanum|isbn=87-7289-421-0}} * {{Cite book|last=Scheel|first=Bernd|title=Egyptian Metalworking and Tools|publisher=Shire Publications Ltd|location=Haverfordwest, Great Britain|year=1989|isbn=0-7478-0001-4}} * {{Cite book|last=Shaw|first=Ian|title=The Oxford History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw|publisher=Oxford University Press|year=2003|location=Oxford, England|isbn=0-500-05074-0}} * {{Cite book|author=Siliotti, Alberto|title=The Discovery of Ancient Egypt|publisher=Book Sales, Inc|location=Edison, New Jersey|year=1998|isbn=0-7858-1360-8}} * {{Cite book|last=Strouhal|first=Eugen|title=Life in Ancient Egypt|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman, Oklahoma|year=1989|isbn=0-8061-2475-X}} * {{Cite book|author=Tyldesley, Joyce A.|title=Ramesses: Egypt's greatest pharaoh|url=https://archive.org/details/ramessesegyptsgr0000tyld|language=en|publisher=Penguin|location=Harmondsworth, England|year=2001|pages=[https://archive.org/details/ramessesegyptsgr0000tyld/page/76 76]–77|isbn=0-14-028097-9}} * {{Cite journal|last=Vittman|first=G.|title=Zum koptischen Sprachgut im Ägyptisch-Arabisch|journal=Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes|location=Vienna, Austria|publisher=Institut für Orientalistik, Vienna University|year=1991|volume=81|pages=197–227}} * {{Cite book|author=Walbank, Frank William|author-link=F. W. Walbank|title=The Cambridge ancient history|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=1984|isbn=0-521-23445-X}} * {{Cite book|author1=Wasserman, James|author2=Faulkner, Raymond Oliver|author3=Goelet, Ogden|author4=Von Dassow, Eva|title=The Egyptian Book of the dead, the Book of going forth by day: being the Papyrus of Ani|publisher=Chronicle Books|location=San Francisco, California|year=1994|isbn=0-8118-0767-3}} * {{Cite book|last=Wilkinson|first=R. H.|year=2000|title=The Complete Temples of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/completetempleso0000wilk_d0s2|language=en|location=London, England|publisher=Thames and Hudson|isbn=0-500-05100-3}} {{Refend}} == Lexim i mëtejshëm == * {{Cite book|author=[[John Baines|Baines, John]] and [[Jaromir Malek]]|title=The Cultural Atlas of Ancient Egypt|edition=revised|publisher=Facts on File|year=2000|isbn=0-8160-4036-2}} * {{Cite book|last=Bard|first=KA|title=Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt|publisher=Routledge|location=NY, NY|year=1999|isbn=0-415-18589-0}} * {{Cite book|first=Nicolas|last=Grimal|title=A History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/historyofancient0000grim_o8d3|publisher=Blackwell Books|year=1992|isbn=0-631-19396-0}} * {{Cite book|author=[[Mark Lehner|Lehner, Mark]]|title=The Complete Pyramids|url=https://archive.org/details/completepyramids00lehn|location=London|publisher=Thames & Hudson|year=1997|isbn=0-500-05084-8}} * {{cite book|editor-last=Redford|editor-first=Donald B.|editor-link=Donald B. Redford|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=0-19-510234-7}} * {{Cite book|last=Wilkinson|first=R.H.|title=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk_0|location=London|publisher=Thames and Hudson|year=2003|isbn=0-500-05120-8}} == Lidhje të jashtme == {{Sister project links |wikt= |b=Ancient History/Egypt |q= |s=Wikisource:Ancient Egypt |commons=Category:Ancient Egypt |n= |v=}} * [http://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians/ BBC History: Egyptians]—jep një përmbajtje të përgjitshme dhe lidhje të tjera * [http://www.ancient.eu.com/egypt/ Ancient History Encyclopedia] mbi Egjiptin * [http://books.google.com/books?vid=ISBN&id=9ToLAAAAIAAJ&dq=PtahHotep&as_brr=1 Ancient Egyptian Science: A Source Book Door Marshall Clagett, 1989] * [http://www.aldokkan.com/science/metallurgy.htm Ancient Egyptian Metallurgy] Sit për historinë e punimit të metaleve në Egjipt. * ''Napoleon on the Nile: Soldiers, Artists, and the Rediscovery of Egypt'', [https://web.archive.org/web/20080602082144/http://arthistory.about.com/od/from_exhibitions/ig/Napoleon-on-the-Nile/Joseph--1874.htm Histori arti]. * [http://www.ancientegypt.co.uk/ Ancient Egypt]—maintained by the [[British Museum]], hyrje në Egjiptin e lashtë për adoleshentët. * [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/ Digital Egypt for Universities.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416080018/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/ |date=16 prill 2010 }} Trajtim akademik me mbulim të gjerë e kros referencawith broad coverage and cross references (të brendshme e të jashtme). Artifakte janë te përdorur shpesh për të ilustruar probleme. * [http://www.ancient-egypt-priests.com/ Priests of Ancient Egypt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216191750/http://ancient-egypt-priests.com/ |date=16 dhjetor 2014 }} Informacion i gjerë për priftërinjtë e Egjiptit të lashtë, shërbimet fetare dhe tempujt. Goxha foto dhe bibliografi. Anglisht dhe gjermanisht * [http://www.history.com/topics/ancient-egypt Egjipti i lashtë] [[Kategoria:Egjipt]] [[Kategoria:Egjipti i Lashtë]] 97jol1d7q9lmko5o0etam1lbxfsl10m Shalës (Markat) 0 110217 3002697 2990914 2026-06-28T11:49:29Z ~2026-37308-08 189719 /* Demografia */ 3002697 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Shalës | name (Rasa dhanore) = Shalësit | image_skyline = | Shteti = Shqipëria | Rrethi = Rrethi i Sarandës | Komuna = Komuna Markat | postal_code = | Sipërfaqja = | population_total = 1200 banore | Regj. i popullsisë = | Dend. e popullsisë = | website = <!--- Koordinatat ----> | Gjerësia = | Gjatësia = | Lartësia = }} '''Shalës''' është një [[Fshati|fshat]] në [[Komuna Markat|komunën Markat]] në [[rrethin e Sarandës]] të [[Shqipëria|Shqipërisë]]. == Gjeografia == Nga veriu fshati Shalës kufizohet me lumin Pavël, nga jugu me fshatin Dishat dhe qytezën Konispol, nga lindja me fshatin Markatin dhe nga perëndimi me malet Saraqin e Mile. Shalësi ka këto lagje: '''Babjot/i''', '''Barç/i''', '''Kurunë/a''' dhe '''Mesmëhalla'''.<ref>Fatos Mero Rrapaj (1995). ''Fjalori Onomastik i Epirit''. Eurorilindja. f. 122.</ref> '''Toponimet të fshatit Shalës:'''<ref>Rrapaj. ''Fjalori Onomastik i Epirit''. 1995. f. 122-128. '''Treguan:''' 1. Dule Bakullati, 45 vjeç, bujk, analfabet, nga Shalësi, sot me banim aty. 2. Selfo Zeneli, 22 vjeç, me arsim të lartë, nga Shalësi, sot me banim po aty. 3. Jasin Boçari, 23 vjeç, me arsim të lartë, nga Shalësi, sot me banim po aty. Shalës, më 24. 8. 1970. </ref> *'''Ahos/i''' - përrua, në P. *'''Arat e Glata''' - ara, në P. *'''Ar’ e Gjërë''' - arë malore, në P. *'''Ar’ e Llamit''' ('''Llambit''') - baçë, në afërsi të qendrës. *'''Ar’ e Madhe''' - arë, afër qendrës. *'''Ar’ e Neles''' - arë kodrinore, në qendër. *'''Ar’ e Plakut''' - pllajë, në P. *'''Badra''' - këmbë mali, në L. *'''BaItas''' - baçë me ullinj, në L. *'''Bàllos/i''' - ullishte, pranë qendrës. *'''Barçat/i''' - ara, në P. *'''Barith/i''' - ara, në V. *'''Baudhet''' - ara në fushë që janë pranë udhës, në V. *'''Biverre''' (mbi varre) - pllajë, në L. *'''Bivit''' ('''Mbivijat''') - ara në fushë, në V. *'''Bleta e Velës''' - shkëmb që dikur ka pasur bletë, në J. *'''Bogaze''' - ara në fushë, në P. *'''Bogaz/i''' - grykë e ngushtë midis malesh ku ndërmjet kalon lumi Pavël, në VL. *'''Bolingez/a''' - arë, në P. *'''Bot e Bardhë''' - vend gropë që e ka dheun të bardhë, i cili merrej nga fshatarët në vend të gëlqeres për të lyer faqet e brëndëshme të mureve të shtëpive, në P. *'''Botboja/i''' – pllajë, në L. *'''Bregu i Çobenëve''' - breg, në P. *'''Bregu i Çelikut''' - (edhe Bregu i Materëve) - breg, pranë qendrës. *'''Bregu i Kotreçit''' - breg, në L. *'''Bregu i Kullës''' - breg ku thonë se një zonjë ka pasur aty një kullë, në V. *'''Bregu i Kroit''' - bregore, afër qendrës. *'''Bregu i Morrit''' - bregore në fushë, për të cilën thonë se një taborr në kohën osmane vrisnin morrat, në VL. *'''Bregu i Taborrit''' - breg, në qendër. *'''Brikth/i''' - faqe mali, në P. *'''Brim’ e Barçatit''' - sterrë, në P. *'''Brim’ e Madhe''' - sterrë, në P. *'''Buhajajth/i''' - vend me ullinj, në qendër. *'''Burim i Lezos''' - arë, në P. *'''Burim i Rrihërës''' - burim, afër qendrës. *'''Burim i Shelqit''' - burim, në VP. *'''Buz’ e Velës''' - buzë shkëmbore, në L. *'''Buta e Bojait''' - kullotë kodrinore, në L. *'''Buz’ e Kuqe''' - buzë shkëmbore, në L. *'''Buza e Velës''' - buzë mali shkëmbore, në J. *'''Çorkë/a''' – ara, në afërsi të qendrës. *'''Çuka e Kriqit''' – çukë, në P. *'''Dardha e Brahos''' - dardhë e vjetër, afër qendrës. *'''Delikaç/i''' - ara, në P. *'''Der e Ledhit''' - kodër malore, në P. *'''Divi''' - ara, në V. *'''Djali i Vrarë''' - breg, në qendër. *'''Driz’ e Arës Muhtarit''' - pllajë malore, në P. *'''Drrasa e Llukut''' - vend dërrasë, në P. Aty janë nxjerrë dërrasa prej guri për të mbuluar çatitë e shtëpive. *'''Faq/a/e Gjërë''' - faqe mali, në P. *'''Faq/a/e Martinit''' - faqe mali, në P. *'''Farmk/u''' - faqe mali, në L. *'''Ferra e Brezit'' - kodër malore, në P. *'''Fiku i Baudhit''' - vend ku ka qenë një fik i vjetër, në VL. *'''Fiku i Shurit''' - fik i vjetër, në J. *'''Fiz/i''' - arë, në fushë, në VP. *'''Fundi i Bregut''' - breg, në P. *'''Fush’ e Shalësit''' - fushë, në VP. *'''Gazino/i''' - ara e kullota, në L. *'''Gorrica e Muço Hoxhës''' - goricë e vjetër, në J. *'''Grav’ e Krizës''' - shpellë, afër qendrës. *'''Grav’ e Kurunës''' – shkëmb. *'''Grav e Mesoit''' - shpellë, në P. *'''Gravat e Mesmëhallës''' - shpellë afër qendrës. *'''Grav’ e Qirisë''' - në P. *'''Grav’ e Spartiles''' - shpellë, në P. *'''Grava e Ulkës''' - shpellë ku kanë qenë strehuar ujq. *'''Gravat e Kroit''' - shpelIa, në L. *'''Grik e Bogazit''' - grykë mali, në P. *'''Grop’ e Uthullës''' – arë e gropë, në P. *'''Gumradha e Gurit Glatë''' - zall i rënë nga mali, në L. *'''Gumradha e Rripthit''' - zallishtë e renë nga mali, në L. *'''Gurët e Vilës''' - shkëmbenj, në VP. *'''Gur i Ahosit''' - shkëmb që pikon ujë, në L. *'''Gur i Glatë''' - shkëmb i gjatë, në J. *'''Gur i Klishës''' – shkëmb, në J. *'''Guri i Liturvisë''' - vend shkëmbor, dërrasë guri, në P. *'''Guri i Shkulur''' - shkëmb i rrëzuar nga mali, në J. *'''Hon i Prrojt Math''' - hon, grykë e shkallë, në P. *'''Karales/i''' - arë në fushë, në VP. *'''Kanashe''' - ara, në V. *'''Karthe''' - pllajë, në L. *'''Këmba e Brimës''' - këmbë mali, në P. *'''Këmba e Drizës''' - këmbë mali, në P. *'''Këmba e Dushkut''' - këmbë mali, në P. *'''Këmba e Farmkut''' - këmbë mali, në L. *'''Këmb’ e Gurzet''' - këmbë mali, në P. *'''Këmb’ e Gjërë''' - këmbë mali, në JP. *'''Këmb’ e Lofatës''' - këmbë mali, në JP. *'''Këmb’ e Mëretes''' - këmbë mali, në P. *'''Këmb’ e Prralit''' - këmbë mali, në P. *'''Këmb’ e Spartës''' - këmbë mali, në P. *'''Kliç/i''' - arë në fushë, në VP. *'''Klishë/a''' - gjurmë themelesh e një kishe të vjetër, në P. *'''Klish’ e Bregut Vilës''' - gërmadhë kishe, në P. *'''Kodra e Mezhlisit''' - kodër ku mblidheshin pleqtë për të kuvenduar, në afërsi të qendrës. *'''Kodra e Panagjisë''' - kodër, në J. *'''Kodrat e Lukthit''' - kodër ku ndodhen disa gërmadha, në L. *'''Konopicë/a''' - ara, afër qendrës. *'''Koqas/i''' - arë kodrinore, afër qendrës. *'''Krizë/a''' - përrua, afër qendrës. *'''Kroi i Babëjotit''' ('''Babë Jotit''') - krua, afër qendrës. *'''Kroi i Fshatit''' - krua, në qendër. *'''Kroi i Lodharit''' - krua ku shplodheshin udhëtarët etj., në qendër. *'''Kroi i Llamit''' ('''Llambit''') - krua, në L. *'''Kroi i Math''' - krua, afër qendrës. *'''Kroi i Muço Hoxhës''' - burim, në L. *'''Kroi i Rrihërës''' - krua, afër qendrës. *'''Kroi Shëngjr/ës''' - krua, në L. *'''Kshire''' - pyll me mërete, në P. *'''Lëm i Sorkës''' - lëm, në L. *'''Lëm i Lazrit''' - lëm i shtruar me pllaka guri, në L. *'''Lëm i Panagjisë''' - lëmë ku dikur ka qenë bërë panair, në qendër. *'''Lëm i Psedhesë''' - lëm i vjetër, në afërsi të qendrës. *'''Lëm i Rrihrës''' - lëm i gurtë, pranë qendrës. *'''Lëm i Spartilës''' - lëm afër qendrës. *'''Lëm i Sheshtit''' - lëm i gurtë, në L. *'''Lëm i Shpellave''' - lëm i vjetër, në L. *'''Lisi Çup''' - lis shekullor, në P. *'''Lòdhar/i''' - vend ku preheshin të lodhurit në udhëtim etj., në P. *'''Luc’ e Kurunës''' - vend që mbledh ujë, në P. *'''Lukthi''' - vend grykë, në L. *'''Lum i Frashkut''' - degë e lumit Pavël që kalon para fshatit, në P. *'''Lum i Shalësit''' ('''Pavlit''') – lumë, në V. *'''Lushtra e Plakës''' - buzë, në P. *'''Luvajth/i''' – arë, në P. *'''Llith/i''' - ara, në P. *'''Mal i Saraqinit''' - mal, në JP. *'''Malth i Barçit''' - mal, në L. *'''Mehné/ja''' - breg ku mblidhej popul në kuvend, në qendër. *'''Moshra''' - faqe mali, në JP. *'''Mullire''' – ara, në V. *'''Mulliri i Bogazit''' - gërmadhë mulliri, në P. *'''Mulliri i Ferrës''' - gërmadhë mulliri, në V. *'''Mulliri i Haxhos''' - sot arë, në V. *'''Nënshkozë/a''' - në L. *'''Panagjia''' – baçë, afër qendrës. *'''Panagjia e Kondajve''' - baçë me ullinj, fiq e arra, në qendër. *'''Përthëlëng/u''' - ara pranë lumit, në P. *'''Pill i Kshirës''' - pyll, në JP. *'''Pill i Moshrave''' - pyll, në JP. *'''Pill i Prerë''' - faqe mali me lisa, në P. *'''Piriu i Shkozës''' - grykë hon, në P. *'''Pirjot/a''' - vend në mal, në P. *'''Pirjot/i''' - kullotë kodrinore, në VL. *'''Prroj i Badunit''' - përrua me mone të vjetra, në L. *'''Prroj i Barçit''' - përrua i fshatit. *'''Prroj i Këmbës Brimës''' - këmbë mali ku ndodhet një brimë e thellë, në P. *'''Prroj i Thanës''' - përrua, në P. *'''Prroj i Zublës''' – përrua, në P. *'''Psedhéja''' - arë afër qendrës. *'''Puset''' - ara kodrinore, në L. *'''Qaf e Butës Bojait''' - qafë kodrinore, në L. *'''Qaf’ e Gomares''' - qafë mali, në L. *'''Qaf’ e Hosit''' - qafë kodrinore, në P. *'''Qaf’ e Kollokotrecit''' - qafë kodrinore, në L. *'''Qaf’ e Kriqit''' - qafë kodrinore, në P. *'''Qaf’ e Lofatës''' - qafë mali, në P. *'''Qaf’ e Mesit''' - qafë kodrinore, në L. *'''Qaf’ e Pipes''' - qafë kodrinore, në P. *'''Qaf’ e Vidhave''' – qafë kodrinore, në J. *'''Qeramidhjò''' - vend ku dikur janë bërë qeramidhe, në V. *'''Qili/a''' - përrua, hon, në P. *'''Rashk/u''' - pllajë, në V. *'''Rrahu i Hoxhës''' - baçë pranë qendrës. *'''Rrap i Manarit''' - rrap shekullor, në V. *'''Rrapth/i''' - arë. *'''Rreth/i''' – arë, në P. *'''Rrëz’ e Bése''' - ara, në P. *'''Rrez’ e Shklekës''' - zallishtë (gumradhë), në L. *'''Rripat e Gurit''' - ara në fushë, në VP. *'''Rripth/i''' - faqe mali, në L. *'''Sorre''' - ara, në V. *'''Spartillë/a''' - ara, afër qendrës. *'''Spithar i Arës Duros''' – sterrë në mal, në P. *'''Spithar i Arës Gjërë''' – sterrë që mban ujë, në P. *'''Sterra e Ledhit''' – sterrë, në P. *'''Shelqive''' - ara në fushë, në V. *'''Sherpet''' - ara në fushë, në VL. *'''Shesh i Drizës''' - shesh në pllajë mali, në P. *'''Shesh i Math''' - shesh në mal, në P. *'''Shesh i Pulëzës''' - vend shesh në mal, në P. *'''Shesh i Sheros''' - arë, në L. *'''Shesh i Vetëtimës''' – shesh, në P. *'''Shesh i Xhamisë''' - shesh para xhamisë, në qendër. *'''Sheshtho''' - arë, në L. *'''Shingjerrë/a''' - kullotë kodrinore, në L. *'''Shkall’ e Dhahnës''' - grykë, në VP. *'''Shkall’ e Mullirit''' - pllajë, në P. *'''Shkall’ e Pirros''' - vend shkëmbor ku gjenden gurë qiklopikë. *'''Shkall’ e Vilës''' - udhë shkëmbore, në VP. *'''Shkëmb i Barxhit''' - në L. *'''Shkëmb i Kurunës''' - shkëmb, në P. *'''Shklekat''' - pllajë mali, në L. *'''Shpella''' - shpella e kullota, në JL. *'''Shtrunga e Lisit Çup''' - shtrungë e gurtë, në P. *'''Shur/i''' - shur që vjen nga mali, në J. *'''Tufëlisi''' - grumbull lisash të shenjtë mbi Saraqin, të cilët s’guxonin njeri t’i presë nga frika e Zotit, në P. *'''Udha e Malthit''' - udhë që të çon në Markat, në L. *'''Udha Turke''' - udha për Markat e Dishat, në L. *'''Ulliri me Rrënjë''' - ulli që ka rrënjë jashtë, në qendër. *'''Ulliri i Mishit''' — ulli i lashtë ku theren e varen bagëti, në qendër. *'''Ulliri i Vakëfit''' - ulli që i takon xhamisë, në qendër. *'''Ullit e Rashkut''' – ullinj, në VL. *'''Ur’ e Barçit''' - urë betoni, në qendër. *'''Ur’ e Bogazit''' - urë betoni mbi lumin e Shalësit (Pavlit), në P. *'''Ura e Luvajthit''' - rrënojë e një ure mbi lumin e Shalësit, në P. *'''Vaj/a e Shelqidhes''' - va mbi lumin e Shalësit, në V. *'''Vaj/a e Vilës''' - va lumi mbi lumin e Shalësit, në V. *'''Varret e Spartilës''' - pllajë afër qendrës. *'''Varrez''' - ara, në V. *'''Varr i Lëmit Lazrit''' - varre të vjetër, në L. *'''Varr i Regjinës''' - varr i të shoqes Abedin Madanit, dëshmor, në L. *'''Vastrua/oi''' - ish pyll sot arë, në P. *'''Verret bi Krua''' - varre të vjetër, në L. *'''Verret e Kodrës Panagjit''' - varre të vjetër, në J. *'''Vëndi i Sali Bunit''' - arë e baçë, në P. *'''Vidhez/a''' - kullotë kodrinore, në V. *'''Vija e Malit''' – brez shkëmbor, në L. *'''Vila''' – arë, në VP. *'''Viroi i Nuhut''' - ngjir ku qe mbytur Nuhu, në V. *'''Vivez/a''' - ara në fushë, në VL. *'''Vrastua/oi''' - arë në mal, në VP. *'''Zhigonjë/a''' ('''Zigua''') - brez shkëmbor. == Demografia == '''Familjet në fshatin Shalës:'''<ref>Rrapaj. ''Fjalori Onomastik i Epirit''. 1995. f. 122.</ref> Abedini, Arapi, Avduli,Bebo, Bajo, Bedriu, Boçari, Çano, Demo, Elmazi, Kondo, Labi, Lame, Lile, Lika, Muçaj, Osmanaj, Purraj, Bajramietj. == Ekonomia == == Kultura == == Historia == Shalësi shtrihet ne anen e majte te rrjedhjes se mesme te lumit Pavla, atje ku formohet Gryka eBogazit. Eshte ngritur ne nje lugine mes maleve Saraqin e Mellez.Perbehet nga kater lagje:Mesomehalle, Kurune, Babjot e Barrc. Ka te zhvilluar teper bujqesine, pasi fushat i ka nen uje.Blegtoria dhe pemtaria ,jane dege te rendesishme qe merren banoret.Ne perendim te fshatit, tek Gryka e Bogazit, gjendet Shpella e Shen Marines, nga vendbanimet mete lashta te Shqiperise. Ketu u zbuluan dy kerruese strralli dhe briret e nje dhie te eger,(kopra –ibex). Vendbanimi i takon periudhes se Mezolitit.Ne lindje te shpelles, gjendet nje guve karstike. Ketu u zbuluan parete enesh dhe qeramike teperiudhes se neolitit.Nje cekan prej guri,perfaqson epoken e neolitit te mesem,zbuluar ne vendin Bregu i Kroit..Nje sopate dy teheshe prej bronzi(bipenis) eshte zbuluar ne qender te lugines se Shalesit.Ne afersi te teritoreve te fshatit, banore te ketij fshati kane zbuluar ne vitin 1980,ne Mile, statujen tederdhur ne bronz te Perendise ose te Hyeut te Panit.,(shek.IV-pKr.)Jo me larg se 1,5km,nga ana perendimore e fshatit, buze lumit Pavla gjenden rrenojat e njeqytetrimi Iliro –Epirot te shek III-Ip.Krishtit, ne Vastrua.Nje ore diellore e periudhes Romake e shekullit I. p Krishtit, eshte zbuluar ne Vastrua.Nje embleme prej floriri e nje atleti te garrave Olimpike e shekullit te IV.p. Krishtit eshte zuluar nenje varr antik ne Fundin e Bregut, prane Vastroit.Ene balte ,objekte zbukurimi metalike (bronzi) jane zbuluar ne varrezat antike te Vastroit. Vegla pune prej hekuri: kazma, bela, per punimin e tokes, jane zbuluar ne Balloz dhe Haliqe.Periudha Mesjetare perfaqsohet nga tre banesa monument kulture, qe gjenden ne lagjen Kurune ,Mesomehalle dhe Barrc.Fisi i agallareve te Avdulereve te Shalesit , ishin miq dhe mbeshtetes ne krahine te Ali PasheTepelenes.Ne kryengritjen e Zenel Gjolekes ,ne 1847 moren pjese 20 shalesjote.Ne ceten e Muharrem Rushitit ne kryengritjet e viteve 1909-1912,moren pjese 14 shalesjote.Merushe Nelo,e mbiquajtura nga historjanet”Shota e Jugut”,apo “Shota e Camerise”, ishte e vetmjafemer, qe mori pjese ne cetat e Jugut te Shqiperise bashke me burrin e saj. Ky rast na sjell analogjime Shote e Azem Galica ne veriun e banuar nga shqiptaret.Ne luften per mbrojtjen e trojeve shqiptare e te kalase se Janines, nga Shalesi moren pjese 34luftetare. 17 prej tyre ,rane deshmore ne Gjolin e Janines.ne 1913.Ne luften eVlores , ne 1920,moren pjese 27 luftetare nga Shalesi.Ne periudhen midis dy luftrave boterore,nga Shalesi kishte tre anetare te shoqerise “Vatra”teAmerikes.Ne luften N-Cl. Kane marre pjese 72 partizane.,11prej te cileve rane deshmore.Shalesi ka kostumet e veta popullore burrash e grash te njohura deri ne festivalet folklorikeKombetare.Hedhesi i valles se Osman Takes (Taip Madani ) ishte banor i ketij fshati. Vajza te ketijfshati kane marre pjese ne festivale folklorike Kombetare, te zhvilluara ne Gjirokaster. == Shih edhe == {{Komuna Markat}} {{SQ-Administrata-Cung}} == Lidhje të jashtme == == Burimet == {{reflist}} {{AL-gjeo-cung}} [[Kategoria:Fshatra në Shqipëri]] [[Kategoria:Fshatra në Qarkun e Vlorës]] [[Kategoria:Vendbanime në Shqipëri]] [[Kategoria:Çamëri]] tvk521nb2nvgwhh5uh1z66rutm06wz0 Kranë 0 110249 3002683 2988917 2026-06-28T10:04:03Z Deshmitari1872 189684 Zgjerova artikullin për Kranën me gjeografi, administratë, toponimi, traditë lokale, ekonomi rurale, zhvillime bashkëkohore, turizëm dhe referime. 3002683 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Kranë | settlement_type = [[Fshat]] | pushpin_map = Albania | coordinates = {{coord|39.89319|20.08919|display=inline,title}} | subdivision_type = Shteti | subdivision_name = [[Shqipëria]] | subdivision_type1 = [[Qarku]] | subdivision_name1 = [[Qarku i Vlorës]] | subdivision_type2 = [[Bashki]] | subdivision_name2 = [[Bashkia Finiq]] | subdivision_type3 = Njësia administrative | subdivision_name3 = [[Mesopotam]] | elevation_m = 58 }} '''Kranë''' është një [[fshat]] në [[Njësia administrative Mesopotam|njësinë administrative Mesopotam]], pjesë e [[Bashkia Finiq|Bashkisë Finiq]], në [[Qarku i Vlorës|Qarkun e Vlorës]], në jug të [[Shqipëria|Shqipërisë]]. Në disa burime administrative emri shfaqet edhe në formën pa ë, '''Krane'''.<ref>[https://bfiniq.gov.al/fshatrat-tona/ Bashkia Finiq – ''Fshatrat tona''], parë më 28 qershor 2026.</ref><ref>[https://portavendore.al/bashkia-finiq/pasaporta-e-bashkise-finiq/njesite-administrative/ Porta Vendore – ''Njësitë administrative të Bashkisë Finiq''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Fshati ndodhet në zonën e brendshme pranë [[Saranda|Sarandës]], ndërmjet [[Finiqi|Finiqit]], [[Mesopotam|Mesopotamit]] dhe vendbanimeve të tjera të luginës së [[Lumi Bistrica|Bistricës]]. Për shkak të afërsisë me Sarandën, Finiqin, Manastirin e Shën Kollit në Mesopotam dhe fushën e Vurgut, Kranë ndodhet në një zonë me rëndësi bujqësore, historike dhe me potencial për zhvillim rural. == Gjeografia == Kranë ndodhet në territorin e Bashkisë Finiq, në një zonë të lidhur me fushën e Vurgut dhe luginën e Bistricës. Fshati gjendet pranë rrugëve që lidhin vendbanimet e njësisë administrative Mesopotam me Finiqin, Sarandën dhe Delvinën. Sipas të dhënave hartografike, Kranë ndodhet rreth koordinatave 39.89319° gjerësi veriore dhe 20.08919° gjatësi lindore, në një lartësi rreth 58 metra mbi nivelin e detit.<ref>[https://mapcarta.com/13072306 Mapcarta – ''Kranë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Territori përreth fshatit ka karakter kryesisht bujqësor. Në zonë gjenden toka bujqësore, kanale ujore, bimësi e zonave të lagështa dhe sipërfaqe me kallama pranë ujërave e tokave të ulëta. Një degë ose rrjedhë ujore e lidhur me sistemin e Bistricës kalon në afërsi të fshatit dhe ka ndikuar në peizazhin rural të zonës. Pozicioni pranë Sarandës e bën Kranën pjesë të zonës së brendshme më të afërt me bregdetin jonian, ndërsa afërsia me Finiqin dhe Mesopotamin e lidh fshatin me dy nga qendrat më të rëndësishme historike të Bashkisë Finiq. == Administrata == Kranë bën pjesë në njësinë administrative Mesopotam të Bashkisë Finiq. Sipas faqes zyrtare të Bashkisë Finiq, njësia administrative Mesopotam përfshin fshatrat Fitore, Ardhasovë, Kranë, Mesopotam, Velahovë, Livinë, Kostar, Kardhikaq, Pecë, Muzinë, Dhrovjan, Krongj, Sirakat, Brailat dhe Bistricë.<ref>[https://bfiniq.gov.al/fshatrat-tona/ Bashkia Finiq – ''Fshatrat tona''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Pas reformës administrativo-territoriale të vitit 2014, ish-komuna Mesopotam u përfshi në Bashkinë Finiq, së bashku me ish-komunat Finiq, Aliko, Dhivër dhe Livadhja.<ref>[https://qeverisjavendore.gov.al/wp-content/uploads/2024/08/Ligj-115_2014-Per-ndarjen-administrativo-territoriale-te-njesive-te-qeverisjes-vendore-ne-RSH.pdf Ligj nr. 115/2014, ''Për ndarjen administrativo-territoriale të njësive të qeverisjes vendore në Republikën e Shqipërisë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Historia == Të dhënat historike të botuara për Kranën janë të kufizuara. Historia e fshatit lidhet me zhvillimin e vendbanimeve të luginës së Bistricës, fushës së Vurgut dhe zonës së Mesopotamit. Për shkak të pozitës së tij, fshati ka qenë i lidhur me rrugët vendore që bashkonin Sarandën, Delvinën, Finiqin dhe fshatrat përreth. Afërsia me [[Foinike|Foiniken]] antike dhe me [[Kisha e Manastirit të Shën Kollit (Mesopotam)|Manastirin e Shën Kollit në Mesopotam]] e vendos Kranën në një hapësirë me trashëgimi të rëndësishme historike dhe kulturore. Foinike, qyteti antik pranë Finiqit, ishte një nga qendrat kryesore të Epirit në antikitet, ndërsa Manastiri i Shën Kollit në Mesopotam është një nga monumentet më të njohura bizantine të zonës. Sipas kujtesës gojore lokale, gjatë periudhave të ndryshme të shekullit XX në fshat dhe në zonën përreth kanë jetuar edhe familje të lidhura me administratën, arsimin, ushtrinë ose funksione të tjera publike lokale. Kjo traditë përmendet nga banorë të zonës, por nuk është dokumentuar gjerësisht në burime të botuara. == Toponimia == Prejardhja e emrit '''Kranë''' nuk është e dokumentuar qartë në burime të shkruara. Sipas traditës gojore lokale, emri i fshatit lidhet me praninë e kallamave dhe bimësisë së dendur pranë ujërave, kanaleve dhe tokave të lagështa të zonës. Në të folmen vendore, emri është shpjeguar nga banorë të zonës si i lidhur me degëza, shkopinj ose kallama, të cilët kanë qenë të pranishëm në mjedisin përreth fshatit. Ky shpjegim mbetet pjesë e kujtesës gojore lokale dhe nuk është i vërtetuar nga burime akademike të botuara. == Feja dhe objektet e kultit == Në fshat ndodhet një kishë lokale, e cila shërben si objekt kulti për komunitetin e zonës. Kisha përbën pjesë të trashëgimisë fetare dhe vendore të Kranës, së bashku me monumentet e tjera kishtare të njësisë administrative Mesopotam dhe Bashkisë Finiq. Në afërsi të fshatit ndodhet edhe [[Kisha e Manastirit të Shën Kollit (Mesopotam)|Manastiri i Shën Kollit në Mesopotam]], një nga monumentet më të njohura të trashëgimisë bizantine në jug të Shqipërisë.<ref>[https://akt.gov.al/atraksionet/manastiri-i-shen-kollit-mesopotam/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Manastiri i Shën Kollit (Mesopotam)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Ekonomia dhe zhvillimi == Ekonomia lokale lidhet kryesisht me bujqësinë, pronat familjare, blegtorinë, shërbimet e vogla dhe aktivitetet e lidhura me zonën rurale. Sipas Planit të Përgjithshëm Vendor të Bashkisë Finiq, Kranë është pjesë e grupit të fshatrave të fushës së Vurgut që kanë profil të theksuar bujqësor dhe potencial për zhvillimin e agroturizmit me drejtim bujqësinë.<ref>[https://bfiniq.gov.al/wp-content/uploads/2021/09/Finiqi_PLANI_Zhvillimit_update_20201128.pdf Bashkia Finiq – ''Plani i Përgjithshëm Vendor: Plani i Zhvillimit të Territorit''], f. 29, parë më 28 qershor 2026.</ref> Pozicioni pranë Sarandës, Finiqit, Mesopotamit dhe akseve që lidhen me Delvinën e bën fshatin pjesë të zonës së brendshme që mund të përfitojë nga zhvillimi i turizmit kulturor, rural dhe natyror në jug të Shqipërisë. == Zhvillime bashkëkohore == Në vitet e fundit, Kranë ka tërhequr interes më të madh për banim, prona dhe ndërtime private për shkak të pozitës së saj pranë Sarandës dhe zonave turistike të jugut të Shqipërisë. Sipas banorëve lokalë, në fshat dhe përreth tij janë ndërtuar ose rinovuar disa banesa private, ndërsa prania e tokave bujqësore, ujërave dhe afërsia me Sarandën kanë ndikuar në rritjen e vëmendjes ndaj pronave në këtë zonë. Këto zhvillime lidhen me ndryshimet më të gjera në zonën e brendshme pranë Sarandës, ku disa fshatra pranë rrugëve kryesore, burimeve ujore dhe pikave historike po marrin rëndësi më të madhe për banim, bujqësi, agroturizëm dhe investime private. == Mjedisi == Mjedisi përreth Kranës karakterizohet nga fusha bujqësore, bimësi e zonave të lagështa, kallama, kanale ujore dhe elemente të peizazhit rural. Prania e ujërave të lidhura me sistemin e Bistricës ka ndikuar në zhvillimin bujqësor të zonës dhe në pamjen natyrore të fshatit. Këto elemente natyrore janë pjesë e identitetit lokal të fshatit dhe përmenden shpesh në kujtesën vendore, veçanërisht në lidhje me emrin dhe karakterin bujqësor të Kranës. == Turizmi == Kranë nuk është një destinacion turistik i veçuar, por ndodhet në një zonë me potencial për turizëm rural, kulturor dhe natyror. Afërsia me Sarandën, Finiqin, Mesopotamin dhe Bistricën e bën fshatin pjesë të itinerareve të mundshme drejt brendësisë së Bashkisë Finiq. Vendet më të afërta me interes turistik dhe kulturor janë: * [[Parku Arkeologjik i Finiqit]]; * [[Kisha e Manastirit të Shën Kollit (Mesopotam)]]; * [[Lumi Bistrica]]; * [[Syri i Kaltër]]; * [[Mesopotam]]; * [[Finiqi]]; * fshatrat e tjerë të njësisë administrative Mesopotam. Në Planin e Përgjithshëm Vendor të Bashkisë Finiq, Kranë përmendet ndër fshatrat me potencial për zhvillimin e agroturizmit të lidhur me bujqësinë.<ref>[https://bfiniq.gov.al/wp-content/uploads/2021/09/Finiqi_PLANI_Zhvillimit_update_20201128.pdf Bashkia Finiq – ''Plani i Përgjithshëm Vendor: Plani i Zhvillimit të Territorit''], f. 29, parë më 28 qershor 2026.</ref> == Shih edhe == * [[Bashkia Finiq]] * [[Mesopotam]] * [[Finiqi]] * [[Parku Arkeologjik i Finiqit]] * [[Kisha e Manastirit të Shën Kollit (Mesopotam)]] * [[Lumi Bistrica]] * [[Saranda]] * [[Delvina]] * [[Vurgu]] == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Fshatra në qarkun e Vlorës]] [[Kategoria:Bashkia Finiq]] [[Kategoria:Vendbanime në Shqipëri]] 52kdjxnfp23o571jy79vksy5y8oa47c Prodhimi 0 111187 3002408 2945301 2026-06-27T21:22:02Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002408 wikitext text/x-wiki '''Prodhimi''' është përdorimi i [[Makina|makinës]], [[Mjeti|mjeteve]] dhe punës për të prodhuar mallra për përdorim ose shitje. Termi mund t'i referohet për një gamë të gjërë të veprimtarisë njerëzore, prej te prodhimet [[Artizanati|artizanale]] deri te [[Prodhimit i teknologjisë së lartë|teknologjia e lartë]], por është më së shpeshti aplikohet në prodhimet [[Industria|industriale]], në të cilat lëndëve të para janë shndërruar në mallra të përfunduar në një shkallë të madhe. [[Skeda:Prodhimi Cikli i jetes.PNG|right|400px]] Mallrave të tilla të përfunduar mund të përdoren për prodhimin e produkteve të tjera, produktet më komplekse, të tilla si [[aeroplani]], pajisje shtëpiake, [[Automobili|automobilat]] ose shiten për tregtarët me shumicë, të cilët i shesin për shitësit e tjerë, të cilët pastaj i shesin për "[[konsumatori|konsumatorët]]". Prodhim i merr e kthen në të gjitha llojet e [[Sistemi ekonomik|sistemeve ekonomike]]. Në ekonominë e tregu të lirë, prodhim drejtohet zakonisht në drejtim të [[prodhimi masiv|prodhimit masive]] të [[produkti (biznes)|produkteve]] për shitje tek [[Konsumatori|konsumatorët]] në një fitim. Në ekonominë kolektive, prodhimi më shpesh udhëhiqet nga shteti për të furnizuar qendra të planifikuara ekonomike. Prodhimi modern përfshin të gjitha proceset e ndërmjetme të nevojshme për prodhimin dhe integrimin e komponenteve të prodhimit. Disa industri, të tilla si prodhimi i [[Fabrikimi (gjysmëpërçues)|gjysmëpërçuesve]] dhe [[Fabrikimi (metalet)|çelikut]] përdorin termin ''fabrikim''. Sektori i prodhimit është i lidhur ngushtë me [[Inxhinieria|Inxhinierinë]] dhe [[Dizajni industrial|dizajnin industrial]]. Shembuj të prodhimeve kryesore në [[Amerika Veriore|Amerikën Veriore]] përfshijnë [[General Motors Corporation]], [[General Electric]], dhe [[Pfizer]]. Shembuj në Europë përfshijnë [[Volkswagen Group]], [[Siemens]], dhe [[Michelin]]. Shembuj në Azi përfshijnë [[Toyota]], [[Samsung]], dhe [[Bridgestone]]. == Historia dhe zhvillimi == * Në formën më të hershme, prodhimi zakonisht kryhej nga një [[artizan]] me aftësi, dhe me asistentë. Trajnimi ishte me praktikë. Në pjesën më të madhe të botës para-industriale, sistemi esnaf mbronte privilegjet dhe sekretet tregtare të artizanëve urbane. * Përpara [[Revolucioni industrial|revulucionit industrial]], shumica e prodhimeve bëhej në zonat rurale, ku familja për bazë prodhuese ka shërbyer si një strategji plotësuese për mbijetesë të [[bujqësia|bujqësisë]]. Sipërmarrësit organizuar një numër familjesh të prodhimit në një ndërmarrje të vetme nëpërmjet një sistemi të quajtur si "''Putting-out system''". * Prodhimit '''Toll''' është një marrëveshje ku një firmë e parë me pajisje të specializuara prodhon lëndët të para ose gjysmë të gatshme për një firmë të dytë. === Sistemet e prodhimit: Ndryshimi i metodave të prodhimit === * Zeje ose [[Esnafi|Sistemi i esnafit]] * [[Sistemi Putting-out]] * [[Sistemi anglez i prodhimit]] * [[Sistemi amerikan i prodhimit]] * [[Kolektivizimi sovietik]] në prodhim * [[Prodhimi masiv]] * [[Just In Time (business)|Prodhimi Just In Time]] * [[Prodhimi Lean]] * [[Prodhimi Flexible]] * [[Prodhimi Mass]] * [[Prodhimi Agile]] * [[Prodhimi Rapid]] * [[Prefabrication]] * [[Packaging and labeling]] * [[Ownership]] * [[Fabrikimi (metali)|Fabrikimi]] * [[Publikimi]] == Ekonomia e prodhimit == == Prodhimtaria dhe investimet == == Proceset prodhuese == == Kategoria prodhuese == == Teori == == Shih edhe == *[[Linja e prodhimit]] == Burimi == # {{cite book|author1=Serope Kalpakjian|author2=Steven Schmid|title=Manufacturing, Engineering & Technology|url=https://archive.org/details/manufacturingeng0000kalp_r2g8|publisher=[[Prentice Hall]]|year=2005|pages=[https://archive.org/details/manufacturingeng0000kalp_r2g8/page/22 22]–36, 951–988|isbn=0-1314-8965-8}}{{en}} == Lidhje të jashtme == {{Wiktionary}} {{commons category|Manufacturing}} *Cato Institute article:[http://www.freetrade.org/node/737 Thriving in a Global Economy: The Truth about U.S. Manufacturing and Trade] {{en}} *[https://web.archive.org/web/20181119095041/http://manufacturing.stanford.edu/ How Everyday Things Are Made]: video presentations. {{en}} *[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1739309,00.html TIME Magazine article on American manufacturing's global effectiveness] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921144814/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1739309,00.html |date=21 shtator 2011 }} {{en}} *[http://arquivo.pt/wayback/20160517091852/http://www.internationalbusinessreport.com/files/ibr2008_manufacturing_lo.pdf Grant Thornton IBR 2008 Manufacturing industry focus] {{en}} *[https://web.archive.org/web/20120417164214/http://www.mfg.com/en/mfgwatch/ MFGWatch - Quarterly Survey of North American Manufacturers ] {{en}} *[https://web.archive.org/web/20121223115538/http://www.eef.org.uk/default.htm - EEF, the manufacturers' organisation - industry group representing uk manufacturers ] {{en}} {{Teknologjia}} [[Kategoria:Prodhim]] [[Kategoria:Ekonomi]] [[Kategoria:Prodhim (ekonomi)]] 47qmhp6q0ubkistpeauwq53k3x3aktm Mata Hari 0 112408 3002506 2945311 2026-06-28T01:13:42Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002506 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = Mata Hari | honorific_suffix = | image = MataHari15.jpg | image_size = | alt = | caption = Mata Hari, {{circa|1910}} | birth_name = Margaretha Geertruida Zelle | birth_date = {{birth date|df=y|1876|08|07}} | birth_place = [[Leeuwarden]], Holandë | death_date = {{death date and age|df=yes|15|10|1917|07|08|1876}} | death_place = [[Vinsenes]], [[Republika e Tretë Franceze|Francë]] | death_cause = Ekzekutim me skuadër pushkatuese | alma_mater = | occupation = {{hlist|Kërcimtare ekzotike|kurtezane|spiune}} | spouse = {{marriage|Rudolf John MacLeod|1895|1906|reason=div}} | children = 2 | module = | signature = File:Mata Haris Unterschrift..png | nickname = | allegiance = {{hlist|[[Republika e Tretë Franceze|Francë]]|[[Perandoria Gjermane]]}} | service = [[Deuxième Bureau]] | serviceyears = 1916–1917 | rank = | operation = | award = | codename1 = | codename2 = | codename3 = | codename4 = | codename5 = | codename6 = | codename7 = | codename8 = | codename9 = | other = | buried = | religion = | residence = }} '''Margaretha Geertruida MacLeod''' (née '''Zelle'''; 7 gusht 1876{{Snds}}15 tetor 1917), e njohur më mirë me emrin skenik '''Mata Hari''' (nga [[gjuha malajze|Malay]], "dielli" ose "syri i ditës"), ishte një [[striptiste|balerine]] dhe [[Kurtezane|kurtizane]] ekzotike holandeze, i cili u dënua si spiune e [[Perandoria Gjermane|Gjermanisë]] gjatë [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]]. Ajo u [[Ekzekutimi me pushkatim|ekzekutua me pushkatim]] në [[Republika e Tretë Franceze|Francë]]. Ideja e një balerine të bukur ekzotike duke përdorur fuqitë e saj joshëse si spiune e bëri emrin e saj sinonim të ''[[Femra fatale|femrës fatale]]''. Historia e saj ka shërbyer si frymëzim për shumë libra, filma dhe vepra të tjera. Thuhet se ajo u dënua sepse Ushtria Franceze kishte nevojë për një [[Dhia e shpëtimit|dhi turku]],<ref>{{Cite web|date=12 nëntor 2017|title=Why Mata Hari Wasn't a Cunning Spy After All|url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2017/11-12/mata-hari-history-killing/|url-access=subscription|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109003313/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2017/11-12/mata-hari-history-killing/|archive-date=9 nëntor 2019|website=National Geographic|quote=In 1916 the war was going badly for the French. Two of the longest and bloodiest battles of the war—Verdun and the Somme—pitted the French against the Germans for months at a time. The mud, bad sanitation, disease, and the newly introduced horror of phosgene gas led to the death or maiming of hundreds of thousands of soldiers. Eventually, French troops became so demoralized that some refused to fight. Ladoux felt the arrest of a prominent spy could raise French spirits and recharge the war effort.}}</ref><ref name="Howe, Russel Warren 1986">Howe, Russel Warren (1986). ''Mata Hari: The True Story. New York: Dodd, Mead and Company.'' pp. x–xi, 285.</ref> dhe se dosjet e përdorura për të siguruar dënimin e saj përmbanin disa falsifikime.<ref name="Jeffries">{{Cite news|last=Jeffries|first=Stuart|date=16 tetor 2001|title=Did they get Mata Hari wrong?|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/16/humanities.highereducation|access-date=28 nëntor 2022}}</ref> Madje disa kanë deklaruar se Mata Hari nuk mund të kishte qenë spiune dhe ishte e pafajshme.<ref>{{Cite news|last=Goldsmith|first=Belinda|date=7 gusht 2007|title=Mata Hari was a scapegoat, not a spy – biographer|work=Reuters|url=https://in.reuters.com/article/idINIndia-28863720070807|quote='But the evidence is quite strong that she was completely innocent of espionage,' Shipman, a professor of anthropology at Pennsylvania State University, told Reuters. 'When she was arrested the war was going very badly for the French and she was a foreigner, very sexy, having affairs with everyone, and living lavishly while people in Paris had no bread. There was a lot of resentment against her.' Shipman said Mata Hari's standing in 1917 was similar to that of Marilyn Monroe in the 1960s—she was recognizable everywhere and considered the sexiest, most desirable woman in Europe. 'This is part of why it is so ludicrous to think she was a spy. She couldn't be clandestine and sneak around. She couldn't help but attract attention,' said Shipman, whose book ''Femme Fatale: Love, Lies and the Unknown Life of Mata Hari'' ({{ISBN|978-0297856276}}) has just been released.|access-date=10 mars 2024|archive-date=25 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225095516/https://in.reuters.com/article/idINIndia-28863720070807|url-status=deviated|archivedate=25 dhjetor 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201225095516/https://in.reuters.com/article/idINIndia-28863720070807}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> == Jeta e hershme == Margaretha Geertruida Zelle lindi më 7 gusht 1876 në [[Leeuwarden|Leeuwarden, Holandë]]. Ajo ishte më e madhja nga katër fëmijët e Antje van der Meulen (1842–1891) dhe burrit të saj, Adam Zelle (1840–1910).<ref>{{Cite web|title=Family Trees - Margaretha Gertruida Zelle|url=http://www.praamsma.org/familytrees/Margaretha_Gertruida_Zelle.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713141731/http://www.praamsma.org/familytrees/Margaretha_Gertruida_Zelle.html|archive-date=13 korrik 2017|website=Praamsma.org|access-date=10 mars 2024|archivedate=13 korrik 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170713141731/http://www.praamsma.org/familytrees/Margaretha_Gertruida_Zelle.html|url-status=deviated}}</ref> Ajo kishte tre vëllezër më të vegjël; Johannes Hendriks, Arie Anne dhe Cornelis Coenraad. Ajo u quajt me dashuri "M'greet" nga familja e saj.<ref name="auto">{{Cite book|last=Kerr|first=Gordon|url=https://books.google.com/books?id=ErCoDwAAQBAJ&q=margaretha+zelle+siblings&pg=PT7|title=Treacherous Women: Sex, temptation and betrayal|publisher=Canary Press eBooks|year=2011|isbn=978-1908698193}}</ref> Pavarësisht pohimeve tradicionale se Mata Hari ishte pjesërisht me origjinë hebreje,<ref name="auto" /> malajziane,<ref>{{Cite book|last=Parish|first=James Robert|url=https://books.google.com/books?id=G3ZZAAAAMAAJ&q=magda+sonja|title=Prostitution in Hollywood Films: Plots, Critiques, Casts, and Credits for 389 Theatrical and Made-for-television Releases|publisher=McFarland & Co|year=1992|isbn=978-0899506777}}</ref> ose javaneze, dmth., me prejardhje indoneziane, studiuesit arrijnë në përfundimin se ajo nuk kishte prejardhje hebreje apo aziatike dhe të dy prindërit e saj ishin holandezë.<ref>{{Cite book|last=Cohen|first=M|url=https://books.google.com/books?id=rb-GDAAAQBAJ&q=mata+hari+descent&pg=PA27|title=Performing Otherness: Java and Bali on International Stages, 1905–1952|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-0230309005|access-date=15 tetor 2017|via=Google Books}}</ref> Babai i saj zotëronte një dyqan kapelash, bëri investime në industrinë e naftës dhe u bë mjaft i pasur për t'i dhënë Margaretës dhe vëllezërve e motrave të saj një fëmijëri të hershme luksoze<ref name="about">{{Cite web|last=Rosenberg|first=Jennifer|title=Biography of Mata Hari, Infamous World War I Spy|url=https://www.thoughtco.com/mata-hari-1779223|access-date=2024-02-03|website=ThoughtCo|language=en}}</ref> që përfshinte shkolla ekskluzive deri në moshën 13 vjeçare<ref name="world">{{Cite web|title=Mata Hari|url=http://www.worldofbiography.com/9241-Mata%20Hari/life.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100915110718/http://www.worldofbiography.com/9241-Mata%20Hari/life.htm|archive-date=15 shtator 2010|access-date=5 korrik 2010|website=World of Biography}}</ref> Menjëherë pasi babai i Margaretës falimentoi në 1889, prindërit e saj u divorcuan dhe nëna e saj vdiq në 1891.<ref name="about"/><ref name="world"/> Babai i saj u martua përsëri në Amsterdam më 9 shkurt 1893 me Susanna Catharina ten Hoove (1844–1913). Familja u shpërbë dhe Margaretha u dërgua të jetonte me kumbarin e saj, z.&nbsp;Visser, në Sneek. Ajo studioi për mësuese kopshti në Leiden, por kur drejtoresha filloi të flirtonte me të në mënyrë të dukshme, ajo u largua nga institucioni nga kumbari.<ref name="about" /><ref name="world" /><ref name="Mata Hari">{{Cite web|last=Noe|first=Denise|title=Mata Hari — The Story of Mata Hari: Introduction — Crime Library|url=http://www.crimelibrary.com/terrorists_spies/spies/hari/1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209235715/http://www.crimelibrary.com/terrorists_spies/spies/hari/1.html|archive-date=9 shkurt 2015}}</ref> Disa muaj më vonë, ajo iku në shtëpinë e xhaxhait të saj në Hagë.<ref name="Mata Hari" /> == Inditë Lindore Hollandeze == Në moshën 18-vjeçare, Margaretha iu përgjigj një reklame në një gazetë holandeze të vendosur nga kapiteni i ushtrisë koloniale holandeze Rudolf MacLeod (1856–1928), i cili jetonte në atë që atëherë ishte [[Inditë Lindore Hollandeze|Indi Lindore Hollandeze]] (tani Indonezia) dhe po kërkonte një grua. Margaretha u martua me MacLeod në Amsterdam më 11 korrik 1895. Ai ishte djali i kapitenit John Brienen MacLeod (një pasardhës i degës Gesto të [[Klani MacLeod|MacLeods of Skye]], pra mbiemri i tij skocez) dhe Dina Louisa, baronesha Sweerts de Landas. Martesa i mundësoi Zelle-s të kalonte në klasën e lartë holandeze dhe i vendosi financat e saj në një bazë të shëndoshë. Ajo u zhvendos me burrin e saj në Malang në anën lindore të ishullit Java, duke udhëtuar në SS Princesha Amalia në maj 1897. Ata patën dy fëmijë, Norman-John MacLeod (1897-1899) dhe Louise Jeanne MacLeod (1898-1919). <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2022)">citim i nevojshëm</span>]]''&#x5D;</sup> {{multiple image|align=left|footer=Fëmijët e saj Louise Jeanne dhe Norman-John, me babain e tij|width=90|image1=Louise Jeanne Mac Leod.jpg <!-- deleted file removed Louise Jeanne MacLeod.jpg -->|image2=Rudolpf and Norman John.jpg}} Martesa ishte në përgjithësi një zhgënjim. Rudolf ishte një alkoolik, e abuzoi fizikisht Margaretën dhe e fajësoi atë për mungesën e promovimit të tij. Ai mbajti hapur një [[Njai|konkubinë]], një praktikë e pranuar shoqërisht në Inditë Lindore Hollandeze. Margaretha e braktisi atë përkohësisht, duke u zhvendosur me Van Rheedes, një tjetër oficer holandez. Ajo studioi intensivisht kulturën indoneziane për disa muaj dhe u bashkua me një kompani lokale kërcimi. Në korrespondencë me të afërmit e saj në Holandë në 1897, ajo zbuloi emrin e saj artistik ''Mata Hari,'' fjala për "diell" në gjuhën lokale malajze (fjalë për fjalë, "syri i ditës").<ref name="world"/> Me nxitjen e Rudolfit, Margaretha u kthye tek ai, por sjellja e tij nuk ndryshoi. Ajo kërkoi të shpëtonte nga rrethanat e saj duke studiuar kulturën vendase.<ref name="world"/> Në 1899, fëmijët e tyre u sëmurën dhunshëm nga komplikimet në lidhje me trajtimin e sifilizit të kontraktuar nga prindërit e tyre, edhe pse familja pretendonte se një shërbëtor i inatosur i helmoi ata. Jeanne mbijetoi, por Norman vdiq. Disa burime<ref name="world" /> pohojnë se një nga armiqtë e Rudolfit mund të ketë helmuar darkën e tyre për të vrarë të dy fëmijët e tyre. Pasi u kthyen në Holandë, çifti u nda zyrtarisht më 30 gusht 1902. Divorci u bë përfundimtar në 1906, dhe Margaretha iu dha kujdestaria e Jeanne. Rudolfit iu kërkua ligjërisht të paguante mbështetjen e fëmijëve, por nuk e bëri kurrë. Një herë, kur Jeanne vizitoi Rudolfin, ai nuk ia ktheu nënës së saj. Margaretha nuk kishte burimet për të luftuar situatën dhe e pranoi atë, duke besuar se ndërsa Rudolf kishte qenë një bashkëshort abuziv, ai kishte qenë një baba i mirë. Jeanne vdiq më vonë në moshën 21-vjeçare, ndoshta nga komplikimet që lidhen me sifilizin.<ref name="Mata Hari"/><ref name="Shipman 2007 450">{{Cite book|last=Shipman|first=Pat|url=https://archive.org/details/femmefatalelovel00ship/page/450|title=Femme Fatale: Love, Lies, and the Unknown Life of Mata Hari|publisher=HarperCollins|year=2007|isbn=978-0-06-081728-2|location=New York|page=[https://archive.org/details/femmefatalelovel00ship/page/450 450]}}</ref> == Karriera == === Parisi === [[Skeda:Mata_Hari_dancing_in_the_Musée_Guimet_(1905)_-_1.jpg|parapamje| Mata Hari duke performuar në 1905]] Në vitin 1903, Zelle u transferua në Paris, ku ajo performoi si kalorës cirku duke përdorur emrin Lady MacLeod, shumë për mosmiratimin e MacLeods holandeze. Duke luftuar për të siguruar jetesën, ajo ka pozuar edhe si modele artiste.<ref>{{Cite web|last=Myall|first=Steve|date=17 tetor 2017|title=Rare pictures of dancer and "spy" Mata Hari who was executed by firing squad|url=https://www.mirror.co.uk/news/real-life-stories/gallery/rare-pictures-exotic-dancer-spy-11356154|access-date=7 dhjetor 2020|website=mirror|language=en}}</ref> Në vitin 1904, Mata Hari u bë e njohur si një [[striptiste|kërcimtare ekzotike]]. Ajo ishte një bashkëkohëse e kërcimtareve [[Isadora Duncan]] dhe [[Ruth St. Denis]], udhëheqëse në lëvizjen e hershme [[Kërcim modern|të kërcimit modern]], e cila rreth fundit të shekullit XX, shikoi Azinë dhe Egjiptin për frymëzim artistik. [[Gabriel Astruc]] u bë agjenti i saj personal i rezervimeve.<ref name="world"/> E shthurur, flirtuese dhe duke shfaqur hapur trupin e saj, Mata Hari magjepsi audiencën e saj dhe pati një sukses brenda natës që nga debutimi i aktit të saj në [[Musée Guimet]] më 13 mars 1905.<ref>{{Cite web|last=Noe|first=Denise|title=Mata Hari Is Born — Mata Hari — Crime Library|url=http://www.crimelibrary.com/terrorists_spies/spies/hari/5.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210044610/http://www.crimelibrary.com/terrorists_spies/spies/hari/5.html|archive-date=10 shkurt 2015}}</ref> Ajo u bë dashnorja prej kohësh e industrialistit milioner [[Emile Etienne Guimet|Émile Étienne Guimet]], i cili kishte themeluar Musée. Argëtuesit e epokës së saj shpikën zakonisht histori shumëngjyrëshe për origjinën e tyre dhe ajo pozoi si një princeshë javaneze e lindjes priftërore hindu, duke pretenduar se ishte zhytur në artin e vallëzimit të shenjtë indian që nga fëmijëria. Ajo është fotografuar shumë herë gjatë kësaj periudhe, nudo apo thuajse. Disa nga këto fotografi u morën nga MacLeod dhe e forcuan rastin e tij në mbajtjen e kujdestarisë së vajzës së tyre.<ref>{{Cite book|last=Craig|first=Mary W|url=https://books.google.com/books?id=G0UwDwAAQBAJ&q=macleod+custody+mata+hari&pg=PT86|title=A Tangled Web: Dancer, Courtesan, Spy|publisher=The History Press|year=2017|isbn=978-0750984720|location=Cheltenham}}</ref> Mata Hari solli në skenë një stil provokues të shkujdesur në aktin e saj, i cili mori një vlerësim të gjerë. Segmenti më i famshëm i aktit të saj ishte hedhja progresive e veshjeve derisa veshi vetëm një [[Parzmorja|parzmore]] të stolisur dhe disa stoli në krahët dhe kokën e saj.<ref name="world"/> Ajo nuk u pa kurrë me gjoks të zhveshur pasi ishte e vetëdijshme për të pasur gjoks të vogël. Në fillim të karrierës së saj, ajo veshi një [[Bodystocking|çorape trupi]] për performancat e saj që ishte e ngjashme në ngjyrë me lëkurën e saj, por që më vonë u hoq.<ref name="Mata Hari"/> [[Skeda:Mata_Hari_15.jpg|parapamje| Mata Hari në vitin 1906]] Akti i saj ishte i suksesshëm sepse e ngriti kërcimin erotik në një status më të respektueshëm dhe hapi terren të ri në një stil argëtimi për të cilin Parisi u bë më vonë i famshëm në botë. Stili dhe qëndrimi i saj me vullnet të lirë e bënë atë të njohur, ashtu si edhe dëshira e saj për të performuar me veshje ekzotike dhe zbuluese. Ajo ka pozuar për foto provokuese dhe është përzier në rrethet e pasura. Meqenëse shumica e evropianëve në atë kohë nuk ishin të njohur me Inditë Lindore Hollandeze, Mata Hari u konsiderua si ekzotike dhe pretendimet e saj u pranuan si të vërteta. Një gazetare entuziaste franceze shkroi në një gazetë të Parisit se Mata Hari ishte "aq mace, jashtëzakonisht femërore, madhështisht tragjike, sa mijëra kthesat dhe lëvizjet e trupit të saj dridheshin në një mijë ritme".<ref name="Biography of Mata Hari">{{Cite web|date=maj 2016|title=Biography of Mata Hari|url=http://www.biography.com/people/mata-hari-9402348#spy-for-france|access-date=10 gusht 2016|publisher=The Biography Channel}}</ref> Një gazetare në Vjenë shkroi pasi pa një nga performancat e saj se Mata Hari ishte "e hollë dhe e gjatë me hirin fleksibël të një kafshe të egër dhe me flokë të zinj blu" dhe se fytyra e saj "i bën një përshtypje të huaj të çuditshme".<ref name="Biography of Mata Hari" /> [[Skeda:Margaretha_Zelle,_alias_Mata_Hari.jpg|majtas|parapamje| Mata Hari në vitin 1906, e veshur vetëm me një parzmore dhe bizhuteri prej ari]] Rreth vitit 1910, kishin dalë një mori imitues. Kritikët filluan të mendojnë se suksesi dhe tiparet verbuese të Mata Harit të njohur ishin për shkak të ekzibicionimit të lirë dhe i mungonin meritat artistike. Edhe pse vazhdoi të planifikonte ngjarje të rëndësishme sociale në të gjithë Evropën, ajo u përbuz nga institucionet serioze kulturore si një balerin që nuk dinte të kërcente.<ref name="world"/> [[Skeda:Mata-Hari_1910.jpg|parapamje| Mata Hari në vitin 1910 e veshur me një fustan koke me bizhuteri]] Karriera e Mata Harit shkoi në rënie pas vitit 1912. Më 13 mars 1915, ajo performoi në shfaqjen e fundit të karrierës së saj.<ref>''Mata Hari – The True Story''. By Russell Warren Howe, p. 63. 1986</ref> Ajo e kishte filluar karrierën e saj relativisht vonë si balerin dhe kishte filluar të shtonte në peshë. Megjithatë, në këtë kohë, ajo ishte bërë një [[Kurtezane|kurtizane]] e suksesshme, e njohur më shumë për sensualitetin dhe erotizmin e saj sesa për bukurinë e saj klasike. Ajo kishte marrëdhënie me oficerë të lartë ushtarakë, politikanë dhe të tjerë në poste me ndikim në shumë vende. Marrëdhëniet dhe lidhjet e saj me burra të fuqishëm e çuan shpesh përtej kufijve ndërkombëtarë. Para [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]], ajo shihej përgjithësisht si një artiste dhe një [[bohemizmi|boheme]] me shpirt të lirë, por me afrimin e luftës, ajo filloi të shihej nga disa si një grua e pangopur dhe e shthurur, dhe ndoshta një joshëse e rrezikshme.<ref>Joanna Bourke, Gresham Professor of Rhetoric, 'Mata Hari: Femmes Fatales' (2020)</ref> == Spiunazhi == [[Skeda:Mata_Hari,_by_Jacob_Merkelbach.jpg|majtas|parapamje| Zelle fotografuar në Amsterdam, 1915]] Gjatë Luftës së Parë Botërore, Holanda mbeti neutrale. Si një shtetase holandeze, Zelle ishte kështu në gjendje të kalonte lirisht kufijtë kombëtarë. Për të shmangur fushat e betejës, ajo udhëtoi midis Francës dhe Holandës përmes Spanjës dhe Britanisë dhe lëvizjet e saj në mënyrë të pashmangshme tërhoqën vëmendjen. Gjatë luftës, Zelle u përfshi në atë që u përshkrua si një marrëdhënie shumë intensive romantike-seksuale me kapitenin Vadim Maslov, një pilot rus 23-vjeçar që shërbente me francezët, të cilin ajo e quajti dashurinë e jetës së saj.<ref name="Polmer, Norman page 357">{{Cite book|last=Polmer|first=Norman|title=Spy Book: The Encyclopedia of Espionage|last2=Allen|first2=Thomas|publisher=Random House|year=1998|isbn=978-0679425144|location=New York|page=357}}</ref> Maslov ishte pjesë e [[Forcat e Ekspeditës Ruse në Francë|Forcave Ruse të Ekspeditës]] prej 50 000 trupash të dërguar në Frontin Perëndimor në pranverën e vitit 1916.<ref>{{Cite book|last=Cockfield|first=Jamie H|url=https://books.google.com/books?id=Bz-h6IDlzeIC&q=vadim+maslov&pg=PA330|title=With Snow on Their Boots: The Tragic Odyssey of the Russian Expeditionary Force in France During World War I|publisher=St Martin's Press|year=1997|isbn=978-0312173562}}</ref> Në verën e vitit 1916, Maslov u qëllua dhe u plagos rëndë gjatë një përleshjeje me gjermanët, duke humbur shikimin në syrin e majtë, gjë që bëri që Zelle të kërkonte leje për të vizituar të dashurin e saj të plagosur në spitalin ku ai po qëndronte pranë frontit. .<ref name="Polmer, Norman page 357"/> Si qytetare e një vendi neutral, Zelle normalisht nuk do të lejohej pranë frontit. Zelle u takua nga agjentë të [[Byroja Deuxième|Byrosë Deuxième]], të cilët i thanë asaj se do të lejohej të takonte Maslovin nëse pranonte të spiunonte për Francën.<ref name="Polmer, Norman page 357" /> Para luftës, Zelle kishte interpretuar si Mata Hari disa herë përpara [[Wilhelm van Pruisen|Princit të Kurorës Wilhelm]], djali i madh i [[Vilhelmi II|Kaiser Wilhelm II]] dhe nominalisht një gjeneral i lartë gjerman në Frontin Perëndimor.<ref name="Polmer, Norman page 357"/> Byroja Deuxième besonte se ajo mund të merrte informacion duke joshur Princin e Kurorës për sekrete ushtarake.<ref name="Polmer, Norman page 357" /> Në fakt, përfshirja e tij ishte minimale dhe ishte propaganda e qeverisë gjermane ajo që promovoi imazhin e Princit të Kurorës si një luftëtar i madh, pasardhës i denjë i monarkëve [[Hohenzollern]] që e kishin bërë Prusinë të fortë dhe të fuqishme.<ref>{{Cite book|last=Wheeler-Bennett|first=John|title=The Nemesis of Power: The German Army In Politics 1918–1945|url=https://archive.org/details/nemesisofpowerge00whee|publisher=St Martin's Press|year=1954|isbn=978-1403918123|location=London|pages=[https://archive.org/details/nemesisofpowerge00whee/page/12 12]–13}}</ref> Ata donin të shmangnin publikimin se burri që pritej të ishte Kaiser i ardhshëm ishte një playboy i shquar për femrën, festimet dhe konsumimin e alkoolit, i cili kaloi një pjesë tjetër të kohës duke u shoqëruar me politikanë [[E djathta ekstreme|të ekstremit të djathtë]], me qëllim që të kishte babanë e tij. i shpallur i çmendur dhe i rrëzuar.<ref name="Polmer, Norman page 357" /> [[Skeda:Painting_of_Mata_Hari_by_Isaac_Israels.jpg|majtas|parapamje| Piktura e Mata Harit nga [[Isaac Israëls]], 1916]] Duke mos ditur se Princi i Kurorës nuk kishte shumë të bënte me drejtimin e [[Princi i Kurorës Gjermane i Grupit të Ushtrisë|Princit të Kurorës së Grupit të Ushtrisë]] ose të [[Ushtria e 5-të (Perandoria Gjermane)|Ushtrisë së 5-të]], Byroja Deuxième i ofroi Zelles 1 milion franga nëse ajo mund ta joshte atë dhe t'i siguronte Francës inteligjencë të mirë për planet gjermane.<ref name="Polmer, Norman page 357"/> Fakti që Princi i Kurorës, para vitit 1914, nuk kishte komanduar kurrë një njësi më të madhe se një regjiment, dhe tani supozohet se komandonte një ushtri dhe një grup ushtrie në të njëjtën kohë, duhet të kishte qenë një e dhënë se roli i tij në vendimmarrjen gjermane ishte kryesisht nominale. Kontakti i Zelle me Byronë Deuxième ishte kapiteni [[Georges Ladoux]], i cili më vonë u shfaq si një nga akuzuesit e saj kryesorë.<ref name="Biography of Mata Hari"/> Në nëntor 1916 ajo po udhëtonte nga [[Restaurimi (Spanjë)|Spanja]] në bordin e anijes me avull Zeelandia.<ref>{{Cite web|title=Blog Mata Hari|url=https://www.friesmuseum.nl/collectie/een-greep-uit-de-collectie/mata-hari-het-mysterie/blog-mata-hari-hanneke-boonstra|access-date=21 maj 2023|publisher=Fries Museum}}</ref> Kur anija u nis në portin britanik të [[Falmouth, Cornwall|Falmouth]], ajo u arrestua dhe u dërgua në Londër, ku u mor në pyetje gjatë nga Zoti [[Basil Thomson]], ndihmës komisioneri në [[Scotland Yard|New Scotland Yard]] i ngarkuar me kundërspiunazhin. Ai dha një rrëfim për këtë në librin e tij të vitit 1922 ''Queer People'', duke thënë se ajo përfundimisht pranoi se punonte për Byronë Deuxième. Fillimisht e ndaluar në stacionin e policisë Canon Row, ajo u lirua më pas dhe qëndroi në [[Hotel Savoy|hotelin Savoy]]. Një transkript i plotë i intervistës është në [[Arkivi Kombëtar|Arkivin Kombëtar]] të Britanisë dhe u transmetua, me Mata Harin e luajtur nga Eleanor Bron, në stacionin e pavarur [[LBC]] në 1980.<ref>{{Cite web|title=The London Interrogations|url=http://bufvc.ac.uk/tvandradio/lbc/index.php/segment/0105800279001|access-date=12 tetor 2020|publisher=British Universities Film & Video Council}}</ref> Është e paqartë nëse ajo gënjeu në këtë rast, duke besuar se historia e bëri të tingëllonte më intriguese, ose nëse autoritetet franceze po e përdornin atë në një mënyrë të tillë, por nuk do ta pranonin për shkak të sikletit dhe reagimit ndërkombëtar që mund të shkaktonte.<ref>{{Cite book|last=Proctor|first=Tammy M|url=https://books.google.com/books?id=Yh4VCgAAQBAJ&q=mata+hari+french+authorities&pg=PA130|title=Female Intelligence: Women and Espionage in the First World War|publisher=New York University Press|year=2006|isbn=978-0814766941|location=New York}}</ref> Në fund të vitit 1916, Zelle udhëtoi për në Madrid, ku takoi atasheun ushtarak gjerman Major Arnold Kalle dhe e pyeti nëse ai mund të organizonte një takim me Princin e Kurorës.<ref name="Polmer, Norman page 358">{{Cite book|last=Polmer|first=Norman|title=Spy Book: The Encyclopedia of Espionage|last2=Allen|first2=Thomas|publisher=Random House|year=1998|isbn=978-0679425144|location=New York|page=358}}</ref> Gjatë kësaj periudhe, Zelle me sa duket ofroi të ndante sekretet franceze me Gjermaninë në këmbim të parave, megjithëse kjo ishte për shkak të lakmisë apo një përpjekje për të vendosur një takim me Princin e Kurorës Wilhelm, mbetet e paqartë.<ref name="Polmer, Norman page 358" /> Në janar 1917, Majori Kalle transmetoi mesazhe radio në Berlin duke përshkruar aktivitetet e dobishme të një spiuni gjerman të koduar H-21, biografia e të cilit përputhej aq shumë me Zellen, saqë ishte e qartë se agjenti H-21 mund të ishte vetëm Mata Hari.<ref name="Polmer, Norman page 358"/> Byroja Deuxième përgjoi mesazhet dhe, nga informacioni që ato përmbanin, identifikoi H-21 si Mata Hari. Mesazhet ishin në një [[Kodi (kriptografia)|kod]] që inteligjenca gjermane e dinte se ishte [[Kriptanaliza|thyer]] tashmë nga francezët, duke sugjeruar se mesazhet ishin sajuar për arrestimin e Zelle nga francezët.<ref name="Polmer, Norman page 358" /><ref>{{Cite book|last=Howe|first=Russell Warren|title=Mata Hari: The True Story|url=https://archive.org/details/mataharitruestor00howe|publisher=Dodd, Mead & Co|year=1986|isbn=978-0396087175|location=New York|page=[https://archive.org/details/mataharitruestor00howe/page/143 143]}}</ref> Gjenerali [[Walter Nicolai]], shefi i IC (oficeri i inteligjencës) i ushtrisë gjermane, ishte mërzitur shumë që Mata Hari nuk i kishte dhënë atij asnjë inteligjencë të denjë për këtë emër, në vend që t'u shiste gjermanëve thjesht thashetheme Parisi për jetën seksuale të politikanëve dhe gjeneralëve francezë, dhe vendosi t'i jepte fund punësimit duke e ekspozuar atë si spiune gjermane para francezëve.<ref name="Polmer, Norman page 394">{{Cite book|last=Polmer|first=Norman|title=Spy Book: The Encyclopedia of Espionage|last2=Allen|first2=Thomas|publisher=Random House|year=1998|isbn=978-0679425144|location=New York|page=394}}</ref> === Gjyqi === [[Skeda:Mata_Hari_on_the_day_of_her_arrest_13-2-1917.jpg|parapamje| Mata Hari ditën e arrestimit]] Në dhjetor 1916, Byroja e Dytë e Ministrisë Franceze të Luftës lejoi Mata Harin të merrte emrat e gjashtë agjentëve belgë. Pesë dyshoheshin se kishin dorëzuar materiale false dhe punonin për gjermanët, ndërsa i gjashti dyshohej se ishte agjent i dyfishtë për Gjermaninë dhe Francën. Dy javë pasi Mata Hari ishte larguar nga Parisi për një udhëtim në Madrid, gjermanët ekzekutuan agjentin e dyfishtë, ndërsa pesë të tjerët vazhduan operacionet e tyre. Ky zhvillim i vërtetoi Byrosë së Dytë se Mata Hari u kishte komunikuar gjermanëve emrat e gjashtë spiunëve.<ref>Waagenaar, 1965, p. 258</ref> Më 13 shkurt 1917, Mata Hari u arrestua në dhomën e saj në Hotel Elysée Palace në Champs Elysées në Paris. Ajo u gjykua më 24 korrik, e akuzuar për spiunazh për Gjermaninë dhe për pasojë shkaktoi vdekjen e të paktën 50 000 ushtarëve. Megjithëse inteligjenca franceze dhe britanike e dyshuan atë për spiunazh për Gjermaninë, asnjëra nuk mund të prodhonte prova të qarta kundër saj. {{Quote|Një prostitutë? Po, por një tradhtare, kurrë!|Frazë që i atribuohet Mata Harit gjatë gjyqit}} Pyetësi kryesor i Zelles, i cili e ziente në skarë pa pushim, ishte kapiteni Pierre Bouchardon; më vonë ai e ndoqi atë penalisht në gjyq.<ref name="Biography of Mata Hari"/> Bouchardon vërtetoi se pjesa më e madhe e personalitetit të Mata Harit ishte shpikur. Larg nga të qenit një princeshë javaneze, Zelle ishte holandeze, të cilën ai e përdori si dëshmi të karakterit të saj të dyshimtë dhe të pandershëm në gjyqin e saj. Zelle i pranoi Bouchardon se kishte pranuar 20 000 franga nga një diplomat dhe ish-dashnor gjerman si rimbursim për gjërat që i kishin marrë nga autoritetet gjermane. Bouchardon pretendoi se kjo ishte, në fakt, një pagesë ndaj saj për spiunimin për Gjermaninë. Ndërkohë, Ladoux kishte përgatitur një çështje kundër ish-agjentit të tij duke i hedhur të gjitha aktivitetet e saj në dritën më të keqe të mundshme, duke shkuar deri aty sa të përfshihej në manipulimin e provave.<ref name="Biography of Mata Hari" /> === Dhia e shpëtimit === Në 1917, Franca ishte tronditur keq nga [[Kryengritjet e ushtrisë franceze|Rebelimet e Mëdha]] të Ushtrisë Franceze në pranverën e vitit 1917 pas dështimit të [[Nivelle Ofensive|ofensivës Nivelle]] së bashku me një valë masive goditjeje. Në atë kohë, shumë besonin se Franca mund të shembet për shkak të rraskapitjes së luftës. Në këtë kontekst, pasja e një spiuni gjerman mbi të cilin mund të fajësohej gjithçka që shkoi keq me luftën deri më tani ishte më e leverdishme për qeverinë franceze, duke e bërë Mata Harin kokën e përsosur, gjë që shpjegon pse çështja kundër saj mori publicitet maksimal në francezët. shtypi dhe bëri që rëndësia e saj në luftë të ekzagjerohej shumë.<ref>{{Cite web|last=Arbuckle|first=Alex|date=maj 2016|title=The Dramatic Tale of Mata Hari Dancer, courtesan, scapegoat, spy?|url=http://mashable.com/2016/04/01/mata-hari/#zA5Ty6j4ikqf|access-date=10 gusht 2016|publisher=Retronaut}}</ref> Historiani kanadez [[Wesley Wark]] deklaroi në një intervistë të vitit 2014 se Mata Hari nuk ishte kurrë një spiune e rëndësishme, por një kokë turku për dështimet ushtarake franceze me të cilat ajo nuk kishte të bënte, duke thënë: "Ata kishin nevojë për një kok turku dhe ajo ishte një objektiv i dukshëm për sulmin. "<ref name="Edwards">{{Cite news|last=Edwards|first=Peter|date=24 prill 2014|title=Condemned spy Mata Hari glib during final interrogation: MI5 files|work=The Toronto Star|url=https://www.thestar.com/news/world/2014/04/24/condemned_spy_mata_hari_glib_during_final_interrogation_mi5_files.html|access-date=10 gusht 2016}}</ref> Po kështu, historiania britanike Julie Wheelwright deklaroi: "Ajo me të vërtetë nuk transmetoi asgjë që nuk mund ta gjenit në gazetat lokale në Spanjë."<ref name="Edwards" /> Wheelwright vazhdoi duke e përshkruar Zelle si "... një grua e pavarur, një e divorcuar, një qytetare e një vendi neutral, një kurtezane dhe një kërcimtare, gjë që e bëri atë një kockë turku të përsosur për francezët, të cilët atëherë po humbnin luftën. Ajo u mbajt si një shembull i asaj që mund të ndodhte nëse morali juaj do të ishte shumë i lirë."<ref name="Edwards" /> Zelle i shkroi disa letra ambasadorit holandez në Paris, duke pretenduar se ajo ishte e pafajshme. “Lidhjet e mia ndërkombëtare janë për shkak të punës sime si balerin, asgjë tjetër&nbsp;.... Për shkak se unë me<ref>{{Cite web|date=17 qershor 2011|title=Brieven van Mata Hari (Letters of Mata Hari)|url=http://www.gahetna.nl/actueel/nieuws/2011/brieven-mata-hari|access-date=15 tetor 2011|website=Dutch National Archives. Gahetna.nl|language=nl}}</ref> vërtetë nuk kam spiunuar, është e tmerrshme që nuk mund të mbroj veten." rezultat i humbjes së syve të tij në luftim - nuk pranoi të dëshmonte për të, duke i thënë se nuk i interesonte nëse ajo ishte dënuar apo jo.<ref>{{Cite book|last=Cockfield|first=Jamie H|title=With Snow on Their Boots: The Tragic Odyssey of the Russian Expeditionary Force in France During World War I|url=https://archive.org/details/withsnowontheirb00cock|publisher=St Martin's Press|year=1997|isbn=978-0312173562|pages=330–31}}</ref> U raportua se Zelles i ra të fikët kur mësoi se Maslov e kishte braktisur.<ref>{{Cite book|last=Cockfield|first=Jamie H|title=With Snow on Their Boots: The Tragic Odyssey of the Russian Expeditionary Force in France During World War I|url=https://archive.org/details/withsnowontheirb00cock|publisher=St Martin's Press|year=1997|isbn=978-0312173562|pages=331}}</ref> Mbrojtësi i saj, avokati veteran ndërkombëtar {{Interlanguage link|Édouard Clunet}},<ref>{{Cite book|last=Macedonio|first=Mauro|title=Mata Hari, a life through images'|publisher=Tricase: Youcanprint|year=2017|isbn=978-8892637818|page=207}}</ref> u përball me shanse të pamundura; atij iu mohua leja për të marrë në pyetje dëshmitarët e prokurorisë ose për të marrë në pyetje drejtpërdrejt dëshmitarët e tij.<ref>{{Cite book|last=Milton|first=Giles|url=https://books.google.com/books?id=6qX2DAAAQBAJ&q=%C3%89douard+Clunet+mata+hari+examine+witnesses&pg=PA31|title=When Churchill Slaughtered Sheep and Stalin Robbed a Bank: History's Unknown Chapters|publisher=Palgrave MacMillan|year=2016|isbn=978-1250078759}}</ref> Bouchardon përdori faktin se Zelle ishte një grua si dëshmi e fajit të saj, duke thënë: "Pa skrupuj, e mësuar të përdorë burrat, ajo është lloji i gruas që ka lindur për të qenë spiune".<ref name="Biography of Mata Hari"/> Zelle është portretizuar shpesh si një femme fatale, gruaja e rrezikshme, joshëse që përdor seksualitetin e saj për të manipuluar burrat pa mundim, por të tjerët e shohin atë ndryshe: sipas fjalëve të historianëve amerikanë Norman Polmer dhe Thomas Allen ajo ishte "naive dhe mashtrohen lehtësisht”, një viktimë e burrave dhe jo një viktimizues.<ref name="Polmer, Norman page 357"/> Megjithëse lajmet pas ekzekutimit të saj pretendonin se ajo kishte pranuar se kishte spiunuar për Gjermaninë, Mata Hari nuk e bëri një pranim të tillë. Ajo pohoi gjatë gjithë sprovës së saj se nuk kishte qenë kurrë spiune gjermane. Në gjyqin e saj, Zelle këmbënguli me forcë se simpatitë e saj ishin me aleatët dhe deklaroi dashurinë e saj pasionante për Francën, atdheun e saj të adoptuar. Në tetor 2001, dokumentet e lëshuara nga arkivat e [[MI5]] (kundërzbulimi britanik) u përdorën nga një grup holandez, Fondacioni Mata Hari, për t'i kërkuar qeverisë franceze të shfajësonte Zelle-n, pasi ata argumentuan se dosjet e MI5 vërtetonin se ajo nuk ishte fajtore për akuzat për të cilat ajo ishte dënuar.<ref name="Jeffries"/> Një zëdhënës nga Fondacioni Mata Hari argumentoi se më së shumti, Zelle ishte një spiune e nivelit të ulët që nuk i dha sekrete asnjërës palë, duke thënë: "Ne besojmë se ka dyshime të mjaftueshme në lidhje me dosjen e informacionit që u përdor për ta dënuar atë për të garantuar Ndoshta ajo nuk ishte krejtësisht e pafajshme, por duket qartë se ajo nuk ishte mjeshtri-spiun, informacioni i të cilit dërgoi mijëra ushtarë në vdekjen e tyre, siç pretendohet."<ref name="Jeffries" /> === Ekzekutimi === [[Skeda:Margaretha_Zelle_voor_de_executie.jpg|parapamje| Mugshot i Margaretha Zelle]] Zelle u ekzekutua nga një skuadër pushkatimi e përbërë nga 12 ushtarë francezë pak para agimit të 15 tetorit 1917. Ajo ishte 41.<ref>{{Cite news|last=Siegel|first=Rachel|date=16 tetor 2017|title=New picture emerges of Mata Hari, who faced firing squad 100 years ago|work=The Boston Globe|publisher=Washington Post|url=https://www.bostonglobe.com/news/world/2017/10/15/new-picture-emerges-mata-hari-who-faced-firing-squad-years-ago/1LIx3r433WFzNRZ2KTHXuO/story.html|access-date=16 tetor 2017}}</ref> Sipas një dëshmitari okular nga reporteri britanik Henry Wales, ajo nuk ishte e lidhur dhe refuzoi t'i lidhte sytë. Ajo shpërtheu në mënyrë sfiduese një puthje në skuadrën e pushkatimit.<ref name="Polmer, Norman page 358"/> Një artikull ''i New Yorker-it'' i vitit 1934 raportoi se në ekzekutimin e saj, ajo kishte veshur "një kostum të bukur të qepur Amazonian, i bërë posaçërisht për këtë rast, dhe një palë doreza të reja të bardha",<ref>{{Cite book|last=Flanner|first=Janet|title=Paris was Yesterday: 1925–1939|url=https://archive.org/details/pariswasyesterda0000flan|publisher=Penguin|year=1979|isbn=978-0-14-005068-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/pariswasyesterda0000flan/page/126 126]}}</ref> megjithëse një llogari tjetër tregon se ajo kishte veshur të njëjtin kostum, të ulët bluzë e prerë dhe ansambël kapelash trekëndëshi që ishte zgjedhur nga akuzuesit e saj për t'i veshur në gjyq dhe që ishte ende e vetmja veshje e plotë dhe e pastër që ajo kishte në burg.<ref name="Shipman 2007 450"/> Asnjë përshkrim nuk përputhet me provat fotografike. Uellsi e regjistroi vdekjen e saj, duke thënë se pasi shpërtheu breshëria e të shtënave, "Ngadalë, në mënyrë inerte, ajo u ul në gjunjë, me kokën lart gjithmonë dhe pa ndryshimin më të vogël të shprehjes në fytyrën e saj. Për fraksion të sekondës u duk se ajo u lëkund atje, në gjunjë, duke vështruar drejtpërdrejt ata që i kishin marrë jetën. Më pas u rrëzua prapa, duke u përkulur në bel, me këmbët e dyfishta poshtë saj." Një nënoficer më pas iu afrua trupit të saj, nxori revolen dhe e qëlloi në kokë për t'u siguruar që ajo kishte vdekur.<ref>{{Cite web|date=19 tetor 1917|title=Execution of Mata Hari|url=http://www.eyewitnesstohistory.com/matahari.htm|access-date=15 tetor 2011|website=Eyewitnesstohistory.com}}</ref> === Mbetet dhe 2017 deklasifikimi francez === {{Wikisource|Death Comes to Mata Hari}} Trupi i Mata Harit nuk u mor nga asnjë anëtar i familjes dhe u përdor në përputhje me rrethanat për studime mjekësore. Koka e saj u balsamos dhe u mbajt në Muzeun e Anatomisë në Paris. Në vitin 2000, arkivistët zbuluan se ai ishte zhdukur, ndoshta që në vitin 1954, sipas kuratorit Roger Saban, gjatë zhvendosjes së muzeut.<ref>{{Cite book|last=Donald|first=Graeme|url=https://books.google.com/books?id=Rq2dCwAAQBAJ&pg=PA200|title=Sticklers, Sideburns and Bikinis: The military origins of everyday words and phrases|last2=Wiest|first2=Andrew|last3=Shepherd|first3=William|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2013|isbn=978-1846033001|location=London|page=200|access-date=26 janar 2017}}</ref> Koka e saj mbetet e zhdukur.<ref>{{Cite news|last=Thomson|first=Keith|date=20 mars 2010|title=For Sale: Beethoven's Skull|work=HuffPost|url=http://www.huffingtonpost.com/keith-thomson/for-sale-beethovens-skull_b_427015.html|access-date=26 janar 2017}}</ref><ref>{{Cite web|date=23 korrik 2015|title=5 historical figures whose heads have been stolen|url=https://strangeremains.com/2015/07/23/the-heads-of-these-5-people-were-stolen-from-their-graves/|access-date=26 janar 2017|website=Strange Remains}}</ref> Të dhënat e datës 1918 tregojnë se muzeu mori gjithashtu pjesën tjetër të trupit, por asnjë nga mbetjet nuk mund të llogaritet më vonë.<ref>{{Cite book|last=Johnson|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=6MN3BgAAQBAJ&q=mata+hari+body+1918&pg=PT138|title=Style icons|last2=Roberts|first2=Paul G|publisher=Fashion Industry Broadcast|year=2015|isbn=978-1621544050|volume=3 – Bombshells}}</ref> Gjyqi i vulosur i Mata Harit dhe dokumentet e tjera të lidhura me to, gjithsej 1 275 faqe, u deklasifikuan nga Ushtria Franceze në vitin 2017, njëqind vjet pas ekzekutimit të saj.<ref>{{Cite web|year=2017|title=Zelle Margueritte Gertrude, 07-08-1876|url=https://www.memoiredeshommes.sga.defense.gouv.fr/fr/arkotheque/visionneuse/visionneuse.php?arko=YToxMzp7czoxMDoidHlwZV9mb25kcyI7czoxMzoic3BlY2lmX2NsaWVudCI7czoxMDoic3BlY2lmX2ZjdCI7czoyMzoiQXJrTURIVmlzaW9ubmV1c2VJbWFnZXMiO3M6MTg6InNwZWNpZl9uYXZfcGFyX2xvdCI7czoyMjoiQXJrTURITmF2aWdhdGlvblBhckxvdCI7czoxMzoibWRoX2ZvbmRzX2NsZSI7czoyOiIyMyI7czo0OiJyZWYyIjtzOjc6IjI1MjQ3NTAiO3M6NDoicmVmMyI7czozOToiMUdNL0ZVU0lMTEVTMTQxOC9TSERHUl9fR1JfOV9KXzk2OF9fMDAxIjtzOjQ6Im1vZGUiO3M6NzoiZG9zc2llciI7czoxMjoiaWRfYXJrX2ZpY2hlIjtzOjc6IjI1MjQ3NTAiO3M6NToicmVmMTEiO3M6MjE6ImltZ19kb3NzaWVyX3Byb2NlZHVyZSI7czo5OiJweXJhbWlkYWwiO2I6MDtzOjEyOiJpbWFnZV9kZXBhcnQiO2k6MDtzOjE2OiJ2aXNpb25uZXVzZV9odG1sIjtiOjE7czoyMToidmlzaW9ubmV1c2VfaHRtbF9tb2RlIjtzOjQ6InByb2QiO30=#uielem_move=514.566650390625%2C73&uielem_islocked=0&uielem_zoom=33&uielem_brightness=0&uielem_contrast=0&uielem_isinverted=0&uielem_rotate=F|access-date=1 shkurt 2020|publisher=République Française Ministère des Armées}}</ref> == Trashëgimia == === Ekspozita muzeale === [[Skeda:Plakboek_mata_hari.JPG|parapamje| Scrapbook i Mata Harit në Muzeun Frizian në Leeuwarden, Holandë]] [[Skeda:Mata_Hari.jpg|parapamje| Statuja e Mata Harit në Leeuwarden, Holandë]] Muzeu Frizian (holandisht: [[Muzeu i Fries|Fries Museum]]) në Leeuwarden, Holandë, përmban një "Dhomë Mata Hari". Të përfshira në ekspozitë janë dy nga librat e saj personalë dhe një qilim oriental i qëndisur me gjurmët e kërcimit të fansave të saj.<ref name="sameshield1">{{Cite web|title=Women Spies: Mata Hari|url=http://www.sameshield.com/spies/hari.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030513140111/http://www.sameshield.com/spies/hari.html|archive-date=13 maj 2003}}</ref> I vendosur në qytetin e lindjes së Mata Harit, muzeu është i njohur për hulumtimin e jetës dhe karrierës së qytetarit me famë botërore të Leeuwarden. Ekspozita më e madhe e Mata Harit u hap në Muzeun e Friesland më 14 tetor 2017, njëqind vjet pas vdekjes së saj. Vendlindja e Mata Harit ndodhet në godinën në Kelders 33. Ndërtesa pësoi dëmtime nga tymi dhe uji gjatë një zjarri në vitin 2013, por më vonë u restaurua. Arkitekti Silvester Adema studioi vizatimet e vjetra të vitrinës për ta rindërtuar atë siç dukej kur Adam Zelle, babai i Mata Harit, kishte një dyqan kapelash atje. Në vitin 2016, në godinën u krijua një qendër informacioni (''belevingscentrum''), ku shfaqen kujtimet e Mata Harit.<ref name="LC-2016-02-03">{{Cite web|last=Asing Walthaus|date=3 shkurt 2017|title=Geboortehuis Mata Hari als 'belevingscentrum' (Mata Hari's birthplace as information centre)|url=http://www.lc.nl/friesland/Geboortehuis-Mata-Hari-als-%E2%80%98belevingscentrum-21127477.html|access-date=17 gusht 2017|language=NL|quote=[Translated]A hairdressing business owned by Wyb en Wilma Feddema was in the building at the Kelders 33 until the 2013 fire. The store already had some posters about Mata Hari. ... Architect Silvester Adem, based on drawings and old images, reconstructed the shop façade of the hat shop of Adam Zelle, the father of Margarethe. [There were] two window displays, door in the middle and nearby another door to the apartments. That entrance was previously at the back of the building. There is again a hairdresser and an 'experience centre' (belevingscentrum) about Mata Hari. A beamer projects a lantern-like movie of forty minutes with slides and film fragments on the white wall; there are showcases, pictures, and a large table with everything about Mata Hari, from liqueur to bonbons.}}</ref> == Shiko gjithashtu == * [[Lista e kërcimtarëve]] * [[Gratë në vallëzim]] * [[Yoshiko Kawashima]] – Princesha e dinastisë Qing dhe spiune japoneze – ndonjëherë e njohur në letërsi me pseudonimin "Eastern Mata Hari" * [[Bertha Trost]] – Socialist britanik dhe spiun i dyshuar * [[Amy Elizabeth Thorpe]] – Agjent i inteligjencës britanike (1910–1963) * [[Morteza Motahhari]] - Artikull homofon == Referime == [[Kategoria:Vdekje 1917]] [[Kategoria:Lindje 1876]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] ghi01ynq4fityxx765cz72pp0u5k8of Mbretëria e Ilirisë 0 120196 3002328 2945571 2026-06-27T15:28:55Z ~2026-37194-22 189685 3002328 wikitext text/x-wiki {{Shiko gjithashtu|Mbretëria ilire (1816 - 1849)}} {{Infobox country |native_name = |conventional_long_name = Perandoria e Ilirisë |common_name = Iliria | |era = [[Antikiteti klasik]] |status = Perandori |empire = |government_type = Perandori | |year_start = Shek.VII p.e.s |year_end = 135 p.e.s | |event_start = |date_start = |event_end = |date_end = | |s1 = Perandoria Romake |flag_s1 = Vexilloid of the Roman Empire.svg | |image_flag = |flag = |flag_type = | |image_coat = Coat of arms of Illyria (yellow star).svg |coa_size = |symbol = |symbol_type = Stema | |image_map = The Illyrian empire at its peak.jpg |image_map_caption = Perandoria e Ilirisë nën udhëheqjen e [[Bardhyli]]t | |image_map2 = |image_map2_caption = | |capital = [[Scodra|Skodrinon]] <br> ([[Shkodra]]) |coordinates = {{coord|42|4|5|N|19|30|43|E}} | |common_languages = [[Gjuha ilire]] |religion = [[Politeizmi]]<br>([[Mitologjia ilire]]) | |leader1 = [[Galauri]]<br>[[Grabus|Grabosi I]]<br>[[Syrra]]<br>[[Bardhyli]]<br>[[Grabosi|Grabosi II]]<br>[[Pleurati I]]<br>[[Glauku]]<br>[[Bardhyli II]]<br>[[Monuni I]]<br>[[Mytili]]<br> [[Pleurati II]]<br>[[Agroni (Mbret)|Agroni]]<br>[[Teuta e Ilirisë|Teuta]]<br>[[Dhimitër Fari]]<br>[[Skerdilaidi]]<br>[[Pleurati III]]<br>[[Genti]]<br>[[Ballai]] |year_leader1 = 678-640 p.e.s<br>•437-423 p.e.s<br>•423–393 p.e.s<br>•393–358 p.e.s<br>•358–356 p.e.s<br>•356–335 p.e.s<br>•335–295 p.e.s<br>•295–290 p.e.s<br>•290–270 p.e.s<br>•270–260 p.e.s <br>•260-250 p.e.s<br>•250–231 p.e.s<br>•231–227 p.e.s<br>•222-219 p.e.s<br>•218-205 p.e.s<br>•205-181 p.e.s<br>•181-168 p.e.s<br>•167-135 p.e.s |title_leader = Perandor | |legislature = |house1 = |type_house1 = |house2 = |type_house2 = | |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |footnotes = |currency = [[Monedhat ilire]] |today = [[Shqipëria]]<br/>[[Kosova]]<br/>[[Mali i Zi]]<br/>[[Bosnja dhe Hercegovina]]<br/>[[Kroacia]] |area_km2=450000|life_span=Ekzistoi 650 vite}} [[File:Metal statue from Albanian tourism expo &quot;Exhibit of Illyrian Kings&quot; depicting Glaucias.jpg|thumb|[[Glauku|Mbreti Glauku]]]] [[File:Musée Baron-Martin 080 (cropped).jpg|thumb|[[Glauku|Mbreti Glauku]] dhe [[Beroia e Epirit|Mbretëresha Beroja]] marrin nën përkujdesje [[Pirro i Epirit|Pirron e vogël]] (Musée Baron-Martin)]] [[File:Teuta.jpg|thumb|Mbretëresha Teuta]] [[File:King Gentius of Illyria, King Gent.png|thumb|Mbreti Genti]] [[File:Ilyria.Dyracchium.Drachm Ceka 360.jpg|thumb|Monedhë e Mbretërisë ilire nga Durrësi]] [[File:PotHelmetwithPlume.jpg|thumb|Helmeta ilire]] '''Mbretëria Ilire''' ishte një entitet politik i ilirëve që ekzistoi në pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik në kohët antike. Pavarësisht ndryshimeve të dinastive që sundonin, prejardhjes së tyre fisnore dhe shtrirjes së saktë territoriale, ajo përfaqësonte një aleancë fisnore ilire të bashkuar nën udhëheqjen e një mbreti, i cili në burimet antike greke dhe latine përmendet si “Mbret i Ilirëve”. Struktura monarkike e shtetit ilir bashkëjetonte me komunitetet fisnore dhe me sistemin republikan të koinoneve ilire, duke krijuar një ndërthurje të veçantë midis pushtetit qendror dhe autonomisë lokale.<ref>{{harvnb|Ceka|2023|p=1}}; {{harvnb|Shehi|2023|p=183}}.</ref> == Historia == {{Shiko gjithashtu|Iliria|Mbretëria e Dardanisë}} Të gjitha burimet historike ([[Thukididi]], [[Teopompi]], [[Diodori]]), pa përjashtim, flasin për mbretërinë në veriperëndim të [[Maqedonia e lashtë|Maqedonisë antike]] dhe në brigjet e Detit Adriatik. Historianët e sotëm janë të prirur ta quajnë këtë mbretëri sipas dinastive të fiseve përkatëse: [[Dinastia e enkelejëve dhe taulantëve|Mbretëria e enkelejëve dhe/ose e taulantëve]], [[Mbretëria e dardanëve]], [[Dinastia e ardianëve dhe labeatëve|Mbretëria e ardianëve dhe/ose e labeatëve]], etj. Në [[Iliria|Ilirinë e Jugut]] organizimet e para shtetërore u formuan pak më herët se në viset e tjera të këtij rajoni. Një nga dinastitë më të vjetra të njohura ilire është ajo e [[Enkelejët|enkelejve]], e cila me sa duket kishte arritur kulmin e saj mes shekujve VIII-VII p.e.s., por dinastia në fjalë ra nga pushteti dominues rreth shekullit VI pes.<ref>{{harvnb|Stipčević|2002|pages=46–47}}</ref><ref>{{harvnb|Lewis|Boardman|1994|p=785}}</ref><ref>{{harvnb|Stipčević|1989|p=34}}</ref> Dobësimi i dinastisë së enkelejëve rezultoi në asimilimin, shkrirjen dhe përfshirjen e tyre në një dinasti tjetër ilire të krijuar më së voni në shekullin V p.e.s., duke shënuar kështu shfaqjen e [[Dasaretët|dasaretëve]], të cilët duket se kanë zëvendësuar enkelejët në zonat përreth Liqenit të Lyhnidit.<ref>{{harvnb|Wilkes|1969|p=13}}</ref><ref>{{harvnb|Šašel Kos|2004|p=500}}</ref><ref>{{harvnb|Castiglioni|2010|pp=93–95}}</ref> Dobësimi i dinastisë së enkelejëve ndodhi edhe si rezultat i forcimi të një dinastie tjetër ilire të themeluar në afërsi të saj, ajo e taulantëve, e cila për disa kohë ka ekzistuar së bashku me atë të enkelejëve.<ref>{{harvnb|Stipčević|1989|p=35}}</ref> [[Taulantët]], një fis tjetër midis grupeve më të njohura të fiseve ilire, jetonin në bregdetin Adriatik të Ilirisë Jugore (Shqipëri), duke dominuar në periudha të ndryshme pjesën më të madhe të fushës midis [[Drini]]t dhe Vjosës, që përfshin zonën përreth Epidamnit/Dyrrhachium.<ref>{{harvnb|Wilkes|1992|pp=97–98}}</ref>  Kur përshkruan pushtimin ilir të Maqedonisë të sunduar nga [[Argeu i Maqedonisë|Argaeu I]], diku midis viteve 678–640 p.e.s., historiani Polieni (Polyaenus) (shekulli II p.e.s) përmend mbretin më të vjetër të supozuar në Iliri, Galauri ose Galabri, një sundimtar i taulantëve që mbretëroi në pjesën e fundit të shekullit VII p.e.s.<ref>{{harvnb|Jaupaj|2019|p=81}}</ref><ref>{{harvnb|Hammond|Griffith|1972|p=21}}</ref><ref>{{harvnb|Cabanes|2002a|p=51}}</ref><ref>{{harvnb|Cabanes|2002b|p=163}}.</ref> Disa studiues e konsiderojnë vërtetësinë e pasazhit të Polienit ende të diskutueshëm.<ref>{{harvnb|Cabanes|2002a|p=51}}</ref> Pavarësisht, nëse ky tregim është i besueshëm historikisht dhe pavarësisht nga interesimi i [[Polieni]]t për anekdotën, ai nënkupton mendimin e përhapur përgjatë antikitetit për një armiqësi domethënëse midis maqedonasve dhe ilirëve që në shekullin VII p.e.s, nëse konsensusi në studimet moderne në datimin e periudhës së mbretërimit të Argeut I është i saktë.<ref>{{harvnb|Greenwalt|2011|p=281}}</ref><ref>{{harvnb|Cabanes|2002|p=51}}</ref>  Në shekullin VII p.e.s, taulantët kërkuan ndihmën e Korkyrës dhe Korintit në një luftë kundër liburnëve. Pas disfatës dhe dëbimit nga rajoni i liburnëve, korkyreanët themeluan në vitin 627 p.e.s në Gadishullin Ilirik një koloni të quajtur ''Epidamnus'', që mendohet se ka qenë emri i një mbreti ilir (barbar) të rajonit. Një qendër tregtare në lulëzim u shfaq dhe qyteti u rrit me shpejtësi. [[Taulantët]] vazhduan të luanin një rol të rëndësishëm në historinë ilire midis shekujve V dhe IV-III p.e.s dhe në veçanti në historinë e Epidamnit, si fqinjë dhe si pjesë e popullsisë së tij. Veçanërisht ata ndikuan në çështjet e konflikteve të brendshme midis aristokratëve dhe demokratëve.<ref>{{harvnb|Wilkes|1992|p=112}}</ref><ref>{{harvnb|Mesihović|Šačić|2015|pp=39–40}}</ref> Dinastia taulantiane duket se ka arritur kulmin e saj gjatë sundimit të [[Glauku|mbretit Glauku]] në vitet midis 335 dhe 302 p.e.s.<ref>{{harvnb|Dzino|2014|p=49}}</ref><ref>{{harvnb|Wilkes|1992|pp=112, 122–126}}</ref><ref>{{harvnb|Stipčević|1989|pp=35–36}}</ref> Sipas një numri studiuesish modernë, dinastia e Bardhylit, dinastia e parë e vërtetuar dardane, në fakt, ishte [[Dasaretët|dinasti dasaretiane]].<ref>{{harvnb|Mortensen|1991|pp=49–59}}</ref><ref>{{harvnb|Cabanes|2002|pp=50–51, 56, 75}}</ref><ref>{{harvnb|Castiglioni|2010|p=58}}</ref><ref>{{harvnb|Lane Fox|2011|p=342}}</ref> Nga ana tjetër ekziston edhe një rindërtim tjetër historik që e konsideron Bardhylin një sundimtar dardan, i cili gjatë zgjerimit të sundimit të tij përfshiu edhe rajonin e [[Dasaretët|dasaretëve]] në kuadër të mbretërisë së tij, por ky interpretim është kundërshtuar nga ata historianë të cilët e konsiderojnë Dardaninë shumë të largët në veri për ngjarjet që përfshijnë mbretin ilir Bardhyli dhe dinastinë e tij.<ref>{{harvnb|Kipfer|2000|p=251}}</ref><ref>{{harvnb|Hammond|1993|p=104}}.</ref><ref>{{harvnb|Wilkes|1995|p=298}}</ref><ref>{{harvnb|Papazoglu|1978|p=216}}</ref><ref>{{harvnb|Bojanovski|1989|p=26}}</ref><ref>{{harvnb|Zippel|1877|p=}}</ref> Pasi Filipi II i Maqedonisë mundi [[Bardhyli]]n (358 p.e.s.), [[grabët]] nën udhëheqjen e [[Grabosi|Grabit]] u bënë shteti më i fortë në Iliri.<ref>{{harvnb|Hammond|1994|p=438}}</ref> Filipi II gjatë luftës me ilirët vrau rreth 7000 ilirë në një fitore të madhe dhe aneksoi territorin deri në [[Liqeni i Ohrit|Liqenin e Ohrit]]. Më pas, Filipi II reduktoi territorin e [[Grabët|grabëve]] dhe më pas u drejtzua kah [[ardianët]], mundi [[triballët]] (339 p.e.s. ) dhe luftoi me [[Pleuri]]n (337 p.e.s.).<ref>{{harvnb|Hammond|1993|pp=106–107}}</ref> Në kohën e mbretërve Pleurati dhe më vonë Agroni, [[ardianët]] zhvilluan fuqinë e tyre detare dhe qendra e gravitetit të shtetit brenda disa dekadave u zhvendos përgjithmonë nga brendësia kontinentale në brigjet e Adriatikut. Pas vdekjes se Pleuratit në vitin 250 p.e.s. erdhi në fron i biri i tij, Agroni, i cili sundoi për 20 vjet. Agroni shfrytëzoi rënien e Epirit pas vdekjes së [[Pirro i Epirit|Pirros]] dhe pasardhësve të tij. Ai më vonë pushtoi pjesë të Epirit, Korfuzit, Durrësit dhe Hvarit një nga një ku edhe vendosi vartësit e tij. Nën emrin e tij, Hvari u sundua nga [[Dhimitër Hvari]], i cili më vonë, në konfliktin midis romakëve dhe ilirëve, do të tradhtonte Mbretëreshën Teuta, gruan e dytë të Agronit dhe do të bëhej vasal romak. Nga të gjitha dinastitë tjera, kjo ishte dinastia më e fuqishme e cila drejtoi shtetin ilir në histori.<ref>{{harvnb|Wilkes|ilirët|p=}}.</ref> Pas vdekjes së Agronit në krye të shtetit erdhi gruaja e tij [[Teuta]], e cila nuk ndryshoi politikën e jashtme të shtetit ilir. Duke mbajtur aleancën me [[Maqedonia|Maqedoninë]], Teuta në vitin 230 p.e.s. nisi kundër [[Epiri]]t ushtrinë dhe flotën Ilire. Ekspedita përfundoi me sukses dhe Republika e Epirit hyri në varësinë e Mbretërisë ilire. Në vitin 229 p.e.s. Teuta iu drejtua qyteteve bregdetare. Meqenëse [[Dyrrahu]] dhe [[Visi|Visa]] rezistuan, flota ilire nën komandën e [[Dhimiter Fari|Dhimitër Fari]]t iu drejtua Korkyrës dhe pasi shpartalloi flotën [[Greqia e lashtë|greke]], e pushtoi atë. Këto fitore e bënë Mbretërinë ilire një nga fuqitë më të mëdha të pellgut të [[Mesdhe]]ut. Në vitin 229 p.e.s. filloi konflikti mes Mbretërisë ilire dhe Perandorisë romake në kohën e Mbretëreshës Teuta. Pas një dekade (220 - 219 p.e.s.) u zhvillua lufta e dytë iliro - romake e nisur nga [[Dhimitër Fari]] dhe e përfunduar nga Skerdilaidi. Pesë dekada më vonë (170 - 167 p.e.s.) zhvillohet lufta e tretë iliro - romake e ku u dallua sidomos mbreti ilir [[Genti]]. Kjo luftë përfundoi me thyerjen e plotë të ushtrisë ilire, ndërsa Genti u dorëzua me gjithë familjen dhe u dërgua si rob në Romë. (Varri i tij ndodhet në Gubio - Itali).<ref>{{harvnb|Cabanes, P.|1988|p=}}.</ref> Pas Gentit në skenën politike ilire paraqitet [[Ballai|mbreti Ballai]] i cili sundoi deri në vitin 135 p.e.s. Si duket në kohën e sundimit të tij territori i shtetit ilir është ngushtuar dukshëm pasi që mbretin Ballai e njohim kryesisht përmes monedhave të tij të prera në Korkura dhe Risan. Me këtë edhe merr fund pavarësia politike dhe ekonomike e shtetit ilir. == Mbretër == {{Shiko gjithashtu|Lista e personaliteteve ilire}} === Dinastia enkeleo-taulantiane === {{Shiko gjithashtu|Dinastia e enkelejëve dhe taulantëve}} * [[Galaurus|Galauri]]: mbreti ilir i dinastisë së taulantëve. Pushtoi pa sukses Maqedoninë midis viteve 678–640 para Krishtit.<ref>Μιμαλλόνες "imitators of men" Etym. Mag. (587.53) see Hesychius "mimelazein. mimeisthai" "mimelon. homoion"</ref> * [[Grabus|Grabi I]] (shekulli V para Krishtit): është dëshmuar në një mbishkrim athinas, ai ka shumë të ngjarë të ketë qenë një personalitet me përgjegjësi të mëdha politike. Ai ndoshta ishte gjyshi i [[Grabos|Grabos II]].<ref>{{Harvnb|Cabanes|2002}}</ref><ref>{{Harvnb|Šašel Kos|2002}}</ref> * [[Syrra|Sirra]] (437–390 para Krishtit), sundimtar në rajonin e [[Lynkestis|Lyncestis]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QeKAAAAAMAAJ&q|title=Greek influence along the East Adriatic Coast|year=2002|isbn=9531631549|editor-last=Cambi|editor-first=Nenad|series=Knjiga Mediterana|volume=26|quote=Undoubtedly the word Illyrian had a distinct political (hence to some extent also ethnic) meaning, when applied to the Illyrian kingdom of Sirrhas or Bardylis I, at thend of the 5th or the beginning of the 4th century BC to the fall of Genthius in 168 BC, regardless of the unsolvable problem of how many dynasties alternately occupied the throne and what was the origin and the actual expanse of the kingdom of each of them|editor-last2=Čače|editor-first2=Slobodan|editor-last3=Kirigin|editor-first3=Branko|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Katičić|first=Radoslav|url=https://books.google.com/books?id=kSkjAAAAQBAJ|title=Ancient Languages of the Balkans|date=2012|publisher=Walter de Gruyter|isbn=3111568873|page=155|language=en}}</ref> * [[Grabos|Grabi II]] (r. 358–356 para Krishtit): hyri në aleancën athinase për t'i rezistuar fuqisë së Filipit në vitin 356 para Krishtit.<ref>{{Harvnb|Šašel Kos|2002}}</ref> * [[Pleurati I]] (r. 356-335 para Krishtit): mbretëroi pranë bregdetit Adriatik në Ilirinë jugore. Në një përpjekje të tij në 344 para Krishtit, u përpoq të pengonte përparimet e Filipit në Iliri. * [[Pleurati]] (rc 337/336 pes): sundimtari ilir që bëri fushatë kundër Filipit II rreth vitit 337 para Krishtit. Ai konsiderohet nga disa studiues si mbret i [[Autariatët|autariatëve]], [[Taulantët|taulantëve]], ose [[Dardania|dardanëve]].<ref>Hammond, "The Kingdoms in Illyria circa 400-167 BC".</ref> Disa kanë sugjeruar se ai ishte i njëjtë me [[Pleurati I|Pleuratus I]];<ref name="Howe-Müller-Stoneman">{{Harvnb|Howe|Müller|Stoneman|2017}}</ref><ref>{{Harvnb|Šašel Kos|2002}}</ref> Pleurias përmendet vetëm nga Diodorus (16.93.6), përndryshe ishte i paprovuar në burimet e lashta.<ref name="Howe-Müller-Stoneman" /> * [[Kliti]], i biri i Bardhylit I (sundoi mes viteve 335 – 295 para Krishtit): organizatori i [[Rrethimi i Pelionit|rrethimit ilir]] të [[Pelioni|Pelionit]] në vitin 335 para Krishtit kundër [[Aleksandri i Madh|Aleksandrit të Madh]] .<ref>[https://books.google.com/books?id=iOWS4i5X9fgC&lpg=PA120 Wilkes 1995, page 120]</ref> * [[Glauku]]: mbreti ilir i dinastisë së taulantëve. Ai ndihmoi Kleitin në Betejën e Pelionit në vitin 335 para Krishtit, rriti dhe edukoi [[Pirro i Epirit|Pirron e Epirit]] dhe u përfshi në ngjarje të tjera në Ilirinë jugore në fund të shekullit IV para Krishtit.<ref>Neritan Ceka: Illlyrian to the Albanians, 2005, Migjeni</ref> * [[Beroia e Epirit|Beroja]], mbretëreshë, bashkëshortja e Glaukut. E birësoi, e rriti dhe edukoi [[Pirro i Epirit|Pirron e Epirit]]. * [[Monuni I]], (r. 290–270 pes): mbretëroi gjatë sulmeve galike të vitit 279 p.e.s. Ai preu monedhat e tij prej argjendi në [[Durrësi|Dyrrhachion]].<ref name="J. Wilkes 1992, p. 129">The Illyrians by J. J. Wilkes, 1992, {{ISBN|0-631-19807-5}}, p. 129, "No Illyrian production of coins is known before King Monunius struck his coins at Dyrrhachium (see figure 11), followed by Mytilus around ten years later..."</ref> * [[Mytili]], pasardhësi i Monunit I dhe ndoshta djali i tij (r. 270–?). Zhvilloi luftë kundër Epirit në 270 para Krishtit. Ai preu monedhat e tij prej bronzi në Dyrrhachion.<ref name="J. Wilkes 1992, p. 129" /> === Dinastia ardiano-labeatane === {{Shiko gjithashtu|Dinastia e ardianëve dhe labeatëve}} * [[Pleurati II]]: mbretëroi mes viteve 260 - 250 p.e.s. në një kohë paqeje dhe prosperiteti për Mbretërinë Ilire.<ref>Fanula Papazoglu (1965), "Les origines et la destinée de l'état Illyrien," p. 143</ref> * [[Teuta e Ilirisë|Teuta]] (regjente e [[Pinej Ardiani|Pineit]]): u detyrua të pajtohej me [[Republika Romake|romakët]] në vitin 227 p.e.s. * [[Dhimitër Fari]]: sundoi mes viteve 222 - 219 p.e.s. u dorëzohet romakëve në ishullin [[Hvari|Hvar]] në vitin 218 p.e.s. dhe pastaj ikën në Maqedoni.<ref>A History of Rome to A.D. 565 - p. 111 by Arthur Edward Romilly Boak, William Gurnee Sinnigen,"The island of Pharos and some adjacent territory in Illyria were given to a Greek adventurer, Demetrius of Pharos"</ref> * [[Skerdilaidi]]: sundoi mes viteve 218 - 206 p.e.s. ishte aleat me Romën për të mposhtur Maqedoninë në vitin 208 p.e.s.<ref>Épire, Illyrie, Macédoine: mélanges offerts au professeur Pierre Cabanes by Danièle Berranger, Pierre Cabanes, Danièle Berranger-Auserve, page 137</ref> * [[Pinej Ardiani]]: sundoi mes viteve 230 ~ 217 p.e.s. por duke qenë se ishte shumë i ri për t'u bërë mbret; sundoi nën regjencën e Teutës, Dhimitrit dhe Skerdilaidit. * [[Pleurati III]]: sundoi mes viteve 205 p.e.s ~ 181 p.e.s. është shpërblyer nga romakët në vitin 196 p.e.s. me tokat e aneksuara nga maqedonasit. * [[Genti]]: sundoi mes viteve 181 - p.e.s 168, u mund nga romakët në vitin 168 p.e.s. gjatë Luftës së Tretë iliro-romake; më këtë Mbretëria ilire e humb famën e dikurshme, ndërsa mbreti u zu rob dhe u dërgua në Romë ku edhe vdiq. * [[Ballai]] ({{lang-grc|Βαλλαῖος}}, [[latinisht]]: ''Ballaios'') ishte mbreti i fundit ilir i cili udhëhoqi Mbretërinë ilire në periudhën mes viteve 167 - 135 p.e.s.<ref>Arthur J. Evans, « On Some Recent Discoveries of Illyrian Coins », Num. Chronicle, 20, 1880, fq. 290-296.</ref> Kryeqendra e tij ndodhej në qytetin Rhizon (sot qyteti [[Risani|Risan]] në [[Gryka e Kotorrit|Grykën e Kotorrit]], në [[Mali i Zi|Mal të Zi]])<ref>Brunšmid, Josip (1899) Vjesnik hrvatskog arheološkog društva, Sveska treća, Godina 1898. Zagreb, 1898-1899, fq. 76 - 85</ref> === Mbretër të vegjël === ; Histria * [[Epuloni]], sundimtari i Histrisë: pengoi përparimet romake në gadishullin Istrian deri në vdekjen e tij në 177 para Krishtit.<ref>Livy 41.11</ref> ; Dalmacia * Verzi, sundimtari i Dalmatëve: mori qytetin e Promonas nga [[Liburnët|Liburni]] në mënyrë që t'i zinte pritë Oktavianit në 34-ën para Krishtit.<ref name="Stipčević">[[Aleksandër Stipçeviq|Aleksandar Stipčević]]: ''Iliri: povijest, život, kultura'', p. 49.</ref> * [[Tutimi|Tutimi (Testimi)]], sundimtar i Dalmatëve: i mundur nga romakët në 33 para Krishtit; pas së cilës Dalmacia u përfshi në Republikën Romake.<ref name="Stipčević" /> ; Mesapia * [[Opisi]], sundimtari i Messapëve: sulmuar nga Taras në 460 para Krishtit në Hyria, në të cilën ai vdiq.<ref>Pausanias (10.10.6.)</ref> ; Panonia * [[Pinei i Panonisë]]: udhëhoqi panonët në revoltën e madhe ilire nga viti 6 pas Krishtit.<ref>The Cambridge Ancient History, Vol. 10: The Augustan Empire, 43 BC-AD 69 (Volume 10) by Alan Bowman, Edward Champlin, and Andrew Lintott,1996,page 176: "... Daesitiates was soon matched by rebellion of the Breuci in Pannonia, headed by Pinnes and another Bato. ..."</ref> ; Visi * [[Joni (mbret)|Mbreti Jon]]: sundoi mbi ishullin [[Visi|Vis (Isa)]] dhe rajonin përreth në gjysmën e parë të shekullit IV para Krishtit, ndoshta pas rënies së Dionisit të Sirakuzës në 367 para Krishtit.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N1647OyYAqMC&pg=PA25|title=Croatia: Aspects of Art, Architecture and Cultural Heritage|date=2009-11-24|isbn=9780711229211|language=en}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> ; Maqedoni * [[Caeria]]: mbretëreshë ilire që sundoi në 344/343 para Krishtit. == Shih edhe == * [[Iliria]] * [[Dardania]] * [[Detaria ilire]] * [[Mbretëria e Dardanisë|Mbretëria Dardane]] * [[Prefektura e Ilirikut]] * [[Lista e fiseve antike ilire]] == Literatura == *Libri iliria dhe fiset e saj nga Driton Rashani * Grup autorësh (1979) Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë, Redaksia e Botimeve "Rilindja", Prishtinë *{{Cite book|last=Papazoglu|first=Fanula|title=The Central Balkan Tribes in Pre-Roman Times: Triballi, Autariatae, Dardanians, Scordisci and Moesians|location=Amsterdam, The Netherlands|publisher=Adolf M. Hakkert|year=1978|isbn=90-256-0793-4|url=https://books.google.com/books?id=Up4JAQAAIAAJ|language=en}} *{{cite book|last=Stipčević|first=Aleksandar|title=Ilirët: Historia, Jeta, Kultura, Simbolet e Kultit|location=Tirana, Albania|publisher=Toena|year=2002|isbn=99927-1-609-6|url=https://books.google.com/books?id=wANBcgAACAAJ|language=sq}} *{{Cite book|last=Wilkes|first=John J.|title=History of the Provinces of the Roman Empire|location=London, United Kingdom|publisher=Routledge and Kegan Paul|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=Uh7_RQAACAAJ|language=en}} *{{Cite book|last=Wilkes|first=John J.|title=The Illyrians|year=1995|location=Oxford, United Kingdom|publisher=Blackwell Publishers Limited|isbn=0-631-19807-5|url=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C|language=en}} *{{cite book|last=Wilkes|first=John|title=Ilirët|year=2005|publisher=Bacchus|location=Tiranë|isbn=9992783338|language=sq}} * {{Cite web|url=http://illyriancommunities.illyria.net/|last=Imamovic|first=Enver|author-link=Enver Imamoviq|title=On elements of political organization of illyrian communities|work='Prilozi', 30, Sarajevo, 2001., pages. 25-41|accessdate=9 shkurt 2016|language=en}} * [https://de.scribd.com/document/142186107/Zippel-G-1877-Die-Romische-Herrschaft-in-Illyrien Zippel G. 1877. Die Römische Herrschaft in Illyrien] * Pierre Cabanes: Les illyriens de Bardulis à Genthios (IVe–IIe siècles avant J.-C.). Paris: SEDES. 1988. = Regard sur l’histoire, 65. ISBN 2718138416 * Neritan Ceka: The Illyrians to the Albanians. Tirana: Migjeni. 2013. ISBN 9789928407467 * N. G. L. Hammond: The kingdoms of Illyria circa 400–167 B.C. The Annual of the British School at Athens, LXI. évf. (1966) 239–253. * Papazoglou 1965: Fanoula Papazoglou: Les origines et la destinée de l’État illyrien: Illyrii proprie dicti. Historia – Zeitschrift für Alte Geschichte, XIV. évf. 2. sz. (1965. ápr.) 143–179. * Luan Përzhita: Skerdilaidi – komandant ushtarak dhe sundimtar i shtetit ilir (217–205 para Krishtit) / Skerdilaid – military leader and ruler of the Illyrian state (B.C. 217–205). Iliria, XXXVI. évf. (2012) 109–122. * Stefanaq Pollo – Arben Puto: The history of Albania from its origins to the present day. Ass. by Kristo Frasheri, Skënder Anamali; transl. by Carol Wiseman, Ginni Hole. London: Routledge & Kegan. 1981. ISBN 071000365X * Marjeta Šašel Kos: The Roman conquest of Illyricum (Dalmatia and Pannonia) and the problem of the northeastern border of Italy. Studia Europaea Gnesnensia, VII. évf. (2013) 169–200. *{{cite book|last=Cabanes|first=Pierre|title=Les illyriens de Bardylis à Genthios|url=https://moly.hu/konyvek/pierre-cabanes-les-illyriens-de-bardylis-a-genthios|publisher=Amazon Paperback|year=1988|language=fr}} == Referime == {{reflist|3}} {{Iliria}} [[Kategoria:Mbretër (Iliria)]] [[Kategoria:Mbretëria e Ilirisë| ]] [[Kategoria:Gjeografia ilire]] ab1409rguoy06d1umz8nrnzbsqhcrll 3002329 3002328 2026-06-27T15:30:29Z ~2026-37194-22 189685 3002329 wikitext text/x-wiki {{Shiko gjithashtu|Mbretëria ilire (1816 - 1849)}} {{Infobox country |native_name = |conventional_long_name = Perandoria e Ilirisë |common_name = Iliria | |era = [[Antikiteti klasik]] |status = Perandori |empire = |government_type = Perandori | |year_start = Shek.VII p.e.s |year_end = 135 p.e.s | |event_start = |date_start = |event_end = |date_end = | |s1 = Perandoria Romake |flag_s1 = Vexilloid of the Roman Empire.svg | |image_flag = |flag = |flag_type = | |image_coat = Coat of arms of Illyria (yellow star).svg |coa_size = |symbol = |symbol_type = Stema | |image_map = The Illyrian empire at its peak.jpg |image_map_caption = Perandoria e Ilirisë nën udhëheqjen e [[Bardhyli]]t | |image_map2 = |image_map2_caption = | |capital = [[Scodra|Skodrinon]] <br> ([[Shkodra]]) |coordinates = {{coord|42|4|5|N|19|30|43|E}} | |common_languages = [[Gjuha ilire]] |religion = [[Politeizmi]]<br>([[Mitologjia ilire]]) | |leader1 = [[Galauri]]<br>[[Grabus|Grabosi I]]<br>[[Syrra]]<br>[[Bardhyli]]<br>[[Grabosi|Grabosi II]]<br>[[Pleurati I]]<br>[[Glauku]]<br>[[Bardhyli II]]<br>[[Monuni I]]<br>[[Mytili]]<br> [[Pleurati II]]<br>[[Agroni (Mbret)|Agroni]]<br>[[Teuta e Ilirisë|Teuta]]<br>[[Dhimitër Fari]]<br>[[Skerdilaidi]]<br>[[Pleurati III]]<br>[[Genti]]<br>[[Ballai]] |year_leader1 = 678-640 p.e.s<br>•437-423 p.e.s<br>•423–393 p.e.s<br>•393–358 p.e.s<br>•358–356 p.e.s<br>•356–335 p.e.s<br>•335–295 p.e.s<br>•295–290 p.e.s<br>•290–270 p.e.s<br>•270–260 p.e.s <br>•260-250 p.e.s<br>•250–231 p.e.s<br>•231–227 p.e.s<br>•222-219 p.e.s<br>•218-205 p.e.s<br>•205-181 p.e.s<br>•181-168 p.e.s<br>•167-135 p.e.s |title_leader = Perandor | |legislature = |house1 = |type_house1 = |house2 = |type_house2 = | |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |footnotes = |currency = [[Monedhat ilire]] |today = [[Shqipëria]]<br/>[[Kosova]]<br/>[[Mali i Zi]]<br/>[[Bosnja dhe Hercegovina]]<br/>[[Kroacia]] |area_km2=450000|life_span=Ekzistoi 650 vite}} [[File:Metal statue from Albanian tourism expo &quot;Exhibit of Illyrian Kings&quot; depicting Glaucias.jpg|thumb|[[Glauku|Mbreti Glauku]]]] [[File:Musée Baron-Martin 080 (cropped).jpg|thumb|[[Glauku|Mbreti Glauku]] dhe [[Beroia e Epirit|Mbretëresha Beroja]] marrin nën përkujdesje [[Pirro i Epirit|Pirron e vogël]] (Musée Baron-Martin)]] [[File:Teuta.jpg|thumb|Mbretëresha Teuta]] [[File:King Gentius of Illyria, King Gent.png|thumb|Mbreti Genti]] [[File:Ilyria.Dyracchium.Drachm Ceka 360.jpg|thumb|Monedhë e Mbretërisë ilire nga Durrësi]] [[File:PotHelmetwithPlume.jpg|thumb|Helmeta ilire]] '''Mbretëria Ilire''' ishte një entitet politik i ilirëve që ekzistoi në pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik në kohët antike. Pavarësisht ndryshimeve të dinastive që sundonin, prejardhjes së tyre fisnore dhe shtrirjes së saktë territoriale, ajo përfaqësonte një aleancë fisnore ilire të bashkuar nën udhëheqjen e një mbreti, i cili në burimet antike greke dhe latine përmendet si “Mbret i Ilirëve”.<ref>{{harvnb|Shehi|2023|p=183}}; {{harvnb|Ceka|2005|p=168}}; {{harvnb|Šašel Kos|2002|p=112}}; {{harvnb|Cabanes|1988|p=}}; {{harvnb|Bajric|2014|p=}}.</ref> Struktura monarkike e shtetit ilir bashkëjetonte me komunitetet fisnore dhe me sistemin republikan të koinoneve ilire, duke krijuar një ndërthurje të veçantë midis pushtetit qendror dhe autonomisë lokale.<ref>{{harvnb|Ceka|2023|p=1}}; {{harvnb|Shehi|2023|p=183}}.</ref> == Historia == {{Shiko gjithashtu|Iliria|Mbretëria e Dardanisë}} Të gjitha burimet historike ([[Thukididi]], [[Teopompi]], [[Diodori]]), pa përjashtim, flasin për mbretërinë në veriperëndim të [[Maqedonia e lashtë|Maqedonisë antike]] dhe në brigjet e Detit Adriatik. Historianët e sotëm janë të prirur ta quajnë këtë mbretëri sipas dinastive të fiseve përkatëse: [[Dinastia e enkelejëve dhe taulantëve|Mbretëria e enkelejëve dhe/ose e taulantëve]], [[Mbretëria e dardanëve]], [[Dinastia e ardianëve dhe labeatëve|Mbretëria e ardianëve dhe/ose e labeatëve]], etj. Në [[Iliria|Ilirinë e Jugut]] organizimet e para shtetërore u formuan pak më herët se në viset e tjera të këtij rajoni. Një nga dinastitë më të vjetra të njohura ilire është ajo e [[Enkelejët|enkelejve]], e cila me sa duket kishte arritur kulmin e saj mes shekujve VIII-VII p.e.s., por dinastia në fjalë ra nga pushteti dominues rreth shekullit VI pes.<ref>{{harvnb|Stipčević|2002|pages=46–47}}</ref><ref>{{harvnb|Lewis|Boardman|1994|p=785}}</ref><ref>{{harvnb|Stipčević|1989|p=34}}</ref> Dobësimi i dinastisë së enkelejëve rezultoi në asimilimin, shkrirjen dhe përfshirjen e tyre në një dinasti tjetër ilire të krijuar më së voni në shekullin V p.e.s., duke shënuar kështu shfaqjen e [[Dasaretët|dasaretëve]], të cilët duket se kanë zëvendësuar enkelejët në zonat përreth Liqenit të Lyhnidit.<ref>{{harvnb|Wilkes|1969|p=13}}</ref><ref>{{harvnb|Šašel Kos|2004|p=500}}</ref><ref>{{harvnb|Castiglioni|2010|pp=93–95}}</ref> Dobësimi i dinastisë së enkelejëve ndodhi edhe si rezultat i forcimi të një dinastie tjetër ilire të themeluar në afërsi të saj, ajo e taulantëve, e cila për disa kohë ka ekzistuar së bashku me atë të enkelejëve.<ref>{{harvnb|Stipčević|1989|p=35}}</ref> [[Taulantët]], një fis tjetër midis grupeve më të njohura të fiseve ilire, jetonin në bregdetin Adriatik të Ilirisë Jugore (Shqipëri), duke dominuar në periudha të ndryshme pjesën më të madhe të fushës midis [[Drini]]t dhe Vjosës, që përfshin zonën përreth Epidamnit/Dyrrhachium.<ref>{{harvnb|Wilkes|1992|pp=97–98}}</ref>  Kur përshkruan pushtimin ilir të Maqedonisë të sunduar nga [[Argeu i Maqedonisë|Argaeu I]], diku midis viteve 678–640 p.e.s., historiani Polieni (Polyaenus) (shekulli II p.e.s) përmend mbretin më të vjetër të supozuar në Iliri, Galauri ose Galabri, një sundimtar i taulantëve që mbretëroi në pjesën e fundit të shekullit VII p.e.s.<ref>{{harvnb|Jaupaj|2019|p=81}}</ref><ref>{{harvnb|Hammond|Griffith|1972|p=21}}</ref><ref>{{harvnb|Cabanes|2002a|p=51}}</ref><ref>{{harvnb|Cabanes|2002b|p=163}}.</ref> Disa studiues e konsiderojnë vërtetësinë e pasazhit të Polienit ende të diskutueshëm.<ref>{{harvnb|Cabanes|2002a|p=51}}</ref> Pavarësisht, nëse ky tregim është i besueshëm historikisht dhe pavarësisht nga interesimi i [[Polieni]]t për anekdotën, ai nënkupton mendimin e përhapur përgjatë antikitetit për një armiqësi domethënëse midis maqedonasve dhe ilirëve që në shekullin VII p.e.s, nëse konsensusi në studimet moderne në datimin e periudhës së mbretërimit të Argeut I është i saktë.<ref>{{harvnb|Greenwalt|2011|p=281}}</ref><ref>{{harvnb|Cabanes|2002|p=51}}</ref>  Në shekullin VII p.e.s, taulantët kërkuan ndihmën e Korkyrës dhe Korintit në një luftë kundër liburnëve. Pas disfatës dhe dëbimit nga rajoni i liburnëve, korkyreanët themeluan në vitin 627 p.e.s në Gadishullin Ilirik një koloni të quajtur ''Epidamnus'', që mendohet se ka qenë emri i një mbreti ilir (barbar) të rajonit. Një qendër tregtare në lulëzim u shfaq dhe qyteti u rrit me shpejtësi. [[Taulantët]] vazhduan të luanin një rol të rëndësishëm në historinë ilire midis shekujve V dhe IV-III p.e.s dhe në veçanti në historinë e Epidamnit, si fqinjë dhe si pjesë e popullsisë së tij. Veçanërisht ata ndikuan në çështjet e konflikteve të brendshme midis aristokratëve dhe demokratëve.<ref>{{harvnb|Wilkes|1992|p=112}}</ref><ref>{{harvnb|Mesihović|Šačić|2015|pp=39–40}}</ref> Dinastia taulantiane duket se ka arritur kulmin e saj gjatë sundimit të [[Glauku|mbretit Glauku]] në vitet midis 335 dhe 302 p.e.s.<ref>{{harvnb|Dzino|2014|p=49}}</ref><ref>{{harvnb|Wilkes|1992|pp=112, 122–126}}</ref><ref>{{harvnb|Stipčević|1989|pp=35–36}}</ref> Sipas një numri studiuesish modernë, dinastia e Bardhylit, dinastia e parë e vërtetuar dardane, në fakt, ishte [[Dasaretët|dinasti dasaretiane]].<ref>{{harvnb|Mortensen|1991|pp=49–59}}</ref><ref>{{harvnb|Cabanes|2002|pp=50–51, 56, 75}}</ref><ref>{{harvnb|Castiglioni|2010|p=58}}</ref><ref>{{harvnb|Lane Fox|2011|p=342}}</ref> Nga ana tjetër ekziston edhe një rindërtim tjetër historik që e konsideron Bardhylin një sundimtar dardan, i cili gjatë zgjerimit të sundimit të tij përfshiu edhe rajonin e [[Dasaretët|dasaretëve]] në kuadër të mbretërisë së tij, por ky interpretim është kundërshtuar nga ata historianë të cilët e konsiderojnë Dardaninë shumë të largët në veri për ngjarjet që përfshijnë mbretin ilir Bardhyli dhe dinastinë e tij.<ref>{{harvnb|Kipfer|2000|p=251}}</ref><ref>{{harvnb|Hammond|1993|p=104}}.</ref><ref>{{harvnb|Wilkes|1995|p=298}}</ref><ref>{{harvnb|Papazoglu|1978|p=216}}</ref><ref>{{harvnb|Bojanovski|1989|p=26}}</ref><ref>{{harvnb|Zippel|1877|p=}}</ref> Pasi Filipi II i Maqedonisë mundi [[Bardhyli]]n (358 p.e.s.), [[grabët]] nën udhëheqjen e [[Grabosi|Grabit]] u bënë shteti më i fortë në Iliri.<ref>{{harvnb|Hammond|1994|p=438}}</ref> Filipi II gjatë luftës me ilirët vrau rreth 7000 ilirë në një fitore të madhe dhe aneksoi territorin deri në [[Liqeni i Ohrit|Liqenin e Ohrit]]. Më pas, Filipi II reduktoi territorin e [[Grabët|grabëve]] dhe më pas u drejtzua kah [[ardianët]], mundi [[triballët]] (339 p.e.s. ) dhe luftoi me [[Pleuri]]n (337 p.e.s.).<ref>{{harvnb|Hammond|1993|pp=106–107}}</ref> Në kohën e mbretërve Pleurati dhe më vonë Agroni, [[ardianët]] zhvilluan fuqinë e tyre detare dhe qendra e gravitetit të shtetit brenda disa dekadave u zhvendos përgjithmonë nga brendësia kontinentale në brigjet e Adriatikut. Pas vdekjes se Pleuratit në vitin 250 p.e.s. erdhi në fron i biri i tij, Agroni, i cili sundoi për 20 vjet. Agroni shfrytëzoi rënien e Epirit pas vdekjes së [[Pirro i Epirit|Pirros]] dhe pasardhësve të tij. Ai më vonë pushtoi pjesë të Epirit, Korfuzit, Durrësit dhe Hvarit një nga një ku edhe vendosi vartësit e tij. Nën emrin e tij, Hvari u sundua nga [[Dhimitër Hvari]], i cili më vonë, në konfliktin midis romakëve dhe ilirëve, do të tradhtonte Mbretëreshën Teuta, gruan e dytë të Agronit dhe do të bëhej vasal romak. Nga të gjitha dinastitë tjera, kjo ishte dinastia më e fuqishme e cila drejtoi shtetin ilir në histori.<ref>{{harvnb|Wilkes|ilirët|p=}}.</ref> Pas vdekjes së Agronit në krye të shtetit erdhi gruaja e tij [[Teuta]], e cila nuk ndryshoi politikën e jashtme të shtetit ilir. Duke mbajtur aleancën me [[Maqedonia|Maqedoninë]], Teuta në vitin 230 p.e.s. nisi kundër [[Epiri]]t ushtrinë dhe flotën Ilire. Ekspedita përfundoi me sukses dhe Republika e Epirit hyri në varësinë e Mbretërisë ilire. Në vitin 229 p.e.s. Teuta iu drejtua qyteteve bregdetare. Meqenëse [[Dyrrahu]] dhe [[Visi|Visa]] rezistuan, flota ilire nën komandën e [[Dhimiter Fari|Dhimitër Fari]]t iu drejtua Korkyrës dhe pasi shpartalloi flotën [[Greqia e lashtë|greke]], e pushtoi atë. Këto fitore e bënë Mbretërinë ilire një nga fuqitë më të mëdha të pellgut të [[Mesdhe]]ut. Në vitin 229 p.e.s. filloi konflikti mes Mbretërisë ilire dhe Perandorisë romake në kohën e Mbretëreshës Teuta. Pas një dekade (220 - 219 p.e.s.) u zhvillua lufta e dytë iliro - romake e nisur nga [[Dhimitër Fari]] dhe e përfunduar nga Skerdilaidi. Pesë dekada më vonë (170 - 167 p.e.s.) zhvillohet lufta e tretë iliro - romake e ku u dallua sidomos mbreti ilir [[Genti]]. Kjo luftë përfundoi me thyerjen e plotë të ushtrisë ilire, ndërsa Genti u dorëzua me gjithë familjen dhe u dërgua si rob në Romë. (Varri i tij ndodhet në Gubio - Itali).<ref>{{harvnb|Cabanes, P.|1988|p=}}.</ref> Pas Gentit në skenën politike ilire paraqitet [[Ballai|mbreti Ballai]] i cili sundoi deri në vitin 135 p.e.s. Si duket në kohën e sundimit të tij territori i shtetit ilir është ngushtuar dukshëm pasi që mbretin Ballai e njohim kryesisht përmes monedhave të tij të prera në Korkura dhe Risan. Me këtë edhe merr fund pavarësia politike dhe ekonomike e shtetit ilir. == Mbretër == {{Shiko gjithashtu|Lista e personaliteteve ilire}} === Dinastia enkeleo-taulantiane === {{Shiko gjithashtu|Dinastia e enkelejëve dhe taulantëve}} * [[Galaurus|Galauri]]: mbreti ilir i dinastisë së taulantëve. Pushtoi pa sukses Maqedoninë midis viteve 678–640 para Krishtit.<ref>Μιμαλλόνες "imitators of men" Etym. Mag. (587.53) see Hesychius "mimelazein. mimeisthai" "mimelon. homoion"</ref> * [[Grabus|Grabi I]] (shekulli V para Krishtit): është dëshmuar në një mbishkrim athinas, ai ka shumë të ngjarë të ketë qenë një personalitet me përgjegjësi të mëdha politike. Ai ndoshta ishte gjyshi i [[Grabos|Grabos II]].<ref>{{Harvnb|Cabanes|2002}}</ref><ref>{{Harvnb|Šašel Kos|2002}}</ref> * [[Syrra|Sirra]] (437–390 para Krishtit), sundimtar në rajonin e [[Lynkestis|Lyncestis]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QeKAAAAAMAAJ&q|title=Greek influence along the East Adriatic Coast|year=2002|isbn=9531631549|editor-last=Cambi|editor-first=Nenad|series=Knjiga Mediterana|volume=26|quote=Undoubtedly the word Illyrian had a distinct political (hence to some extent also ethnic) meaning, when applied to the Illyrian kingdom of Sirrhas or Bardylis I, at thend of the 5th or the beginning of the 4th century BC to the fall of Genthius in 168 BC, regardless of the unsolvable problem of how many dynasties alternately occupied the throne and what was the origin and the actual expanse of the kingdom of each of them|editor-last2=Čače|editor-first2=Slobodan|editor-last3=Kirigin|editor-first3=Branko|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Katičić|first=Radoslav|url=https://books.google.com/books?id=kSkjAAAAQBAJ|title=Ancient Languages of the Balkans|date=2012|publisher=Walter de Gruyter|isbn=3111568873|page=155|language=en}}</ref> * [[Grabos|Grabi II]] (r. 358–356 para Krishtit): hyri në aleancën athinase për t'i rezistuar fuqisë së Filipit në vitin 356 para Krishtit.<ref>{{Harvnb|Šašel Kos|2002}}</ref> * [[Pleurati I]] (r. 356-335 para Krishtit): mbretëroi pranë bregdetit Adriatik në Ilirinë jugore. Në një përpjekje të tij në 344 para Krishtit, u përpoq të pengonte përparimet e Filipit në Iliri. * [[Pleurati]] (rc 337/336 pes): sundimtari ilir që bëri fushatë kundër Filipit II rreth vitit 337 para Krishtit. Ai konsiderohet nga disa studiues si mbret i [[Autariatët|autariatëve]], [[Taulantët|taulantëve]], ose [[Dardania|dardanëve]].<ref>Hammond, "The Kingdoms in Illyria circa 400-167 BC".</ref> Disa kanë sugjeruar se ai ishte i njëjtë me [[Pleurati I|Pleuratus I]];<ref name="Howe-Müller-Stoneman">{{Harvnb|Howe|Müller|Stoneman|2017}}</ref><ref>{{Harvnb|Šašel Kos|2002}}</ref> Pleurias përmendet vetëm nga Diodorus (16.93.6), përndryshe ishte i paprovuar në burimet e lashta.<ref name="Howe-Müller-Stoneman" /> * [[Kliti]], i biri i Bardhylit I (sundoi mes viteve 335 – 295 para Krishtit): organizatori i [[Rrethimi i Pelionit|rrethimit ilir]] të [[Pelioni|Pelionit]] në vitin 335 para Krishtit kundër [[Aleksandri i Madh|Aleksandrit të Madh]] .<ref>[https://books.google.com/books?id=iOWS4i5X9fgC&lpg=PA120 Wilkes 1995, page 120]</ref> * [[Glauku]]: mbreti ilir i dinastisë së taulantëve. Ai ndihmoi Kleitin në Betejën e Pelionit në vitin 335 para Krishtit, rriti dhe edukoi [[Pirro i Epirit|Pirron e Epirit]] dhe u përfshi në ngjarje të tjera në Ilirinë jugore në fund të shekullit IV para Krishtit.<ref>Neritan Ceka: Illlyrian to the Albanians, 2005, Migjeni</ref> * [[Beroia e Epirit|Beroja]], mbretëreshë, bashkëshortja e Glaukut. E birësoi, e rriti dhe edukoi [[Pirro i Epirit|Pirron e Epirit]]. * [[Monuni I]], (r. 290–270 pes): mbretëroi gjatë sulmeve galike të vitit 279 p.e.s. Ai preu monedhat e tij prej argjendi në [[Durrësi|Dyrrhachion]].<ref name="J. Wilkes 1992, p. 129">The Illyrians by J. J. Wilkes, 1992, {{ISBN|0-631-19807-5}}, p. 129, "No Illyrian production of coins is known before King Monunius struck his coins at Dyrrhachium (see figure 11), followed by Mytilus around ten years later..."</ref> * [[Mytili]], pasardhësi i Monunit I dhe ndoshta djali i tij (r. 270–?). Zhvilloi luftë kundër Epirit në 270 para Krishtit. Ai preu monedhat e tij prej bronzi në Dyrrhachion.<ref name="J. Wilkes 1992, p. 129" /> === Dinastia ardiano-labeatane === {{Shiko gjithashtu|Dinastia e ardianëve dhe labeatëve}} * [[Pleurati II]]: mbretëroi mes viteve 260 - 250 p.e.s. në një kohë paqeje dhe prosperiteti për Mbretërinë Ilire.<ref>Fanula Papazoglu (1965), "Les origines et la destinée de l'état Illyrien," p. 143</ref> * [[Teuta e Ilirisë|Teuta]] (regjente e [[Pinej Ardiani|Pineit]]): u detyrua të pajtohej me [[Republika Romake|romakët]] në vitin 227 p.e.s. * [[Dhimitër Fari]]: sundoi mes viteve 222 - 219 p.e.s. u dorëzohet romakëve në ishullin [[Hvari|Hvar]] në vitin 218 p.e.s. dhe pastaj ikën në Maqedoni.<ref>A History of Rome to A.D. 565 - p. 111 by Arthur Edward Romilly Boak, William Gurnee Sinnigen,"The island of Pharos and some adjacent territory in Illyria were given to a Greek adventurer, Demetrius of Pharos"</ref> * [[Skerdilaidi]]: sundoi mes viteve 218 - 206 p.e.s. ishte aleat me Romën për të mposhtur Maqedoninë në vitin 208 p.e.s.<ref>Épire, Illyrie, Macédoine: mélanges offerts au professeur Pierre Cabanes by Danièle Berranger, Pierre Cabanes, Danièle Berranger-Auserve, page 137</ref> * [[Pinej Ardiani]]: sundoi mes viteve 230 ~ 217 p.e.s. por duke qenë se ishte shumë i ri për t'u bërë mbret; sundoi nën regjencën e Teutës, Dhimitrit dhe Skerdilaidit. * [[Pleurati III]]: sundoi mes viteve 205 p.e.s ~ 181 p.e.s. është shpërblyer nga romakët në vitin 196 p.e.s. me tokat e aneksuara nga maqedonasit. * [[Genti]]: sundoi mes viteve 181 - p.e.s 168, u mund nga romakët në vitin 168 p.e.s. gjatë Luftës së Tretë iliro-romake; më këtë Mbretëria ilire e humb famën e dikurshme, ndërsa mbreti u zu rob dhe u dërgua në Romë ku edhe vdiq. * [[Ballai]] ({{lang-grc|Βαλλαῖος}}, [[latinisht]]: ''Ballaios'') ishte mbreti i fundit ilir i cili udhëhoqi Mbretërinë ilire në periudhën mes viteve 167 - 135 p.e.s.<ref>Arthur J. Evans, « On Some Recent Discoveries of Illyrian Coins », Num. Chronicle, 20, 1880, fq. 290-296.</ref> Kryeqendra e tij ndodhej në qytetin Rhizon (sot qyteti [[Risani|Risan]] në [[Gryka e Kotorrit|Grykën e Kotorrit]], në [[Mali i Zi|Mal të Zi]])<ref>Brunšmid, Josip (1899) Vjesnik hrvatskog arheološkog društva, Sveska treća, Godina 1898. Zagreb, 1898-1899, fq. 76 - 85</ref> === Mbretër të vegjël === ; Histria * [[Epuloni]], sundimtari i Histrisë: pengoi përparimet romake në gadishullin Istrian deri në vdekjen e tij në 177 para Krishtit.<ref>Livy 41.11</ref> ; Dalmacia * Verzi, sundimtari i Dalmatëve: mori qytetin e Promonas nga [[Liburnët|Liburni]] në mënyrë që t'i zinte pritë Oktavianit në 34-ën para Krishtit.<ref name="Stipčević">[[Aleksandër Stipçeviq|Aleksandar Stipčević]]: ''Iliri: povijest, život, kultura'', p. 49.</ref> * [[Tutimi|Tutimi (Testimi)]], sundimtar i Dalmatëve: i mundur nga romakët në 33 para Krishtit; pas së cilës Dalmacia u përfshi në Republikën Romake.<ref name="Stipčević" /> ; Mesapia * [[Opisi]], sundimtari i Messapëve: sulmuar nga Taras në 460 para Krishtit në Hyria, në të cilën ai vdiq.<ref>Pausanias (10.10.6.)</ref> ; Panonia * [[Pinei i Panonisë]]: udhëhoqi panonët në revoltën e madhe ilire nga viti 6 pas Krishtit.<ref>The Cambridge Ancient History, Vol. 10: The Augustan Empire, 43 BC-AD 69 (Volume 10) by Alan Bowman, Edward Champlin, and Andrew Lintott,1996,page 176: "... Daesitiates was soon matched by rebellion of the Breuci in Pannonia, headed by Pinnes and another Bato. ..."</ref> ; Visi * [[Joni (mbret)|Mbreti Jon]]: sundoi mbi ishullin [[Visi|Vis (Isa)]] dhe rajonin përreth në gjysmën e parë të shekullit IV para Krishtit, ndoshta pas rënies së Dionisit të Sirakuzës në 367 para Krishtit.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N1647OyYAqMC&pg=PA25|title=Croatia: Aspects of Art, Architecture and Cultural Heritage|date=2009-11-24|isbn=9780711229211|language=en}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> ; Maqedoni * [[Caeria]]: mbretëreshë ilire që sundoi në 344/343 para Krishtit. == Shih edhe == * [[Iliria]] * [[Dardania]] * [[Detaria ilire]] * [[Mbretëria e Dardanisë|Mbretëria Dardane]] * [[Prefektura e Ilirikut]] * [[Lista e fiseve antike ilire]] == Literatura == *Libri iliria dhe fiset e saj nga Driton Rashani * Grup autorësh (1979) Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë, Redaksia e Botimeve "Rilindja", Prishtinë *{{Cite book|last=Papazoglu|first=Fanula|title=The Central Balkan Tribes in Pre-Roman Times: Triballi, Autariatae, Dardanians, Scordisci and Moesians|location=Amsterdam, The Netherlands|publisher=Adolf M. Hakkert|year=1978|isbn=90-256-0793-4|url=https://books.google.com/books?id=Up4JAQAAIAAJ|language=en}} *{{cite book|last=Stipčević|first=Aleksandar|title=Ilirët: Historia, Jeta, Kultura, Simbolet e Kultit|location=Tirana, Albania|publisher=Toena|year=2002|isbn=99927-1-609-6|url=https://books.google.com/books?id=wANBcgAACAAJ|language=sq}} *{{Cite book|last=Wilkes|first=John J.|title=History of the Provinces of the Roman Empire|location=London, United Kingdom|publisher=Routledge and Kegan Paul|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=Uh7_RQAACAAJ|language=en}} *{{Cite book|last=Wilkes|first=John J.|title=The Illyrians|year=1995|location=Oxford, United Kingdom|publisher=Blackwell Publishers Limited|isbn=0-631-19807-5|url=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C|language=en}} *{{cite book|last=Wilkes|first=John|title=Ilirët|year=2005|publisher=Bacchus|location=Tiranë|isbn=9992783338|language=sq}} * {{Cite web|url=http://illyriancommunities.illyria.net/|last=Imamovic|first=Enver|author-link=Enver Imamoviq|title=On elements of political organization of illyrian communities|work='Prilozi', 30, Sarajevo, 2001., pages. 25-41|accessdate=9 shkurt 2016|language=en}} * [https://de.scribd.com/document/142186107/Zippel-G-1877-Die-Romische-Herrschaft-in-Illyrien Zippel G. 1877. Die Römische Herrschaft in Illyrien] * Pierre Cabanes: Les illyriens de Bardulis à Genthios (IVe–IIe siècles avant J.-C.). Paris: SEDES. 1988. = Regard sur l’histoire, 65. ISBN 2718138416 * Neritan Ceka: The Illyrians to the Albanians. Tirana: Migjeni. 2013. ISBN 9789928407467 * N. G. L. Hammond: The kingdoms of Illyria circa 400–167 B.C. The Annual of the British School at Athens, LXI. évf. (1966) 239–253. * Papazoglou 1965: Fanoula Papazoglou: Les origines et la destinée de l’État illyrien: Illyrii proprie dicti. Historia – Zeitschrift für Alte Geschichte, XIV. évf. 2. sz. (1965. ápr.) 143–179. * Luan Përzhita: Skerdilaidi – komandant ushtarak dhe sundimtar i shtetit ilir (217–205 para Krishtit) / Skerdilaid – military leader and ruler of the Illyrian state (B.C. 217–205). Iliria, XXXVI. évf. (2012) 109–122. * Stefanaq Pollo – Arben Puto: The history of Albania from its origins to the present day. Ass. by Kristo Frasheri, Skënder Anamali; transl. by Carol Wiseman, Ginni Hole. London: Routledge & Kegan. 1981. ISBN 071000365X * Marjeta Šašel Kos: The Roman conquest of Illyricum (Dalmatia and Pannonia) and the problem of the northeastern border of Italy. Studia Europaea Gnesnensia, VII. évf. (2013) 169–200. *{{cite book|last=Cabanes|first=Pierre|title=Les illyriens de Bardylis à Genthios|url=https://moly.hu/konyvek/pierre-cabanes-les-illyriens-de-bardylis-a-genthios|publisher=Amazon Paperback|year=1988|language=fr}} == Referime == {{reflist|3}} {{Iliria}} [[Kategoria:Mbretër (Iliria)]] [[Kategoria:Mbretëria e Ilirisë| ]] [[Kategoria:Gjeografia ilire]] ouleh513p3sh2w5fnvttug0yh2x2ycd 3002330 3002329 2026-06-27T15:31:49Z ~2026-37194-22 189685 3002330 wikitext text/x-wiki {{Shiko gjithashtu|Mbretëria ilire (1816 - 1849)}} {{Infobox country |native_name = |conventional_long_name = Mbretëria e Ilirisë |common_name = Iliria | |era = [[Antikiteti klasik]] |status = Perandori |empire = |government_type = Perandori | |year_start = Shek.VII p.e.s |year_end = 135 p.e.s | |event_start = |date_start = |event_end = |date_end = | |s1 = Perandoria Romake |flag_s1 = Vexilloid of the Roman Empire.svg | |image_flag = |flag = |flag_type = | |image_coat = Coat of arms of Illyria (yellow star).svg |coa_size = |symbol = |symbol_type = Stema | |image_map = The Illyrian empire at its peak.jpg |image_map_caption = Perandoria e Ilirisë nën udhëheqjen e [[Bardhyli]]t | |image_map2 = |image_map2_caption = | |capital = [[Scodra|Skodrinon]] <br> ([[Shkodra]]) |coordinates = {{coord|42|4|5|N|19|30|43|E}} | |common_languages = [[Gjuha ilire]] |religion = [[Politeizmi]]<br>([[Mitologjia ilire]]) | |leader1 = [[Galauri]]<br>[[Grabus|Grabosi I]]<br>[[Syrra]]<br>[[Bardhyli]]<br>[[Grabosi|Grabosi II]]<br>[[Pleurati I]]<br>[[Glauku]]<br>[[Bardhyli II]]<br>[[Monuni I]]<br>[[Mytili]]<br> [[Pleurati II]]<br>[[Agroni (Mbret)|Agroni]]<br>[[Teuta e Ilirisë|Teuta]]<br>[[Dhimitër Fari]]<br>[[Skerdilaidi]]<br>[[Pleurati III]]<br>[[Genti]]<br>[[Ballai]] |year_leader1 = 678-640 p.e.s<br>•437-423 p.e.s<br>•423–393 p.e.s<br>•393–358 p.e.s<br>•358–356 p.e.s<br>•356–335 p.e.s<br>•335–295 p.e.s<br>•295–290 p.e.s<br>•290–270 p.e.s<br>•270–260 p.e.s <br>•260-250 p.e.s<br>•250–231 p.e.s<br>•231–227 p.e.s<br>•222-219 p.e.s<br>•218-205 p.e.s<br>•205-181 p.e.s<br>•181-168 p.e.s<br>•167-135 p.e.s |title_leader = Perandor | |legislature = |house1 = |type_house1 = |house2 = |type_house2 = | |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |footnotes = |currency = [[Monedhat ilire]] |today = [[Shqipëria]]<br/>[[Kosova]]<br/>[[Mali i Zi]]<br/>[[Bosnja dhe Hercegovina]]<br/>[[Kroacia]] |area_km2=450000|life_span=Ekzistoi 650 vite}} [[File:Metal statue from Albanian tourism expo &quot;Exhibit of Illyrian Kings&quot; depicting Glaucias.jpg|thumb|[[Glauku|Mbreti Glauku]]]] [[File:Musée Baron-Martin 080 (cropped).jpg|thumb|[[Glauku|Mbreti Glauku]] dhe [[Beroia e Epirit|Mbretëresha Beroja]] marrin nën përkujdesje [[Pirro i Epirit|Pirron e vogël]] (Musée Baron-Martin)]] [[File:Teuta.jpg|thumb|Mbretëresha Teuta]] [[File:King Gentius of Illyria, King Gent.png|thumb|Mbreti Genti]] [[File:Ilyria.Dyracchium.Drachm Ceka 360.jpg|thumb|Monedhë e Mbretërisë ilire nga Durrësi]] [[File:PotHelmetwithPlume.jpg|thumb|Helmeta ilire]] '''Mbretëria Ilire''' ishte një entitet politik i ilirëve që ekzistoi në pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik në kohët antike. Pavarësisht ndryshimeve të dinastive që sundonin, prejardhjes së tyre fisnore dhe shtrirjes së saktë territoriale, ajo përfaqësonte një aleancë fisnore ilire të bashkuar nën udhëheqjen e një mbreti, i cili në burimet antike greke dhe latine përmendet si “Mbret i Ilirëve”.<ref>{{harvnb|Shehi|2023|p=183}}; {{harvnb|Ceka|2005|p=168}}; {{harvnb|Šašel Kos|2002|p=112}}; {{harvnb|Cabanes|1988|p=}}; {{harvnb|Bajric|2014|p=}}.</ref> Struktura monarkike e shtetit ilir bashkëjetonte me komunitetet fisnore dhe me sistemin republikan të koinoneve ilire, duke krijuar një ndërthurje të veçantë midis pushtetit qendror dhe autonomisë lokale.<ref>{{harvnb|Ceka|2023|p=1}}; {{harvnb|Shehi|2023|p=183}}.</ref> == Historia == {{Shiko gjithashtu|Iliria|Mbretëria e Dardanisë}} Të gjitha burimet historike ([[Thukididi]], [[Teopompi]], [[Diodori]]), pa përjashtim, flasin për mbretërinë në veriperëndim të [[Maqedonia e lashtë|Maqedonisë antike]] dhe në brigjet e Detit Adriatik. Historianët e sotëm janë të prirur ta quajnë këtë mbretëri sipas dinastive të fiseve përkatëse: [[Dinastia e enkelejëve dhe taulantëve|Mbretëria e enkelejëve dhe/ose e taulantëve]], [[Mbretëria e dardanëve]], [[Dinastia e ardianëve dhe labeatëve|Mbretëria e ardianëve dhe/ose e labeatëve]], etj. Në [[Iliria|Ilirinë e Jugut]] organizimet e para shtetërore u formuan pak më herët se në viset e tjera të këtij rajoni. Një nga dinastitë më të vjetra të njohura ilire është ajo e [[Enkelejët|enkelejve]], e cila me sa duket kishte arritur kulmin e saj mes shekujve VIII-VII p.e.s., por dinastia në fjalë ra nga pushteti dominues rreth shekullit VI pes.<ref>{{harvnb|Stipčević|2002|pages=46–47}}</ref><ref>{{harvnb|Lewis|Boardman|1994|p=785}}</ref><ref>{{harvnb|Stipčević|1989|p=34}}</ref> Dobësimi i dinastisë së enkelejëve rezultoi në asimilimin, shkrirjen dhe përfshirjen e tyre në një dinasti tjetër ilire të krijuar më së voni në shekullin V p.e.s., duke shënuar kështu shfaqjen e [[Dasaretët|dasaretëve]], të cilët duket se kanë zëvendësuar enkelejët në zonat përreth Liqenit të Lyhnidit.<ref>{{harvnb|Wilkes|1969|p=13}}</ref><ref>{{harvnb|Šašel Kos|2004|p=500}}</ref><ref>{{harvnb|Castiglioni|2010|pp=93–95}}</ref> Dobësimi i dinastisë së enkelejëve ndodhi edhe si rezultat i forcimi të një dinastie tjetër ilire të themeluar në afërsi të saj, ajo e taulantëve, e cila për disa kohë ka ekzistuar së bashku me atë të enkelejëve.<ref>{{harvnb|Stipčević|1989|p=35}}</ref> [[Taulantët]], një fis tjetër midis grupeve më të njohura të fiseve ilire, jetonin në bregdetin Adriatik të Ilirisë Jugore (Shqipëri), duke dominuar në periudha të ndryshme pjesën më të madhe të fushës midis [[Drini]]t dhe Vjosës, që përfshin zonën përreth Epidamnit/Dyrrhachium.<ref>{{harvnb|Wilkes|1992|pp=97–98}}</ref>  Kur përshkruan pushtimin ilir të Maqedonisë të sunduar nga [[Argeu i Maqedonisë|Argaeu I]], diku midis viteve 678–640 p.e.s., historiani Polieni (Polyaenus) (shekulli II p.e.s) përmend mbretin më të vjetër të supozuar në Iliri, Galauri ose Galabri, një sundimtar i taulantëve që mbretëroi në pjesën e fundit të shekullit VII p.e.s.<ref>{{harvnb|Jaupaj|2019|p=81}}</ref><ref>{{harvnb|Hammond|Griffith|1972|p=21}}</ref><ref>{{harvnb|Cabanes|2002a|p=51}}</ref><ref>{{harvnb|Cabanes|2002b|p=163}}.</ref> Disa studiues e konsiderojnë vërtetësinë e pasazhit të Polienit ende të diskutueshëm.<ref>{{harvnb|Cabanes|2002a|p=51}}</ref> Pavarësisht, nëse ky tregim është i besueshëm historikisht dhe pavarësisht nga interesimi i [[Polieni]]t për anekdotën, ai nënkupton mendimin e përhapur përgjatë antikitetit për një armiqësi domethënëse midis maqedonasve dhe ilirëve që në shekullin VII p.e.s, nëse konsensusi në studimet moderne në datimin e periudhës së mbretërimit të Argeut I është i saktë.<ref>{{harvnb|Greenwalt|2011|p=281}}</ref><ref>{{harvnb|Cabanes|2002|p=51}}</ref>  Në shekullin VII p.e.s, taulantët kërkuan ndihmën e Korkyrës dhe Korintit në një luftë kundër liburnëve. Pas disfatës dhe dëbimit nga rajoni i liburnëve, korkyreanët themeluan në vitin 627 p.e.s në Gadishullin Ilirik një koloni të quajtur ''Epidamnus'', që mendohet se ka qenë emri i një mbreti ilir (barbar) të rajonit. Një qendër tregtare në lulëzim u shfaq dhe qyteti u rrit me shpejtësi. [[Taulantët]] vazhduan të luanin një rol të rëndësishëm në historinë ilire midis shekujve V dhe IV-III p.e.s dhe në veçanti në historinë e Epidamnit, si fqinjë dhe si pjesë e popullsisë së tij. Veçanërisht ata ndikuan në çështjet e konflikteve të brendshme midis aristokratëve dhe demokratëve.<ref>{{harvnb|Wilkes|1992|p=112}}</ref><ref>{{harvnb|Mesihović|Šačić|2015|pp=39–40}}</ref> Dinastia taulantiane duket se ka arritur kulmin e saj gjatë sundimit të [[Glauku|mbretit Glauku]] në vitet midis 335 dhe 302 p.e.s.<ref>{{harvnb|Dzino|2014|p=49}}</ref><ref>{{harvnb|Wilkes|1992|pp=112, 122–126}}</ref><ref>{{harvnb|Stipčević|1989|pp=35–36}}</ref> Sipas një numri studiuesish modernë, dinastia e Bardhylit, dinastia e parë e vërtetuar dardane, në fakt, ishte [[Dasaretët|dinasti dasaretiane]].<ref>{{harvnb|Mortensen|1991|pp=49–59}}</ref><ref>{{harvnb|Cabanes|2002|pp=50–51, 56, 75}}</ref><ref>{{harvnb|Castiglioni|2010|p=58}}</ref><ref>{{harvnb|Lane Fox|2011|p=342}}</ref> Nga ana tjetër ekziston edhe një rindërtim tjetër historik që e konsideron Bardhylin një sundimtar dardan, i cili gjatë zgjerimit të sundimit të tij përfshiu edhe rajonin e [[Dasaretët|dasaretëve]] në kuadër të mbretërisë së tij, por ky interpretim është kundërshtuar nga ata historianë të cilët e konsiderojnë Dardaninë shumë të largët në veri për ngjarjet që përfshijnë mbretin ilir Bardhyli dhe dinastinë e tij.<ref>{{harvnb|Kipfer|2000|p=251}}</ref><ref>{{harvnb|Hammond|1993|p=104}}.</ref><ref>{{harvnb|Wilkes|1995|p=298}}</ref><ref>{{harvnb|Papazoglu|1978|p=216}}</ref><ref>{{harvnb|Bojanovski|1989|p=26}}</ref><ref>{{harvnb|Zippel|1877|p=}}</ref> Pasi Filipi II i Maqedonisë mundi [[Bardhyli]]n (358 p.e.s.), [[grabët]] nën udhëheqjen e [[Grabosi|Grabit]] u bënë shteti më i fortë në Iliri.<ref>{{harvnb|Hammond|1994|p=438}}</ref> Filipi II gjatë luftës me ilirët vrau rreth 7000 ilirë në një fitore të madhe dhe aneksoi territorin deri në [[Liqeni i Ohrit|Liqenin e Ohrit]]. Më pas, Filipi II reduktoi territorin e [[Grabët|grabëve]] dhe më pas u drejtzua kah [[ardianët]], mundi [[triballët]] (339 p.e.s. ) dhe luftoi me [[Pleuri]]n (337 p.e.s.).<ref>{{harvnb|Hammond|1993|pp=106–107}}</ref> Në kohën e mbretërve Pleurati dhe më vonë Agroni, [[ardianët]] zhvilluan fuqinë e tyre detare dhe qendra e gravitetit të shtetit brenda disa dekadave u zhvendos përgjithmonë nga brendësia kontinentale në brigjet e Adriatikut. Pas vdekjes se Pleuratit në vitin 250 p.e.s. erdhi në fron i biri i tij, Agroni, i cili sundoi për 20 vjet. Agroni shfrytëzoi rënien e Epirit pas vdekjes së [[Pirro i Epirit|Pirros]] dhe pasardhësve të tij. Ai më vonë pushtoi pjesë të Epirit, Korfuzit, Durrësit dhe Hvarit një nga një ku edhe vendosi vartësit e tij. Nën emrin e tij, Hvari u sundua nga [[Dhimitër Hvari]], i cili më vonë, në konfliktin midis romakëve dhe ilirëve, do të tradhtonte Mbretëreshën Teuta, gruan e dytë të Agronit dhe do të bëhej vasal romak. Nga të gjitha dinastitë tjera, kjo ishte dinastia më e fuqishme e cila drejtoi shtetin ilir në histori.<ref>{{harvnb|Wilkes|ilirët|p=}}.</ref> Pas vdekjes së Agronit në krye të shtetit erdhi gruaja e tij [[Teuta]], e cila nuk ndryshoi politikën e jashtme të shtetit ilir. Duke mbajtur aleancën me [[Maqedonia|Maqedoninë]], Teuta në vitin 230 p.e.s. nisi kundër [[Epiri]]t ushtrinë dhe flotën Ilire. Ekspedita përfundoi me sukses dhe Republika e Epirit hyri në varësinë e Mbretërisë ilire. Në vitin 229 p.e.s. Teuta iu drejtua qyteteve bregdetare. Meqenëse [[Dyrrahu]] dhe [[Visi|Visa]] rezistuan, flota ilire nën komandën e [[Dhimiter Fari|Dhimitër Fari]]t iu drejtua Korkyrës dhe pasi shpartalloi flotën [[Greqia e lashtë|greke]], e pushtoi atë. Këto fitore e bënë Mbretërinë ilire një nga fuqitë më të mëdha të pellgut të [[Mesdhe]]ut. Në vitin 229 p.e.s. filloi konflikti mes Mbretërisë ilire dhe Perandorisë romake në kohën e Mbretëreshës Teuta. Pas një dekade (220 - 219 p.e.s.) u zhvillua lufta e dytë iliro - romake e nisur nga [[Dhimitër Fari]] dhe e përfunduar nga Skerdilaidi. Pesë dekada më vonë (170 - 167 p.e.s.) zhvillohet lufta e tretë iliro - romake e ku u dallua sidomos mbreti ilir [[Genti]]. Kjo luftë përfundoi me thyerjen e plotë të ushtrisë ilire, ndërsa Genti u dorëzua me gjithë familjen dhe u dërgua si rob në Romë. (Varri i tij ndodhet në Gubio - Itali).<ref>{{harvnb|Cabanes, P.|1988|p=}}.</ref> Pas Gentit në skenën politike ilire paraqitet [[Ballai|mbreti Ballai]] i cili sundoi deri në vitin 135 p.e.s. Si duket në kohën e sundimit të tij territori i shtetit ilir është ngushtuar dukshëm pasi që mbretin Ballai e njohim kryesisht përmes monedhave të tij të prera në Korkura dhe Risan. Me këtë edhe merr fund pavarësia politike dhe ekonomike e shtetit ilir. == Mbretër == {{Shiko gjithashtu|Lista e personaliteteve ilire}} === Dinastia enkeleo-taulantiane === {{Shiko gjithashtu|Dinastia e enkelejëve dhe taulantëve}} * [[Galaurus|Galauri]]: mbreti ilir i dinastisë së taulantëve. Pushtoi pa sukses Maqedoninë midis viteve 678–640 para Krishtit.<ref>Μιμαλλόνες "imitators of men" Etym. Mag. (587.53) see Hesychius "mimelazein. mimeisthai" "mimelon. homoion"</ref> * [[Grabus|Grabi I]] (shekulli V para Krishtit): është dëshmuar në një mbishkrim athinas, ai ka shumë të ngjarë të ketë qenë një personalitet me përgjegjësi të mëdha politike. Ai ndoshta ishte gjyshi i [[Grabos|Grabos II]].<ref>{{Harvnb|Cabanes|2002}}</ref><ref>{{Harvnb|Šašel Kos|2002}}</ref> * [[Syrra|Sirra]] (437–390 para Krishtit), sundimtar në rajonin e [[Lynkestis|Lyncestis]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QeKAAAAAMAAJ&q|title=Greek influence along the East Adriatic Coast|year=2002|isbn=9531631549|editor-last=Cambi|editor-first=Nenad|series=Knjiga Mediterana|volume=26|quote=Undoubtedly the word Illyrian had a distinct political (hence to some extent also ethnic) meaning, when applied to the Illyrian kingdom of Sirrhas or Bardylis I, at thend of the 5th or the beginning of the 4th century BC to the fall of Genthius in 168 BC, regardless of the unsolvable problem of how many dynasties alternately occupied the throne and what was the origin and the actual expanse of the kingdom of each of them|editor-last2=Čače|editor-first2=Slobodan|editor-last3=Kirigin|editor-first3=Branko|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Katičić|first=Radoslav|url=https://books.google.com/books?id=kSkjAAAAQBAJ|title=Ancient Languages of the Balkans|date=2012|publisher=Walter de Gruyter|isbn=3111568873|page=155|language=en}}</ref> * [[Grabos|Grabi II]] (r. 358–356 para Krishtit): hyri në aleancën athinase për t'i rezistuar fuqisë së Filipit në vitin 356 para Krishtit.<ref>{{Harvnb|Šašel Kos|2002}}</ref> * [[Pleurati I]] (r. 356-335 para Krishtit): mbretëroi pranë bregdetit Adriatik në Ilirinë jugore. Në një përpjekje të tij në 344 para Krishtit, u përpoq të pengonte përparimet e Filipit në Iliri. * [[Pleurati]] (rc 337/336 pes): sundimtari ilir që bëri fushatë kundër Filipit II rreth vitit 337 para Krishtit. Ai konsiderohet nga disa studiues si mbret i [[Autariatët|autariatëve]], [[Taulantët|taulantëve]], ose [[Dardania|dardanëve]].<ref>Hammond, "The Kingdoms in Illyria circa 400-167 BC".</ref> Disa kanë sugjeruar se ai ishte i njëjtë me [[Pleurati I|Pleuratus I]];<ref name="Howe-Müller-Stoneman">{{Harvnb|Howe|Müller|Stoneman|2017}}</ref><ref>{{Harvnb|Šašel Kos|2002}}</ref> Pleurias përmendet vetëm nga Diodorus (16.93.6), përndryshe ishte i paprovuar në burimet e lashta.<ref name="Howe-Müller-Stoneman" /> * [[Kliti]], i biri i Bardhylit I (sundoi mes viteve 335 – 295 para Krishtit): organizatori i [[Rrethimi i Pelionit|rrethimit ilir]] të [[Pelioni|Pelionit]] në vitin 335 para Krishtit kundër [[Aleksandri i Madh|Aleksandrit të Madh]] .<ref>[https://books.google.com/books?id=iOWS4i5X9fgC&lpg=PA120 Wilkes 1995, page 120]</ref> * [[Glauku]]: mbreti ilir i dinastisë së taulantëve. Ai ndihmoi Kleitin në Betejën e Pelionit në vitin 335 para Krishtit, rriti dhe edukoi [[Pirro i Epirit|Pirron e Epirit]] dhe u përfshi në ngjarje të tjera në Ilirinë jugore në fund të shekullit IV para Krishtit.<ref>Neritan Ceka: Illlyrian to the Albanians, 2005, Migjeni</ref> * [[Beroia e Epirit|Beroja]], mbretëreshë, bashkëshortja e Glaukut. E birësoi, e rriti dhe edukoi [[Pirro i Epirit|Pirron e Epirit]]. * [[Monuni I]], (r. 290–270 pes): mbretëroi gjatë sulmeve galike të vitit 279 p.e.s. Ai preu monedhat e tij prej argjendi në [[Durrësi|Dyrrhachion]].<ref name="J. Wilkes 1992, p. 129">The Illyrians by J. J. Wilkes, 1992, {{ISBN|0-631-19807-5}}, p. 129, "No Illyrian production of coins is known before King Monunius struck his coins at Dyrrhachium (see figure 11), followed by Mytilus around ten years later..."</ref> * [[Mytili]], pasardhësi i Monunit I dhe ndoshta djali i tij (r. 270–?). Zhvilloi luftë kundër Epirit në 270 para Krishtit. Ai preu monedhat e tij prej bronzi në Dyrrhachion.<ref name="J. Wilkes 1992, p. 129" /> === Dinastia ardiano-labeatane === {{Shiko gjithashtu|Dinastia e ardianëve dhe labeatëve}} * [[Pleurati II]]: mbretëroi mes viteve 260 - 250 p.e.s. në një kohë paqeje dhe prosperiteti për Mbretërinë Ilire.<ref>Fanula Papazoglu (1965), "Les origines et la destinée de l'état Illyrien," p. 143</ref> * [[Teuta e Ilirisë|Teuta]] (regjente e [[Pinej Ardiani|Pineit]]): u detyrua të pajtohej me [[Republika Romake|romakët]] në vitin 227 p.e.s. * [[Dhimitër Fari]]: sundoi mes viteve 222 - 219 p.e.s. u dorëzohet romakëve në ishullin [[Hvari|Hvar]] në vitin 218 p.e.s. dhe pastaj ikën në Maqedoni.<ref>A History of Rome to A.D. 565 - p. 111 by Arthur Edward Romilly Boak, William Gurnee Sinnigen,"The island of Pharos and some adjacent territory in Illyria were given to a Greek adventurer, Demetrius of Pharos"</ref> * [[Skerdilaidi]]: sundoi mes viteve 218 - 206 p.e.s. ishte aleat me Romën për të mposhtur Maqedoninë në vitin 208 p.e.s.<ref>Épire, Illyrie, Macédoine: mélanges offerts au professeur Pierre Cabanes by Danièle Berranger, Pierre Cabanes, Danièle Berranger-Auserve, page 137</ref> * [[Pinej Ardiani]]: sundoi mes viteve 230 ~ 217 p.e.s. por duke qenë se ishte shumë i ri për t'u bërë mbret; sundoi nën regjencën e Teutës, Dhimitrit dhe Skerdilaidit. * [[Pleurati III]]: sundoi mes viteve 205 p.e.s ~ 181 p.e.s. është shpërblyer nga romakët në vitin 196 p.e.s. me tokat e aneksuara nga maqedonasit. * [[Genti]]: sundoi mes viteve 181 - p.e.s 168, u mund nga romakët në vitin 168 p.e.s. gjatë Luftës së Tretë iliro-romake; më këtë Mbretëria ilire e humb famën e dikurshme, ndërsa mbreti u zu rob dhe u dërgua në Romë ku edhe vdiq. * [[Ballai]] ({{lang-grc|Βαλλαῖος}}, [[latinisht]]: ''Ballaios'') ishte mbreti i fundit ilir i cili udhëhoqi Mbretërinë ilire në periudhën mes viteve 167 - 135 p.e.s.<ref>Arthur J. Evans, « On Some Recent Discoveries of Illyrian Coins », Num. Chronicle, 20, 1880, fq. 290-296.</ref> Kryeqendra e tij ndodhej në qytetin Rhizon (sot qyteti [[Risani|Risan]] në [[Gryka e Kotorrit|Grykën e Kotorrit]], në [[Mali i Zi|Mal të Zi]])<ref>Brunšmid, Josip (1899) Vjesnik hrvatskog arheološkog društva, Sveska treća, Godina 1898. Zagreb, 1898-1899, fq. 76 - 85</ref> === Mbretër të vegjël === ; Histria * [[Epuloni]], sundimtari i Histrisë: pengoi përparimet romake në gadishullin Istrian deri në vdekjen e tij në 177 para Krishtit.<ref>Livy 41.11</ref> ; Dalmacia * Verzi, sundimtari i Dalmatëve: mori qytetin e Promonas nga [[Liburnët|Liburni]] në mënyrë që t'i zinte pritë Oktavianit në 34-ën para Krishtit.<ref name="Stipčević">[[Aleksandër Stipçeviq|Aleksandar Stipčević]]: ''Iliri: povijest, život, kultura'', p. 49.</ref> * [[Tutimi|Tutimi (Testimi)]], sundimtar i Dalmatëve: i mundur nga romakët në 33 para Krishtit; pas së cilës Dalmacia u përfshi në Republikën Romake.<ref name="Stipčević" /> ; Mesapia * [[Opisi]], sundimtari i Messapëve: sulmuar nga Taras në 460 para Krishtit në Hyria, në të cilën ai vdiq.<ref>Pausanias (10.10.6.)</ref> ; Panonia * [[Pinei i Panonisë]]: udhëhoqi panonët në revoltën e madhe ilire nga viti 6 pas Krishtit.<ref>The Cambridge Ancient History, Vol. 10: The Augustan Empire, 43 BC-AD 69 (Volume 10) by Alan Bowman, Edward Champlin, and Andrew Lintott,1996,page 176: "... Daesitiates was soon matched by rebellion of the Breuci in Pannonia, headed by Pinnes and another Bato. ..."</ref> ; Visi * [[Joni (mbret)|Mbreti Jon]]: sundoi mbi ishullin [[Visi|Vis (Isa)]] dhe rajonin përreth në gjysmën e parë të shekullit IV para Krishtit, ndoshta pas rënies së Dionisit të Sirakuzës në 367 para Krishtit.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N1647OyYAqMC&pg=PA25|title=Croatia: Aspects of Art, Architecture and Cultural Heritage|date=2009-11-24|isbn=9780711229211|language=en}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> ; Maqedoni * [[Caeria]]: mbretëreshë ilire që sundoi në 344/343 para Krishtit. == Shih edhe == * [[Iliria]] * [[Dardania]] * [[Detaria ilire]] * [[Mbretëria e Dardanisë|Mbretëria Dardane]] * [[Prefektura e Ilirikut]] * [[Lista e fiseve antike ilire]] == Literatura == *Libri iliria dhe fiset e saj nga Driton Rashani * Grup autorësh (1979) Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë, Redaksia e Botimeve "Rilindja", Prishtinë *{{Cite book|last=Papazoglu|first=Fanula|title=The Central Balkan Tribes in Pre-Roman Times: Triballi, Autariatae, Dardanians, Scordisci and Moesians|location=Amsterdam, The Netherlands|publisher=Adolf M. Hakkert|year=1978|isbn=90-256-0793-4|url=https://books.google.com/books?id=Up4JAQAAIAAJ|language=en}} *{{cite book|last=Stipčević|first=Aleksandar|title=Ilirët: Historia, Jeta, Kultura, Simbolet e Kultit|location=Tirana, Albania|publisher=Toena|year=2002|isbn=99927-1-609-6|url=https://books.google.com/books?id=wANBcgAACAAJ|language=sq}} *{{Cite book|last=Wilkes|first=John J.|title=History of the Provinces of the Roman Empire|location=London, United Kingdom|publisher=Routledge and Kegan Paul|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=Uh7_RQAACAAJ|language=en}} *{{Cite book|last=Wilkes|first=John J.|title=The Illyrians|year=1995|location=Oxford, United Kingdom|publisher=Blackwell Publishers Limited|isbn=0-631-19807-5|url=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C|language=en}} *{{cite book|last=Wilkes|first=John|title=Ilirët|year=2005|publisher=Bacchus|location=Tiranë|isbn=9992783338|language=sq}} * {{Cite web|url=http://illyriancommunities.illyria.net/|last=Imamovic|first=Enver|author-link=Enver Imamoviq|title=On elements of political organization of illyrian communities|work='Prilozi', 30, Sarajevo, 2001., pages. 25-41|accessdate=9 shkurt 2016|language=en}} * [https://de.scribd.com/document/142186107/Zippel-G-1877-Die-Romische-Herrschaft-in-Illyrien Zippel G. 1877. Die Römische Herrschaft in Illyrien] * Pierre Cabanes: Les illyriens de Bardulis à Genthios (IVe–IIe siècles avant J.-C.). Paris: SEDES. 1988. = Regard sur l’histoire, 65. ISBN 2718138416 * Neritan Ceka: The Illyrians to the Albanians. Tirana: Migjeni. 2013. ISBN 9789928407467 * N. G. L. Hammond: The kingdoms of Illyria circa 400–167 B.C. The Annual of the British School at Athens, LXI. évf. (1966) 239–253. * Papazoglou 1965: Fanoula Papazoglou: Les origines et la destinée de l’État illyrien: Illyrii proprie dicti. Historia – Zeitschrift für Alte Geschichte, XIV. évf. 2. sz. (1965. ápr.) 143–179. * Luan Përzhita: Skerdilaidi – komandant ushtarak dhe sundimtar i shtetit ilir (217–205 para Krishtit) / Skerdilaid – military leader and ruler of the Illyrian state (B.C. 217–205). Iliria, XXXVI. évf. (2012) 109–122. * Stefanaq Pollo – Arben Puto: The history of Albania from its origins to the present day. Ass. by Kristo Frasheri, Skënder Anamali; transl. by Carol Wiseman, Ginni Hole. London: Routledge & Kegan. 1981. ISBN 071000365X * Marjeta Šašel Kos: The Roman conquest of Illyricum (Dalmatia and Pannonia) and the problem of the northeastern border of Italy. Studia Europaea Gnesnensia, VII. évf. (2013) 169–200. *{{cite book|last=Cabanes|first=Pierre|title=Les illyriens de Bardylis à Genthios|url=https://moly.hu/konyvek/pierre-cabanes-les-illyriens-de-bardylis-a-genthios|publisher=Amazon Paperback|year=1988|language=fr}} == Referime == {{reflist|3}} {{Iliria}} [[Kategoria:Mbretër (Iliria)]] [[Kategoria:Mbretëria e Ilirisë| ]] [[Kategoria:Gjeografia ilire]] so31bjtnh83ub0llfvmwx46mbq5fc1c Përdoruesi diskutim:Klein Muçi 3 137905 3002621 3000944 2026-06-28T04:15:57Z MediaWiki message delivery 56618 /* This Month in Education: June 2026 */ pjesë e re 3002621 wikitext text/x-wiki {{wikibreak}} '''Gjatë stinës së verës aktiviteti im në projekt mund të jetë i ulët. Për ndihmë mund të shkoni te një administrator tjetër nga lista [[Special:ListUsers/sysop|këtu]].''' '''During the summer season my activity in this project may be lower than usual. If you need help with anything you may want to go to another admin from this [[Special:ListUsers/sysop|list]].''' {{Përdoruesi diskutim:Klein Muçi/Arkivi X}} ==Stampa:Infobox Komunat franceze== Mirëmëngjes Klein Muçi. Sorry for not writing in Albanese. Someone must have changed something to the code of this template (or to another template linked to it) cos, now, the coordinates of the communes don't appear anymore. ''Lua error te package.lua te rreshti 80: module 'Module:ISO 3166/data/FR' not found.'' I wonder if it's the name "module" as the template must be waiting for "moduli". I would be very happy if you could help me to solve this problem. Have a nice week-end. [[Përdoruesi:Birdie|Birdie]] ([[Përdoruesi diskutim:Birdie|diskutimet]]) 18 prill 2026 15:34 (CEST) :@[[Përdoruesi:Birdie|Birdie]], hello! Unfortunately the technical infrastructure regarding French communes has some rather outdated code in our project. [[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi#Kategoria "Faqet me harta"|In this discussion]] I was asked to do some changes regarding this. I did and supposedly further changes would be done by the interested person but I'm guessing they were deemed too complex by them and thus the process wasn't continued. Coming at your specific problem, the remaining issue is that the commune specific modules are missing in our project and would need to be imported from EnWiki. I just imported [[Module:Location map/data/France Auvergne-Rhône-Alpes]] and this solved the problem in [[Bâgé-Dommartin]]. You would need to import the other remaining modules which can be found in [[w:en:Category:France region location map modules|this category]] (~30) and that would solve every problem with every commune article I believe. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 19 prill 2026 03:39 (CEST) ::Thank you so much, dear colleague. Now, the French stubs look much better and I understand how to import new maps. I've still another question. The names of the French regions have been translated in Albanian. But, on the pages that are about communes, department etc., you find the regions called in French or in a mixed way so the page is called ''Auvernja-Rona-Alpet'' but links are also called ''Auvernia-Rhône-Alpes'' or ''Auvergne-Rhône-Alpes''. This isn't too important as it's about links. But pages also have different versions of the names like [Kategoria:Gjeografia e Auvernia-Rhône-Alpes]. In the end, it's rather messy. Is there a rule on sq.wp about the geographical names? Should it be Auvernja-Rona-Alpet or Auvernia-Rona-Alpet, Qendra-Val de Loire or Qendër-Lugina e Luarës etc.? Have a nice Sunday. [[Përdoruesi:Birdie|Birdie]] ([[Përdoruesi diskutim:Birdie|diskutimet]]) 3 maj 2026 18:11 (CEST) :::@[[Përdoruesi:Birdie|Birdie]], no problem. Unfortunately, there isn’t any well-established naming convention in place—neither for this specific topic nor more broadly. :::Personally, I tend to favor localized terms, as they often make content more approachable and engaging for readers. That said, given the current lack of contributors working in this area, I’d encourage you to [[WP:BOLD|be bold]] and organize things in the way you find most suitable. It’s entirely possible that your approach helps shape a more consistent standard over time. :::In any case, having a consistent system—whatever form it takes—is far preferable to randomness, especially when it comes to making future large-scale adjustments more manageable. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 3 maj 2026 18:35 (CEST) ::::Hello again. I'm sorry to disturb you again but I'm facing a mystery. If you look at [https://sq.wikipedia.org/wiki/Apremont-sur-Allier this], you can see a density of 22 instead of 2. What is weird is that it's the only time I meet such a mistake. The only difference with the other pages I created or modified is the population of the commune is lower than 100 inhabitants. Do you think there could be an error when the number is under 100? Have a good evening. [[Përdoruesi:Birdie|Birdie]] ([[Përdoruesi diskutim:Birdie|diskutimet]]) 5 maj 2026 21:55 (CEST) :::::@[[Përdoruesi:Birdie|Birdie]], most likely. That's why I started saying how the code is outdated regarding that template. That is only one error that you were able to see but there must be other ones too. Unfortunately the only solution for that is to adopt the new template EnWiki uses and then change all ~6K articles en-masse to start using that. Unfortunately there won't be 1:1 parity with parameters among the old and the new template so a bit of chaos will issue but... I'll try to undertake that process in the not-so-far future. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 maj 2026 23:51 (CEST) ::::::Well, it's more complicated and weird than that. https://sq.wikipedia.org/wiki/Dommartin-la-Chaussée has also a low population (29) but the density is correct. Anyway, I always put the density in the introduction of the stub so, hopefully, Albanian speakers who would be interested in such a small commune will have the right information. Thank you once again for your time and have a great day. [[Përdoruesi:Birdie|Birdie]] ([[Përdoruesi diskutim:Birdie|diskutimet]]) 6 maj 2026 15:04 (CEST) :::::::Hello dear colleague. I followed your advice and, boldly, created a commune in La Réunion. ([[Saint-André, La Réunion]]. Then I created a [[Moduli:Location map/data/France Réunion]] but the page still showed a map of France even if the Infobox signals its an Overseas Department (it's not translated in Albanian). I renamed the module with France La Réunion, La Réunion (w/o France) but metropolitan France still shows. I guess the template for French Communes isn't prepared for maps out of the metropolitan France. Have a nice day. [[Përdoruesi:Birdie|Birdie]] ([[Përdoruesi diskutim:Birdie|diskutimet]]) 14 maj 2026 14:36 (CEST) ==Stampa:Carte communes limitrophes== It's me again, second time today :(( I created this template taken of fr:wp which takes the neignbouring communes from Wikidata to make a map, then I created the [[Moduli:Carte interactive]] that was asked but nothing happens. I wonder if another template ([https://fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Communes_limitrophes Modèle:Communes limitrophes]) is needed. It's sad because this template is very interesting for the location of the commune. I must miss something. – [[Përdoruesi:Birdie|Birdie]] ([[Përdoruesi diskutim:Birdie|diskutimet]]) 14 maj 2026 15:17 (CEST) :@[[Përdoruesi:Birdie|Birdie]], hello! Sorry for the late response. During summer time my on-wiki activity is usually limited. As I've mentioned, I'll try to do a full updated regarding our French location templates and their usage but that will have to wait until I'm back more actively which usually happens near autumn (or even sooner if I find free days during this period). Until then, I'd be rather reluctant implementing further changes because all those might be go to waste when the said update does happen. Regarding the modules you mention, our technical infrastructure is kept in English (because we piggyback from EnWiki quite often) so those would need to be translated. As for them not working properly, I would need to investigate the technical architecture on FrWiki but I can't do that these days (it will need to wait for the same time as the update mentioned above). In the meanwhile, if you want, you can talk with user Fallbackintoreality, another fellow admin. Regards! :) - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 27 maj 2026 13:52 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 maj 2026 22:21 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == Pyetje nga [[User:Orges0000|Orges0000]] te [[Historia e Armenisë]] (21 maj 2026 18:52) == Pershendetje ky page nuk eshte e mire seps disa fjali nuk kan kuptim --[[Përdoruesi:Orges0000|Orges0000]] ([[Përdoruesi diskutim:Orges0000|diskutimet]]) 21 maj 2026 18:52 (CEST) :@[[Përdoruesi:Orges0000|Orges0000]], përshëndetje! Mund t'i rregullosh problemet që ke vënë re! Shtyp butonin "Redakto/Edit" (në varësi të gjuhës) në krye të artikullit dhe kryej ndryshimet e nevojshme. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 27 maj 2026 13:56 (CEST) == Lake Gramozit/ Gramoz/Lake Gistova == Greetings Mr. Klein Muçi Lake Gistova or Gramoz or Gramozit which happens to be the same Lake under different Albanian names happens to be part of the Hellenic Republic. It is not shared with Albania and has already been adjudicated in Wikipedia as Lake Gistove/Garmozit/Gramos just by using Albanian Primary and Official Sources only which are also under the Jurisdiction of the Albanian Prime Ministry. Lately, have seen bots or unidentified person changing the border reality on this matter on the Albanian version of Wikipedia. Actually you have reviewed a change like that on April 24 , 2026 and was approved by you? If it was not approved by you I apologize in advance. Please redress this matter quickly as it was original sighted in the Albanian Wikipedia page. Additionally, I have already informed and reported this matter on Wikipedia on as well and I am looking an answer on this topic. Border revisionism should not be allowed. Clearly the Albanian Military Topographic Institute and the National Territorial Planning Agency of Albania both confirm the lake is not in Albania ALBANIAN Governmental Agency https://akpt.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=ff270e99f5be45f19c7b7a1e3e618b27        Here as well the official Albanian map  shows clearly where the Lake Gistova lies. '''Institutin Topografik të Ushtris'''ë Official Albanian Military Topographical maps: You can zoom in, very easy https://shop.geospatial.com/publication/38PCREFVGPMH4RPD0MSAVZHMV6/Albania-1-to-100000-Scale-Topographic-Maps see also https://shop.geospatial.com/publication/0K48DGWKGBQ44E21WWYBAJKMS7/Albania-1-to-50000-Scale-Topographic-Maps The '''State Authority for Geospatial Information (ASIG)''' ([[:en:Albanian_language|Albanian]]: ''Autoriteti Shtetëror për Informacionin Gjeohapësinor'') The agency is under the supervision of the [[:en:Prime_Minister's_Office_(Albania)|Prime Minister's Office]]. https://geoportal.asig.gov.al/map/?auto=true Official Albanian geospatial primary sources confirm this placement unequivocally. The Agency for the State Cadastre and Geospatial Information (ASIG) Geoportal, when viewing the 2007 20 cm resolution orthophoto layer (selectable in the left/bottom panel as "2007 20 CM" or similar under Orthoimagery/Historical Maps), clearly shows the lake at high zoom levels near projected coordinates 567362.404 E, 4470179.392 N (in the Albanian national projection system). The high-resolution 2007 aerial imagery—produced and hosted by Albania's official geospatial agency—depicts the lake entirely south of the border ridge/watershed, with no Albanian boundary line crossing the water body or including it within Albanian territory. This visual evidence aligns with publications from the Albanian Military Topographic Institute and the National Territorial Planning Agency (AKPT), which exclude Lake Gistova from Albanian border delimitations. Mapping errors on some commercial platforms (e.g., historical inaccuracies on Google Maps placing the border across the lake) have led to online discussions and occasional media reports, but these stem from technical glitches, not official claims or disputes. Primary sources from both countries, including ASIG's 2007 orthophoto, support the lake's full location in Greece. •          Neutrality: Removes unsubstantiated "Albanian perspectives" of overlap, as no official Albanian government or geospatial data supports this; it avoids amplifying fringe media narratives (e.g., from Albanian outlets like Pamfleti). •          Clarity and Enhancements: Adds precise coordinates and historical context for verifiability. Includes elevation and size for better reader context without altering the article's encyclopedic tone. Thank you for your attention, Mr. Klein Meci and I am Looking for an answer on this matter. Facts are Sacred Comments are Free [[Përdoruesi:Aetolia|Aetolia]] ([[Përdoruesi diskutim:Aetolia|diskutimet]]) 23 maj 2026 21:08 (CEST) :@[[Përdoruesi|Aetolia]], greetings, :I am not that much involved in article editing myself, as most of my work is focused on technical changes and maintenance. Since you have already raised this issue in several venues, both here and on the English Wikipedia, including forums with broader visibility and relevance than a user talk page, I believe it would be best to continue the discussion there in order to keep it centralized. :In the meantime, I would suggest reaching out to another administrator whose work is more closely connected to article content and editorial matters, such as user Fallbackintoreality or Leutrim.P. My activity on the wiki in general also tends to decrease significantly during the summer months so maybe those could be more of help in order to get faster responses as well. :Regards, [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 27 maj 2026 14:17 (CEST) == Sharat == hello i saw that u made some changes to the sharat page, perhaps do you know where is the old village center because on the page it shows the center of Myli and i went there and i couldn’t find any old houses, i would really appreciate it because i need to find it for my grandpa [[Speciale:Kontributet/&#126;2026-31112-89|&#126;2026-31112-89]] ([[Përdoruesi diskutim:&#126;2026-31112-89|talk]]) 24 maj 2026 21:33 (CEST) :@[[Përdoruesi:~2026-31112-89|~2026-31112-89]], hello! You must be getting confused, I haven't done any changes to that article. Unfortunately I don't have much information about it as I've never been there. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 27 maj 2026 13:58 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 maj 2026 23:52 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == Qwerfjkl (bot) - Problem me referimet (28 maj 2026, 00:23) == Pershendetje, jam nje perdorues i rregullt ne en.wiki por tani jam futur madje me intensitet edhe ne gjuhen ametare shqip. Me kane ardhur pak ankesa per tek futbollisti [[Ylber Ramadani]] por mesa di i kam rregulluar, jam i hapur per mesime nga ana juaj ne te ardhmen, faleminderit shume qe bashkepunoni, mirudegjofshim.– '''[[Përdoruesi:Eni.Sukthi.Durres|<span style="color:red;">Eni.</span><span style="color:black;">Sukthi.</span><span style="color:red;">Durrës</span>]]'''<sup>[[Përdoruesi diskutim:Eni.Sukthi.Durres|<span style="color:black;">'''Shqiptar'''</span>]]</sup> 28 maj 2026 02:54 (CEST) :@[[Përdoruesi:Eni.Sukthi.Durres|Eni.Sukthi.Durres]], përshëndetje! Po, mbeten vetëm disa referime që kanë vlerën e datës në anglisht. Por edhe po nuk i ndryshove ti, për këtë kemi një robot që punon periodikisht dhe i bën ai zëvendësimet kështu që çdo gjë në rregull. Faleminderit për kontributin dhe punë të mbarë! - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 1 qershor 2026 13:31 (CEST) :Bukur fare, kontribuojme me shume kenaqesi. Po redaktimet tek [[Ylber Ramadani]] a do te me pranohen shpejt ne te ardhmen, faleminderit. '''[[Përdoruesi:Eni.Sukthi.Durres|<span style="color:red;">Eni.</span><span style="color:black;">Sukthi.</span><span style="color:red;">Durrës</span>]]'''<sup>[[Përdoruesi diskutim:Eni.Sukthi.Durres|<span style="color:black;">'''Shqiptar'''</span>]]</sup> 1 qershor 2026 17:21 (CEST) == This Month in Education: May 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 5 • May 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Teaching innovation with Wikimedia. Shared experiences in Spanish Universities|Teaching innovation with Wikimedia. Shared experiences in Spanish Universities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Editing Wikipedia with Viktor Hygo High School in Albania|Editing Wikipedia with Viktor Hygo High School in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Debating free license in Brazil|Debating free license in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Microclimatic Explainers: A short-form media approach to build micro-level environmental awareness in India|Microclimatic Explainers: A short-form media approach to build micro-level environmental awareness in India]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Ukraine publishes the first academic collection of papers on Wikipedia and Wikimedia Projects|Ukraine publishes the first academic collection of papers on Wikipedia and Wikimedia Projects]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wiki Digital Youth Club Launches in Tanzania: Youth Build Digital Skills Through Competitive Quest Challenges|Wiki Digital Youth Club Launches in Tanzania: Youth Build Digital Skills Through Competitive Quest Challenges]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wiki Youth Participation in Building Rwanda’s Open Knowledge Ecosystem|Wiki Youth Participation in Building Rwanda’s Open Knowledge Ecosystem]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikimedia Digi-Youth Club in Nigeria|Wikimedia Digi-Youth Club in Nigeria]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikimedia MKD's Education News & Activities|Wikimedia MKD's Education News & Activities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikipedia Serbia's interns and Wiki Ambassadors provide crucial support towards end of the school year|Wikipedia Serbia's interns and Wiki Ambassadors provide crucial support towards end of the school year]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 1 qershor 2026 18:53 (CEST)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30604297 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 qershor 2026 23:08 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == Books & Bytes – Issue 74 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style = "font-size: 1.5em; margin: 0 100px"> [[File:Bookshelf.jpg|right|175px]]</div> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size: 2em; font-family: Copperplate, 'Copperplate Gothic Light', serif">'''The Wikipedia Library''': ''Books & Bytes''</span><br /> Issue 74, March–April 2026 </div> <div style = "margin-top: 1.5em; border: 3px solid #ae8c55; border-radius: .5em; padding: 1em 1.5em; font-size: 1.2em"> * New partnership: Swissdox * User survey results <big>'''[[:m:The Wikipedia Library/Newsletter/March-April 2026|Read the full newsletter]]'''</big> </div> </div> <small>Sent by [[m:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of The Wikipedia Library team – 2 qershor 2026 12:35 (CEST)</small> <!-- Message sent by User:Samwalton9 (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=The_Wikipedia_Library/Newsletter/Recipients&oldid=30576650 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 qershor 2026 23:29 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 qershor 2026 18:48 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 qershor 2026 15:05 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 --> == This Month in Education: June 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 6 • June 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement|Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026|Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries|Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education|Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite|Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo|Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives|Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana|Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/"25x25 Project – Celebrating Wikipedia" in Córdoba, Argentina|"25x25 Project – Celebrating Wikipedia" in Córdoba, Argentina]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities|Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026|Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program|From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter|EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography|Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes|Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda|Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 28 qershor 2026 06:15 (CEST)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30725833 --> 12klocf6qojbdlpetr65khw3tmo734i Kisha e Shën Kollit të Arbëreshëve 0 138426 3002504 2946945 2026-06-28T01:13:39Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002504 wikitext text/x-wiki {{Ky Artikull|Shih: [[Kisha e Shën Kollit (kthjellim)]].}} [[Skeda:Palermo-Martorana-bjs.jpg|thumb|Kisha e Shën Kollit së Arbëreshëve në Martoranën, [[Kisha Bizantine Arbëreshe|kisha shqiptare]] e Palermos]] '''Kisha e Shën Kollit të Arbëreshëvet''' ([[Italisht]]: '''San Nicolò dei Greci'''), e quajtur edhe ''Martorana'', ndodhet në sheshin Bellini të [[Palermo]]s. Kisha është Bashkë-Katedralja e [[Eparkia e Horës së Arbëreshëvet|Eparkisë së Horës të Arbëreshëvet]], [[Kisha Bizantine Arbëreshe|dioqezë shqiptare e ritit bizantin]] në [[Sicilia|Siçili]]. Ndër kishat më interesante [[Perandoria Bizantine|bizantine]] të [[Mesjeta|Mesjetës]] në [[Itali]], është dëshmi për kulturën fetare dhe artistike [[Ortodoksia|ortodokse]] edhe të pranishëm në Itali, bërë më tej nga [[arbëreshët]] mërgimtarët ikur në [[Sicili]] nën presionin e përndjekjeve turke në [[Ballkan]]. Ky ndikim ka lënë shenjën e tyre në pikturë e ikonave në ritit fetar, në gjuhën, në kostumet e tyre tradicionale të disa kolonive shqiptare në [[Provinca e Palermos|krahinën e Palermos]]<ref>{{Cite web|url=http://www.eparchiapiana.it/SelfSiteinfo.asp?idPag=53&idSez=5|title=Kisha e Shën Kollit së Arbëreshëve, Eparkisë e Horës së Arbëreshëvet (italisht)|access-date=30 maj 2013|archive-date=22 shkurt 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222140953/http://www.eparchiapiana.it/SelfSiteinfo.asp?idPag=53&idSez=5|url-status=dead}}</ref>. Komuniteti i përket Kishës Katolike sot, por ndjek traditat rituale dhe shpirtërore që janë të zakonshme në shumicën e [[Kisha Ortodokse Lindore|Kishës Ortodokse Lindore]]. [[Kisha]] është e karakterizuar nga shumësia e stileve që plotësojnë, sepse, me suksesion e shekujve, ajo u pasurua me shije të ndryshme të tjera artistike, të trashëgimisë [[Arkitektura|arkitektonike]] dhe kulturore. Sot kjo është, në fakt, si një kish-monument historik, rezultat i transformimeve të shumta, subjekt edhe për të mbrojtur<ref>Është mes Monumenteve italiane mbrojtur, sipas ligjit r.d. të 15/08/1869</ref>. [[Skeda:Lapide marmorea S Nicolò dei Greci.jpg|thumb|Kisha e Shën Kollit së Arbëreshëve, pllakë mermeri në kujtim të [[Gjergj Kastrioti (Skënderbeu)|Skënderbeut]]]] == Historia == [[Skeda:St Nicolas - icon (Martorana).jpg|thumb|left|150px|Ikonë e madhe e Shën Nikollës, shekulli XVI, nderohet shumë nga [[arbëreshët]]]] [[Skeda:Via Seminario Italo-Albanese Palermo IT.jpg|thumb|150px|Rruga historike "Via Seminario Italo-Albanese" në qendër e Palermës]] Kisha e Shën Kollit së Arbëreshëve ishte themeluar në vitin [[1547]], nga arbëreshin Andrea Skramilja me ndihmën e arbëreshin/arvanitin Mateut Menkzo, afër ''Seminarit Shqiptar'' të [[Palermo]]s ndërtuar nga [[Gjergji Guxeta|At Gjergji Guxeta]], që ishte në rrugë Seminar Italo-Shqiptar. Vetmja kishë të ritit bizantin, për shqiptarëve të Sicilisë, në Palermo, u shkatërrua në [[Lufta e Dytë Botërore|Luftën e Dytë Botërore]], dhe nga viti [[1945]] ka selinë e saj te kisha e tanishme (themeluar nga një sitian e ritit lindos në XII shek.) që kish shkuar në [[1937]] nën Eparkisë e Horës së Arbëreshëvet. Sot kisha nuk ka një territor të vërtetë famullisë, por është pikë referimi për më shumë se 15.000 arbëreshë<ref>[http://www.chiesacattolica.it/pls/cci_new_v3/cciv4_edit_info.edit_parret?id_p=6520007&cod_reg=&cod_dioc=652 Numri i besimtarëve]</ref> të ritit bizantin që jetojnë në qytetin e [[Palermo]]s. === Priftërinjtë e Kishës së Shën Kollit në Martoranë === [[Skeda:Papàs Zoti Sacerdote italo-albanese.jpeg|thumb|130px|Famulltari Papa Kola Kuqja]] *Lino Lojakono † (1907-1957), prift i ritit bizantin nga [[Kundisa]], profesor, shkrimtar dhe publicist, i lidhur me traditat arbëreshe dhe të angazhuar për të ekumenizmit. *[[Matei Shembra]] † (1914-1967), prift i ritit bizantin nga Kundisa, albanolog, dijetar i muzikës bizantine, profesor i gjuhës dhe letërsisë shqipe në Universitetin e Palermos. *Vito Stasi † (1937-2011), prift i ritit bizantin nga [[Hora e Arbëreshëvet]], arkimandrit dhe famullitar i Eparkisë së Horës së Arbëreshëvet. *Nikollë Kuqa (1959), prift i ritit bizantin nga Kundisa, prifti që është sot. Bënë pjesë e klerit të martuar të Kishës Arbëreshe, dijetar dhe publicist, i cili është i angazhuar për ruajtjen e identitetit dhe i besimit bizantin i arbëreshëve. *Nini Paratore (1972), prift i ritit bizantin nga Hora e Arbëreshëvet, ish Vikar dhe famulltar i katedrales së Eparkisë, kryeprifti aktualë të komunitetit shqiptar me banim në Palermë. == Itinerari i artit == Këtu krye të mureve dhe kube, në të cilën është mozaiku i [[Krishti]]t Pantokratorit, janë të mbuluara plotësisht me mozaikë të kohës bizantine, ata më të vjetra në të gjitha Sicili dhe me rëndësi të madhe<ref>{{Cite web |url=http://www.jemi.it/la-chiesa-italo-albanese/leparchia-di-piana-degli-albanesi-mainmenu-51/comunicati-mainmenu-535/708 |title=Revista "Focus Bell'italia" mbi Kishën e Shën Kollit së Arbëreshëve |access-date=30 maj 2013 |archive-date=22 shkurt 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222060611/http://www.jemi.it/la-chiesa-italo-albanese/leparchia-di-piana-degli-albanesi-mainmenu-51/comunicati-mainmenu-535/708 |url-status=dead }}</ref>. Mozaikët i kupolës në qendër përfaqësojnë Krishtin, pastaj poshtë shihen katër kryeengjëj (tre origjinalet plus një apokrife) dhe patrikët, dhe në niches janë pritur katër ungjilltarë, dhe më në fund apostujt mbetura. Apsidës u shkatërrua në fund të shekullit të shtatëmbëdhjetë, u zëvendësua me kapelës aktuale baroke, zbukurime mermeri. Kisha ka [[Ikonat|ikona]], më e rëndësishme është ajo e [[Shën Nikolla|Shën Nikollës]] të shekullit XVI-XVII. == Galeria == <gallery> Skeda:Martorana - plan.jpg|Bimore e kishës sot Skeda:La Martorana, Palermo.jpg|Apsidës monumentale kryesor bizantine-baroke (''Presbiterian'') Skeda:Palerme Martorana168439.JPG|Kube mbuluar me mozaikë, e cila përshkruan Krishti Pantokrator ulur mbi një fron Skeda:Palerme Martorana168480.JPG|Mozaikët madhështor Skeda:Palerme Martorana168479U.JPG|Të Kryeengjëjt në rrobat perandorake bizantine në anën për lindje dhe kapelës Skeda:Palermo06.jpg|Mozaiku i Shën Anës, apsidës së drejtës (''Diakonikon'') Skeda:Gregory the Theologian La Martorana Palermo 2008-08-27.jpg|Detail e mozaikut të Shën Grigorit Skeda:Palerme Martorana168460.JPG|Ikonë e Virgjëreshës dhe Fëmijës, në reliev të ulët [[Flamuri i Shqipërisë|shqiponja shqiptare]] Skeda:George_of_Antioch_and_Holy_Virgin_2009.jpg|Perkushtimi i kishës ndaj Virgjëreshës Mëri, mozaik i sh. XII Skeda:Martorana RogerII.jpg|Mbreti Rugeri II merr kurorën nga Krishti, mozaik i sh. XII Skeda:Palerme Martorana168484.JPG|Mozaikët bizantinë me përfaqësimin e Lindjes së Krishtit dhe vdekjes së Virgjëreshës Skeda:Palerme Martorana168485.JPG|Afreske nga Guglielmo Borremans: "Shën Benediktit në adhurim e Virgjëreshës dhe Fëmijës" Skeda:Palerme Martorana168443.JPG|Brendshme e kishës bizantine Skeda:Campanile parrocchia italo-albanese Palermo.jpg|Këmbanore e famullisë arbëreshe të Palermës </gallery> == Shih edhe këtu == * [[Arbëreshët]] * [[Kisha Bizantine Arbëreshe]] * [[Seminari Arbëresh i Palermos]] == Gjëra të tjera == {{Commons|La Martorana (Palermo)|Kisha e Shën Kollit së Arbëreshëve}} == Lidhje të jashtme == *[https://web.archive.org/web/20100523210445/http://www.eparchiapiana.it/ Portali Liturgjik dhe Kulturore - Eparkia e Horës së Arbëreshëvet] == Referime == <references/> [[Kategoria:Palermo]] [[Kategoria:Kultura arbëreshe]] [[Kategoria:Kisha në Itali]] h52to7dyzjrsav8ch63407j4wzc1d94 Lista e presidentëve të F.C. Internazionale Milano 0 144114 3002674 2483010 2026-06-28T08:51:54Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002674 wikitext text/x-wiki [[Skeda:1966–67 Serie A - AC Mantova v Inter Milan - Gian Marco, Massimo and Angelo Moratti.jpg|thumb|Gian Marco, [[Massimo Moratti|Massimo]] dhe [[Angelo Moratti]] në 1967]] Lista e mëposhtëme tregon të gjith presidentët e klubit italian [[F.C. Internazionale Milano]]. ==Historia== Presidenti i parë i klubit ishte italiani me origjinë çame [[Giovanni Paramithiotti]] i cili ishte edhe një nga themeluesit e klubit.<ref>{{cite web|url=http://27.al/giovanni-paramithiotti-cami-qe-themeloi-interin-e-milanos/|title=Giovanni Paramithiotti, çami që themeloi Interin e Milanos|publisher=27.al|language=sq|date=17 mars 2016|accessdate=27 tetor 2018|archive-date=18 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918133548/https://27.al/giovanni-paramithiotti-cami-qe-themeloi-interin-e-milanos/|url-status=dead}}</ref> Presidenti që shërbeu më shumë në klub ishte [[Massimo Moratti]], i cili e udhëhoqi klubin në dy periudha: nga 1995 e deri në 2004, për tu rikthyer në 2006 e deri në 2013.<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/moratti-optimist-para-derbit/|title=Moratti optimist para derbit|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=8 shtator 2013|accessdate=27 tetor 2018}}</ref> Në periudhën 2004–06 si president shërbeu legjenda [[Giacinto Facchetti]] i cili qëndroi në post deri në ditën e vdekjes së tij më 4 shtator 2006,<ref>{{cite web|url=https://www.irishtimes.com/sport/soccer/italy-mourning-death-of-facchetti-1.1189483|title=Italy mourning death of Facchetti|trans-title=Italia vajton vdekjen e Facchettit|publisher=Irish Times|language=en|date=4 shtator 2006|accessdate=27 tetor 2018}}</ref> duke sjellë rikthimin e Morattit. Moratti është presidenti më i suksesshëm në historinë e klubit që fitoi 11 trofe, përfshirë katër kampionate rresht dhe [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligën e Kampioneve]], pjesë e tripletës së arritur në sezonin 2009–10. Klubi gjithashtu fitoi edhe [[Coppa Italia|kupën]] dhe superkupën nga dy herë duke shtuar edhe [[FIFA Kupa e Botës për Klube|Botërorin e klubeve]]. Edhe babai i tij, [[Angelo Moratti|Angelo]], ka qënë një president i suksesshëm i klubit në vitet 1960, duke kontribuar në epokën ''[[FC Internazionale Milano#Grande Inter|Grande Inter]]'' ku klubi fitoi tre kampionate, dy Kupa Evropiane dhe dy [[Kupa Ndërkontinentale]]. Gjithsej nën drejtimin e familjes Moratti, Inter fitoi 18 trofe (shtatë me Angelon dhe njëmbëdhjetë me Massimon). Në vjeshtën e vitin 2013, Moratti u zëvëndësua nga biznesmesi indonezian [[Erik Thohir]] që u bë presidenti i parë i huaj i klubit. Pas pesë vitesh, në tetor 2018, ai u zëvëndësua nga [[Steven Zhang]], 26 vjeç, duke u bërë presidenti më i ri në historinë e futbollit.<ref>{{cite web|url=http://www.kohajone.com/2018/10/26/interi-zbulon-presidentin-me-te-ri-ne-histori-une-jam-gati-po-ju-video/|title=Interi zbulon presidentin më të ri në histori: Unë jam gati, po ju? (VIDEO)|publisher=Koha Jonë|language=sq|date=26 tetor 2018|accessdate=27 tetor 2018|archive-date=26 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026213526/http://www.kohajone.com/2018/10/26/interi-zbulon-presidentin-me-te-ri-ne-histori-une-jam-gati-po-ju-video/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.balkanweb.com/zhang-interin-do-ta-bej-klubin-me-te-mire-ne-bote/|title=Zhang: Interin do ta bëj klubin më të mirë në botë|publisher=BalkanWeb.com|language=sq|date=26 tetor 2018|accessdate=27 tetor 2018}}</ref> ==Historia presidenciale== <div style="font-size:100%"> {| |width="10"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="1"|Emri !rowspan="1"|Vitet |- |align=left|[[Giovanni Paramithiotti]] |align=left|1908–1909 |- |align=left|Ettore Strauss |align=left|1909–1910 |- |align=left|Carlo De Medici |align=left|1910–1912 |- |align=left|Emilio Hirzel |align=left|1912–1913 |- |align=left|Luigi Ansbacher |align=left|1913–1914 |- |align=left|Giuseppe Visconti Di Modrone |align=left|1914–1919 |- |align=left|Giorgio Hulss |align=left|1919–1920 |- |align=left|Askibobo Mauro |align=left|1920–1923 |- |align=left|Enrico Olivetti |align=left|1923–1926 |- |align=left|Senatore Borletti |align=left|1926–1928 |- |align=left|Ernesto Torrusio |align=left|1928–1929 |- |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="1"|Name !rowspan="1"|Years |- |align=left|Oreste Simonotti |align=left|1929–1931 |- |align=left|Ferdinando Pozzani |align=left|1931–1942 |- |align=left|Carlo Masseroni |align=left|1942–1955 |- |align=left|[[Angelo Moratti]] |align=left|1955–1968 |- |align=left|Ivanoe Fraizzoli |align=left|1968–1984 |- |align=left|Ernesto Pellegrini |align=left|1984–1995 |- |align=left|[[Massimo Moratti]] |align=left|1995–2004 |- |align=left|[[Giacinto Facchetti]] |align=left|2004–2006 |- |align=left|[[Massimo Moratti]] |align=left|2006–2013 |- |align=left|[[Erick Thohir]] |align=left|2013–2018 |- |align=left|[[Steven Zhang]] |align=left|2018–vazhdon |} |} </div> ==Trofetë== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- style="font-size:x-small" ! Emri ! [[Serie A|Serie A]] ! [[Coppa Italia|Kupa e Italisë]] ! [[Supercoppa Italiana|Superkupa Italiane]] ! [[UEFA Liga e Kampioneve|Kupa Evropiane]]/[[UEFA Liga e Kampioneve|Liga e Kampioneve]] ! [[UEFA Liga e Europës|Kupa UEFA]]/[[UEFA Liga e Europës|Liga e Evropës]] ! [[Kupa Ndërkontinentale]] ! [[FIFA Kupa e Botës për Klube|Kupa e Botës për Klube]] ! Gjithsej |- |align=left|{{sortname|Carlo|De Medici}} |1 | | | | | | |'''1''' |- |align=left|{{sortname|Giorgio|Hülss}} |1 | | | | | | |'''1''' |- |align=left|{{sortname|Oreste|Simonotti}} |1 | | | | | | |'''1''' |- |align=left|{{sortname|Ferdinando|Pozzani}} |2 |1 | | | | | |'''3''' |- |align=left|{{sortname|Carlo|Masseroni}} |2 | | | | | | |'''2''' |- |align=left|{{sortname|Angelo|Moratti}} |3 | | |2 | |2 | |'''7''' |- |align=left|{{sortname|Ivanoe|Fraizzoli}} |2 |2 | | | | | |'''4''' |- |align=left|{{sortname|Ernesto|Pellegrini}} |1 | |1 | |2 | | |'''4''' |- |align=left|{{sortname|Massimo|Moratti}} |4 |2 |2 |1 |1 | |1 |'''11''' |- |align=left|{{sortname|Giacinto|Facchetti}} |1 |2 |2 | | | | |'''5''' |- |align=left|Gjithsej |18 |7 |5 |3 |3 |2 |1 |'''39''' |- |} == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:F.C. Internazionale Milano]] 0oaikxvim1cxd17k72sbc4nvt8xec4q Themelimi i Romës 0 147601 3002528 2947183 2026-06-28T01:56:38Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002528 wikitext text/x-wiki Vajza e mbretit të [[Alba Longa|Albalongës]] kishte 2 djemë, por babai nuk e lejonte ti mbante, atëherë xhaxhai i vajzës i tha që fëmijët ti hidhte në lumin Tiber dhe ajo ashtu bëri. Lumi Tiber i vuri në një breg, ku i pa një ulkonjë që i mori e i rriti me qumështin e saj prej ulkonje. Më pas një bari i gjeti dhe i pagëzoi me emrat [[Remi dhe Romuli]]. Ata e ndanë tokën ku ishin në dy pjesë, njëra pjesë i takonte Remit dhe tjetra [[Romulus|Romulit]]. Remi donte më shumë tokë se i takonte dhe kështu dy vëllëzërit u hodhën në luftë. Ata luftuan e luftuan dhe në fund i drejti e mundi të padrejtin, Romuli e mundi Remin. Atëherë toka e Remit u bë e Romulit dhe të tërë tokën edhe të tijën edhe të të vëllait e quajti Romë dhe u shpall mbret i saj.<ref>{{cite book|author=Henrik Mouritsen|year=2017|url=https://books.google.al/books?id=stYcDgAAQBAJ|title=Politics in the Roman Republics|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-1-107-03188-3|oclc=961266598|page=26}}</ref><ref>{{cite book|author=Andrew Lintott|year=1999|title=Constitution of the Roman Republic|url=https://archive.org/details/constitutionofro0000lint_r1i1|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-926108-6|page=[https://archive.org/details/constitutionofro0000lint_r1i1/page/49 49]}}</ref> ==Shiko edhe== {{div col|rules=yes|colwidth=13em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Kuvendet Romake]] * [[Kuvendi i Centurionëve]] * [[Këshilli i Plebejve]] * [[Kuvendi i Tribunëve]] * [[Senati Romak]] * [[Kushtetuta e Perandorisë Romake]] * [[Monarkia romake]] * [[Republika Romake]] * [[SPQR]] * [[Perandoria Romake]] * [[Roma e lashtë]] * [[Romakët]] * [[E drejta romake]] * [[Origjina e Romës]] * [[Themelimi i Romës]] * [[Remi dhe Romuli]] * [[Romulus]] * [[Dominati (Roma)]] * [[Principati (Roma)]] * [[Albanët (latinë)]] * [[Arsimi në Romën e lashtë]] * [[Filozofia e lashtë romake]] * [[Njerëzit romakë]] * [[Arti romak]] * [[Perandori romak]] * [[Perandorët ilirë]] * [[Feja romake]] * [[Mitologjia romake]] * [[Teknologjia në Romën e lashtë]] * [[Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake]] * [[Veshjet në Romën e lashtë]] * [[Romanizimi (kulturor)]] * [[Rrugët romake]] * [[Via Egnatia]] * [[Kushtetuta e Perandorisë së Vonë Romake]] * [[Perandoria Romake Perëndimore]] * [[Perandoria Bizantine]] {{Div col end}} == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Mitologji romake]] [[Kategoria:Roma e Lashtë]] [[Kategoria:Mbretëria Romake]] kxf1zal0lf7fuonwhdvm0vfxmam4ij3 Wicca 0 149019 3002475 2947257 2026-06-28T00:01:36Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002475 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Wiccan_Jewellery.JPG|alt=|parapamje|231x231px| Bizhuteri Wicca, që tregon një gjerdan pentakle, një unazë pentakle dhe një torq. Një pentakël përdoret nga shumë adhurues të Wiccas. Pentakulli zakonisht vendoset në një altar Wiccan për të nderuar elementet dhe drejtimet.]] '''Wicca''' (/ ˈ w ɪ k ə / ) është një fe [[Neopaganizmi|moderne pagane]]. Studiuesit e fesë e kategorizojnë atë si një lëvizje të re fetare dhe si pjesë të rrjedhës [[Okultizmi|okultiste]] të ezoterizmit perëndimor . Ai u zhvillua në [[Anglia|Angli]] gjatë gjysmës së parë të shekullit të 20-të dhe u prezantua në publik në vitin 1954 nga Gerald Gardner, një nëpunës civil [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|britanik]] në pension. Wicca bazohet në një grup të larmishëm motivesh hermetike [[Paganizmi|pagane]] dhe [[Urdhëri Hermetik i Agimit të Artë|të shekullit të 20-të]] për strukturën e saj [[Teologjia|teologjike]] dhe praktikat rituale.<ref>{{cite book|ref=none|title=The Witch Book: The Encyclopedia of Witchcraft, Wicca, and Neo-paganism|url=https://archive.org/details/witchbookencyclo0000buck|publisher=Visible Ink Press|first=Raymond|last=Buckland|author-link=Raymond Buckland|year=2002|isbn=1-57859-114-7}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Gibbons|first=Jenny|title=Recent Developments in the Study of The Great European Witch Hunt|url=http://draeconin.com/database/witchhunt.htm|magazine=The Pomegranate|issue=5|date=gusht 1998|issn=1528-0268|archive-url=https://web.archive.org/web/20030505001203/http://draeconin.com/database/witchhunt.htm|archive-date=2003-05-05|url-status=dead}}</ref> == Përmbledhje == Wicca nuk ka asnjë figurë të autoritetit qendror. Besimet, parimet dhe praktikat e tij kryesore tradicionale u përshkruan fillimisht në vitet 1940 dhe 1950 nga Gardner dhe një kryepriftëreshë e hershme, Doreen Valiente . Praktikat e hershme u shpërndanë përmes librave të botuar dhe mësimet e fshehta të shkruara dhe gojore u përcollën inicuesve të tyre. Ka shumë ndryshime në strukturën thelbësore, dhe feja rritet dhe evoluon me kalimin e kohës. Ajo është e ndarë në një sërë linjash, [[Sekti|sektesh]] dhe emërtimesh të ndryshme, të referuara si ''tradita'', secila me strukturën e vet organizative dhe nivelin e [[Qendërzimi|centralizimit]] . Për shkak të natyrës së tij të decentralizuar, ka disa mosmarrëveshje mbi atë që në të vërtetë përbën Wicca. Disa tradita, të referuara kolektivisht si Wicca Tradicionale Britanike (BTW), ndjekin rreptësisht prejardhjen fillestare të Gardner dhe e konsiderojnë termin ''Wicca'' të zbatohet vetëm për traditat e ngjashme, por jo për traditat më të reja, [[Wicca|eklektike]] . Wicca është zakonisht duoteiste, adhuron dhe/ose punon me një perëndeshë dhe një Zot. Këto shihen tradicionalisht si perëndeshë e trefishtë dhe Zoti me brirë, respektivisht. Këto hyjni mund të konsiderohen në një mënyrë [[Henoteizmi|henoteiste]], se kanë shumë aspekte të ndryshme hyjnore, të cilat nga ana tjetër mund të identifikohen me shumë hyjni të ndryshme pagane nga panteone të ndryshme historike. Për këtë arsye, ato nganjëherë quhen "Perëndeshë e Madhe" dhe "Zoti i Madh me brirë", me mbiemrin "i madh" që nënkupton një hyjni që përmban shumë hyjni të tjera brenda natyrës së tyre. Disa Wiccans i referohen hyjnisë së perëndeshës si "Zonja" dhe hyjnisë së perëndisë si "Zoti"; në këtë kontekst, kur "zot" dhe "zonjë" përdoren si mbiemra, është një mënyrë tjetër për t'iu referuar atyre si një figurë hyjnore. Këto dy hyjni nganjëherë shihen si aspekte të një hyjnie më të madhe [[Panteizmi|panteiste]], e cila konsiderohet si një forcë ose proces jopersonal dhe jo një hyjni personale. Ndërsa duoteizmi ose biteizmi është tradicional në Wicca, besimet më të gjera Wiccan variojnë nga [[politeizmi]] në [[Panteizmi|panteizëm]] ose monizëm, madje edhe tek monoteizmi i perëndeshës . Të tjerët i shohin ata si Zotin dhe perëndeshën Universale që rrjedhin nga Një. Festimet e Wiccan përfshijnë ciklet e Hënës, të njohura si Esbats dhe zakonisht të lidhura me perëndeshën (hyjni femër), dhe ciklet e Diellit, festivale me bazë sezonale të njohura si Sabbats dhe zakonisht të lidhura me Zotin me brirë (hyjni mashkull). Një deklaratë e paatribuar e njohur si Wiccan Rede është një shprehje popullore e moralit Wiccan, megjithëse nuk pranohet universalisht nga Wiccans. Wicca shpesh përfshin praktikën rituale të [[Magjia|magjisë]], megjithëse nuk është gjithmonë e nevojshme. [[Skeda:Five_elements_and_pentagram.svg|djathtas|parapamje| Pesë elemente me pentakle]].<ref>{{cite book|title=Witchcraft Today: An Encyclopedia of Wiccan and Neopagan Traditions|url=https://archive.org/details/witchcrafttodaye0000lewi|url-access=registration|publisher=ABC-CLIO|first=James R.|last=Lewis|year=1999|isbn=1-57607-134-0}}</ref><ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Modern Witchcraft and Neo-Paganism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000rabi|publisher=[[Kensington Books|Kensington]]|editor1-first=Shelly|editor1-last=Rabinovitch|editor2-first=James R.|editor2-last=Lewis|year=2002|isbn=0-8065-2406-5}}</ref><ref>{{cite book|ref=none|title=Magical Religion and Modern Witchcraft|editor1-first=James R.|editor1-last=Lewis|publisher=[[State University of New York Press]]|year=1996|isbn=0-585-03650-0}}</ref><ref>{{cite book|title=Persuasions of the Witch's Craft: Ritual Magic in Contemporary England|publisher=Picador|first=T. M.|last=Luhrmann|year=1994|isbn=978-0-330-32946-0}}</ref> == Shih edhe == * [[Neopaganizmi]] * [[Neopaganizmi gjerman]] * [[Neopaganizmi në Hungari]] == Literatura == * {{cite book|last=Buckland|first=Raymond|title=Witchcraft From The Inside: Origins of the Fastest Growing Religious Movement in America|url=https://archive.org/details/witchcraftfromin0000buck|publisher=Llewellyn Publications|location=St. Paul, MN|date=2002|orig-year=1971|edition=3rd|isbn=1-56718-101-5|oclc=31781774}} * {{cite book|last=Buckland|first=Raymond|year=1986|title=Buckland's Complete Book of Witchcraft|publisher=Llewellyn|location=St. Paul, MN|url=https://books.google.com/books?id=fr0pse0LBK0C|isbn=978-0-87542-050-9|oclc=14167961}} * {{cite book|last1=Farrar|first1=Janet|last2=Farrar|first2=Stewart|title=A Witches' Bible: The Complete Witches Handbook|publisher=Phoenix Publishing|location=London|year=1981|isbn=0-919345-92-1|oclc=62866821}} * {{cite book|last1=Farrar|first1=Janet|last2=Farrar|first2=Stewart|title=The Witches' Way: Principles, Rituals and Beliefs of Modern Witchcraft|publisher=Phoenix Publishing|year=1984|isbn=0-919345-71-9}} * {{cite book|last1=Farrar|first1=Janet|last2=Farrar|first2=Stewart|title=The Witches' Goddess: The Feminine Principle of Divinity|publisher=Robert Hale Publishing|location=London|year=1987|isbn=0-7090-2800-8}} * {{cite book|last1=Farrar|first1=Janet|last2=Farrar|first2=Stewart|title=The Witches' God: Lord of the Dance|publisher=Robert Hale|location=London|year=1989|isbn=0-7090-3319-2}} * {{cite book|last1=Farrar|first1=Janet|last2=Farrar|first2=Stewart|title=Eight Sabbats for Witches|publisher=Robert Hale Publishing|location=London|date=maj 1992|orig-year=1981|isbn=0-7090-4778-9|oclc=26673966}} * {{cite book|last1=Farrar|first1=Janet|last2=Bone|first2=Gavin|title=Progressive Witchcraft: Spirituality, Mysteries, and Training in Modern Wicca|publisher=New Age Books|location=Franklin Lakes, NJ|date=janar 2004|isbn=1-56414-719-3|oclc=53223741}} * {{cite book|last=Farrar|first=Stewart|title=What Witches Do: A Modern Coven Revealed|publisher=Robert Hale Publishing|year=1983|isbn=0-919345-17-4|url=https://archive.org/details/whatwitchesdomod00farr_0}} * {{cite book|last=Gallagher|first=Ann-Marie|title=The Wicca Bible: the Definitive Guide to Magic and the Craft|url=https://archive.org/details/wiccabibledefini0000gall_c7h2|publisher=Sterling Publishing|location=New York|year=2005|isbn=1-4027-3008-X}} * {{cite book|last=Gardner|first=Gerald B.|title=The Meaning of Witchcraft|publisher=Weiser Books|location=Boston|year=2004|orig-year=1959|isbn=978-1-57863-309-8|oclc=53903657}} * {{cite book|last=Valiente|first=Doreen|title=An ABC of Witchcraft Past and Present|year=1973|publisher=Robert Hale Publishing|isbn=0-919345-77-8}} * {{cite book|last=Valiente|first=Doreen|title=The Rebirth of Witchcraft|year=1989|publisher=Robert Hale Publishing|location=London|isbn=0-7090-3715-5|oclc=59694320}} == Referime == [[Kategoria:Neopaganizëm]] o3i4eocscs4hlnygnnlp0om5g64tkue Human Action 0 154047 3002642 2947559 2026-06-28T04:23:40Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002642 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = Human Action | title_orig = Human Action: A Treatise on Economics | translator = | image = [[Skeda:Mises h action.jpg]] | caption = | author = [[Ludwig von Mises]] | illustrator = | cover_artist = | country = [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës]] | language = [[Gjuha angleze|Anglisht]] | series = | subject = Ekonomi, Ekonomi politike | zhanri = Jo-fiksion | publisher = Yale University Press | data_e_botimit = 1949, 1998, 2010 | media_type = Shtyp | pages = 881 | isbn = 9780865976313 | oclc = | preceded_by = | followed_by = }} <blockquote>''Është e vërtetë se ekonomia është një shkencë teorike dhe si e tillë abstenon nga çdo gjykim vlere... Shkenca nuk i thotë kurrë një njeriu se si duhet të veprojë; ajo vetëm tregon se si duhet të sillet një njeri nëse ai dëshiron të mbërrijë në përfundime të caktuara.'' <small>'''Ludwig von Mises: ''Human Action, Introducion'''''</small></blockquote> '''Human Action: A Treatise on Economics''' botuar së pari në vitin 1949 është [[magnum opus]]i i [[Ludwig von Mises]]it.<ref>{{cite book|title=Champions of a Free Society: Ideas of Capitalism's Philosophers and Economists|url=https://archive.org/details/championsoffrees0000youn|last=Younkins|first=Edward W.|location=Lanham, Maryland|publisher=Lexington Books|year=2007|isbn=0-7391-2647-4|page=[https://archive.org/details/championsoffrees0000youn/page/184 184]}}</ref> Kjo vepër përkufizoi një pjesë të mirë të koncepteve të Shkollës Austriake të Ekonomisë. Vepra jep një argumentim të hollësishëm për kapitalizmin laissez-faire bazuar mbi veprimin njerëzor, apo mbi hetimin racional të vendim-marrjes njerëzore. Vepra refuzon pozitivizmin brenda ekonomisë. Misesi argumenton dhe tregon se ekonomia e tregut të lirë jo vetëm që i lë pas sistemet ekonomike të planifikuara, por shërben edhe si një themel për vet civilizimin. Yale University Press botoi edicionin e parë të Human Action në vitin 1949. Botime të tjera të rishikuara pasuan në vitin 1963, po nga Yale University Press, dhe në vitin 1966 (edicioni i tretë) me redaktor Henry Regenery-në. Ky qe edhe edicioni i fundit i botuar gjatë jetës së Misesit. Në vitin 1996 u botua një edicion i katërt, me rishikime nga Bettina B. Greaves-i. == Pjesa e parë: Human Action (Veprimi njerëzor) == * I. Acting Man :: Shkenca e veprimit njerëzor quhet prakseologji (praxeology). Veprimi njerëzor përfshin çdoherë një kosto oportune dhe është gjithnjë i qëllimshëm. * II. The Epistemological Problems of the Sciences of Human Action * III. Economics and the Revolt Against Reason * IV. A First Analysis of the Category of Action * V. Time * VI. Uncertainty * VII. Action Within the World == Pjesa e dytë: Actions Within the Framework of Society (Veprimet brenda kornizës së shoqërisë) == * VIII. Human Society * IX. The Role of Ideas * X. Exchange Within Society == Pjesa e tretë: Economic Calculation (Kalkulimi ekonomik) == * XI. Valuation Without Calculation * XII. The Sphere of Economic Calculation * XIII. Monetary Calculation as a Tool of Action == Pjesa e katërt: Catallactics or Economics of the Market Society (Katalaktika? apo Ekonomia e shoqërisë së tregut) == * XIV. The Scope and Method of Catallactics (Qëllimi dhe metoda e ) * XV. The Market * XVI. Prices * XVII. Interest * IXVIII. nterest, Credit Expansion, and the Trade Cycle * XIX. Work and Wages * XX. The Nonhuman Original Factors of Production * XXI. The Data of the Market * XXII. Harmony and Conflict of Interests == Pjesa e pestë: Social Cooperation Without a Market (Bashkëveprimi shoqëror pa tregun) == * XXVThe Imaginary Construction of a Socialist Society * XXVI. The Impossibility of Economic Calculation Under Socialism == Pjesa e gjashtë: The Hampered Market Economy == * XXVII. The Government and the Market * XXVIII. Interference by Taxation * XXIX. Restriction of Production * XXX. Interference with the Structure of Prices * XXXI. Currency and Credit Manipulation * XXXII. Confiscation and Redistribution * XXXIII. Syndicalism and Corporativism * XXXIV. The Economics of War * XXXV. The Welfare Principle Versus the Market Principle * XXXVI. The Crisis of Interventionism == Pjesa e shtatë: The Place of Economics in Society (Vendi i ekonomisë në shoqëri) == * XXVIII. The Nondescript Character of Economics * XXXIX. The Place of Economics in Learning * XL. Economics and the Essential Problems of Human Existence == Përkthimi në gjuhët e tjera == * Në italisht (1959) si ''L'azione umana : trattato di economia'', Torino: UTET * Në kinezisht (1976) as 人的行為 : 經濟學硏論 / ''Ren de xing wei : jing ji xue yan lun'' by 台湾銀行經濟硏究室, Taiwan yin hang jin ji yan jiu shi, (Bank of Taiwan) {{oclc|33160039}} * Në spanjisht (1995) si ''La acción humana : tratado de economía'' Madrid: Unión Editorial D.L., ISBN 978-84-7209-292-1 * Në gjuhën çeke, 2006. ISBN 80-86389-45-6. * In 2007 was published in Polish by the Instytut Ludwiga von Misesa (Warszawa) as ''Ludzkie działanie : traktat o ekonomii'' ISBN 978-83-926160-0-9 * Në turqisht si ''İnsan eylemi : iktisat üzerine bir inceleme'', Ankara: Liberte Yayınları (2008) ISBN 978-975-6201-41-1 * Në japonisht si ヒューマン・アクション : 人間行為の経済学 / ''Hyūman akushon : Ningen kōi no keizaigaku'', 春秋社, Tōkyō : Shunjūsha (2008) ISBN 978-4-393-62183-7 * In 2011 the Ludwig von Mises Institute Brazil translated it to Portuguese language and published it as ''Ação Humana – Um Tratado de Economia''. ISBN 85-62816-05-1 * Në frëngjisht, përkthyer nga Raoul Audouin si "L’action humaine : Traité d’économie". Libre échange. Paris : PUF, 1985. ISBN 2-13-038598-2 ==Shiko dhe== {{Portali|Filozofi}} {{Portali|Ekonomi}} * [[Ludwig von Mises]] * [[Libertarianizmi]] == Referime dhe shënime == {{reflist}} ==Edicione të librit== * ''Human Action: A Treatise on Economics'', 1998 Scholar's Edition: ** Study Guide *** [http://mises.org/daily/3262 "Study Guide to Human Action"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141341/http://mises.org/daily/3262 |date=16 gusht 2014 }} by [[Robert Murphy]], December 2008 ** [http://mises.org/media/category/139 Audiolibër]{{Lidhje e thyer}} lexuar nga Jeff Riggenbach <small>([http://www.youtube.com/playlist?list=PLED883527337E557B YouTube])</small> **<small>(Jo përfaqësues të tekstit të plotë)</small> *** [http://mises.org/daily/3328 Introduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141346/http://mises.org/daily/3328 |date=16 gusht 2014 }} *** [http://mises.org/daily/2506 Chapter 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141102/http://mises.org/daily/2506 |date=16 gusht 2014 }} "Acting Man" *** [http://mises.org/daily/2565 Chapter 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105170309/http://mises.org/daily/2565/ |date=5 nëntor 2013 }} "The Sciences of Human Action" ([http://mises.org/daily/2606 study guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141112/http://mises.org/daily/2606 |date=16 gusht 2014 }}) *** [http://mises.org/daily/2535 Chapter 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921171327/http://mises.org/daily/2535 |date=21 shtator 2013 }} "Economics and the Revolt Against Reason" ([http://mises.org/daily/2574 study guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141107/http://mises.org/daily/2574 |date=16 gusht 2014 }}) *** [http://mises.org/daily/2711 Chapter 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141127/http://mises.org/daily/2711 |date=16 gusht 2014 }} "A First Analysis of the Category of Action" ([http://mises.org/daily/2712 study guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141132/http://mises.org/daily/2712 |date=16 gusht 2014 }}) *** [http://mises.org/daily/2730 Chapter 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914050300/https://mises.org/daily/2730 |date=14 shtator 2014 }} "Time and Praxeology" ([http://mises.org/daily/2731 study guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141142/http://mises.org/daily/2731 |date=16 gusht 2014 }}) *** [http://mises.org/daily/2608 Chapter 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006230202/http://mises.org/daily/2608 |date=6 tetor 2014 }} "Uncertainty" ([http://mises.org/daily/2615 study guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006223633/http://mises.org/daily/2615 |date=6 tetor 2014 }}) *** [http://mises.org/daily/2774 Chapter 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141147/http://mises.org/daily/2774 |date=16 gusht 2014 }} "Action Within the World" ([http://mises.org/daily/2778 study guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141154/http://mises.org/daily/2778 |date=16 gusht 2014 }}) *** [http://mises.org/daily/2813 Chapter 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141159/http://mises.org/daily/2813 |date=16 gusht 2014 }} "Human Society" ([http://mises.org/daily/2814 study guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141204/http://mises.org/daily/2814 |date=16 gusht 2014 }}) *** [http://mises.org/daily/2841 Chapter 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140920040943/http://mises.org/daily/2841 |date=20 shtator 2014 }} "The Role of Ideas" ([http://mises.org/daily/2843 study guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141214/http://mises.org/daily/2843 |date=16 gusht 2014 }}) *** [http://mises.org/daily/2849 Chapter 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141219/http://mises.org/daily/2849 |date=16 gusht 2014 }} "Exchange Within Society" ([https://web.archive.org/web/20140816141224/http://mises.org/daily/2850 study guide]) *** [http://mises.org/daily/2880 Chapter 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141229/http://mises.org/daily/2880 |date=16 gusht 2014 }} "Valuation Without Calculation" ([http://mises.org/daily/2881 study guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141238/http://mises.org/daily/2881 |date=16 gusht 2014 }}) *** [http://mises.org/daily/2933 Chapter 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141002174253/http://mises.org/daily/2933 |date=2 tetor 2014 }} "The Sphere of Economic Calculation" ([http://mises.org/daily/2939 study guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827101745/http://mises.org/daily/2939/ |date=27 gusht 2014 }}) *** [http://mises.org/daily/2979 Chapter 14] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140829101340/http://mises.org/daily/2979 |date=29 gusht 2014 }} "The Scope and Method of Catallactics" ([http://mises.org/daily/2980 study guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141306/http://mises.org/daily/2980 |date=16 gusht 2014 }}) *** Chapter 15 ([http://mises.org/daily/3029 Part I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141316/http://mises.org/daily/3029 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/3030 Part II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141321/http://mises.org/daily/3030 |date=16 gusht 2014 }}) "The Market" ([http://mises.org/daily/3005 study guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141311/http://mises.org/daily/3005 |date=16 gusht 2014 }}) *** Chapter 16 ([http://mises.org/daily/3067 Part I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140919105443/http://mises.org/daily/3067 |date=19 shtator 2014 }}, [https://web.archive.org/web/20140816141336/http://mises.org/daily/3099 Part II], [http://mises.org/daily/3552 Part III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141356/http://mises.org/daily/3552 |date=16 gusht 2014 }}) "Prices" ([http://mises.org/daily/3068 study guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141331/http://mises.org/daily/3068 |date=16 gusht 2014 }}) *** Chapter 16 [http://mises.org/daily/3540 "Mathematics Versus Economic Logic"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140901121524/http://mises.org/daily/3540 |date=1 shtator 2014 }}, [http://mises.org/daily/3558 "Brand Confidence and the Economics of Good Will"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301033233/http://mises.org/daily/3558 |date=1 mars 2014 }} *** Chapter 17 [http://mises.org/daily/3733 "Demand for Money and Supply of Money"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140729180258/http://mises.org/daily/3733 |date=29 korrik 2014 }}, [http://mises.org/daily/3739 "Carl Menger's Theory of the Origin of Money"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141412/http://mises.org/daily/3739 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/3803 "The Determination of the Purchasing Power of Money"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141417/http://mises.org/daily/3803 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/3808 "The Notion of Neutral Money"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141423/http://mises.org/daily/3808 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/3814 "Inflation and Deflation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713225804/http://mises.org/daily/3814/ |date=13 korrik 2014 }}, [http://mises.org/daily/3844 "The Anticipation of Changes in Purchasing Power"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141427/http://mises.org/daily/3844 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/3872 "The Specific Value of Money"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141432/http://mises.org/daily/3872 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/3958 "There is Money and Then There Are Money Substitutes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141437/http://mises.org/daily/3958 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/3995 "Free Banking and Contract Law"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912040503/http://mises.org/daily/3995/ |date=12 shtator 2014 }}, [http://mises.org/daily/4013 "Free Banking versus Large-scale Credit Expansion"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141447/http://mises.org/daily/4013 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/4079 "Unconditional Redemption for Gold"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141005020502/http://mises.org/daily/4079/ |date=5 tetor 2014 }}, [http://mises.org/daily/4087 "Government Against Capitalists"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141457/http://mises.org/daily/4087 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/4143 "The Inflationist View of History"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141502/http://mises.org/daily/4143 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/4153 "The Gold Standard"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141507/http://mises.org/daily/4153 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/4160 "International Monetary Cooperation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140919081909/http://mises.org/daily/4160 |date=19 shtator 2014 }} *** Chapter 18 [http://mises.org/daily/4191 "The West's Available Capital Goods "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141517/http://mises.org/daily/4191 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/4212 "Some Applications of the Time-Preference Theory"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913214637/http://mises.org/daily/4212/ |date=13 shtator 2014 }} *** Chapter 19 [http://mises.org/daily/4311 "The Phenomenon of Interest"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912031226/http://mises.org/daily/4311/ |date=12 shtator 2014 }}, [http://mises.org/daily/4314 "The Nature of Interest"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913075916/http://mises.org/daily/4314 |date=13 shtator 2014 }} *** Chapter 20 [http://mises.org/daily/4253 "Role of Interest in Entrepreneurial Calculations"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140611133659/http://mises.org/daily/4253 |date=11 qershor 2014 }}, [http://mises.org/daily/4309 "Malinvestment, Not Overinvestment, Causes Booms"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140907090657/http://mises.org/daily/4309 |date=7 shtator 2014 }}, [http://mises.org/daily/4305 "The Alleged Absence of Depressions under Totalitarianism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141529/http://mises.org/daily/4305 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/4312 "Credit Expansion vs. Simple Inflation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141544/http://mises.org/daily/4312 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/4313 "The Monetary or Circulation-Credit Theory of the Trade Cycle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816142300/http://mises.org/daily/4313 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/4484 "The Market Economy as Affected by the Recurrence of the Trade Cycle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816142311/http://mises.org/daily/4484 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/4509 "The Role Played by Unemployed Factors of Production in the First Stages of the Boom"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816142316/http://mises.org/daily/4509 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/4519 "The Fallacies of Nonmonetary Explanations of the Trade Cycle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816142321/http://mises.org/daily/4519 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/4541 "Catallactic Unemployment"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140909223145/http://mises.org/daily/4541/ |date=9 shtator 2014 }} *** Chapter 21 [http://mises.org/daily/4550 "Gross Wage Rates and Net Wage Rates"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906212205/http://mises.org/daily/4550 |date=6 shtator 2014 }}, [http://mises.org/daily/4566 "Wages and Subsistence"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816142331/http://mises.org/daily/4566 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/4599 "The History of Capitalism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140928100104/http://mises.org/daily/4599/ |date=28 shtator 2014 }}, [http://mises.org/daily/4604 "The Popular Interpretation of the "Industrial Revolution"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816142341/http://mises.org/daily/4604 |date=16 gusht 2014 }}, [http://mises.org/daily/4617 "Wage Rates as Affected by the Vicissitudes of the Market"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816142346/http://mises.org/daily/4617 |date=16 gusht 2014 }} *** Chapter 23 [http://mises.org/daily/4628 "Market Data: Power, War, and Man"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012090957/http://mises.org/daily/4628/ |date=12 tetor 2014 }}, [http://mises.org/daily/4653 "The Problems of External Costs and External Economies"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816142356/http://mises.org/daily/4653 |date=16 gusht 2014 }} *** Chapter 24 [http://mises.org/daily/4672 "The Ultimate Source of Profit and Loss on the Market"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816142402/http://mises.org/daily/4672 |date=16 gusht 2014 }}, [https://web.archive.org/web/20140926051839/http://mises.org/daily/4678 "The Harmony of the 'Rightly Understood' Interests"], [http://mises.org/daily/4718 "Private Property"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914213427/http://mises.org/daily/4718 |date=14 shtator 2014 }}, [https://web.archive.org/web/20140825121451/http://mises.org/daily/4934 "Economic Nationalism Is a Philosophy of War"] ==Resurse të tjera== *Artikuj, ese dhe recensione ** [http://blog.mises.org/14807 "The Power of the Pocket Edition"]{{Lidhje e thyer}} nga Jeffrey Tucker, November 2010 ** [http://mises.org/daily/3363 "Human Action at Sixty"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141352/http://mises.org/daily/3363 |date=16 gusht 2014 }} by Richard M. Ebeling, March 2009 ** [http://mises.org/daily/5237 "Mises's Gift of Human Action"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816142416/http://mises.org/daily/5237 |date=16 gusht 2014 }} by Jonathan M. Finegold Catalan, May 2011 ** ''The Freeman'': [https://web.archive.org/web/20140816140832/http://www.thefreemanonline.org/archive/issues/?issue=7&volume=59&Type=Issue Human Action 60th Anniversary issue] September 2009 *** [http://www.thefreemanonline.org/features/human-action-1949-a-dramatic-episode-in-intellectual-history/ "Human Action, 1949: A Dramatic Episode in Intellectual History"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825025649/http://www.thefreemanonline.org/features/human-action-1949-a-dramatic-episode-in-intellectual-history/ |date=25 gusht 2012 }} by [[Israel M. Kirzner]], September 2009 <small>(also published [https://web.archive.org/web/20140817051847/http://www.fundacionbases.org/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=211 here])</small> *** [http://www.thefreemanonline.org/features/what-human-action-has-meant-to-me-reflections-of-a-young-economist/ "What Human Action Has Meant to Me: Reflections of a Young Economist"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825025635/http://www.thefreemanonline.org/features/what-human-action-has-meant-to-me-reflections-of-a-young-economist/ |date=25 gusht 2012 }} by Peter T. Leeson *** [http://www.thefreemanonline.org/features/human-action-the-treatise-in-economics/ "Human Action: The Treatise in Economics"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907220435/http://www.thefreemanonline.org/features/human-action-the-treatise-in-economics/ |date=7 shtator 2012 }} by Peter J. Boettke *** [http://www.thefreemanonline.org/features/human-action-the-60th-anniversary/ "Human Action: The 60th Anniversary"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825025644/http://www.thefreemanonline.org/features/human-action-the-60th-anniversary/ |date=25 gusht 2012 }} by Bettina Bien Greaves *** [http://www.thefreemanonline.org/columns/perspective/human-action-as-a-work-of-art/ "Human Action as a Work of Art"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825025719/http://www.thefreemanonline.org/columns/perspective/human-action-as-a-work-of-art/ |date=25 gusht 2012 }} by Sheldon Richman ** [http://mises.org/resources/804 "Reflections on Human Action after 50 Years"] by Vernon L. Smith, Fall 1999 ** [http://mises.org/resources/805 "The Methodology of Human Action"] by Lawrence H. White, Fall 1999 ** [http://mises.org/daily/2975 "Epistemological Relativism in the Sciences of Human Action"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140928183052/http://mises.org/daily/2975 |date=28 shtator 2014 }} Ludwig von Mises, 1960 ** "The Place of Mises's Human Action in the Development of Modern Economic Thought" ([http://mises.org/journals/qjae/pdf/Qjae213.pdf PDF]) {{Nowrap|by Joseph T. Salerno, Spring 1999}} ** [http://mises.org/efandi/ch10.asp "The Why of Human Action"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914060841/https://www.mises.org/efandi/ch10.asp |date=14 shtator 2014 }} by Ludwig von Mises, September 1949 ** [http://www.thefreemanonline.org/features/the-case-for-capitalism/ "The Case for Capitalism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028093527/http://www.thefreemanonline.org/features/the-case-for-capitalism/ |date=28 tetor 2012 }} by [[Henry Hazlitt]], September 1949 ** Mises Review: [https://web.archive.org/web/20140919030100/http://mises.org/misesreview_detail.aspx?control=127 "Human Action, The Scholar's Edition"] by [[David Gordon]], Winter 1999 <small>(republished as Mises Daily [http://mises.org/daily/3655 here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816141402/http://mises.org/daily/3655 |date=16 gusht 2014 }})</small> * Media të tjera ** In Studio: "Human Action: Pocket Edition" intervistë me Douglas French, <small>([http://www.youtube.com/watch?v=Mou5ID13HqI YouTube])</small> ** [https://web.archive.org/web/20140919014830/http://mises.org/media/6510/ The Science of Human Action] lecture by [[Hans-Hermann Hoppe]], July 2011 <small>([http://www.youtube.com/watch?v=R3FdvqZFHG0 YouTube])</small> ** [http://www.youtube.com/watch?v=6UQQmAc-yBU Human Action] animation ** Authors Forum: [http://mises.org/media/3021 Human Action Study Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816142751/http://mises.org/media/3021 |date=16 gusht 2014 }} lecture by [[Robert P. Murphy]], March 2009 <small>([http://www.youtube.com/watch?v=5vkr68vq1aU YouTube])</small> ** [https://web.archive.org/web/20130902032959/http://www.apriorist.de/modx/hauyf/ ''Acting Man'' online lesson] {{Ludwig von Mises}} {{Shkolla Austriake}} [[Kategoria:Libra]] [[Kategoria:Ekonomi]] [[Kategoria:Filozofi]] [[Kategoria:Liberalizmi]] [[Kategoria:Ekonomistë]] [[Kategoria:Shkolla Austriake e Ekonomisë]] 3fpfuy25861wvsz5e0o30wo2syh0v02 Stampa:Harta Bregu i Fildishtë 10 155102 3002453 1469078 2026-06-27T23:07:14Z Milenioscuro 43462 updated map 3002453 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | name = Bregu i Fildishtë | top = 11.0 | bottom = 4.0 | left = -9.0 | right = -2.0 | image = Côte d'Ivoire adm location map.svg | image1 = Côte d'Ivoire relief location map.jpg }}<noinclude>[[Kategoria:Stampat e hartave të vendndodhjes sipas shtetit|{{PAGENAME}}]]{{Harta/Info}} <!-- Interwiki --> </noinclude> i5umz93kusbvm3zrzg0msgq76p349v1 Të dhënat 0 169902 3002460 2948130 2026-06-27T23:23:20Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002460 wikitext text/x-wiki {{Epistemologjia sidebar}}[[Skeda:Data_types_-_en.svg|djathtas|parapamje|208x208px| Këto janë disa nga llojet e ndryshme të të dhënave: Gjeografike, Kulturore, Shkencore, Financiare, Statistikore, Meteorologjike, Natyrore, Transporti]] '''Të dhënat''' (nga anglishtja Data{{IPAc-en||ˈ|d|æ|t|ə}} <big>{{Respell|Dat|ə}}</big> ) janë një koleksion [[vlerash]] të veçanta ose të vazhdueshme që përcjellin [[informacion]], duke përshkruar [[sasinë]], [[cilësinë]], [[fakte]], [[statistika]], njësi bazë kuptimi ose thjesht sekuenca [[simbolesh]] më tej [[interpretohen formalisht.]] Një "të dhënë" (ose "datum") është një vlerë individuale brenda një koleksioni të dhënash. Të dhënat zakonisht organizohen në [[struktura]], si [[tabelat]], që ofrojnë kontekst dhe kuptim shtesë dhe që mund të përdoren si të dhëna në struktura më të mëdha. Të dhënat mund të [[shërbejnë]] si [[variabla]] në një [[proces llogaritës]].<ref>{{Cite web|last=Akash Mitra|year=2011|title=Classifying data for successful modeling|url=https://dwbi.org/data-modelling/dimensional-model/16-classifying-data-for-successful-modeling|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107030817/https://dwbi.org/data-modelling/dimensional-model/16-classifying-data-for-successful-modeling|archive-date=2017-11-07|access-date=2017-11-05}}</ref><ref>{{Cite web|date=23 tetor 2013|title=Joint Publication 2-0, Joint Intelligence|url=https://jcs.mil/Portals/36/Documents/Doctrine/pubs/jp2_0.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718055308/http://www.jcs.mil/Portals/36/Documents/Doctrine/pubs/jp2_0.pdf|archive-date=18 korrik 2018|access-date=17 korrik 2018|website=Joint Chiefs of Staff, Joint Doctrine Publications|publisher=Department of Defense|pages=I-1}}</ref> Ato mund të përfaqësojnë ide abstrakte ose matje konkrete.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Tuomi|first=Ilkka|date=2000|title=Data is more than knowledge|journal=Journal of Management Information Systems|volume=6|issue=3|pages=103–117|doi=10.1080/07421222.1999.11518258}}</ref> Të dhënat përdoren gjerësisht në [[kërkimet]] [[shkencore]], [[ekkonominë]] dhe pothuajse në çdo formë tjetër të aktivitetit organizativ njerëzor. Shembuj të grupeve të të dhënave përfshijnë indekset e çmimeve (si [[indeksi i çmimeve të konsumatorit]]), [[normat e papunësisë]], normat e [[shkrim-leximit]] dhe të dhënat e [[regjistrimeve]] të popullsisë. Në këtë kontekst, të dhënat përfaqësojnë fakte dhe shifra të papërpunuara, nga të cilat mund të nxirret informacion i dobishëm. Të dhënat [[mblidhen]] përmes teknikave si [[matja]], [[vëzhgimi]], [[pyetësorët]] ose [[analizat]] dhe zakonisht [[paraqiten]] si [[numra]] ose [[karaktere]] që mund të [[përpunohen]] më tej. [[Të dhënat e terrenit]] janë ato që mblidhen në [[një mjedis]] të pakontrolluar, drejtpërdrejt në situatën e tyre natyrore. Nga ana tjetër, [[të dhënat eksperimentale]] krijohen gjatë zhvillimit të një eksperimenti [[shkencor]] të kontrolluar. [[Analiza]] e të dhënave kryhet duke përdorur metoda si [[llogaritja]], [[arsyetimi]], diskutimi, [[prezantimi]], [[vizualizimi]] ose forma të tjera të analizës pas përpunimit. Para se të analizohen, [[të dhënat e papërpunuara]] zakonisht pastrohen: Jashtëzakonshmëritë ([[outliers]]) eliminohen dhe gabimet e dukshme nga instrumentet matës ose nga futja e të dhënave korrigjohen. Të dhënat mund të konsiderohen si njësitë më të vogla të informacionit faktik që mund të përdoren si bazë për llogaritje, arsyetim ose diskutim. Ato mund të variojnë nga ide abstrakte deri te matje konkrete, duke përfshirë, por pa u kufizuar vetëm te [[statistikat]]. Kur të dhënat lidhen tematikisht dhe paraqiten në një kontekst të përshtatshëm, ato mund të perceptohen si informacion. Kur copëza të ndryshme informacioni lidhen në mënyrë kontekstuale, ato mund të quhen njohuri të thelluara ose inteligjencë. Rezultati i akumulimit të njohurive dhe inteligjencës me kalimin e kohës, që vjen nga sintetizimi i të dhënave në informacion, përkufizohet si dije. Të dhënat shpesh janë përshkruar si "[[nafta]] e re e [[ekonomisë dixhitale]]".<ref>{{Cite web|last=Akash Mitra|year=2011|title=Classifying data for successful modeling|url=https://dwbi.org/data-modelling/dimensional-model/16-classifying-data-for-successful-modeling|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107030817/https://dwbi.org/data-modelling/dimensional-model/16-classifying-data-for-successful-modeling|archive-date=2017-11-07|access-date=2017-11-05}}</ref><ref>{{Cite web|date=23 tetor 2013|title=Joint Publication 2-0, Joint Intelligence|url=https://jcs.mil/Portals/36/Documents/Doctrine/pubs/jp2_0.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718055308/http://www.jcs.mil/Portals/36/Documents/Doctrine/pubs/jp2_0.pdf|archive-date=18 korrik 2018|access-date=17 korrik 2018|website=Joint Chiefs of Staff, Joint Doctrine Publications|publisher=Department of Defense|pages=I-1}}</ref> Në [[koncept]] të përgjithshëm, termi "të dhëna" i referohet [[përfaqësimit]] ose [[kodimit]] të një [[informacioni]] ose [[dituri]] ekzistuese në një formë që mund të shfrytëzohet ose [[përpunohet]] më lehtë. Përparimet në avancimet informatike kanë çuar në ardhjen e [[informacionit të madh]], i cili zakonisht aludon në sasi jashtëzakonisht të gjera informacioni, më shpesh sesa jo në shkallën petabyte. Përdorimi i strategjive konvencionale të ekzaminimit të informacionit dhe llogaritjes, puna me grupe të dhënash kaq të mëdha (dhe në zhvillim) është problematike, me të vërtetë e pakuptueshme. (Duke folur hipotetikisht, informacioni i pafundëm do të jepte të dhëna të pakufizuara, të cilat do t'i bënin të pakonceptueshme përvojat ose njohuritë ekstravagante.) Si reagim, fusha mesatarisht moderne e [[shkencës së informacionit]] përdor strategjitë e [[mësimit të makinerive]] (dhe të tjera të [[Inteligjenca artificiale|inteligjencës artificiale]] (AI)) që lejojnë aplikime të aftë të strategji shpjeguese për informacione të mëdha. == Etimologjia dhe terminologjia ==   Në latinisht, fjala '''data''' është shumës i '''datum''', që do të thotë "(gjë) e dhënë," dhe është pjesorja e shkuar asnjanëse e foljes '''dare''', "të japësh."<ref name=":0">{{Cite web|last=Akash Mitra|year=2011|title=Classifying data for successful modeling|url=https://dwbi.org/data-modelling/dimensional-model/16-classifying-data-for-successful-modeling|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107030817/https://dwbi.org/data-modelling/dimensional-model/16-classifying-data-for-successful-modeling|archive-date=2017-11-07|access-date=2017-11-05}}</ref> Përdorimi i parë i fjalës "data" në anglisht daton në vitet 1640. Fjala "data" filloi të përdorej për të treguar "informacion kompjuterik të transmetueshëm dhe të ruajtshëm" në vitin 1946. Shprehja '''"data processing"''' u përdor për herë të parë në vitin 1954.<ref name=":0" /> Kur fjala '''"data"''' përdoret në mënyrë më të përgjithshme si sinonim i '''"informacionit"''', ajo trajtohet si një [[emër masiv]] në formën njëjës. Kjo mënyrë përdorimi është e zakonshme [[në gjuhën e përditshme]] dhe në fusha teknike e shkencore si [[zhvillimi i softuerit]] dhe [[shkenca kompjuterike]]. Një shembull i kësaj përdorimi është termi '''"[[big data]]"'''. Në rastet kur fjala përdoret më saktësisht për t’iu referuar përpunimit dhe analizës së grupeve të të dhënave, ruhet forma shumës. Kjo mënyrë përdorimi është e përhapur në shkencat natyrore, shkencat e jetës, shkencat shoqërore, si dhe në zhvillimin e softuerit dhe shkencën kompjuterike, dhe ka fituar popullaritet në shekujt XX dhe XXI. Disa udhëzues stilistikë nuk i njohin këto dallime në kuptim dhe thjesht rekomandojnë formën që i përshtatet më mirë lexuesve të synuar. Për shembull, sipas edicionit të 7-të [[të stilit APA]], '''"data"''' duhet të trajtohet si formë shumës.<ref>{{Cite web|last=Akash Mitra|year=2011|title=Classifying data for successful modeling|url=https://dwbi.org/data-modelling/dimensional-model/16-classifying-data-for-successful-modeling|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107030817/https://dwbi.org/data-modelling/dimensional-model/16-classifying-data-for-successful-modeling|archive-date=2017-11-07|access-date=2017-11-05}}</ref> == Kuptimi == [[Skeda:Philosophical_Transactions_-_Volume_001.djvu|djathtas|faqja=60|parapamje| [[Adrien Auzout]] "A TABLE of the Apertures of Object-Glasses" nga [[wikisource:Philosophical Transactions/Volume 1/Number 4#56|një artikull i vitit 1665]] në ''[[Philosophical Transactions of the Royal Society|Transaksionet Filozofike]]'']] Të dhënat, [[informacioni]], [[dituri|ditur]] dhe [[mençuria]] janë koncepte të lidhura ngushtë, por secili prej tyre ka rolin e vet në raport me të tjerët dhe një kuptim të veçantë. Sipas një pikëpamjeje të zakonshme, të dhënat mblidhen dhe analizohen; vetëm pasi të jenë analizuar në një mënyrë të caktuar, ato shndërrohen në informacion të përshtatshëm për marrjen e vendimeve.<ref>{{Cite web|last=Akash Mitra|year=2011|title=Classifying data for successful modeling|url=https://dwbi.org/data-modelling/dimensional-model/16-classifying-data-for-successful-modeling|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107030817/https://dwbi.org/data-modelling/dimensional-model/16-classifying-data-for-successful-modeling|archive-date=2017-11-07|access-date=2017-11-05}}</ref> Një mund të thot se shkalla në të cilën një grup të dhënash është informues për dikë varet nga shkalla në të cilën ato janë të papritura për atë person. Sasia e informacionit e përmbajtur në një rrjedhë të dhënash mund të karakterizohet nga [[entropia Shannon]]-it. [[Dituria]] është ndërgjegjësimi për mjedisin që një entitet zotëron, ndërsa të dhënat thjesht përcjellin atë dije. Për shembull, një regjistrim në një bazë të dhënash që specifikon lartësinë e [[Mali Everest|malit Everest]] është një e dhënë që përcjell një vlerë të matur me saktësi. Ky matës mund të përfshihet në një libër, së bashku me të dhëna të tjera mbi malin Everest, për ta përshkruar malin në një mënyrë të dobishme për ata që duan të vendosin metodën më të mirë për t’u ngjitur. Ndërgjegjësimi për karakteristikat e përfaqësuara nga këto të dhëna është dija. Të dhënat shpesh konsiderohen si koncepti më pak abstrakt, informacioni si pak më abstrakt<ref>{{Cite book|last=P. Beynon-Davies|title=Business information systems|url=https://archive.org/details/businessinformat0000beyn|publisher=Palgrave|year=2009|isbn=978-0-230-20368-6|location=Basingstoke, UK}}</ref> dhe dija si më abstrakti. Në këtë këndvështrim, të dhënat shndërrohen në informacion përmes interpretimit; për shembull, lartësia e malit Everest zakonisht konsiderohet si "të dhëna," një libër mbi karakteristikat gjeologjike të malit Everest mund të konsiderohet si "informacion," ndërsa një udhëzues për alpinistët që përmban informacion praktik mbi mënyrën më të mirë për të arritur majën e Everestit mund të konsiderohet si "Dituri."<ref>{{Cite journal|last=Tuomi|first=Ilkka|date=1999-12|title=Data Is More than Knowledge: Implications of the Reversed Knowledge Hierarchy for Knowledge Management and Organizational Memory|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07421222.1999.11518258|journal=Journal of Management Information Systems|language=en|volume=16|issue=3|pages=103–117|doi=10.1080/07421222.1999.11518258|issn=0742-1222}}</ref> "Informacioni" ka një gamë të gjerë kuptimesh, nga përdorimi i përditshëm deri te përdorimi teknik. Megjithatë, është argumentuar gjithashtu se kjo pikëpamje mund të përmbysë procesin se si të dhënat burojnë nga informacioni dhe informacioni nga dija. Në përgjithësi, koncepti i informacionit lidhet ngushtë me nocione si kufizimi, komunikimi, kontrolli, të dhënat, forma, udhëzimi, dija, kuptimi, stimujt mendorë, [[modelet]], perceptimi dhe përfaqësimi. Beynon-Davies përdor konceptin e [[shenjës]] për të dalluar mes të dhënave dhe informacionit; të dhënat janë një seri simbolesh, ndërsa informacioni ndodh kur këto simbole përdoren për t’iu referuar diçkaje.<ref>{{Cite book|last=Beynon-Davies|first=Paul|title=Information systems: an introduction to informatics in organisations|url=https://archive.org/details/informationsyste0000beyn|date=2002|publisher=Palgrave|isbn=978-0-333-96390-6|location=Basingstoke New York}}</ref><ref>{{Cite book|last=Beynon-Davies|first=Paul|title=Business information systems|url=https://archive.org/details/businessinformat0000beyn|last2=Galliers|first2=Robert|last3=Sauer|first3=Chris|date=2009|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-20368-6|location=Basingstoke}}</ref> Para zhvillimit të pajisjeve dhe makinerive kompjuterike, njerëzit duhej të mblidhnin të dhënat manualisht dhe t’u impononin modele. Me zhvillimin e pajisjeve dhe makinerive kompjuterike, këto pajisje filluan gjithashtu të mbledhin të dhëna. Gjatë viteve 2010, kompjuterët u përdorën gjerësisht në shumë fusha për të mbledhur, renditur ose përpunuar të dhëna, në disiplina që variojnë nga [[marketingu]] dhe analiza e përdorimit të [[shërbimeve sociale]] nga qytetarët deri te kërkimet shkencore. Këto modele të zbuluara në të dhëna shihen si informacion që mund të përdoret për të zgjeruar dijen. Këto modele mund të interpretohen si "[[e vërteta]]" (edhe pse "e vërteta" mund të jetë një koncept subjektiv) dhe në disa disiplina ose kultura mund të autorizohen si kritere estetike dhe etike. Ngjarjet që lënë pas gjurmë të perceptueshme fizike ose virtuale mund të gjurmohen prapa përmes të dhënave. Shenjat nuk konsiderohen më si të dhëna nëse lidhja midis shenjës dhe vëzhgimit shkëputet.<ref>{{Citation|last=DANIEL|first=SHARON|title=The Database:|url=https://doi.org/10.5749/j.cttts7q7.12|work=Database Aesthetics|pages=142–182|publisher=University of Minnesota Press|access-date=2024-12-14}}</ref> Pajisjet mekanike të llogaritjes klasifikohen sipas mënyrës se si ato paraqesin të dhënat. Një kompjuter analog paraqet një të dhënë si një tension, distancë, pozicion, ose një sasi tjetër fizike. Një kompjuter digjital paraqet një copë të dhëne si një seri simboresh të marrë nga një alfabet i caktuar. Kompjuteri digjital më i zakonshëm përdor një alfabet binar, që do të thotë një alfabet me dy karaktere, zakonisht të shënuara si "0" dhe "1". Përfaqësime më të njohura, si numra ose shkronja, pastaj ndërtohen nga ky alfabet binar. Disa forma speciale të të dhënave dallohen. Një program kompjuterik është një koleksion të dhënash që mund të interpretohet si udhëzime. Shumica e gjuhëve kompjuterike bëjnë një dallim mes programeve dhe të dhënave të tjera mbi të cilat programet operojnë, por në disa gjuhë, sidomos në Lisp dhe gjuhë të ngjashme, programet janë praktikisht të pandashme nga të dhënat e tjera. Është gjithashtu e dobishme të bëhet një dallim mes metadatatave, që janë përshkrime të të dhënave të tjera. Një term i ngjashëm, por më i hershëm, për metadatat është "të dhënat anësore". Shembulli prototipik i metadatatave është katalogu i bibliotekës, i cili është një përshkrim i përmbajtjes së librave. == Dokumentet e të dhënave ==   Kohë pas kohe, kur është e nevojshme të regjistrohen të dhëna, ato ekzistojnë në formën e një dokumenti të dhënash. Llojet e dokumenteve të dhënash përfshijnë: * [[depo e të dhënave]] * [[studimi i të dhënave]] * [[Grup i të dhënave|grup të dhënash]] * [[Softueri kompjuterik|software]] * [[letër të dhënash]] * [[Baza e të dhënave|bazën e të dhënave]] * [[doracaku i të dhënave]] * [[ditar i të dhënave]] Disa nga këto dokumente të dhënash (depozita të dhënash, studime të dhënash, grupe të dhënash, dhe software) janë indeksuar në [[Indekset e Citimeve të Të Dhënave]], ndërsa artikujt e dhënave janë indeksuar në bazat e të dhënave tradicionale bibliografike, si për shembull Indeksi i Citimeve Shkencore. === Mbledhja e të dhënave === Mbledhja e të dhënave mund të realizohet përmes një burimi primar (ku hulumtuesi është personi i parë që merr të dhënat) ose një burimi dytësor (ku hulumtuesi përdor të dhëna që janë mbledhur tashmë nga burime të tjera, si për shembull të dhëna të publikuara në një revistë shkencore). Metodologjitë e analizës së të dhënave ndryshojnë dhe përfshijnë '''triangulimin e të dhënave''' dhe '''perkolimin e të dhënave'''.<ref>{{Cite book|last=Mesly|first=Olivier|title=Creating Models in Psychological Research|date=2015|publisher=Springer|isbn=978-3-319-15752-8|series=SpringerBriefs in Psychology|location=Cham}}</ref> Kjo e fundit paraqet një metodë të strukturuar për mbledhjen, klasifikimin dhe analizimin e të dhënave duke u bazuar në pesë këndvështrime të mundshme analize (të paktën tre), me qëllim maksimizimin e objektivitetit të hulumtimit dhe arritjen e një kuptimi sa më të plotë të fenomeneve që po studiohen. Këto përfshijnë: metodat cilësore dhe sasiore, rishikimet e literaturës (duke përfshirë artikuj shkencorë), intervistat me ekspertë dhe simulimet kompjuterike. Pas kësaj, të dhënat "përkullohen" duke ndjekur një sërë hapash të paracaktuar për të nxjerrë informacionin më të rëndësishëm. == Jetëgjatësia dhe aksesueshmëria e të dhënave == Një fushë e rëndësishme në [[shkencën kompjuterike]], teknologji dhe [[shkencën e bibliotekave]] është jetëgjatësia e të dhënave. [[Hulumtimet shkencore]] gjenerojnë sasi të mëdha të dhënash, veçanërisht në [[genomikë]] dhe [[astronomi]], por edhe në [[shkencat mjekësore]], p.sh., në imazherinë mjekësore. Në të kaluarën, të dhënat shkencore janë publikuar në [[artikuj]] dhe libra, të ruajtura në biblioteka, por kohët e fundit pothuajse të gjitha të dhënat ruhen në [[disqe të forta]] ose [[disqe optike]]. Megjithatë, ndryshe nga letërsi, këto pajisje ruajtjeje mund të bëhen të palexueshme pas disa dekadash. Botuesit shkencorë dhe bibliotekat kanë luftuar me këtë problem për disa dekada, dhe ende nuk ka një zgjidhje të kënaqshme për ruajtjen afatgjatë të të dhënave për shekuj ose madje për përjetësi. '''Qasja në të dhëna'''. Një problem tjetër është se shumë të dhëna shkencore nuk janë publikuar ose depozituar në depozitë të dhënash si [[bazat e të dhënave]]. Në një sondazh të kohëve të fundit, u kërkuan të dhëna nga 516 studime që ishin publikuar mes 2 dhe 22 vitesh më parë, por më pak se një e pesta e këtyre studimeve ishin në gjendje ose ishin të gatshme të ofronin të dhënat e kërkuara. Në përgjithësi, mundësia për të marrë të dhënat ra me 17% çdo vit pas publikimit.<ref>{{Cite journal|last=Vines|first=Timothy H.|last2=Albert|first2=Arianne Y.K.|last3=Andrew|first3=Rose L.|last4=Débarre|first4=Florence|last5=Bock|first5=Dan G.|last6=Franklin|first6=Michelle T.|last7=Gilbert|first7=Kimberly J.|last8=Moore|first8=Jean-Sébastien|last9=Renaut|first9=Sébastien|last10=Rennison|first10=Diana J.|date=2014-01|title=The Availability of Research Data Declines Rapidly with Article Age|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0960982213014000|journal=Current Biology|language=en|volume=24|issue=1|pages=94–97|doi=10.1016/j.cub.2013.11.014}}</ref> Po ashtu, një sondazh mbi 100 grupe të dhënash në [[Dryad]] zbuloi se më shumë se gjysma e tyre nuk kishin detajet për të riprodhuar rezultatet e kërkimit nga këto studime.<ref>{{Cite journal|last=Roche|first=Dominique G.|last2=Kruuk|first2=Loeske E. B.|last3=Lanfear|first3=Robert|last4=Binning|first4=Sandra A.|date=2015-11-10|title=Public Data Archiving in Ecology and Evolution: How Well Are We Doing?|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pbio.1002295|journal=PLOS Biology|language=en|volume=13|issue=11|pages=e1002295|doi=10.1371/journal.pbio.1002295|issn=1545-7885}}</ref> Kjo tregon situatën alarmante të qasjes në të dhëna shkencore që nuk janë publikuar ose që nuk kanë mjaftueshëm detaje për t'u riprodhuar. Një zgjidhje për problemin e riprodhueshmërisë është përpjekja për të kërkuar [[të dhëna FAIR]], që do të thotë të dhëna që janë të Gjetshme, Të Qasshme, të Ndërveprueshme dhe të Rishfrytëzueshme. Të dhënat që plotësojnë këto kërkesa mund të përdoren në kërkime të mëtejshme dhe, kështu, kontribuojnë në përparimin e shkencës dhe teknologjisë.<ref>{{Cite journal|last=Eisenstein|first=Michael|date=2022-04-07|title=In pursuit of data immortality|url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-00929-3|journal=Nature|language=en|volume=604|issue=7904|pages=207–208|doi=10.1038/d41586-022-00929-3|issn=0028-0836}}</ref> == Në fusha të tjera == Edhe pse informacioni përdoret gjithnjë e më shumë në fusha të tjera, është sugjeruar se natyra e tij shumë interpretuese mund të jetë në kundërshtim me konceptin e informacionit si "i dhënë". [[Peter Checkland]] prezantoi termin '''capta''' (nga latinishtja ''capere'', "të marrësh") për të dalluar mes një morie të të dhënash të mundshme dhe një nën-bashkësie të tyre, ku është e orientuar vëmendja.<ref>{{Cite book|last=Checkland|first=Peter|title=Information, systems and information systems: making sense of the field|url=https://archive.org/details/informationsyste0000chec|last2=Holwell|first2=Sue|date=2005|publisher=Wiley|isbn=978-0-471-95820-8|edition=Repr|location=Chichester Weinheim}}</ref> [[Johanna Drucker]] ka argumentuar se, duke pasur parasysh që shkencat humane e shohin prodhimin e njohurive si "të vendosura, të pjesshme dhe konstituive", përdorimi i informacionit mund të çojë në supozime që janë kundërproduktive, për shembull, se fenomenet janë të diskretizuara ose të pavarura nga vëzhguesi. Termi '''capta''', i cili thekson aktin e perceptimit si konstituiv, ofrohet si një alternativë ndaj informacionit për paraqitjet vizuale në shkencat humane. Termi "data-driven" është një neologjizëm që i referohet një aktiviteti i cili është kryesisht i nxitur nga të dhënat, përpara çdo faktori tjetër. Aplikimet e bazuara në të dhëna përfshijnë programimin e bazuar në të dhëna dhe gazetarinë e bazuar në të dhëna. == Shihni gjithashtu == {{Div col|colwidth=15em}} * [[Biological data]] * [[Computer data processing]] * [[Computer memory]] * [[Dark data]] * [[Data (computer science)]] * [[Data acquisition]] * [[Data analysis]] * [[Data bank]] * [[Data cable]] * [[Data curation]] * [[Data domain]] * [[Data element]] * [[Data farming]] * [[Data governance]] * [[Data integrity]] * [[Data maintenance]] * [[Data management]] * [[Data mining]] * [[Data modeling]] * [[Data point]] * [[Data preservation]] * [[Data protection]] * [[Data publication]] * [[Data remanence]] * [[Data science]] * [[Data set]] * [[Data structure]] * [[Data visualization]] * [[Data warehouse]] * [[Database]] * [[Datasheet]] * [[Data-driven programming]] * [[Data-driven journalism]] * [[Data-driven testing]] * [[Data-driven learning]] * [[Data-driven science]] * [[Data-driven control system]] * [[Data-driven marketing]] * [[Digital privacy]] * [[Environmental data rescue]] * [[Fieldwork]] * [[Information engineering]] * [[Machine learning]] * [[Open data]] * [[Scientific data archiving]] * [[Secondary Data]] * [[Statistics]] * [[Digital data]] * [[Data aggregation]]{{Div col end}} == Referime == <references responsive="" /> == Lidhje të jashtme == {{Authority control}} * [https://purl.org/nxg/note/singular-data Të dhënat janë një emër njëjës] (një vlerësim i detajuar) {{Authority control}} [[Kategoria:Menaxhim i të dhënave]] [[Kategoria:Të dhëna]] dxyef75cs4varsqjzrmywm97wlpo1eq Teknologjia arsimore 0 171385 3002399 2988212 2026-06-27T21:10:06Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002399 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Interactive_whiteboard_at_CeBIT_2007.jpg|parapamje|Nxënësit duke përdorur një [[Tabela interaktive|tabelë interaktive]]]] '''Teknologjia arsimore''' ose e njohur edhe si '''teknologjia edukative''' (zakonisht e shkurtuar si '''edutech''' ose '''edtech''') i referohet përdorimit të pajisjeve kompjuterike, softuerëve dhe [[Edukologjia|teorisë e praktikës arsimore]] për të lehtësuar [[të nxënit]] dhe [[Mësimdhënia|mësimdhënien]] .<ref>{{Cite web|last=Robinson|first=Rhonda|last2=Molenda|first2=Michael|last3=Rezabek|first3=Landra|title=Facilitating Learning|url=http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922040507/http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|archive-date=22 shtator 2015|access-date=18 mars 2016|website=Association for Educational Communications and Technology}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last=Jonassen|first=David H.|date=1997-03-01|title=Instructional design models for well-structured and III-structured problem-solving learning outcomes|url=https://archive.org/details/sim_educational-technology-research-and-development_1997_45_1/page/65|journal=Educational Technology Research and Development|language=en|volume=45|issue=1|pages=65–94|doi=10.1007/BF02299613|issn=1556-6501}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Todino|first=Michele Domenico|date=2025|title=Educational Technologies|journal=[[Encyclopedia (journal)|Encyclopedia]]|volume=5|issue=1|page=23|doi=10.3390/encyclopedia5010023|doi-access=free}}</ref> Kur referohet me shkurtimin e saj "EdTech", shpesh i referohet industrisë së kompanive që krijojnë teknologji arsimore.<ref name=":7">{{Cite book|last=Tanner Mirrlees|url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780429343940/edtech-inc-tanner-mirrlees-shahid-alvi|title=EdTech Inc.: Selling, Automating and Globalizing Higher Education in the Digital Age|last2=Shahid Alvi|publisher=Routledge|year=2019|isbn=978-0-429-34394-0|location=New York|page=60|doi=10.4324/9780429343940}}</ref><ref>{{Cite news|last=Woo|first=Stu|date=30 janar 2017|title=What's Better in the Classroom – Teacher or Machine?|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/whats-better-in-the-classroomteacher-or-machine-1485772201|url-status=live|access-date=26 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112033201/https://www.wsj.com/articles/whats-better-in-the-classroomteacher-or-machine-1485772201|archive-date=12 nëntor 2020}}</ref><ref>{{Cite web|date=22 dhjetor 2020|title=To win post-pandemic, edtech needs to start thinking big|url=https://techcrunch.com/2020/12/22/to-win-post-pandemic-edtech-needs-to-start-thinking-big|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227082346/https://techcrunch.com/2020/12/22/to-win-post-pandemic-edtech-needs-to-start-thinking-big/|archive-date=27 dhjetor 2020|access-date=26 dhjetor 2020|website=TechCrunch}}</ref> Studiues të tillë si Tanner Mirrlees dhe Shahid Alvi (2019) e kanë përshkruar industrinë e edtech si të përbërë kryesisht nga kompani [[Kompania private|private]] të përfshira në prodhimin dhe shpërndarjen e teknologjive arsimore për qëllime komerciale.<ref name=":7" /> Përveç përvojës praktike arsimore, teknologjia arsimore bazohet në njohuri teorike nga disiplina të ndryshme si komunikimi, edukimi, psikologjia, sociologjia, inteligjenca artificiale dhe shkenca kompjuterike.<ref>{{Cite web|last=Robinson|first=Rhonda|last2=Molenda|first2=Michael|last3=Rezabek|first3=Landra|title=Facilitating Learning|url=http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922040507/http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|archive-date=22 shtator 2015|access-date=18 mars 2016|website=Association for Educational Communications and Technology}}</ref> Ajo përfshin disa fusha, duke përfshirë [[Teoria e të mesuarit (edukimi)|teorinë e të nxënit]], trajnimin me kompjuter, të nxënit online dhe të nxënit në celular (m-learning). == Përkufizimi == Shoqata për Komunikime dhe Teknologji Arsimore (AECT) e ka përcaktuar teknologjinë arsimore si "studimin dhe praktikën etike të lehtësimit të të nxënit dhe përmirësimit të performancës duke krijuar, përdorur dhe menaxhuar procese dhe burime të përshtatshme teknologjike". Ajo e përcakton teknologjinë mësimore si "teorinë dhe praktikën e [[Dizajni|projektimit]], zhvillimit, shfrytëzimit, menaxhimit dhe [[Vlerësimi|vlerësimit]] të proceseve dhe burimeve për të nxënit". Si e tillë, teknologjia arsimore i referohet të gjitha shkencave të arsimit të aplikuara të vlefshme dhe të besueshme, siç janë pajisjet, si dhe proceseve dhe procedurave që rrjedhin nga [[Metoda shkencore|kërkimi shkencor]], dhe në një kontekst të caktuar mund t'i referohet proceseve teorike, algoritmike ose heuristike: nuk nënkupton domosdoshmërisht teknologji fizike. Teknologjia arsimore është procesi i integrimit të teknologjisë në arsim në një mënyrë pozitive që promovon një mjedis më të larmishëm të të nxënit dhe një mënyrë që nxënësit të mësojnë se si ta përdorin teknologjinë, si dhe detyrat e tyre të përbashkëta. Prandaj, ekzistojnë disa aspekte të dallueshme për të përshkruar zhvillimin intelektual dhe teknik të teknologjisë arsimore: * Teknologjia arsimore si [[Teknologjia arsimore|teori dhe praktikë e qasjeve arsimore]] ndaj të nxënit. * Teknologjia arsimore si [[Teknologjia arsimore|mjete dhe media teknologjike]], për shembull [[Kurs i hapur masiv në Internet|kurse masive online]], që ndihmojnë në komunikimin e njohurive, si dhe në zhvillimin dhe shkëmbimin e tyre. Kjo është zakonisht ajo që njerëzit i referohen kur përdorin termin "teknologji arsimore". * Teknologjia arsimore për sistemet e menaxhimit të të nxënit (LMS), të tilla si mjetet për menaxhimin e studentëve dhe kurrikulës, dhe sistemet e informacionit të menaxhimit të arsimit (EMIS). * Teknologjia arsimore si menaxhim i zyrës së prapme, siç janë sistemet e menaxhimit të trajnimit për logjistikën dhe menaxhimin e buxhetit, dhe Depozita e Regjistrave të Mësimit (LRS) për ruajtjen dhe analizën e të dhënave të të nxënit. * Teknologjia arsimore në vetvete si një lëndë arsimore; kurse të tilla mund të quhen "studime kompjuterike" ose " [[Teknologjia e informacionit dhe komunikimeve|teknologji informacioni dhe komunikimi]] (TIK)". === Terma të ngjashëm === [[Skeda:Kugleramme.jpg|parapamje|[[Abakusi]] i fillimit të shekullit të 20-të i përdorur në një [[Shkolla fillore|shkollë fillore]] daneze]] Teknologjia arsimore është një term gjithëpërfshirës që i referohet si mjeteve ashtu edhe proceseve të përdorura për të mbështetur të nxënit dhe mësimdhënien, si dhe themeleve teorike që qëndrojnë pas tyre. Ajo nuk kufizohet vetëm në sistemet moderne dixhitale; përkundrazi, ajo përfshin çdo burim ose metodë që përmirëson ofrimin e mësimdhënies, qoftë përmes të nxënit të përzier, mësimdhënies tradicionale ballë për ballë, apo mjediseve online.<ref>{{Cite web|last=Robinson|first=Rhonda|last2=Molenda|first2=Michael|last3=Rezabek|first3=Landra|title=Facilitating Learning|url=http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922040507/http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|archive-date=22 shtator 2015|access-date=18 mars 2016|website=Association for Educational Communications and Technology}}</ref> Profesionistët e trajnuar në këtë fushë njihen si teknologë arsimorë, përgjegjës për analizimin, hartimin, zhvillimin dhe vlerësimin e sistemeve dhe mjeteve të të nxënit për të përmirësuar rezultatet arsimore. Termi teknolog i të nxënit përdoret zakonisht në Mbretërinë e Bashkuar, ndërsa Kanadaja dhe disa rajone të tjera e përdorin termin në mënyrë të ndërsjellë.<ref>{{Cite journal|last=Todino|first=Michele Domenico|date=2025|title=Educational Technologies|journal=[[Encyclopedia (journal)|Encyclopedia]]|volume=5|issue=1|page=23|doi=10.3390/encyclopedia5010023|doi-access=free}}</ref> Teknologjia moderne elektronike arsimore luan një rol të rëndësishëm në sistemet bashkëkohore të arsimit. Teknologjia arsimore përfshin e-learning, teknologjinë mësimore, [[Teknologjia e informacionit dhe komunikimeve|teknologjinë e informacionit dhe komunikimit]] (TIK) në arsim, teknologjinë arsimore, teknologjinë e të nxënit, të nxënit [[Multimedia|multimedial]], të nxënit e përforcuar nga teknologjia (TEL), mësimdhënien me kompjuter (CBI), mësimdhënien e menaxhuar nga kompjuteri, trajnimin me kompjuter (CBT), mësimdhënien e asistuar nga kompjuteri ose mësimdhënien e ndihmuar nga kompjuteri (CAI),<ref>{{Cite news|last=Woo|first=Stu|date=30 janar 2017|title=What's Better in the Classroom – Teacher or Machine?|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/whats-better-in-the-classroomteacher-or-machine-1485772201|url-status=live|access-date=26 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112033201/https://www.wsj.com/articles/whats-better-in-the-classroomteacher-or-machine-1485772201|archive-date=12 nëntor 2020}}</ref> trajnimin me internet (IBT), të nxënit fleksibël, trajnimin me bazë interneti (WBT), arsimin online, bashkëpunimin dixhital arsimor, të nxënit e shpërndarë, komunikimin e ndërmjetësuar nga kompjuteri, të nxënit kibernetik dhe mësimdhënien multimodale, arsimin virtual, mjediset personale të të nxënit, të nxënit në rrjet, mjediset virtuale të të nxënit (VLE) (të cilat quhen edhe platforma të të nxënit), të nxënit celular dhe arsimin dixhital.<ref>{{Cite web|date=22 dhjetor 2020|title=To win post-pandemic, edtech needs to start thinking big|url=https://techcrunch.com/2020/12/22/to-win-post-pandemic-edtech-needs-to-start-thinking-big|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227082346/https://techcrunch.com/2020/12/22/to-win-post-pandemic-edtech-needs-to-start-thinking-big/|archive-date=27 dhjetor 2020|access-date=26 dhjetor 2020|website=TechCrunch}}</ref> Secili prej këtyre termave të shumtë ka pasur mbështetësit e vet, të cilët nxjerrin në pah tipare të mundshme dalluese. Megjithatë, shumë terma dhe koncepte në teknologjinë arsimore janë përcaktuar në mënyrë të paqartë. Për shembull, Singh dhe Thurman citojnë mbi 45 përkufizime për mësimin online.<ref>{{Cite web|last=Robinson|first=Rhonda|last2=Molenda|first2=Michael|last3=Rezabek|first3=Landra|title=Facilitating Learning|url=http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922040507/http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|archive-date=22 shtator 2015|access-date=18 mars 2016|website=Association for Educational Communications and Technology}}</ref> Për më tepër, Moore i pa këto terminologji si theksuese të tipareve të veçanta, siç janë qasjet e dixhitalizimit, komponentët ose metodat e ofrimit të mësimit, në vend që të jenë thelbësisht të ndryshme në koncept ose parim. Për shembull, m-learning ''thekson'' lëvizshmërinë, e cila lejon ndryshimin e kohës, vendndodhjes, aksesueshmërisë dhe kontekstit të të mësuarit; megjithatë, qëllimi dhe ''parimet'' e tij konceptuale janë ato të teknologjisë arsimore. Në praktikë, ndërsa teknologjia ka përparuar, aspekti terminologjik i veçantë "i përcaktuar ngushtë" që fillimisht u theksua me emër është përzier në fushën e përgjithshme të teknologjisë arsimore. Fillimisht, "mësimi virtual", siç përcaktohet ngushtë në një kuptim [[Semantika|semantik]], nënkuptonte hyrjen në një simulim mjedisor brenda një bote virtuale, për shembull në trajtimin e [[Çrregullimi i stresit pas-traumatik|çrregullimit të stresit post-traumatik]] (PTSD).<ref>{{Cite web|last=Robinson|first=Rhonda|last2=Molenda|first2=Michael|last3=Rezabek|first3=Landra|title=Facilitating Learning|url=http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922040507/http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|archive-date=22 shtator 2015|access-date=18 mars 2016|website=Association for Educational Communications and Technology}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Todino|first=Michele Domenico|date=2025|title=Educational Technologies|journal=[[Encyclopedia (journal)|Encyclopedia]]|volume=5|issue=1|page=23|doi=10.3390/encyclopedia5010023|doi-access=free}}</ref> Në praktikë, një "kurs edukimi virtual" i referohet çdo kursi mësimor në të cilin i gjithë, ose të paktën një pjesë e konsiderueshme, ofrohet nëpërmjet [[Interneti|internetit]] . "Virtual" përdoret në atë kuptim më të gjerë për të përshkruar një kurs që nuk mësohet në një klasë ballë për ballë, por "virtualisht" me njerëzit që nuk kanë nevojë të shkojnë në klasën fizike për të mësuar. Prandaj, edukimi virtual i referohet një forme të [[Mësimi në distancë|të mësuarit në distancë]] në të cilën përmbajtja e kursit ofrohet duke përdorur metoda të ndryshme si aplikacionet e menaxhimit të kursit, burimet [[Multimedia|multimediale]] dhe videokonferencat .<ref>{{Cite news|last=Woo|first=Stu|date=30 janar 2017|title=What's Better in the Classroom – Teacher or Machine?|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/whats-better-in-the-classroomteacher-or-machine-1485772201|url-status=live|access-date=26 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112033201/https://www.wsj.com/articles/whats-better-in-the-classroomteacher-or-machine-1485772201|archive-date=12 nëntor 2020}}</ref> Edukimi virtual dhe të mësuarit e simuluar si lojërat ose analizat, i frymëzojnë studentët të lidhin përmbajtjen e klasës me situata autentike.<ref name=":4">{{Cite book|title=How people learn: Brain, mind, experience|url=https://archive.org/details/howpeoplelearnbr00natirich|publisher=National Academies Press|year=2000|editor-last=J. Bransford|location=Washington, DC|pages=206–230|chapter=Technology to support learning|editor-last2=A. Brown|editor-last3=R. R. Cocking}}</ref> Përmbajtja edukative, e ngulitur gjerësisht në objekte, është kudo përreth nxënësit, i cili mund të mos jetë as i vetëdijshëm për procesin e të nxënit.<ref name="Teaching English as a Second/Foreign Language in a Ubiquitous Learning Environment: A Guide for ESL/EFL Instructors">{{Cite book|last=Alsheail|first=Abdulrahman|url=http://csuchico-dspace.calstate.edu/bitstream/handle/10211.4/184/5%209%202010%20Abdulrahman%20Alsheail.pdf?sequence=1|title=Teaching English as a Second/Foreign Language in a Ubiquitous Learning Environment: A Guide for ESL/EFL Instructors|publisher=(Master's Project)|year=2010|access-date=2 prill 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140207152602/http://csuchico-dspace.calstate.edu/bitstream/handle/10211.4/184/5%209%202010%20Abdulrahman%20Alsheail.pdf?sequence=1|archive-date=7 shkurt 2014}}</ref> Kombinimi i të nxënit adaptiv, duke përdorur një ndërfaqe dhe materiale të individualizuara, të cilat i përshtaten një individi, i cili kështu merr mësimdhënie të diferencuar personalisht, me qasje të kudondodhur në burimet dixhitale dhe mundësitë e të nxënit në një sërë vendesh dhe në kohë të ndryshme, është quajtur të nxënit inteligjent.<ref name="Kinshuk2016">{{Cite journal|last=Kinshuk|last2=Chen|first2=Nian-Shing|last3=Cheng|first3=I-Ling|last4=Chew|first4=Sie Wai|date=17 shkurt 2016|title=Evolution Is not enough: Revolutionizing Current Learning Environments to Smart Learning Environments|journal=International Journal of Artificial Intelligence in Education|volume=26|issue=2|pages=561–581|doi=10.1007/s40593-016-0108-x|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|last=Robinson|first=Rhonda|last2=Molenda|first2=Michael|last3=Rezabek|first3=Landra|title=Facilitating Learning|url=http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922040507/http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|archive-date=22 shtator 2015|access-date=18 mars 2016|website=Association for Educational Communications and Technology}}</ref> Të nxënit inteligjent është një komponent i konceptit të [[Qyteti i mençur|qytetit inteligjent]] .<ref>{{Cite journal|last=Todino|first=Michele Domenico|date=2025|title=Educational Technologies|journal=[[Encyclopedia (journal)|Encyclopedia]]|volume=5|issue=1|page=23|doi=10.3390/encyclopedia5010023|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news|last=Woo|first=Stu|date=30 janar 2017|title=What's Better in the Classroom – Teacher or Machine?|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/whats-better-in-the-classroomteacher-or-machine-1485772201|url-status=live|access-date=26 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112033201/https://www.wsj.com/articles/whats-better-in-the-classroomteacher-or-machine-1485772201|archive-date=12 nëntor 2020}}</ref> == Historiku == [[Skeda:19th_century_classroom,_Auckland_-_0795.jpg|parapamje|Klasë mësimi e shekullit të 19-të, Auckland]] Ndihma për njerëzit dhe fëmijët për të mësuar në mënyra që janë më të lehta, më të shpejta, më të sakta ose më pak të kushtueshme mund të gjurmohet që nga shfaqja e mjeteve shumë të hershme, siç janë pikturat në muret e shpellave. Janë përdorur lloje të ndryshme të [[Abakusi|numëratorit]] . Pllakat e shkrimit dhe [[Dërrasa e zezë|tabelat e zeza]] janë përdorur për të paktën një mijëvjeçar.<ref>{{Cite journal|last=Todino|first=Michele Domenico|date=2025|title=Educational Technologies|journal=[[Encyclopedia (journal)|Encyclopedia]]|volume=5|issue=1|page=23|doi=10.3390/encyclopedia5010023|doi-access=free}}</ref> Që nga prezantimi i tyre, librat dhe broshurat kanë luajtur një rol të spikatur në arsim. Që nga fillimi i shekullit të njëzetë, makinat shumëfishuese si mimeografi dhe pajisjet e shabllonit Gestetner u përdorën për të prodhuar kopje të shkurtra (zakonisht 10-50 kopje) për përdorim në klasë ose në shtëpi. Përdorimi i mediave për qëllime mësimore në përgjithësi gjurmohet që nga dekada e parë e shekullit të 20-të me prezantimin e filmave edukativë (vitet 1900) dhe makinave mekanike mësimore të Sidney Pressey (vitet 1920). [[Skeda:Cuisenaire_zotzak.jpg|parapamje|Shkopinj Cuisenaire]] Në mesin e viteve 1960, profesorët e psikologjisë [[Universiteti Stanford|në Universitetin e Stanfordit]], Patrick Suppes dhe Richard C. Atkinson, eksperimentuan me përdorimin e kompjuterëve për t'u mësuar nxënësve [[Shkolla fillore|të shkollave fillore]] aritmetikë dhe drejtshkrim nëpërmjet Teletipeve në Distriktin Shkollor të Unifikuar të Palo Altos në [[Kalifornia|Kaliforni]] .<ref>{{Cite web|last=Robinson|first=Rhonda|last2=Molenda|first2=Michael|last3=Rezabek|first3=Landra|title=Facilitating Learning|url=http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922040507/http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|archive-date=22 shtator 2015|access-date=18 mars 2016|website=Association for Educational Communications and Technology}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Todino|first=Michele Domenico|date=2025|title=Educational Technologies|journal=[[Encyclopedia (journal)|Encyclopedia]]|volume=5|issue=1|page=23|doi=10.3390/encyclopedia5010023|doi-access=free}}</ref> Arsimi online filloi në Universitetin e Illinois në vitin 1960. Edhe pse interneti nuk do të krijohej për një dekadë tjetër, studentët ishin në gjendje të hynin në informacionin e klasës me anë të terminaleve të lidhura kompjuterike. Mësimi online u shfaq në vitin 1982 kur Instituti Perëndimor i Shkencave të Sjelljes në La Jolla, Kaliforni, hapi Shkollën e tij të Menaxhimit dhe Studimeve Strategjike. Shkolla përdori konferencat kompjuterike përmes Sistemit Elektronik të Shkëmbimit të Informacionit (EIES) të Institutit të Teknologjisë të New Jersey për të ofruar një program arsimi në distancë për drejtuesit e biznesit. Duke filluar nga viti 1985, Connected Education ofroi masterin e parë plotësisht online në studimet e medias, përmes The New School në New York City, gjithashtu përmes sistemit të konferencave kompjuterike EIES.<ref name="T.H.E.">{{Cite web|last=Withrow|first=Frank|date=1 qershor 1997|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|website=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="Netweaver">{{Cite web|last=Gail S. Thomas|date=1 shkurt 1988|title=Connected Education, Inc.|url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html|archive-date=27 gusht 2008|access-date=25 gusht 2008|website=Netweaver|publisher=Electronic Networking Association}}</ref> Kurset pasuese u ofruan në vitin 1986 nga Rrjeti Elektronik i Universiteteve për kompjuterët DOS dhe Commodore 64. Në vitin 2002, [[Instituti i Teknologjisë në Masaçusets|MIT]] filloi të ofrojë klasa online falas. Ndërkaq në vitin 2009, afërsisht 5.5&nbsp;milion studentë ndiqnin të paktën një kurs online. Aktualisht, një në tre studentë kolegji ndjekin të paktën një kurs online ndërsa janë në kolegj. Në Universitetin DeVry, nga të gjithë studentët që po fitojnë një diplomë bachelor, 80% i fitojnë dy të tretat e kërkesave të tyre online. Gjithashtu, në vitin 2014, 2.85&nbsp;Një milion studentë nga 5.8 milion studentë që ndoqën kurse online, i ndoqën të gjitha kurset e tyre online. Nga ky informacion, mund të konkludohet se numri i studentëve që ndjekin kurse online është në rritje të vazhdueshme.<ref>{{Cite journal|last=Todino|first=Michele Domenico|date=2025|title=Educational Technologies|journal=[[Encyclopedia (journal)|Encyclopedia]]|volume=5|issue=1|page=23|doi=10.3390/encyclopedia5010023|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news|last=Woo|first=Stu|date=30 janar 2017|title=What's Better in the Classroom – Teacher or Machine?|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/whats-better-in-the-classroomteacher-or-machine-1485772201|url-status=live|access-date=26 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112033201/https://www.wsj.com/articles/whats-better-in-the-classroomteacher-or-machine-1485772201|archive-date=12 nëntor 2020}}</ref> Në vitin 1971, [[Ivan Illich]] botoi një libër me ndikim të madh, ''[[Deschooling society|Deschooling Society]]'', në të cilin ai imagjinoi "rrjetet e të nxënit" si një model për njerëzit për të rrjetëzuar të nxënit që u nevojitej. Vitet 1970 dhe 1980 panë kontribute të dukshme në të nxënit me anë të kompjuterit nga Murray Turoff dhe Starr Roxanne Hiltz në Institutin e Teknologjisë të New Jersey -t , si dhe zhvillime në Universitetin e Guelph në Kanada. Në Mbretërinë e Bashkuar, Këshilli për Teknologjinë Arsimore mbështeti përdorimin e teknologjisë arsimore, në veçanti duke administruar Programin Kombëtar të Zhvillimit të qeverisë në të Nxënit e Ndihmuar nga Kompjuteri<ref>{{Cite journal|last=Todino|first=Michele Domenico|date=2025|title=Educational Technologies|journal=[[Encyclopedia (journal)|Encyclopedia]]|volume=5|issue=1|page=23|doi=10.3390/encyclopedia5010023|doi-access=free}}</ref> (1973–1977) dhe Programin e Edukimit në Mikroelektronikë (1980–1986). Videokonferenca ishte një pararendës i rëndësishëm i teknologjive arsimore të njohura sot. Kjo punë ishte veçanërisht popullore në [[Pedagogjia e muzeumeve|edukimin muzeal]] . Edhe në vitet e fundit, videokonferenca është rritur në popullaritet duke arritur mbi 20,000 studentë në të gjithë Shtetet e Bashkuara dhe Kanadanë në vitet 2008-2009. Disavantazhet e kësaj forme të teknologjisë arsimore janë lehtësisht të dukshme: cilësia e imazhit dhe zërit shpesh është e kokrrizuar ose e pikseluar; videokonferenca kërkon ngritjen e një lloj studioje mini-televizive brenda muzeut për transmetim; hapësira bëhet problem; dhe pajisje të specializuara kërkohen si për ofruesin ashtu edhe për pjesëmarrësin. Universiteti i Hapur në Britani dhe Universiteti i Kolumbisë Britanike (ku u zhvillua për herë të parë Web CT, tani i përfshirë në Blackboard Inc.) filluan një revolucion në përdorimin e internetit për të ofruar mësim, duke përdorur gjerësisht trajnimin në internet, mësimin në distancë online dhe diskutimin online midis studentëve.<ref name="eurodl2007">{{Cite journal|last=Johnson, Henry M|year=2007|title=Dialogue and the construction of knowledge in e-learning: Exploring students' perceptions of their learning while using Blackboard's asynchronous discussion board|url=http://www.eurodl.org/index.php?tag=120&article=151&article=251|journal=European Journal of Open, Distance and E-Learning|volume=10|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116211219/http://www.eurodl.org/index.php?tag=120&article=151&article=251|archive-date=16 nëntor 2012|access-date=22 tetor 2013}}</ref> Praktikues si Harasim (1995) i kushtuan shumë rëndësi përdorimit të rrjeteve të të nxënit. Deri në vitin 1994, shkolla e parë e mesme online ishte themeluar. Në vitin 1997, Graziadei përshkroi kriteret për vlerësimin e produkteve dhe zhvillimin e kurseve të bazuara në teknologji që përfshijnë të qenit të lëvizshëm, të replikueshëm, të shkallëzueshëm, të përballueshëm dhe të kenë një probabilitet të lartë të efektivitetit të kostos afatgjatë.<ref name="Graziadei">Graziadei, W. D., et al., 1997. [http://horizon.unc.edu/projects/monograph/CD/Technological_Tools/Graziadei.html Building Asynchronous and Synchronous Teaching-Learning Environments: Exploring a Course/Classroom Management System Solution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613073824/http://horizon.unc.edu/projects/monograph/CD/Technological_Tools/Graziadei.html|date=13 korrik 2010}}.</ref> Funksionaliteti i përmirësuar [[Interneti|i internetit]] mundësoi skema të reja komunikimi me [[multimedia]] ose [[Kamera ueb|kamera web]] . Qendra Kombëtare për Statistikat e Arsimit vlerëson se numri i nxënësve K-12 të regjistruar në programet e të mësuarit në distancë online është rritur me 65% nga viti 2002 deri në vitin 2005, me fleksibilitet më të madh, lehtësi komunikimi midis mësuesit dhe studentit, si dhe reagime të shpejta për leksionet dhe detyrat. Sipas një studimi të vitit 2008 të kryer nga Departamenti i Arsimit i SHBA-së, gjatë vitit akademik 2006–2007, rreth 66% e shkollave publike dhe private të arsimit të lartë që merrnin pjesë në programet e ndihmës financiare për studentët ofruan disa kurse mësimi në distancë; të dhënat tregojnë se 77% e regjistrimeve në kurse me kredite me një komponent online.<ref>{{Cite web|last=Robinson|first=Rhonda|last2=Molenda|first2=Michael|last3=Rezabek|first3=Landra|title=Facilitating Learning|url=http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922040507/http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|archive-date=22 shtator 2015|access-date=18 mars 2016|website=Association for Educational Communications and Technology}}</ref> Në vitin 2008, Këshilli i Evropës miratoi një deklaratë që mbështeste potencialin e mësimit elektronik për të nxitur barazinë dhe përmirësimet në arsim në të gjithë BE-në.<ref>{{Cite journal|last=Todino|first=Michele Domenico|date=2025|title=Educational Technologies|journal=[[Encyclopedia (journal)|Encyclopedia]]|volume=5|issue=1|page=23|doi=10.3390/encyclopedia5010023|doi-access=free}}</ref> Komunikimi i ndërmjetësuar nga kompjuteri (CMC) është midis nxënësve dhe instruktorëve, i ndërmjetësuar nga kompjuteri. Në të kundërt, CBT/CBL zakonisht do të thotë mësim i individualizuar (vetë-studim), ndërsa CMC përfshin lehtësimin e edukatorit/tutorit dhe kërkon shkallëzimin e aktiviteteve fleksibile të të nxënit. Përveç kësaj, TIK-u modern i ofron arsimit mjete për të mbështetur komunitetet e të nxënit dhe detyrat e lidhura me menaxhimin e njohurive. Nxënësit që rriten në këtë epokë dixhitale kanë ekspozim të gjerë ndaj një shumëllojshmërie mediash.<ref>{{Cite web|last=Robinson|first=Rhonda|last2=Molenda|first2=Michael|last3=Rezabek|first3=Landra|title=Facilitating Learning|url=http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922040507/http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|archive-date=22 shtator 2015|access-date=18 mars 2016|website=Association for Educational Communications and Technology}}</ref> Kompanitë e mëdha të teknologjisë së lartë kanë financuar shkolla për t'u ofruar atyre mundësinë për t'u mësuar nxënësve të tyre përmes teknologjisë.<ref>{{Cite journal|last=Todino|first=Michele Domenico|date=2025|title=Educational Technologies|journal=[[Encyclopedia (journal)|Encyclopedia]]|volume=5|issue=1|page=23|doi=10.3390/encyclopedia5010023|doi-access=free}}</ref> Viti 2015 ishte viti i parë që organizatat private jofitimprurëse regjistruan më shumë studentë online sesa organizatat fitimprurëse, megjithëse universitetet publike ende regjistruan numrin më të lartë të studentëve online. Në vjeshtën e vitit 2015, më shumë se 6 milionë studentë u regjistruan në të paktën një kurs online.<ref>{{Cite web|last=Robinson|first=Rhonda|last2=Molenda|first2=Michael|last3=Rezabek|first3=Landra|title=Facilitating Learning|url=http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922040507/http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|archive-date=22 shtator 2015|access-date=18 mars 2016|website=Association for Educational Communications and Technology}}</ref> Në vitin 2020, për shkak të [[Pandemia e COVID-19|pandemisë COVID-19]], shumë shkolla në të gjithë botën u detyruan të mbylleshin, gjë që la gjithnjë e më shumë nxënës të shkollave fillore të merrnin pjesë në mësimin online dhe studentë të nivelit universitar të regjistroheshin në kurse online për të zbatuar mësimin në distancë.<ref>{{Cite web|last=Robinson|first=Rhonda|last2=Molenda|first2=Michael|last3=Rezabek|first3=Landra|title=Facilitating Learning|url=http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922040507/http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|archive-date=22 shtator 2015|access-date=18 mars 2016|website=Association for Educational Communications and Technology}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Todino|first=Michele Domenico|date=2025|title=Educational Technologies|journal=[[Encyclopedia (journal)|Encyclopedia]]|volume=5|issue=1|page=23|doi=10.3390/encyclopedia5010023|doi-access=free}}</ref> Organizata të tilla si [[UNESCO]] kanë përfshirë zgjidhje të teknologjisë arsimore për të ndihmuar shkollat të lehtësojnë [[Mësimi në distancë|arsimin në distancë]] .<ref>{{Cite news|last=Woo|first=Stu|date=30 janar 2017|title=What's Better in the Classroom – Teacher or Machine?|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/whats-better-in-the-classroomteacher-or-machine-1485772201|url-status=live|access-date=26 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112033201/https://www.wsj.com/articles/whats-better-in-the-classroomteacher-or-machine-1485772201|archive-date=12 nëntor 2020}}</ref> Bllokimet e zgjatura të pandemisë dhe fokusi në mësimin në distancë kanë tërhequr sasi rekord të kapitalit sipërmarrës në sektorin e teknologjisë arsimore.<ref>{{Cite web|date=22 dhjetor 2020|title=To win post-pandemic, edtech needs to start thinking big|url=https://techcrunch.com/2020/12/22/to-win-post-pandemic-edtech-needs-to-start-thinking-big|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227082346/https://techcrunch.com/2020/12/22/to-win-post-pandemic-edtech-needs-to-start-thinking-big/|archive-date=27 dhjetor 2020|access-date=26 dhjetor 2020|website=TechCrunch}}</ref> Në vitin 2020, vetëm në Shtetet e Bashkuara, startup-et e teknologjisë arsimore mblodhën 1.78 dollarë.&nbsp;miliardë dollarë në kapital sipërmarrës që përfshin 265 marrëveshje, krahasuar me 1.32 dollarë&nbsp;miliardë në vitin 2019.<ref>{{Cite web|last=Robinson|first=Rhonda|last2=Molenda|first2=Michael|last3=Rezabek|first3=Landra|title=Facilitating Learning|url=http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922040507/http://www.aect.org/publications/EducationalTechnology/ER5861X_C002.pdf|archive-date=22 shtator 2015|access-date=18 mars 2016|website=Association for Educational Communications and Technology}}</ref> == Teknologjitë == [[Skeda:Teaching_sliderule_comparison.jpg|parapamje|Një vizore rrëshqitëse 2.5 m mësimore krahasuar me një model me madhësi normale]] Aktualisht përdoren lloje të shumta të teknologjisë fizike:<ref>{{Cite web|last=Forehand|first=M.|date=2010|title=Bloom's Taxonomy. From Emerging Perspectives on Learning, Teaching and Technology|url=http://projects.coe.uga.edu/epltt/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705012345/http://projects.coe.uga.edu/epltt/|archive-date=5 korrik 2008|access-date=25 tetor 2012}}</ref><ref>{{Cite report|url=http://treeves.coe.uga.edu/edit6900/BertelsmannReeves98.pdf|title=The Impact of Media and Technology in Schools|last=Reeves|first=Thomas C.|date=12 shkurt 1998|publisher=University of Georgia|access-date=9 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020044220/http://treeves.coe.uga.edu/edit6900/BertelsmannReeves98.pdf|archive-date=20 tetor 2013|url-status=live}}</ref> kamera dixhitale, kamera video, mjete interaktive për tabelë të bardhë, kamera dokumentesh, media elektronike dhe projektorë LCD. Kombinimet e këtyre teknikave përfshijnë [[Ditari Blog|blogje]], softuer bashkëpunues, portofole elektronike dhe [[Mësimi në distancë|klasa virtuale]] . Dizajni aktual i këtij lloji aplikacioni përfshin vlerësimin përmes mjeteve të analizës njohëse që lejojnë identifikimin e elementëve që optimizojnë përdorimin e këtyre platformave.<ref>{{Cite journal|last=Cuesta-Cambra|first=Ubaldo|last2=Niño-González|first2=José-Ignacio|last3=Rodríguez-Terceño|first3=José|date=1 korrik 2017|title=The Cognitive Processing of an Educational App with EEG and 'Eye Tracking'|journal=[[Comunicar]]|volume=25|issue=52|pages=41–50|doi=10.3916/c52-2017-04|doi-access=free}}</ref> === Audio dhe video === Teknologjia video<ref>{{Cite journal|last=Dieker|first=Lisa A.|last2=Lane|first2=Holly B.|last3=Allsopp|first3=David H.|last4=O'Brien|first4=Chris|last5=Butler|first5=Tyran Wright|last6=Kyger|first6=Maggie|last7=Lovin|first7=LouAnn|last8=Fenty|first8=Nicole S.|date=7 prill 2009|title=Evaluating Video Models of Evidence-Based Instructional Practices to Enhance Teacher Learning|url=https://archive.org/details/sim_teacher-education-and-special-education_2009-05_32_2/page/180|journal=[[Teacher Education and Special Education]]|volume=32|issue=2|pages=180–196|doi=10.1177/0888406409334202}}</ref> ka përfshirë kaseta [[VHS]] dhe [[DVD]], si dhe metoda sipas kërkesës dhe sinkrone me video dixhitale nëpërmjet serverit ose opsioneve të bazuara në internet, siç janë videoja e transmetuar dhe [[Kamera ueb|kamerat e internetit]] . Videotelefonia mund të lidhet me folës dhe ekspertë të tjerë. [[Video loja|Lojërat video]] dixhitale interaktive po përdoren në institucionet e arsimit të lartë dhe ato të arsimit të lartë.<ref>{{Cite web|last=Biocchi|first=Michael|title=Games in the Classroom|url=http://educationtech.ca/2011/03/24/games-in-the-classroom/|archive-url=https://web.archive.org/web/20110815120845/http://educationtech.ca/2011/03/24/games-in-the-classroom/|archive-date=15 gusht 2011|access-date=24 mars 2011|website=Gaming in the Classroom}}</ref> Transmetimi i ekranit u lejon përdoruesve të ndajnë ekranet e tyre direkt nga shfletuesi i tyre dhe ta bëjnë videon të disponueshme në internet në mënyrë që shikuesit e tjerë të mund ta transmetojnë videon direkt.<ref>{{Cite web|title=Screencasting &#124; Teaching and Learning Innovation Park|url=http://ipark.hud.ac.uk/content/screencasting|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055528/http://ipark.hud.ac.uk/content/screencasting|archive-date=23 tetor 2013|access-date=22 tetor 2013|website=Ipark.hud.ac.uk}}</ref> [[Kamera ueb|Kamerat]] dhe transmetimet në internet kanë mundësuar krijimin e [[Mësimi në distancë|klasave virtuale]] dhe mjediseve virtuale të të nxënit .<ref>{{Cite web|last=Shiao|first=Dennis|title=Why Virtual Classrooms Are Excellent Learning Venues|url=http://web.inxpo.com/casting-calls/bid/70527/Why-Virtual-Classrooms-Are-Excellent-Learning-Venues|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105090737/http://web.inxpo.com/casting-calls/bid/70527/Why-Virtual-Classrooms-Are-Excellent-Learning-Venues|archive-date=5 nëntor 2013|access-date=18 maj 2013|publisher=INXPO}}</ref><ref>{{Cite web|title=PTZ Cameras &#124; Research, Teaching, & Learning|url=https://rtl.berkeley.edu/services-programs/classroom-technology-support/departmental-spaces/classroom-technology-standards-4}}</ref> Kamerat po përdoren gjithashtu për të luftuar plagjiaturën dhe format e tjera të pandershmërisë akademike që mund të ndodhin në një mjedis të të nxënit elektronik. === Kompjuterë, tableta dhe pajisje mobile === [[Skeda:Students_working_on_class_assignment_in_computer_lab.jpg|parapamje|Mësimdhënia dhe të nxënit në internet]] Kompjuterët dhe tabletët u mundësojnë nxënësve dhe edukatorëve të hyjnë në faqet e internetit, si dhe në aplikacione. Shumë pajisje mobile mbështesin mësimin përmes celularit .<ref>{{Cite journal|last=Kolpashnikova|first=Kamila|last2=Bartolic|first2=Silvia|year=2019|title=Digital divide in quantitative methods: The effects of computer-assisted instruction and students' attitudes on knowledge acquisition|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:c8d78102-452b-42ce-8d5f-b03ebf62cff5|journal=Journal of Computer Assisted Learning|volume=35|issue=2|pages=208–217|doi=10.1111/jcal.12322}}</ref> Pajisjet mobile si klikerët dhe [[Telefoni i mençur|telefonat inteligjentë]] mund të përdoren për reagime interaktive nga audienca .<ref>{{Cite journal|last=Tremblay|first=Eric|year=2010|title=Educating the Mobile Generation – using personal cell phones as audience response systems in post-secondary science teaching.|url=http://editlib.org/p/32314|url-status=live|journal=Journal of Computers in Mathematics and Science Teaching|volume=29|issue=2|pages=217–227|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031222518/http://www.editlib.org/p/32314|archive-date=31 tetor 2010|access-date=5 nëntor 2010}}</ref> Mësimi mobil mund të ofrojë mbështetje të performancës për kontrollin e kohës, vendosjen e përkujtesave, nxjerrjen e fletëve të punës dhe manualeve të udhëzimeve.<ref name="Terras">{{Cite journal|last=Terras|first=Melody M.|last2=Ramsay|first2=Judith|date=2012|title=The five central psychological challenges facing effective mobile learning|url=http://elartu.tntu.edu.ua/handle/lib/30648|url-status=live|journal=[[British Journal of Educational Technology]]|volume=43|issue=5|pages=820–832|doi=10.1111/j.1467-8535.2012.01362.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20200602042621/http://elartu.tntu.edu.ua/handle/lib/30648|archive-date=2 qershor 2020|access-date=30 mars 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kester|first=Liesbeth|last2=Kirschner|first2=Paul|last3=Corbalan|first3=Gemma|date=2007|title=Designing support to facilitate learning in powerful electronic learning environments|journal=[[Computers in Human Behavior]]|volume=23|issue=3|pages=1047–1054|citeseerx=10.1.1.564.4050|doi=10.1016/j.chb.2006.10.001}}</ref> Pajisje të tilla si [[IPad|iPad-et]] përdoren për të ndihmuar fëmijët me aftësi të kufizuara (me shikim të dëmtuar ose me aftësi të kufizuara të shumëfishta) në zhvillimin e komunikimit, si dhe në përmirësimin e aktivitetit fiziologjik, sipas Raportit të Praktikës së Stimulimit.<ref>{{Cite journal|last=Campaña|first=Laura V.|last2=Ouimet|first2=Donald A.|date=2015|title=iStimulation: Apple iPad Use with Ch|journal=Journal of Visual Impairment & Blindness|volume=109|issue=1|pages=67–72|doi=10.1177/0145482X1510900110}}</ref> Studimet në [[Arsimi parashkollor|arsimin parashkollor]] (të nxënit e hershëm), [[Arsimi i mesëm|arsimin]] [[Arsimi fillor|fillor]] dhe të mesëm kanë eksploruar se si përdoren pajisjet dixhitale për të mundësuar rezultate efektive të të nxënit dhe për të krijuar sisteme që mund të mbështesin mësuesit.<ref name=":8">{{Cite web|date=2021|title=Use of digital technology in education: Literature review|url=https://www.education.sa.gov.au/docs/ict/digital-strategy-microsite/c3l-digital-technologies-in-education-literature-review.pdf|access-date=25 shtator 2023|website=South Australian Department for Education}}</ref> Teknologjia dixhitale mund të përmirësojë mësimdhënien dhe të nxënit duke motivuar nxënësit me mjedise mësimore tërheqëse, interaktive dhe argëtuese. Këto ndërveprime online mundësojnë mundësi të mëtejshme për të zhvilluar [[Njohuria digjitale|shkrim-leximin dixhital]], aftësitë e shekullit të 21-të dhe qytetarinë dixhitale .<ref name=":8" /> === Kompjuterë me një bord të vetëm dhe Interneti i Gjërave === Kompjuterët e integruar me një bord të vetëm dhe mikrokontrolluesit si [[Raspberry Pi]], [[Arduino]] dhe BeagleBone janë të lehtë për t'u programuar, disa mund të përdorin Linux dhe të lidhen me pajisje të tilla si sensorë, ekrane, LED dhe robotikë. Këto janë pajisje kompjuterike me kosto efektive, ideale për të mësuar programim, të cilat funksionojnë me cloud computing dhe Internetin e Gjërave. Interneti i Gjërave i referohet një lloji rrjeti për të lidhur çdo gjë me internetin - bazuar në protokolle të përcaktuara përmes pajisjeve të ndjeshmërisë së informacionit për të kryer shkëmbim informacioni dhe komunikime për të arritur njohje, pozicionim, gjurmim, monitorim dhe administrim inteligjent.<ref>{{Cite book|last=Komal|first=Saxena|title=Green Internet of Things and Machine Learning|last2=Abdul|first2=Basit|last3=Shukla|first3=Vinod Kumar|date=2021-12-27|isbn=978-1-119-79203-1|pages=317–348|chapter=Green Internet of Things (G-IoT) Technologies, Application, and Future Challenges|doi=10.1002/9781119793144.ch12|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119793144.ch12}}</ref> Këto pajisje janë pjesë e një kulture Krijuesi që përqafon ndërhyrjet në elektronikë dhe programim për të arritur zgjidhje softuerike dhe harduerike. Kultura e Krijuesit do të thotë se ekziston një sasi e madhe trajnimi dhe mbështetjeje në dispozicion.<ref>{{Cite report|url=https://www.researchgate.net/publication/308815961|title=More missing the Boat — Arduino, Raspberry Pi, and small prototyping boards and engineering education needs them|last=Jamieson, Peter|last2=Herdtner, Jeff|date=2015|format=Research Paper}}</ref> === Mësim bashkëpunues dhe social === Faqet e internetit në grup, [[Ditari Blog|blogjet]], [[Wiki|wiki-t]] dhe [[X (rrjet social)|Twitter-]] i u lejojnë nxënësve dhe edukatorëve të postojnë mendime, ide dhe komente në një faqe interneti në një mjedis mësimor interaktiv.<ref>{{Cite web|title=Can Tweeting Help Your Teaching?|url=http://www.nea.org/home/32641.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091201110431/http://www.nea.org/home/32641.htm|archive-date=1 dhjetor 2009|access-date=8 prill 2015|website=NEA}}</ref> Rrjetet [[Rrjeti shoqëror|sociale]] janë komunitete virtuale për njerëzit e interesuar në një lëndë të caktuar për të komunikuar me zë, bisedë, mesazhe të menjëhershme, videokonferencë ose blogje.<ref>{{Cite journal|last=Murray|first=Kristine|last2=Rhonda Waller|date=2007|title=Social Networking Goes Abroad|url=http://www.cobses.info/Oenbring/engl282/downloads/article2.pdf|url-status=live|journal=Education Abroad|volume=16|issue=3|pages=56–59|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005024420/http://www.cobses.info/Oenbring/engl282/downloads/article2.pdf|archive-date=5 tetor 2013|access-date=27 korrik 2013}}</ref> Shoqata Kombëtare e Bordeve Shkollore zbuloi se 96% e nxënësve me qasje në internet kanë përdorur teknologjitë e rrjeteve sociale dhe më shumë se 50% flasin në internet për detyrat e shkollës. Rrjetet sociale inkurajojnë bashkëpunimin dhe angazhimin<ref>{{Cite web|last=Beagle|first=Martha|last2=Hudges|first2=Don|title=Social Networking in Education|url=http://www.pelinks4u.org/articles/beagle0609.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005021101/http://www.pelinks4u.org/articles/beagle0609.htm|archive-date=5 tetor 2013|access-date=27 korrik 2013|website=pelinks4u.org}}</ref> dhe mund të jenë një mjet motivues për vetë-efikasitet midis nxënësve.<ref>{{Cite journal|last=Pilgrim|first=Jodi|last2=Christie Bledsoe|date=1 shtator 2011|title=Learning Through Facebook: A Potential Tool for Educators|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=2c06f666-8633-47b9-9568-ff3911341e18%40sessionmgr14&vid=9&hid=9|journal=[[Delta Kappa Gamma]]|url-access=subscription}}</ref> === Tabelat e bardha === [[Skeda:Combo_whiteboard_and_bulletin_board.JPG|parapamje|Tabelë e bardhë e kombinuar dhe tabelë njoftimesh]] Ekzistojnë tre lloje tabelash të bardha.<ref name="Carpenter">Carpenter S. [http://searchnetworking.techtarget.com/definition/whiteboard ''Definition: Whiteboard''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327192806/http://searchnetworking.techtarget.com/definition/whiteboard|date=27 mars 2016}}. TechTarget.</ref> Tabelat e bardha fillestare, analoge me [[Dërrasa e zezë|tabelat e zeza]], datojnë që nga fundi i viteve 1950. Termi tabelë e bardhë përdoret gjithashtu në mënyrë metaforike për t'iu referuar tabelave të bardha virtuale në të cilat aplikacionet e softuerëve kompjuterikë simulojnë tabelat e bardha duke lejuar shkrimin ose vizatimin. Ky është një tipar i zakonshëm i programeve të grupeve për takime virtuale, bashkëpunim dhe mesazhe të menjëhershme. Tabelat e bardha interaktive u lejojnë nxënësve dhe instruktorëve të shkruajnë në ekranin me prekje. Shënjimi i ekranit mund të jetë në një tabelë të bardhë bosh ose në çdo përmbajtje të ekranit të kompjuterit. Në varësi të cilësimeve të lejeve, ky mësim vizual mund të jetë interaktiv dhe pjesëmarrës, duke përfshirë shkrimin dhe manipulimin e imazheve në tabelën e bardhë interaktive.<ref name="Carpenter" /> === Klasa virtuale === Një mjedis mësimor virtual (VLE), i njohur edhe si platformë mësimore, simulon një klasë ose takim virtual duke përzier njëkohësisht disa teknologji komunikimi.<ref>{{Cite book|title=Digital Activism in the Social Media Era|date=2016|isbn=978-3-319-40948-1|editor-last=Mutsvairo|editor-first=Bruce|doi=10.1007/978-3-319-40949-8}}</ref> Softueri i konferencave në internet u mundëson studentëve dhe instruktorëve të komunikojnë me njëri-tjetrin nëpërmjet kamerës në internet, mikrofonit dhe bisedave në kohë reale në një mjedis grupi. Pjesëmarrësit mund të ngrenë duart, të përgjigjen në sondazhe ose të bëjnë teste. Studentët mund të përdorin tabelën e bardhë dhe të transmetojnë ekranin kur u jepen të drejta nga instruktori, i cili përcakton nivelet e lejeve për shënimet me tekst, të drejtat e mikrofonit dhe kontrollin e miut.<ref>{{Cite journal|last=Farwell|year=2013|title=Keeping an Online Class Interesting and Interactive|journal=Distance Learning|volume=10|issue=3|pages=27–32|doi=10.1108/DL-09-2013-0004}}</ref> Një [[Shkolla virtuale|klasë virtuale]] u ofron studentëve mundësinë të marrin udhëzime të drejtpërdrejta nga një mësues i kualifikuar në një mjedis interaktiv.<ref>{{Cite web|title=A real-time interactive virtual classroom multimedia distance learning system|url=https://www.researchgate.net/publication/3424068}}</ref> Nxënësit mund të kenë qasje të drejtpërdrejtë dhe të menjëhershme te instruktori i tyre për reagime dhe udhëzime të menjëhershme. Klasa virtuale ofron një orar të strukturuar të mësimeve, i cili mund të jetë i dobishëm për studentët që mund ta gjejnë lirinë e të mësuarit asinkron si të tepërt. Përveç kësaj, klasa virtuale ofron një mjedis mësimor social që kopjon klasën tradicionale "tullë dhe llaç".<ref>{{Cite journal|last=McKinney|first=M. D.|date=1985-09-01|title=Legislative Strategies Used by United School Administrators|journal=Educational Considerations|volume=12|issue=2|doi=10.4148/0146-9282.1727|issn=0146-9282|doi-access=free}}</ref> Përveç klasave formale virtuale, studentët mund të përdorin platforma online si StudySoup për të aksesuar dhe ndarë shënimet e klasës dhe udhëzuesit e studimit. Sidomos në [[Arsimi terciar|arsimin e lartë]], një mjedis virtual mësimor (VLE) nganjëherë kombinohet me një sistem informacioni menaxhimi (MIS) për të krijuar një mjedis mësimor të menaxhuar, në të cilin të gjitha aspektet e një kursi trajtohen përmes një ndërfaqeje përdoruesi të qëndrueshme në të gjithë institucionin.<ref>{{Cite web|title=RKDF UNIVERSITY {{!}} EDUCATION GLORIFIES NATION|url=https://rkdf.ac.in/eresources.php|access-date=2024-05-25|website=rkdf.ac.in}}</ref> Universitetet fizike dhe kolegjet më të reja vetëm online ofrojnë zgjedhjen e diplomave akademike dhe programeve të certifikimit përmes internetit. Disa programe kërkojnë që studentët të ndjekin disa kurse ose orientime në kampus, por shumë prej tyre ofrohen plotësisht online. Disa universitete ofrojnë shërbime online për mbështetjen e studentëve, të tilla si këshillimi dhe regjistrimi online, këshillimi elektronik, blerjet online të librave shkollorë, qeveritë studentore dhe gazetat studentore.<ref>{{Cite web|title=Student Services for Online Learners - OnlineEducation.com|url=https://www.onlineeducation.com/guide/student-support-services|access-date=2024-05-25|website=www.onlineeducation.com|language=en-US}}</ref> Për shkak të [[Pandemia e COVID-19|pandemisë COVID-19]], shumë shkolla janë detyruar të kalojnë në sistemin online. Që nga prilli i vitit 2020, rreth 90% e vendeve me të ardhura të larta ofrojnë mësim online, me vetëm 25% të vendeve me të ardhura të ulëta që ofrojnë të njëjtën gjë.<ref>{{Cite web|last=Vegas|first=Emiliana|date=14 prill 2020|title=School Closures, Government Responses, and Learning Inequality Around the World during COVID-19|url=https://www.brookings.edu/research/school-closures-government-responses-and-learning-inequality-around-the-world-during-covid-19/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125214446/https://www.brookings.edu/research/school-closures-government-responses-and-learning-inequality-around-the-world-during-covid-19/|archive-date=25 janar 2021|access-date=14 shkurt 2021|website=Brookings}}</ref> ==== Realitet i shtuar ==== Teknologjia AR luan një rol të rëndësishëm në të ardhmen e klasës ku bashkë-orkestrimi njerëzor zhvillohet pa probleme.<ref>{{Cite journal|last=Sharples|first=Mike|date=2013|title=Shared orchestration within and beyond the classroom|url=http://oro.open.ac.uk/37464/1/Computers%20and%20Ed%20%27shared%20orchestration%27.pdf|url-status=live|journal=Computers & Education|volume=69|pages=504–506|doi=10.1016/j.compedu.2013.04.014|issn=0360-1315|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731005402/http://oro.open.ac.uk/37464/1/Computers%20and%20Ed%20%27shared%20orchestration%27.pdf|archive-date=31 korrik 2020|access-date=20 dhjetor 2019}}</ref> === Sistemi i menaxhimit të të nxënit === [[Skeda:Learning_Management_System.jpg|parapamje|Sistemi i menaxhimit të të nxënit]] Një sistem menaxhimi të të nxënit (LMS) është një softuer i përdorur për ofrimin, ndjekjen dhe menaxhimin e trajnimit dhe arsimit. Ai gjurmon të dhënat rreth pjesëmarrjes, kohës në detyrë dhe progresit të studentëve. Edukatorët mund të postojnë njoftime, të japin nota, të kontrollojnë aktivitetet e kursit dhe të marrin pjesë në diskutimet në klasë. Studentët mund të paraqesin punën e tyre, të lexojnë dhe t'u përgjigjen pyetjeve të diskutimit dhe të bëjnë kuize. Një LMS mund t'u lejojë mësuesve, administratorëve dhe studentëve, dhe palëve të tjera të lejuara (si prindërit, nëse është e përshtatshme) të gjurmojnë metrika të ndryshme. LMS-të variojnë nga sistemet për menaxhimin e të dhënave të trajnimit/arsimimit deri te softuerët për shpërndarjen e kurseve në internet dhe ofrimin e veçorive për bashkëpunim online. Krijimi dhe mirëmbajtja e përmbajtjes gjithëpërfshirëse të të nxënit kërkon investime të konsiderueshme fillestare dhe të vazhdueshme në punën njerëzore. Përkthimi efektiv në gjuhë dhe kontekste të tjera kulturore kërkon edhe më shumë investime nga personeli i ditur.<ref name="tarasowa-2013-csedu">{{Cite journal|last=Sarasota|first=Darya|last2=Ali Khalid|last3=Sören Auer|last4=Jörg Unbehauen|year=2013|title=Crowd Learn: Crowdsourcing the Creation of Highly-structured E-Learning Content|url=http://www.bibsonomy.org/bibtex/2d6735d1e8ca41e72ba1cd2be64aca72e/aksw|url-status=live|journal=5th International Conference on Computer Supported Education CSEDU 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20191120052021/https://www.bibsonomy.org/bibtex/2d6735d1e8ca41e72ba1cd2be64aca72e/aksw|archive-date=20 nëntor 2019|access-date=12 korrik 2014}}</ref> ==== Sistemi i menaxhimit të përmbajtjes së të nxënit ==== Një sistem menaxhimi përmbajtjeje mësimore (LCMS) është softuer për përmbajtje autoriale (kurse, objekte përmbajtjeje të ripërdorshme). Një LCMS mund të jetë i dedikuar vetëm për prodhimin dhe publikimin e përmbajtjes që hostohet në një LMS, ose mund ta hostojë vetë përmbajtjen. Specifikimi i Komitetit të Trajnimit të Bazuar në Kompjuter të Industrisë së Aviacionit (AICC) ofron mbështetje për përmbajtjen që hostohet veçmas nga LMS. ==== Vlerësim i ndihmuar nga kompjuteri ==== Vlerësimi i ndihmuar nga kompjuteri ( vlerësimi elektronik ) varion nga testet automatike me zgjedhje të shumëfishta deri te sisteme më të sofistikuara. Me disa sisteme, reagimet mund të orientohen drejt gabimeve specifike të një studenti, ose kompjuteri mund ta drejtojë studentin përmes një serie pyetjesh duke u përshtatur me atë që studenti duket se ka mësuar ose nuk ka mësuar. [[Vlerësimi formues]] i shqyen përgjigjet e pasakta dhe këto pyetje më pas shpjegohen nga mësuesi. Nxënësi më pas praktikohet me variacione të vogla të pyetjeve të shqyera. Cikli i të nxënit shpesh përfundon me [[Vlerësimi përmbledhës|vlerësim përmbledhës]], duke përdorur një grup të ri pyetjesh që mbulojnë temat e mësuara më parë.<ref>{{Cite web|title=Teachers Manual on Formative Assessment|url=https://cbseacademic.nic.in/web_material/publication/archive/CBSE-FA-Class-IX%20(Science)%20Final.pdf}}</ref> ==== Sistemi i menaxhimit të trajnimit ==== Një sistem menaxhimi trajnimi ose sistem menaxhimi burimesh trajnimi është një softuer i projektuar për të optimizuar menaxhimin e trajnimit të udhëhequr nga instruktori. Ngjashëm me një planifikim të burimeve të ndërmarrjes (ERP), është një mjet i zyrës së prapme që synon të përmirësojë çdo aspekt të procesit të trajnimit: planifikimin (planin e trajnimit dhe parashikimin e buxhetit), logjistikën (planifikimin dhe menaxhimin e burimeve), financat (gjurmimin e kostove, fitimprurësinë), raportimin dhe shitjet e ofruesve të trajnimit me qëllim fitimin.<ref>{{Cite web|title=Technology-enabled learning: More than e-Learning - Part 1: What does technology-enabled training management look like?|url=https://www.hr.com/en/magazines/training_development_excellence_essentials/march_2017_training_development/technology-enabled-learning-more-than-elearning---_izscecpc.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316074655/https://www.hr.com/en/magazines/training_development_excellence_essentials/march_2017_training_development/technology-enabled-learning-more-than-elearning---_izscecpc.html|archive-date=16 mars 2018|access-date=7 korrik 2017|publisher=Training Development Excellence Essentials}}</ref> === Softuer dhe harduer të tjerë === * Lista e iPad-ëve dhe Magic Keyboard për iPad * Krahasimi i kompjuterëve tabletë * Chromebook-ët * Lista e laptopëve * [[Stacioni i punës|Stacionet e punës GPU]] * Lista e softuerëve muzikorë * Lista e programeve të tablaturave për kitarë dhe Lista e programeve të pianos * Krahasimi i autorëve të partiturave * Stacione pune audio dixhitale dhe studio muzikore * Set baterish elektronike dhe instrumente muzikore elektronike moderne * Tableta grafike dhe stilolaps * Lista e softuerëve të modelimit 3D dhe Lista e softuerëve të renderimit 3D * Krahasimi i printerëve 3D, Lista e softuerëve të printimit 3D dhe Lista e softuerëve të prodhimit të ndihmuar nga kompjuteri * Listat e softuerëve matematikorë dhe Lista e softuerëve me burim të hapur për matematikë * Lista e programeve kompjuterike të shkrimit * Lista e softuerëve të artit kompjuterik * Lista e mjediseve të zhvillimit të integruar në internet * Tekstet shkollore dixhitale, softuerët e librave elektronikë dhe [[Libër audio|librat audio]] * Krahasimi i lexuesve elektronikë, krahasimi i softuerëve të lexuesve elektronikë për iOS dhe krahasimi i softuerëve të lexuesve elektronikë për Android == Shih edhe == * [[Arsimi]] * [[Teknologjia]] * [[Softueri edukativ]] * [[Inteligjenca artificiale në arsim]] == Literatura == * ''[https://web.archive.org/web/20051228194817/http://www.ifets.info/journals/8_2/5.pdf Virvou, M., Katsionis, G., & Manos, K. (2005). "Combining Software Games with Education: Evaluation of its Educational Effectiveness." Educational Technology & Society, 8 (2), 54-65.]'' * Seels, B. (1989). The instructional design movement in educational technology. Educational Technology, May, 11-15. https://web.archive.org/web/20080515073002/http://www.coe.uh.edu/courses/cuin6373/idhistory/1960.html * {{cite journal|author1=Niemiec, R.P.|author2=Walberg, H.T.|title=From teaching machines to microcomputers: Some milestones in the history of computer-based instruction|journal=Journal of Research on Computing in Education|date=1989|volume=21|doi=10.1080/08886504.1989.10781877|lang=en}}(3), 263-276. * Annetta, L., Minogue, J., Holmes, S., & Cheng, M. (2009). Investigation the impact of video games on high school students’ engagement and learning genetics. Computers and Education, 53, 74-85. * Bainbridge, W. (2007). The scientific research potential of virtual worlds. Science, 317, 27, 471-476. * {{cite journal|author1=Barab, S.|author2=Scott, B.|author3=Siyahhan, S.|author4=Goldstone, R.|author5=Ingram-Goble, A.|author6=Zuiker, S.|author7=Warren, S|title=Transformational play as a curricular scaffold: Using videogames to support science education|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-science-education-and-technology_2009-08_18_4/page/305|journal=Journal of Science Education Technology|date=2009|volume=18|issue=4|pages=305–320|doi=10.1007/s10956-009-9171-5|bibcode=2009JSEdT..18..305B|lang=en}} * Bourgonjon, J., Valcke, M., Soetaert, R., & Schellens, T., (2010). Student’s perceptions about the use of video games in the classroom. Computers and Education, 54, 1145-1156. * Lipsitz, Lawrence, (Editor); Reisner, Trudi. {{cite book|title=The Computer and Education|date=1973|url=https://books.google.com/books?id=pFzxLUAnSS8C|location=Englewood Cliffs, NJ|publisher=Educational Technology|isbn=978-0-87778-057-1|lang=en}} * {{cite journal|last1=Preston|first1=Rob|date=16 maj 2011|title=Down To Business: Higher Education Is Ripe For Technology Disruption|journal=InformationWeek|publisher=[[UBM plc|UMB]]|url=http://www.informationweek.com/news/global-cio/careers/229500624|accessdate=31 maj 2011|pages=60|archive-date=21 maj 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521091121/http://www.informationweek.com/news/global-cio/careers/229500624|url-status=dead|lang=en}} * Wolfe, C., & Wolfe, C. R. (2001). Learning and teaching on the world wide web. San Diego, Calif. ; London: Academic. {{CommonsCat|Educational technology}} == Lidhje të jashtme == * [https://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip-526-mk6542kh3c "Schools of the Future: Learning On-Line" 1994 documentary from KETC] == Referime == [[Kategoria:Teknologjia në shoqëri]] [[Kategoria:Teknologji arsimore]] pbydl5lq9tm2atzh31hzd5ul2d8fbx9 Prende 0 175427 3002455 2987949 2026-06-27T23:09:40Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002455 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Nje Peisazh i bukur kur mbi qytetin e Krumes dalin dy Ylbera.jpg|thumb|[[Ylberi|Ylber]] në Shqipërinë e Veriut. Në [[Paganizmi shqiptar|besimet popullore shqiptare]] ylberi konsiderohet si "rripi i Zojës Prenne".{{Sfn|Elsie|2001}}]] '''Prende''' ose '''Premte''' është perëndeshë e agimit, perëndeshë e dashurisë, bukurisë, pjellorisë, shëndetit dhe mbrojtëse e grave, në [[Paganizmi shqiptar|mitologjinë pagane shqiptare]].<ref>{{Harvnb|Lambertz|1973|p=509}}; {{Harvnb|Dunwich|2000|p=151}}; {{Harvnb|Lurker|2005|p=155}}; {{Harvnb|Hyllested|Joseph|2022|p=235}}; {{Harvnb|Dedvukaj|2023|p=1}}.</ref> Ajo quhet edhe '''Afër-dita''',<ref>{{Harvnb|Sedaj|1982|p=78}}; {{Harvnb|Lambertz|1973|p=509}}</ref> një frazë [[Gjuha shqipe|shqipe]] që do të thotë "ditë afër", "dita është afër", ose "agim",<ref>{{Harvnb|Dedvukaj|2023}}; {{Harvnb|Plangarica|2001|p=46}}</ref>në lidhje me kultin e planetit të [[Venera|Venerës]], ylli i mëngjesit dhe i mbrëmjes.<ref>{{Harvnb|Sedaj|1982|p=78}}; {{Harvnb|Lambertz|1973|p=509}}</ref> Ajo quhet ''Zoja Prenne'' ose ''Zoja e Bukuris'' ("Hyjnesha/Zonja Prenne" ose "Perëndesha/Zonja e Bukurisë").{{Sfn|Demiraj|Starostin|Lubotsky|de Vaan}}{{Sfn|Elsie|2001}}{{Sfn|Sedaj|1982}} Dita e saj e shenjtë është [[E premtja|e Premtja]], e quajtur në shqip sipas saj: ''e premte'', ''premtja'' (gegnisht{{Sfn|Camaj|Fox|1984}}).<ref>{{Harvnb|Dunwich|2000|p=151}}; {{Harvnb|Lurker|2005|p=155}}</ref> Ajo pasqyron tipare që i përkasin perëndeshës origjinale indo-evropiane të agimit.{{Sfn|Hyllested|2024}} Një pasqyrim i mrekullueshëm i lidhur me perëndeshën indoevropiane të agimit është tradita shqiptare sipas së cilës Prende është e bija e perëndisë së qiellit – [[Zojzi (mitologji)|Zojz]].{{Sfn|Lambertz|1922}} Mendohet se është adhuruar nga [[ilirët]] në lashtësi,<ref>{{Harvnb|Dunwich|2000|p=151}}; {{Harvnb|Lurker|2005|p=155}}</ref> Prende identifikohet me kultin e Venusit dhe ajo adhurohej në veri të [[Shqipëria|Shqipërisë]], veçanërisht nga gratë shqiptare, deri në kohët e fundit. Ajo përmban atribute që i përkasin gjithashtu [[Afërdita|Afërditës]], Irisit dhe [[Helena e Trojës|Helenës]], si dhe Persefonës siç tregohet nga etimologjia e emrit të saj.{{Sfn|Hyllested|2024}} Duke përshkruar një perëndeshë të nëntokës dhe në të njëjtën kohë personifikimin e pranverës, shqipja ''[[E bukura e dheut|e Bukura e Dheut]]'' ("E bukura e dheut") është dukshëm një epitet i ekuivalentit shqiptar të Persefonës.{{Sfn|Elsie|2001}} Në kohët e krishtera ajo quhej ''ShënePremte''{{Sfn|Elsie|2001}} ose ''Shën Prende''{{Sfn|Galaty|Lafe|Lee|Tafilica|2013}} ("Shën Veneranda"), e identifikuar nga [[Kisha katolike në Shqipëri|Kisha Katolike]] si Shën Ana, nëna e [[Maria|Virgjëreshës Mari]]. Ajo ishte aq e popullarizuar në Shqipëri sa që mbi një në tetë kishat katolike që ekzistonin në fund të shekullit të 16-të dhe në fillim të shekullit të 17-të morën emrin e saj. Shumë kisha të tjera historike katolike dhe ortodokse iu kushtuan asaj në shekujt 18 dhe 19.{{Sfn|Elsie|2001}} == Emri == === Variantet === Variantet dialektore përfshijnë: [[Gegërishtja|gegërishten]] ''P(ë)rende'' (përf. ''P(ë)renda''), ''Pren(n)e'' (përf. ''Pren(n)a''); [[Toskërishtja|toskërisht]]: ''Premte'' (përf. ''Premtja'' ), ''Preme'' (përf. ''Prema''). Prende quhet edhe ''Afërdita''{{Sfn|Sedaj|1982}} (''Afêrdita'' në [[Gegërishtja|gegërisht]]{{Sfn|Lambertz|1973}} ) në lidhje me kultin e planetit [[Venusi|Venus]], yllit të mëngjesit dhe të mbrëmjes, i cili në shqip quhet ''(h)ylli i dritës, Afërdita'' "Ylli i Dritës, Afërdita" (dmth Venusi, ylli i mëngjesit){{Sfn|Lambertz|1973}} dhe ''(h)ylli i mbrëmjes, Afërdita'' (dmth Venusi, ylli i mbrëmjes).{{Sfn|Frashëri|1980}} ''Afër-dita'', një frazë shqipe që do të thotë "ditë afër", "dita është afër", ose "agim",<ref>{{Harvnb|Dedvukaj|2023|pp=1–2}}; {{Harvnb|Plangarica|2001}}</ref> është emri vendas shqiptar i planetit Venus.{{Sfn|Kostallari|1981}}{{Sfn|Thomaj|2002}} ''Afrodita'' është forma e saj urdhërore në shqip që do të thotë "dal dita/agimi".{{Sfn|Dedvukaj|2023}} Përkthimi shqip i "mbrëmjes" është përkthyer si πρέμε ''premë'' edhe në [[Marko Boçari|fjalorin shqip-greqisht]] të [[Marko Boçari]]t.{{Sfn|Yochalas|1980}} Në veri të Shqipërisë, Prende quhet ''[[Zojzi (mitologji)|Zoja]] Prenne'' ose ''Zoja e Bukuris'' "Hyjneshë/Zonja Prenne" ose "Hyjneshë/Zonja e Bukurisë".{{Sfn|Demiraj|Starostin|Lubotsky|de Vaan}}{{Sfn|Elsie|2001}}{{Sfn|Sedaj|1982}} === Etimologjia === Emri shqip {{lang|sq|Premtë}} ose {{lang|sq|P(ë)rende}} mendohet se korrespondon rregullisht me homologun [[Greqishtja e lashtë|e Greqisë antike]] {{lang|grc|Περσεφάττα}} (''Persephatta''), një variant i {{lang|grc|Περσεφόνη}} (''Persefone'').{{Sfn|Hyllested|Joseph|2022}}{{Sfn|Dedvukaj|2023}}{{Sfn|Hyllested|2024}} Teonimet janë gjurmuar në [[Gjuhët indo-evropiane|indo-evropianisht]] ''*pers-é-bʰ(h₂)n̥t-ih₂'' ("ajo që sjell dritën përmes").{{Sfn|Hyllested|Joseph|2022}}{{Sfn|Hyllested|2024}} Fraza shqipe ''afro dita'' 'dil dita/agimi' vjen nga gjuha [[Gjuha proto-shqipe|protoshqiptare]] ''*apro dītā'' 'vjen shkëlqimi i ditës/agimi', nga indo-evropianishtja ''*h₂epero déh₂itis''.{{Sfn|Dedvukaj|2023}} Teonimi ''Aprodita'' dëshmohet në mbishkrimet [[Mesapishtja|mesapike]] në [[Pulia]], e cila konsiderohet të jetë një teonim mesapik i një perëndeshë indo-evropiane.{{Sfn|Marchesini|2021}} == Roli == Në mitologjinë pagane shqiptare Prende është perëndeshë e agimit, perëndeshë e dashurisë, bukurisë, pjellorisë dhe shëndetit.{{Sfn|Treimer|1971}}{{Sfn|Lambertz|1973}}{{Sfn|Lurker|2005}} {{Sfn|Hyllested|Joseph|2022}}{{Sfn|Hyllested|2024}} Ajo konsiderohet ekuivalentja [[Paganizmi shqiptar|shqiptare]] e Venusit [[Feja romake|romake]], [[Mitologjia nordike|norvegjez]] Freyja dhe [[Afërdita|Afërditës]] [[Feja e lashtë greke|greke]].{{Sfn|Treimer|1971}}{{Sfn|Lurker|2005}} Në aspektin mitologjik, Prende ka atribute që i përkasin gjithashtu Afërditës, Irisit dhe [[Helena e Trojës|Helenës]], dhe konsiderohet se ka lidhje etimologjike me Persefonin.{{Sfn|Hyllested|2024}} Duke përshkruar një perëndeshë të nëntokës dhe në të njëjtën kohë personifikimin e pranverës, shqipja ''[[E bukura e dheut|e Bukura e Dheut]]'' ("E bukura e dheut") është dukshëm një epitet i ekuivalentit shqiptar të Persefonës.{{Sfn|Elsie|2001}} Sipas disa traditave shqiptare, Prende është e bija e [[Zojzi (mitologji)|Zojzit]], perëndisë së qiellit dhe të vetëtimave shqiptare.{{Sfn|Lambertz|1922}} E lidhur me perëndeshën e agimit, epiteti "bija e perëndisë qiellore" gjendet zakonisht në traditat indo-evropiane (krh. H₂éwsōs#Epithets). Sipas besimeve popullore, dallëndyshet e quajtura ''Pulat e Zojës'' “Zogjtë e Zonjës”, e tërheqin Prenden nëpër qiell me karrocën e saj. Dallëndyshet lidhen me qerren me anë të ylberit (''Ylberi''), të cilin populli e quan edhe ''Brezi'' ose ''Shoka'' e ''Zojës'' "Rripi i Zonjës".{{Sfn|Lambertz|1973}}{{Sfn|Elsie|2001}} Emri i zakonshëm i shqipes ''nepërkë'' për gjarpërinjtë helmues, nepërkë shfaqet në varietetin [[Arbërishtja (Itali)|arbëresh]] të [[Kalabria|Kalabrisë]] si ''nepromtja'', ndoshta i bazuar në ''Prende'' / ''Premte''.{{Sfn|Çabej|2015}} == Adhurimi == Prende adhurohej në veri të [[Shqipëria|Shqipërisë]], veçanërisht nga femrat shqiptare deri në kohët e fundit. Festivali i Prendes festohej çdo vit më 26 korrik dhe besimtarët e saj vishnin veshje të bukura dhe vendosnin një llaç dhe një goditje si një përfaqësim i bashkimit seksual.{{Sfn|Elsie|2001}} [[Ylberi]] konsiderohet në besimet popullore si brezi i Prendes dhe legjenda gojore thotë se kushdo që hidhet mbi ylber ndryshon gjininë.{{Sfn|Elsie|2001}} Perëndesha Prende lidhet në besimet popullore shqiptare me kultin e planetit [[Venusi|Venus]] (në shqip ''Afërdita'').{{Sfn|Lambertz|1973}}{{Sfn|Sedaj|1982}} Kur [[Shqipëria]] u kristianizua në lashtësi, Prende u identifikua nga Kisha Katolike si Shën Ana, nëna e Virgjëreshës Mari dhe u quajt "Shën Veneranda" (toskërisht{{Sfn|Elsie|2001}} ose gegërisht{{Sfn|Galaty|Lafe|Lee|Tafilica|2013}}), më vonë u ndërlidhë me [[Gjuha greke|greqisht]] ''Paraskevi'', [[Gjuha rumune|rumanisht]] ''Sfânta Paraschiva'', [[Gjuhët sllave të jugut|sllave jugore]] ''Petka''.{{Sfn|Elsie|2000}} Një tjetër shenjtor i krishterë shqiptar që mendohet nga disa se ka origjinë jo të krishterë është Gjini. Prende ishte aq e popullarizuar në Shqipëri sa nga rreth 275 kisha katolike të regjistruara se ekzistonin në Shqipëri në fund të shekullit të 16-të dhe në fillim të shekullit të 17-të, 33 u emëruan pas saj, më shumë se çdo shenjtore tjetër përveç [[Maria|Virgjëreshës Mari]] dhe [[Nikolla i Mirës|Shën Nikollës]]. Shumë kisha të tjera historike katolike dhe ortodokse iu kushtuan asaj në shekujt 18 dhe 19. Në luginën e Kurbinit pelegrinazhet në kishën e Shën Venerandës ishin të zakonshme si për të krishterët ashtu edhe për myslimanët. Atje njerëzit shkuan gjithashtu me shpresën e një shërimi për sëmundjet mendore.{{Sfn|Elsie|2001}} Si zakonisht në shumë kultura, në Shqipëri dita e shenjtë e perëndeshës së dashurisë është e Premtja, e quajtur në [[Gjuha shqipe|gjuhën shqipe]] pas saj: ''dita e premte'', ''premtja'' (gegërisht{{Sfn|Camaj|Fox|1984}}).{{Sfn|Lurker|2005}}{{Sfn|Elsie|2001}} == Në kulturën popullore == ''Prende'', ''Pren(n)e'' dhe homologët e tyre mashkullorë ''Prend'', ''Preng'', ''Prenk'', ''Pren'', etj., janë [[Emra shqiptarë|emra]] [[Gjuha shqipe|shqip]], të gjetur tradicionalisht te [[Kisha katolike në Shqipëri|katolikët shqiptarë]].{{Sfn|Alpion|2021}} “Prende Publishing”, nga shtëpia botuese Histria Books, mori emrin e perëndeshës shqiptare Prende.<ref>{{Cite web|title=Prende|url=https://histriabooks.com/prende-publishing/|website=histriabooks.com|language=en}}</ref> == Shihni gjithashtu == * [[Paganizmi shqiptar|Mitologjia shqiptare]] * [[Mitologjia ilire|feja ilire]] * [[Eni|En]] * [[Perëndi (mitologji)|Perëndi]] * Venusi * Freyja == Shënime == {{Reflist|30em|grupi=note}} == Referime == {{Reflist}} == Bibliografia == {{Refbegin}} *{{Cite book|last=Alpion|first=Gëzim|url=https://books.google.com/books?id=sylOEAAAQBAJ|title=Mother Teresa: The Saint and Her Nation|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2021|isbn=9789389812466|language=en|orig-year=2020}} *{{Cite book|last=Çabej|first=Eqrem|url=https://books.google.com/books?id=4rQDDgAAQBAJ|title=Serta Romanica: Festschrift für Gerhard Rohlfs zum 75. Geburtstag|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|year=2015|isbn=9783110945096|editor-last=Rudolf Baehr|language=de|chapter=Die Albanischen Mundarten in Kalabrien|editor-last2=Kurt Wais|editor-last3=W. Theodor Elwert|editor-last4=Heinrich Lausberg|orig-year=1968}} *{{Cite book|last=Camaj|first=Martin|url=https://books.google.com/books?id=rPfRUAuevq4C|title=Albanian Grammar: With Exercises, Chrestomathy and Glossaries|last2=Fox|first2=Leonard|date=janar 1984|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|isbn=978-3-447-02467-9|language=en}} *{{Cite journal|last=Dedvukaj|first=Lindon|year=2023|title=Linguistic evidence for the Indo-European and Albanian origin of Aphrodite|journal=Proceedings of the Linguistic Society of America|language=en|publisher=[[Linguistic Society of America]]|volume=8|page=5500|doi=10.3765/plsa.v8i1.5500|doi-access=free|number=1|s2cid=258381736}} *{{Cite web|last=Demiraj|first=Bardhyl|author-link=Bardhyl Demiraj|last2=Starostin|first2=Sergei|author-link2=Sergei Starostin|last3=Lubotsky|first3=Alexander|author-link3=Alexander Lubotsky|last4=de Vaan|first4=Michiel|author-link4=Michiel de Vaan|title=The Albanian inherited lexicon|url=https://www.win.tue.nl/~aeb/natlang/ie/alb.html|language=en|type=Database}} *{{Cite book|last=Dunwich|first=Gerina|url=https://books.google.com/books?id=hRxVytIiDGIC&dq=Perendi+Prende&pg=PA151|title=Wicca Love Spells|date=2000|publisher=Kensington Publishing Corporation|isbn=0-8065-1782-4|language=en}} *{{Cite book|last=Durham|first=Edith|url=https://books.google.com/books?id=dSSBAAAAMAAJ|title=Some tribal origins, laws and customs of the Balkans|publisher=George Allen & Unwin|year=1928|isbn=978-0-598-76888-9|language=en|author-link=Edith Durham}} *{{Cite book|last=Elsie|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=N_IXHrXIsYkC|title=A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture|publisher=Hurst & Company|year=2001|isbn=1-85065-570-7|location=London|language=en|author-link=Robert Elsie}} *{{Cite journal|last=Elsie|first=Robert|year=2000|title=The Christian Saints of Albania|url=http://www.olemiss.edu/depts/modern_languages/BalkArticle2.html|journal=Balkanistica|language=en|publisher=American Association for South Slavic Studies|volume=13|access-date=30 janar 2025|archive-date=6 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406101524/http://www.olemiss.edu/depts/modern_languages/BalkArticle2.html|url-status=dead}} *{{Cite book|last=Frashëri|first=Naim|url=https://books.google.com/books?id=6xQHAQAAIAAJ|title=Vepra të zgjedhura|publisher=Akademia e Shkencave e RPSSH|year=1980|editor-last=Dhimitër S. Shuteriqi|volume=1|language=sq}} *{{Cite book|last=Galaty|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=f2mRDwAAQBAJ|title=Light and Shadow: Isolation and Interaction in the Shala Valley of Northern Albania|last2=Lafe|first2=Ols|last3=Lee|first3=Wayne|last4=Tafilica|first4=Zamir|publisher=The Cotsen Institute of Archaeology Press|year=2013|isbn=978-1931745710|language=en}} *{{Cite book|last=Hyllested|first=Adam|title=The Indo-European Language Family : A Phylogenetic Perspective|last2=Joseph|first2=Brian D.|publisher=Cambridge University Press|year=2022|isbn=9781108758666|editor-last=Olander|editor-first=Thomas|pages=223–245|language=en|chapter=Albanian|doi=10.1017/9781108758666|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xzKAEAAAQBAJ&pg=PA223|s2cid=161016819}} *{{Cite book|last=Hyllested|first=Adam|url=https://igfachtagung24.com/wp-content/uploads/2024/09/book_of_abstracts_version_september_11.pdf|title=Book of Abstracts – The Speakers of Indo-European and Their World: 17th Fachtagung of the Society for Indo-European Studies 9–12 September 2024, Basel University (Switzerland)|publisher=[[University of Basel]]|year=2024|pages=60–61|language=en|chapter=The Indo-European origins of Persephone and the Albanian goddess ''Premtë''}} *{{Cite book|last=Kostallari|first=Androkli|url=https://books.google.com/books?id=PdfqAAAAMAAJ|title=Fjalor i gjuhës së sotme shqipe|publisher=Rilindja|year=1981|volume=1|location=Tiranë|language=sq}} *{{Cite book|last=Lambertz|first=Maximilian|url=https://books.google.com/books?id=0lxtzwEACAAJ|title=Albanische Märchen (und andere Texte zur albanischen Volkskunde)|publisher=A. Hölder|year=1922|location=Wien|language=de}} *{{Cite book|last=Lambertz|first=Maximilian|title=Wörterbuch der Mythologie|year=1973|editor-last=Hans Wilhelm Haussig|volume=2|pages=455–509|language=de|chapter=Die Mythologie der Albaner|author-link=Maximilian Lambertz}} *{{Cite book|last=Lurker|first=Manfred|title=The Routledge Dictionary of Gods and Goddesses, Devils and Demons|url=https://archive.org/details/routledgediction0000manf|publisher=Routledge, Taylor & Francis|year=2005|isbn=0-203-64351-8|language=en}} *{{Cite book|last=Marchesini|first=Simona|url=https://books.google.com/books?id=mF3OzgEACAAJ|title=Storia dei Mediterranei: Relazioni linguistiche, viaggi, politiche di dominio, conflitti. Annale 3|publisher=Edizioni di storia e studi sociali|year=2021|isbn=9788899168544|series=Mediterraneo e storia|volume=35|pages=10–42|language=it|chapter=I Messapi nel Mediterraneo|trans-chapter=The Messapians in the Mediterranean}} *{{Cite journal|last=Plangarica|first=Tomor|year=2001|editor2-last=Vladimir Osipov|editor3-last=Sophie Vassilaki|title=Les noms propres en albanais et quelques-unes de leurs particularités à l'époque actuelle|url=https://books.google.com/books?id=09cLAQAAMAAJ|journal=Cahiers balkaniques|language=fr|publisher=Publications Langues'O|volume=32|pages=39–54|isbn=9782858311286|issn=0290-7402|editor=Christiane Montécot}} *{{Cite journal|last=Sedaj|first=Engjëll|year=1982|title=Ngjashmëri të hyjnive homerike dhe atyre shqiptare|url=https://books.google.com/books?id=a6niAAAAMAAJ|journal=Gjurmime Albanologjike|language=sq|publisher=[[Albanological Institute of Prishtina]]|pages=71–90}} *{{Cite book|last=Thomaj|first=Jan|url=https://books.google.com/books?id=2j4_AQAAIAAJ|title=Fjalor i shqipes së sotme: me rreth 34.000 fjalë|publisher=Botimet Toena|year=2002|isbn=9789992716076|language=sq}} *{{Cite book|last=Treimer|first=Karl|url=https://books.google.com/books?id=dTIBAAAAMAAJ|title=Arhiv za Arbanasku starinu, jezik i etnologiju|publisher=R. Trofenik|year=1971|editor-last=Henrik Barić|volume=I|pages=27–33|language=de|chapter=Zur Rückerschliessung der illyrischen Götterwelt und ihre Bedeutung für die südslawische Philologie}} *{{Cite book|last=Yochalas|first=Titos|url=https://www.scribd.com/doc/47759686/%CE%A4%CE%BF-%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%BF-%CE%91%CE%BB%CE%B2%CE%B1%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CE%BD-%CE%9B%CE%B5%CE%BE%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CE%BD-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%9C%CE%AC%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%85-%CE%9C%CF%80%CF%8C%CF%84%CF%83%CE%B1%CF%81%CE%B7-%CE%93%CE%B9%CE%BF%CF%87%CE%AC%CE%BB%CE%B1%CF%82-%CE%A4%CE%AF%CF%84%CE%BF%CF%82|title=Το Ελληνο-Αλβανικόν Λεξικόν του Μάρκου Μπότσαρη &#91;The Greek-Albanian Dictionary of Markos Botsaris&#93;|publisher=Academy of Greece|year=1980|language=gr|access-date=30 janar 2025|archive-date=19 korrik 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215716/https://www.scribd.com/doc/47759686/%CE%A4%CE%BF-%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%BF-%CE%91%CE%BB%CE%B2%CE%B1%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CE%BD-%CE%9B%CE%B5%CE%BE%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CE%BD-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%9C%CE%AC%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%85-%CE%9C%CF%80%CF%8C%CF%84%CF%83%CE%B1%CF%81%CE%B7-%CE%93%CE%B9%CE%BF%CF%87%CE%AC%CE%BB%CE%B1%CF%82-%CE%A4%CE%AF%CF%84%CE%BF%CF%82|url-status=dead}} {{refend}} [[Kategoria:Perëndesha ilire]] [[Kategoria:Mitologji shqiptare]] 5vzyhb3ienbiyar6au5dhoq2riai0mt Superkompjuteri 0 177796 3002443 2948654 2026-06-27T22:41:07Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002443 wikitext text/x-wiki [[Skeda:IBM_Blue_Gene_P_supercomputer.jpg|class=cx-highlight|thumb|300x300px|Superkompjuteri [[Blue Gene|Blue Gene/P]] i [[IBM]] në [[Argonne National Laboratory]] përmban mbi 250.000 procesorë duke përdorur freskues normal të ajrit për qendrave të të dhënave (''data center''), të grupuar në 72 kabinetet, dhe të lidhur me një rrjet optik me shpejtësi të lartë<ref>{{Cito web|url=http://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/21791.wss|title=IBM Blue gene announcement|publisher=03.ibm.com|date=26 qershor 2007|accessdate=9 qershor 2012}}</ref>]] Një '''superkompjuter''' është një kompjuter me një nivel të lartë të kapaciteteve kompjuterike në krahasim me një kompjuter për qëllime të përgjithshme. Performanca e një superkompjuteri është matur me operacionet [[Float|''floating-point'']]  për sekondë ([[FLOPS]]) dhe jo me [[Instruksione për sekondë|miliona instruksione për sekondë]] (MIPS). Deri në vitet e fundit (2015), ka superkompjuterë të cilat mund të kryejnë deri në kuadrilionë FLOPS.<ref name="November 2014">.</ref> Supercomputers u paraqit në vitet 1960ta, të bëra fillimisht dhe për dekada me radhë kryesisht nga [[Seymour Cray]] në [[Control Data Corporation]] (CDC), [[Cray|Cray Research]] dhe kompanitë e mëvonshme që mbanin emrin ose monogramin e tij. Përderisa superkompjuterët të viteve 1970 përdornin vetëm disa [[Njësia qendrore e përpunimit|procesorë]], në vitet 1990 filluan të paraqiten makina me mijëra procesorë, dhe në fund të shekullit të 20-të, kompjuter me paralelizëm masiv me dhjetëra mijëra procesorë "off-the-shelf" ishin normal.<ref name="Hoffman">{{Cite book|title=Supercomputers: directions in technology and applications|last=Hoffman|first=Allan R.|publisher=National Academies|year=1990|isbn=0-309-04088-4|pages=35–47|display-authors=etal}}</ref><ref name="Jouppi">{{Cite book|title=Readings in computer architecture|url=https://archive.org/details/readingsincomput0000hill|last=Hill|first=Mark Donald|last2=Jouppi|first2=Norman Paul|last3=Sohi|first3=Gurindar|year=1999|isbn=1-55860-539-8|pages=[https://archive.org/details/readingsincomput0000hill/page/40 40]–49}}</ref> Që nga futja e tij në qershor të vitit 2013, superkompjuteri kinez [[Tianhe-2]] deri në vitin 2015 është [[Supercomputer|më i shpejti në botë]] me 33.86 petaFLOPS (PFLOPS), ose 33.86 kuadrillionë FLOPS. == Historia == [[File:Cray-1-deutsches-museum.jpg|thumb|A [[Cray-1]] i ruajtur në [[Deutsches Museum]]]] Historia e superkompjuterëve shkon prapa në vitin 1960, me [[Atlas (kompjuter)|Atlas]] në [[Victoria University of Manchester|Universitetin e Mançesterit]] dhe një seri të kompjuterëve të [[Control Data Corporation]] (CDC), të projektuar nga [[Seymour Cray]]. Këto përdornin dizajn inovativ dhe paralelizëm për të arritur kulmin e performancës përpunuese<ref name="chen" >''Hardware software co-design of a multimedia SOC platform'' by Sao-Jie Chen, Guang-Huei Lin, Pao-Ann Hsiung, Yu-Hen Hu 2009 ISBN pages 70-72</ref>. Atlasi ishte një projekt i përbashkët mes [[Ferranti]] dhe Universitetin e Mançesterit dhe është projektuar për të operuar me shpejtësi të përpunimit që i afrohet një mikrosekondë për instruksion, rreth një milion instruksione për sekondë<ref>{{citation|title=The Atlas|url=http://www.computer50.org/kgill/atlas/atlas.html|publisher=University of Manchester|accessdate=21 shtator 2010|archive-date=28 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120728105352/http://www.computer50.org/kgill/atlas/atlas.html|url-status=dead}}</ref>. Atlas i parë është autorizuar zyrtarisht më 7 dhjetor 1962, si një nga superkompjuterët e parë në botë – konsiderohet si kompjuteri më i fuqishëm në botë në atë kohë me një diferencë të konsiderueshme, dhe i barabartë me katër [[IBM 7090#IBM 7094|IBM 7094]]<ref>{{citation|last=Lavington|first=Simon|title=A History of Manchester Computers|year=1998|edition=2|publisher=The British Computer Society|location=Swindon|isbn=978-1-902505-01-5|pages=41–52}}</ref>. [[CDC 6600]], i lëshua në vitin 1964, u projektua nga Cray për të qenë më i shpejti në botë. Cray kaloi nga përdorimi i germaniumit në silic për transistorët, e cila operonte shumë shpejtë, duke zgjidhur problemin e nxehtësisë duke përdorur ftohës.<ref>''The Supermen'', Charles Murray, Wiley & Sons, 1997.</ref> Duke pasur parasysh se 6600 tejkaloj të gjithë kompjuterët e bashkëkohës së tij me rreth 10 herë, ai u quajt ''superkompjuter'' dhe e përcaktoi tregun e superkompjuterëve kur njëqind kompjuterë u shitën, secili nga me çmimi pre $8 million<ref>''A history of modern computing'' by Paul E. Ceruzzi 2003 ISBN 978-0-262-53203-7 page 161 [https://books.google.com/books?id=x1YESXanrgQC&pg=PA161&dq=history+cdc+6600+dubbed+supercomputer&hl=en&ei=ALMZTvqbH8qs8QPWuvUH&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false]</ref><ref name="Hannan" /><ref>{{cite book|title=History of computing in education|author=John Impagliazzo, John A. N. Lee|year=2004|isbn=1-4020-8135-9|page=172|url=https://books.google.com/books?id=J46GinHakmkC&pg=PA172&dq=history+of+supercomputer+cdc+6600&hl=en&ei=PeAcTv_eI8uf-wb3y9jvCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEYQ6AEwBjgK#v=onepage&q=history%20of%20supercomputer%20cdc%206600&f=false}}</ref><ref>{{cite book|title=The American Midwest: an interpretive encyclopedia|author=Richard Sisson, Christian K. Zacher|year=2006|isbn=0-253-34886-2|page=1489|url=https://books.google.com/books?id=n3Xn7jMx1RYC&pg=PA1489&dq=history+of+supercomputer+cdc+6600&hl=en&ei=nt8cTo-RFc2r-gaDiPHLCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEkQ6AEwBQ#v=onepage&q=history%20of%20supercomputer%20cdc%206600&f=false}}</ref>. Cray iku nga CDC në vitin 1972 për të formuar kompaninë e tij, [[Cray|Cray Research]]<ref name="Hannan" >{{cite book|title=Wisconsin Biographical Dictionary|first=Caryn|last=Hannan|year=2008|isbn=1-878592-63-7|pages=83–84|url=https://books.google.com/books?id=V08bjkJeXkAC&pg=PA83&dq=cdc+6600+7600+cray&hl=en&ei=7LMZTozDIInX8gP0xIkM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&q=cdc%206600%207600%20cray&f=false}}</ref>. Katër vite pasi la CDC, Cray paraqiti 80&nbsp;MHz [[Cray 1]] në vitin 1976, dhe ai u bë një nga superkompjuterët më të suksesshëm në histori<ref name="Hill41">''Readings in computer architecture'' by Mark Donald Hill, Norman Paul Jouppi, Gurindar Sohi 1999 ISBN 978-1-55860-539-8 page 41-48</ref><ref name="Edwin65">''Milestones in computer science and information technology'' by Edwin D. Reilly 2003 ISBN 1-57356-521-0 page 65</ref>. [[Cray-2]] u lëshua në vitin 1985, ishte një kompjuter me 8 procesor me ftohës të lëngshëm dhe [[Fluorinert]] pompohej në të derisa ai operonte. Ai performonte në 1.9 [[gigaflop]]s dhe ishte më i shpejti në botë deri në vitin 1990.<ref name="Tokhi">''Parallel computing for real-time signal processing and control'' by M. O. Tokhi, Mohammad Alamgir Hossain 2003 ISBN 978-1-85233-599-1 pages 201–202</ref> Ndërsa superkompjuterët e viteve 1980 përdornin vetëm disa procesorë, në vitet 1990, makina me mijëra procesorë filluan të shfaqen si në Shtetet e Bashkuara dhe Japoni, duke vendosur rekorde të reja të performancës kompjuterike. == Hardueri dhe arkitektura == == Menaxhimi i softuerit dhe sistemit == == Matja e performancës == == Hulumtimi dhe tendenca e zhvillimit == == Përdorimi i energjisë == Kompjuterët e performancës së lartë zakonisht kërkojnë shumë energji. Megjithatë, Islanda mund të jetë një pikë referimi për të ardhmen me superkompjuterin e parë në botë me zero emetim. E vendosur në Thor Data Center në Reykjavik, Islandë, ky superkompjuter mbështetet plotësisht në burimet e ripërtëritshme të energjisë për energjinë e saj në vend se të lëndëve djegëse nga fosilet. Klima e ftohtë gjithashtu redukton nevojën për ftohje aktive, duke e bërë atë një nga objekteve që shfrytëzon në maksimum burimet e ripërtëritshme në botë.<ref>{{Cito web|url=http://www.intelfreepress.com/news/green-supercomputer-crunches-big-data-in-iceland/39/|title=Green Supercomputer Crunches Big Data in Iceland|date=21 maj 2015|accessdate=18 maj 2015|website=intelfreepress.com|archive-date=20 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150520034755/http://www.intelfreepress.com/news/green-supercomputer-crunches-big-data-in-iceland/39/|url-status=dead}}</ref> == Në fantashkencë == Shumë shkrimtarë të fantashkencës i përshkruajnë superkompjuterët në veprat e tyre, si para ashtu dhe pasi u ndërtuan superkompjuterët e vërtetë. == Shih edhe == * [[Informatika paralele]] == Shënime dhe referenca == {{Reflist|30em}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.fiala.me/pubs/papers/libsdc11.pdf A Tunable, Software-based DRAM Error Detection and Correction Library for HPC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107074502/http://www.fiala.me/pubs/papers/libsdc11.pdf |date=7 nëntor 2014 }} * [http://www.fiala.me/pubs/papers/sc12-redmpi.pdf Detection and Correction of Silent Data Corruption for Large-Scale High-Performance Computing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107074511/http://www.fiala.me/pubs/papers/sc12-redmpi.pdf |date=7 nëntor 2014 }} [[Kategoria:Superkompjuterë]] [[Kategoria:Shpikje amerikane]] [[Kategoria:Llogaritje e njëkohshme]] [[Kategoria:Llogaritje paralele]] 75t9p1bftoalpl9ncmzqpfcxxr8x19x Sofia Kovalevska 0 179251 3002374 2948696 2026-06-27T20:32:42Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002374 wikitext text/x-wiki {{Infobox shkencëtar|name=Sofya Kovalevskaya|image=Sofja_Wassiljewna_Kowalewskaja_1.jpg|caption=Kovalevskaya in 1880|birth_date={{birth date|1850|1|15|df=y}}|birth_place=Moscow, Russia|death_date={{Death date and age|1891|2|10|1850|1|15|df=y}}|death_place=Stockholm, Sweden|fields=Mathematics, Mechanics|workplaces={{ubl|[[Stockholm University]]|[[Russian Academy of Sciences]]}}|alma_mater=[[University of Göttingen]] (PhD)|doctoral_advisor=[[Karl Weierstrass]]|known_for={{ubl|[[Cauchy–Kowalevski theorem]]|[[Kovalevskaya top]]}}|spouse=[[Vladimir Kovalevskij]] (m. 1868; died 1883)|native_name={{nobold|Софья Ковалевская}}|native_name_lang=ru|birth_name=Sofya Vasilyevna Korvin-Krukovskaya|thesis_year=1874|children=Sofia (1878)|other_names={{ubl|Sophie Kowalevski|Sophie Kowalevsky}}|resting_place=[[Norra begravningsplatsen]]}} '''Sofya Vasilyevna Kovalevskaya''' ( {{Lang-ru|Софья Васильевна Ковалевская}} ), i lindur '''Korvin-Krukovskaya''' ( 15 January [ – 10 shkurt 1891), ishte një matematiciente ruse e cila dha një kontribut të rëndësishëm në [[Analiza matematikore|analizë]], ekuacione diferenciale të pjesshme dhe [[Mekanika|mekanikë]] . Ajo ishte një pioniere për gratë në matematikë në mbarë botën - gruaja e parë që mori një doktoraturë (në kuptimin modern) në matematikë, gruaja e parë e emëruar në postin e profesorit të plotë në Evropën veriore dhe një nga gratë e para që punoi për një shkencë shkencore. ditar si redaktor. Sipas historianes së shkencës Ann Hibner Koblitz, Kovalevskaya ishte "shkencëtarja më e madhe e njohur gjate shekullit të njëzetë".<ref name="ahk1">{{Cite book|last=Koblitz|first=Ann Hibner|title=A convergence of lives: Sofia Kovalevskaia: scientist, writer, revolutionary|url=https://archive.org/details/convergenceofliv0000kobl_x2r9|date=1993|publisher=Rutgers University Press|language=en|isbn=9780813519630|edition=Reprinted in hardcover.|location=New Brunswick (New Jersey)}}</ref>{{Rp|255}} Historiani i matematikës Roger Cooke shkruan: {{Quote|... sa më shumë të mendoj për jetën e saj dhe të marr parasysh madhësinë e arritjeve të saj, të vendosura përballë peshës së pengesave që duhej të kapërcente, aq më shumë e admiroj. Për mua ajo ka marrë një staturë heroike të arritur nga shumë pak njerëz të tjerë në histori. Për të hyrë, siç bëri ajo, në akademi, një botë që pothuajse asnjë grua nuk e kishte eksploruar ende, dhe për rrjedhojë, për të qenë objekt i shqyrtimit kureshtar, ndërkohë që një shoqëri dyshuese e shikonte, gjysmë-pret që ajo të dështonte, kërkonte guxim dhe vendosmëri të jashtëzakonshme. Për të arritur, siç bëri ajo, të paktën dy rezultate madhore me vlerë të qëndrueshme për bursë, është dëshmi e një talenti të konsiderueshëm, të zhvilluar përmes disiplinës së hekurt.<ref name="rlc">Roger L. Cooke, "The life of S. V. Kovalevskaya", in V. B. Kuznetsov, ed., ''The Kowalevski Property'', American Mathematical Society, 2002, p. 1–19.</ref>{{rp|1}}}} Motra e saj ishte socialistja [[Anne Jaclad]]. Ka disa [[Romanizimi i rusishtes|transliterime]] alternative të emrit të saj. Ajo vetë përdori '''Sophie Kowalevski''' (ose herë pas here '''Kowalevsky''') në botimet e saj akademike. == Sfondi dhe edukimi i hershëm == [[Skeda:Запись_о_рождении_из_метрической_книги.jpg|parapamje]] Sofya Kovalevskaya (''i mbiquajtur'' Korvin-Krukovskaya) lindi në Moskë, i dyti nga tre fëmijët. Babai i saj, gjeneral Vasily Vasilyevich Korvin-Krukovsky, shërbeu në Ushtrinë Perandorake Ruse si kreu i Artilerisë së Moskës përpara se të tërhiqej në Palibino, pasuria e tij familjare në rajonin e Vitebsk në 1858, kur Kovalevskaya ishte tetë vjeç. Ai ishte një anëtar i fisnikërisë së vogël, me origjinë të përzier (Bela) Ruso-Polake (polake nga ana e babait të tij), me prejardhje të pjesshme të mundshme nga familja mbretërore Corvin e Hungarisë, dhe shërbeu si Marshall i Fisnikërisë për provincën Vitebsk. (Mund të ketë pasur edhe disa prejardhje [[Romët|rome]] nga ana e babait.<ref>{{Cite web|last=Marie-Louise Dubreil-Jacotin|author-link=Marie-Louise Dubreil-Jacotin|title=Women mathematicians|url=http://www.gap-system.org/~history/Extras/Women_mathematicians.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607183749/http://www.gap-system.org/~history/Extras/Women_mathematicians.html|language=en|archive-date=7 qershor 2011|access-date=3 qershor 2012|publisher=JOC/EFR}}</ref> ) Nëna e saj, Yelizaveta Fedorovna Shubert (Schubert), rrjedh nga një familje emigrantësh gjermanë në Shën Petersburg, të cilët jetonin në ishullin Vasilievsky . Stërgjyshi i saj nga nëna ishte astronomi dhe gjeografi Friedrich Theodor Schubert (1758−1825), i cili emigroi në Rusi nga Gjermania rreth vitit 1785. Ai u bë anëtar i plotë i Akademisë së Shkencave të Shën Petersburgut dhe kreu i observatorit të saj astronomik. Djali i tij, gjyshi i Kovalevskaya nga nëna, ishte gjenerali Theodor Friedrich von Schubert (1789−1865), i cili ishte kreu i shërbimit topografik ushtarak dhe një anëtar nderi i Akademisë Ruse të Shkencave, si dhe drejtor i muzeut Kunstkamera. Prindërit e Kovalevskaya i dhanë asaj një arsim të hershëm. Në periudha të ndryshme, qeveritarët e saj ishin folës amtare të anglishtes, frëngjishtes dhe gjermanishtes. Kur ishte 11 vjeç, ajo ishte e intriguar nga një shije paraprake e asaj që do të mësonte më vonë në mësimet e saj në llogaritje; muri i dhomës së saj ishte mbuluar me faqe nga shënimet e leksioneve të Ostrogradsky, të mbetura nga ditët studentore të babait të saj.<ref>{{Cite web|title=Best of Russia --- Famous Russians --- Scientists.|url=http://www.tristarmedia.com/bestofrussia/scientists.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903172506/http://www.tristarmedia.com/bestofrussia/scientists.html|archive-date=3 shtator 2011|access-date=21 tetor 2011|website=TRISTARMEDIA {{!}} Web Design, Web Development, Multimedia, Creative Web Solutions|language=en}}</ref> Ajo u ligjërua privatisht në matematikën fillore nga Iosif Ignatevich Malevich. Fizikanti Nikolai Nikanorovich Tyrtov vuri në dukje aftësinë e saj të pazakontë kur arriti të kuptonte librin e tij duke zbuluar vetë një ndërtim të përafërt të funksioneve trigonometrike të cilat nuk i kishte hasur ende në studimet e saj.<ref>F. V. Korvin-Krukovskii, "Sofia Vasilevna Korvin-Krukovskaia," ''Russkaia Starina'', vol. 71, no. 9 (1891), p. 623-636.</ref> Tyrtov e quajti atë një " [[Blaise Pascal|Paskal]] të ri" dhe sugjeroi që t'i jepej një shans për të ndjekur studime të mëtejshme nën perkujdesjen e N. Strannoliubskii.<ref>Rappaport, Karen D. "S. Kovalevsky: A Mathematical Lesson." The American Mathematical Monthly 88 (October 1981): 564-573.</ref> Në 1866-1867 ajo kaloi pjesën më të madhe të dimrit me familjen e saj në Shën Petersburg, ku iu ofrua mësime private nga Strannoliubskii, një avokat i njohur i arsimit të lartë për gratë, i cili i mësoi llogaritjet e saj. Gjatë së njëjtës periudhë, djali i një prifti vendas e prezantoi motrën e saj Anën me idetë progresive të ndikuar nga lëvizja radikale e viteve 1860, duke i siguruar asaj kopje të revistave radikale të kohës që diskutonin nihilizmin rus. {{Quote|Pasi shkrimtari i famshëm Ivan Turgenev përdori fjalën "nihilist" për t'iu referuar Bazarovit, heroit të ri të romanit të tij të vitit 1862 "Baballarët dhe Fëmijët", një segment i caktuar i "njerëzve të rinj" e përvetësoi gjithashtu këtë emër, pavarësisht konotacionet e saj negative në shumicën e qarqeve... Për nihilistët, shkenca dukej se ishte mjeti më efektiv për të ndihmuar masën e njerëzve për një jetë më të mirë. Shkenca i shtyu barrierat e fesë dhe besëtytnive dhe "provoi" përmes teorisë së evolucionit se revolucionet shoqërore (paqësore) ishin mënyra e natyrës. Për nihilistët e hershëm, shkenca ishte praktikisht sinonim i së vërtetës, përparimit dhe radikalizmit; kështu, ndjekja e një karriere shkencore nuk shihej në asnjë mënyrë si një pengesë për aktivizmin social. Në fakt, ajo u pa si një nxitje pozitive për forcat progresive, një goditje aktive kundër prapambetjes.<ref name="ahk2">Ann Hibner Koblitz, ''Science, Women and Revolution in Russia'', Routledge, 2000.</ref>{{rp|2–4}}}} Megjithë talentin e saj të dukshëm për matematikën, ajo nuk mundi ta përfundonte shkollimin e saj në Rusi. Në atë kohë, gratë nuk lejoheshin të ndiqnin universitetet në Rusi dhe në shumicën e vendeve të tjera. Për të studiuar jashtë vendit, Kovalevskaya kishte nevojë për leje me shkrim nga babai i saj (ose burri). Prandaj, në 1868 ajo lidhi një "martesë fiktive" me Vladimir Kovalevskij, një student i ri i paleontologjisë, botues librash dhe radikal, i cili ishte i pari që përktheu dhe botoi veprat e [[Çarls Darvin|Çarls Darvinit]] në Rusi. Ata u shpërngulën nga Rusia në Gjermani në 1869, pas një qëndrimi të shkurtër në [[Vjena|Vjenë]], për të ndjekur studimet e avancuara.<ref name="RCooke">Roger Cooke, ''The Mathematics of Sonya Kovalevskaya'', Springer-Verlag, 1984.</ref> [[Skeda:Sofya_Kovalevskaya_at_18.jpg|parapamje| Kovalevskaya në 18 vjeç]] Në prill 1869, pas qëndrimit të shkurtër të Sofjes dhe Vladimirit në Vjenë, ku ajo ndoqi leksionet e fizikës në universitet, ata u transferuan në [[Hajdelberg|Heidelberg]] . Me përpjekje të mëdha, ajo mori lejen për të audituar klasat me miratimin e profesorëve në [[Universiteti i Hajdelbergut|Universitetin e Heidelberg]] . Atje ajo ndoqi kurse në fizikë dhe matematikë nën mësues të tillë si Hermann von Helmholtz, [[Gustav Robert Kirchhoff|Gustav Kirchhoff]] dhe Robert Bunsen.<ref name="ahk1"/>{{Rp|87–89}}Vladimiri, ndërkohë, vazhdoi në Universitetin e Jenës për të ndjekur doktoraturën në paleontologji. Në tetor 1869, pak pasi ndoqi kurset në Heidelberg, ajo vizitoi Londrën me Vladimirin, i cili kaloi kohë me kolegët e tij [[Thomas Henry Huxley|Thomas Huxley]] dhe [[Çarls Darvin|Charles Darwin]], ndërsa ajo ishte e ftuar të merrte pjesë në sallonet e së dielës së George Eliot .<ref name="RCooke">Roger Cooke, ''The Mathematics of Sonya Kovalevskaya'', Springer-Verlag, 1984.</ref> Atje, në moshën nëntëmbëdhjetë vjeçare, ajo u takua me [[Herbert Spencer]] dhe u drejtua në një debat, me nxitjen e Eliot, mbi "kapacitetin e gruas për mendim abstrakt". Edhe pse nuk ka asnjë shënim për detajet e bisedës së tyre, ajo sapo kishte përfunduar një kurs leksionesh në Heidelberg mbi mekanikën, dhe ndoshta thjesht mund të ketë përmendur ekuacionet e Euler-it që rregullojnë lëvizjen e një trupi të ngurtë (shih seksionin vijues). Xhorxh Eliot po shkruante në atë kohë ''Middlemarch'', në të cilin gjen fjalinë mbresëlënëse: "Me pak fjalë, gruaja ishte një problem i cili, duke qenë se mendja e zotri Brooke ndihej e zbrazët përpara saj, vështirë se mund të ishte më pak e ndërlikuar se rrotullimet e një trupi të parregullt. "<ref>George Eliot (Mary Ann Evans), ''Middlemarch'', Chapter IV, last sentence.</ref> Kjo ishte shumë përpara se ajo të jepte kontributin e saj të dukshëm të " Kovalevskaya top " në listën e shkurtër të shembujve të njohur të lëvizjes së ngurtë të trupit të integruar (shih seksionin vijues). Në tetor 1870, Kovalevskaya u transferua në Berlin, ku filloi të merrte mësime private me Karl Weierstrass, pasi universiteti nuk e lejonte as të auditonte klasat. Ai ishte shumë i impresionuar me aftësitë e saj matematikore, dhe gjatë tre viteve të mëvonshme i mësoi asaj të njëjtin material që përfshinte leksionet e tij në universitet. Në 1871 ajo udhëtoi për një kohë të shkurtër në Paris së bashku me Vladimirin për të ndihmuar në Komunën e Parisit, ku Kovalevskaya mori pjesë në të plagosurit dhe motra e saj Anyuta ishte aktive në Komunë.<ref name="ahk1"/>{{Rp|104–106}} Me rënien e Komunës, megjithatë, si Anyuta ashtu edhe bashkëshorti i saj i ligjit të zakonshëm Victor Jaclard, i cili ishte udhëheqës i kontigjentit të Gardës Kombëtare të Montmartre dhe një Blanquiste i shquar, u arrestuan. Megjithëse Anyuta arriti të arratisej në Londër, Jaclard u dënua me ekzekutim. Megjithatë, me ndihmën e babait të Sofjes dhe Anyutës, gjeneral Krukovskit, i cili kishte ardhur urgjentisht në Paris për të ndihmuar Anyutën dhe i cili i shkroi Adolphe Thiers duke kërkuar mëshirë, ata arritën të shpëtonin Victor Jaclard.<ref name="ahk1" />{{Rp|107–108}} Kovalevskaya u kthye në Berlin dhe vazhdoi studimet me Weierstrass për tre vjet të tjera. Në 1874 ajo paraqiti tre dokumente - mbi ekuacionet diferenciale të pjesshme, mbi dinamikën e [[Unazat e Saturnit|unazave]] të [[Saturni|Saturnit]] dhe mbi integralet eliptike - në Universitetin e Göttingen- it si teze e doktoratures. Me mbështetjen e Weierstrass, kjo i dha asaj një doktoraturë në matematikë, pasi Weierstrass arriti ta përjashtonte nga provimet e zakonshme ''me gojë''.<ref name="RCooke">Roger Cooke, ''The Mathematics of Sonya Kovalevskaya'', Springer-Verlag, 1984.</ref> Kështu, Kovalevskaya u bë gruaja e parë që mori një doktoraturë (në kuptimin modern të fjalës) në matematikë. Punimi i saj mbi ekuacionet diferenciale të pjesshme përmban atë që tani njihet zakonisht si teorema Cauchy–Kovalevskaya, e cila vërteton ekzistencën dhe analiticitetin e zgjidhjeve lokale për ekuacione të tilla në kushte fillestare/kufitare të përcaktuara në mënyrë të përshtatshme. == Vitet e fundit në Gjermani dhe Suedi == [[Skeda:Sofya_Kovalevskaya,_1890.jpg|parapamje|Kovalevskaya në 1890]] [[Skeda:Sofia_Kovalevskaya_grave.jpg|parapamje|Varri i Kovalevskaya, Norra begravningsplatsen]] Në 1874, Kovalevskaya dhe burri i saj Vladimir u kthyen në Rusi, por Vladimiri nuk arriti të siguronte një post profesori për shkak të besimeve të tij radikale. (Kovalevskaya nuk do të ishte konsideruar kurrë për një pozicion të tillë për shkak të gjinis se saj. ) Gjatë kësaj kohe ata provuan një sërë skemash për të mbështetur veten, duke përfshirë zhvillimin e pasurive të paluajtshme dhe përfshirjen me një kompani nafte. Por në fund të viteve 1870 ata zhvilluan probleme financiare, duke çuar në falimentim.<ref>{{Cite book|last=Kochina|first=Pelageya|title=Love and Mathematics: Sofia Kovalevskaya|publisher=Mir Publisher|year=1985|location=Moscow|language=en}}</ref><ref name="ahk1"/> Në 1875, për një arsye të panjohur, ndoshta vdekja e babait të saj, Sofia dhe Vladimir vendosën të kalonin disa vite së bashku si një çift i vërtetë i martuar. Tre vjet më vonë lindi vajza e tyre, Sofia (e quajtur "Fufa"). Pas gati dy vjetësh të përkushtuar ndaj rritjes së vajzës së saj, Kovalevskaya e vuri Fufa nën kujdesin e të afërmve dhe miqve, rifilloi punën e saj në matematikë dhe u largua nga Vladimir për atë që do të ishte hera e fundit. Vladimiri, i cili gjithmonë kishte pësuar ndryshime të rënda të humorit, u bë më i paqëndrueshëm. Në 1883, përballë ndryshimeve të përkeqësimit të humorit dhe mundësisë për t'u ndjekur penalisht për rolin e tij në një mashtrim të aksioneve, Vladimir kreu vetëvrasje.<ref name="RCooke">Roger Cooke, ''The Mathematics of Sonya Kovalevskaya'', Springer-Verlag, 1984.</ref> Atë vit, me ndihmën e matematikanit Gösta Mittag-Leffler, të cilin ajo e kishte njohur si një studente tjetër e Weierstrass, Kovalevskaya ishte në gjendje të siguronte një pozicion si ''private-docent'' në Universitetin e Stokholmit në Suedi.<ref name="RCooke">Roger Cooke, ''The Mathematics of Sonya Kovalevskaya'', Springer-Verlag, 1984.</ref> Kovalevskaya takoi motrën e Mittag-Leffler, aktoren, romancieren dhe dramaturgun Anne Charlotte Edgren-Leffler . Deri në vdekjen e Kovalevskaya, dy gratë ndanë një miqësi të ngushtë.<ref>McFadden, Margaret. ''Golden Cables of Sympathy: The Transatlantic Sources of Nineteenth-Century Feminism.'' University Press of Kentucky, 1999.</ref> Në 1884 Kovalevskaya u emërua në një pozicion pesë-vjeçar si Profesor i Jashtëzakonshëm (asistent profesor në terminologjinë moderne) dhe u bë redaktor i Acta Mathematica . Në 1888 ajo fitoi ''Çmimin Bordin'' të Akademisë Franceze të Shkencave, për veprën e saj "Mémoire sur un cas particulier du problem de la rotation d'un corps pesant autour d'un point fixe, où l'integration s'effectue à l' aide des fonctions ultraelliptiques du temps".<ref name="RCooke">Roger Cooke, ''The Mathematics of Sonya Kovalevskaya'', Springer-Verlag, 1984.</ref><ref>Sofʹja Vasilʹevna Kovalevskaja, ''[https://books.google.ca/books/about/M%C3%A9moire_sur_un_cas_particulier_du_probl.html?id=8r72rQEACAAJ&redir_esc=y Mémoire sur un cas particulier du problème de la rotation d'un corps pesant autour d'un point fixe où l'intégration s'effectue à l'aide de fonctions ultraelliptiques du temps]'', IMprimerie nationale, 1894</ref> Parashtrimi i saj paraqiti zbulimin e famshëm të asaj që tani njihet si " maja e Kovalevskaya ", e cila më pas u tregua se ishte i vetmi rast tjetër i lëvizjes së ngurtë të trupit që është "plotësisht i integruar " përveç majave të [[Leonard Euler|Euler]] dhe [[Joseph Luis Lagrange|Lagrange]].<ref name="cooke">{{Cite book|last=Cooke|first=Roger|title=The Mathematics of Sonya Kovalevskaya|url=https://archive.org/details/mathematicsofson0000unse|publisher=Springer|language=en|year=1984|isbn=9781461297666|page=[https://archive.org/details/mathematicsofson0000unse/page/159 159]}}</ref> Në 1889 Kovalevskaya u emërua Profesor i zakonshme (profesor i plotë) në Universitetin e Stokholmit, gruaja e parë në Evropë në kohët moderne që mban një pozicion të tillë.<ref name="ahk1"/>{{Rp|218}}Pas shumë lobimeve në emër të saj (dhe një ndryshimi në rregullat e Akademisë) ajo u bë anëtare korrespondente e Akademisë Ruse të Shkencave, por kurrë nuk iu ofrua një post profesori në Rusi. Kovalevskaya, e cila ishte e përfshirë në rrymat progresive politike dhe feministe të nihilizmit rus të fundit të shekullit të nëntëmbëdhjetë, shkroi gjithashtu disa vepra jo matematikore, duke përfshirë një kujtim, ''Një fëmijëri ruse'', dy drama (në bashkëpunim me Dukeshën Anne Charlotte Edgren-Leffler) dhe një roman pjesërisht autobiografik, ''Vajza Nihiliste'' (1890). Në 1889, Kovalevskaya ra në dashuri me Maxim Kovalevsky, një lidhje e largët e burrit të saj të ndjerë,<ref name=":2">{{Cite book|last=Bruno|first=Leonard C.|title=Math and mathematicians : the history of math discoveries around the world|url=https://archive.org/details/mathmathematicia0004brun|date=2003|publisher=U X L|others=Baker, Lawrence W.|isbn=0787638145|location=Detroit, Mich.|language=en|pages=251|oclc=41497065}}</ref> por këmbënguli të mos martohej me të, sepse ajo nuk do të ishte në gjendje të vendosej dhe të jetonte me të.{{Rp|18}} Kovalevskaya vdiq nga gripi epidemik i komplikuar nga pneumonia në 1891 në moshën dyzet e një, pasi u kthye nga një pushim në Nice me Maxim.<ref name="ahk1"/>{{Rp|231}} Ajo është varrosur në Solna, Suedi, në Norra begravningsplatsen. Rezultatet matematikore të Kovalevskaya, të tilla si teorema Cauchy-Kowalevski, dhe roli i saj pionier si një matematikane femër në një fushë pothuajse ekskluzivisht të dominuar nga meshkujt, e kanë bërë atë subjekt të disa librave, duke përfshirë një biografi nga Ann Hibner Koblitz,<ref name="ahk1"/> biografi në rusisht nga Polubarinova-Kochina<ref>P. Ia. Polubarinova-Kochina, ''Sofia Vasilevna Kovalevskaia 1850-1891'', Nauka, 1981.</ref> (përkthyer në anglisht nga M. Burov me titullin ''Dashuria dhe Matematika: Sofya Kovalevskaya'', Mir Publishers, 1985), dhe një libër për matematikën e saj nga R. Cooke.<ref name="RCooke">Roger Cooke, ''The Mathematics of Sonya Kovalevskaya'', Springer-Verlag, 1984.</ref> Dita e Matematikës së Shkollës së Mesme Sonya Kovalevsky është një program grant-marrjeje i Shoqatës për Gratë në Matematikë (AWM), duke financuar seminare në të gjithë Shtetet e Bashkuara të cilat inkurajojnë vajzat të eksplorojnë matematikën. Ndërsa AWM aktualisht nuk ka para për të mbështetur këtë program, shumë universitete vazhdojnë programin me financimin e tyre.<ref>{{Cite web|title=Kovalevsky Days - AWM Association for Women in Mathematics|url=https://sites.google.com/site/awmmath/programs/kovalevsky-days|access-date=2018-08-21|website=sites.google.com|language=en|archive-date=25 prill 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425170133/https://sites.google.com/site/awmmath/programs/kovalevsky-days|url-status=dead}}</ref> Leksioni Sonya Kovalevsky sponsorizohet çdo vit nga AWM dhe Shoqata për Matematikën Industriale dhe të Aplikuar, dhe ka për qëllim të nxjerrë në pah kontributet e rëndësishme të grave në fushat e matematikës së aplikuar ose llogaritëse. Fondi Kovalevskaia, i themeluar në vitin 1985 me qëllim mbështetjen e grave në shkencë në vendet në zhvillim, u emërua në nder të saj. Një gjimnaz (shkollë e mesme) dhe progjimnazi në [[Vilniusi|Vilnius]] dhe gjimnazi në Velikiye Luki janë emëruar pas Sofya Kovalevskaya. [[Fondacioni Alexander von Humboldt|Fondacioni Alexander Von Humboldt]] i Gjermanisë jep një çmim çdo dy vjetor Sofia Kovalevskaya për studiuesit e rinj premtues. Shën Petersburgu, Moska dhe Stokholmi kanë rrugë të emëruara për nder të Kovalevskaya. Më 30 qershor 2021, një satelit me emrin e saj ( ÑuSat 22 ose "Sofya", COSPAR 2021-059AS) u lëshua në hapësirë si pjesë e konstelacionit Satellogic Aleph-1.<gallery> Sofya Vasilyevna Kovalevskaya Bust.jpg|Bust i skulptorit finlandez [[Walter Runeberg]] RR5110-0034R 150-летие со дня рождения С.В. Ковалевской.gif|[[Commemorative coin|Monedhë përkujtimore]], 2000 Stamp of USSR 1635g.jpg|Pullë postare e Bashkimit Sovjetik, 1951 </gallery> == Në film == Kovalevskaya ka qenë subjekt i tre biografive filmike dhe televizive. * ''Sofya Kovalevskaya'' (1956) me regji të Iosef Shapiro, me aktorë Yelena Yunger, [[Lev Kolesov]] dhe [[Tatyana Sezenyevskaya]] .<ref>{{Imdb titull|id=0307874}}</ref> * ''Berget på månens baksida'' (" Një kodër në anën e errët të hënës ") (1983) me regji nga Lennart Hjulström, me Gunilla Nyroos si Sofja Kovalewsky dhe Bibi Andersson si Anne Charlotte Edgren-Leffler, Dukesha e Cajanello-s dhe motra e Misterit -Leffler.<ref>{{Imdb titull|id=0085230}}</ref> * ''Sofya Kovalevskaya'' (1985 TV) me regji të regjisorit azerbajxhanas Ayan Shakhmaliyeva, me Yelena Safonova në rolin e Sofisë.<ref>{{Imdb titull|id=0264950}}</ref> == Në fiksion == * ''Little Sparrow: A Portreit of Sophia Kovalevsky'' (1983), Don H. Kennedy, Ohio University Press, Athinë, Ohio * ''Përtej kufirit: Ëndrra e Sofya Kovalevskaya'' (2002), një roman biografik nga matematikanja dhe edukatorja Joan Spicci, botuar nga ''Tom Doherty Associates, LLC'', është një përshkrim historikisht i saktë i viteve të hershme të martesës dhe kërkimit të saj për një arsim. Ai bazohet pjesërisht në 88 letra të Kovalevskaya, të cilat autori i përktheu nga rusishtja në anglisht. * ''Kundër ditës'', një roman i vitit 2006 nga Thomas Pynchon u spekulua para publikimit se bazohej në jetën e Kovalevskaya, por në romanin e përfunduar ajo shfaqet si një personazh i vogël. * "Shumë lumturi" (2009), tregim i shkurtër nga [[Alice Munro]], botuar në numrin e gushtit 2009 të ''"Harper's Magazine"'' paraqet Kovalevskaya si personazhin kryesor. Më vonë u botua në një koleksion me të njëjtin emër . == Shiko gjithashtu == * Teorema Cauchy–Kovalevski * Kovalevski maja * Afati kohor i grave në shkencë * Afati kohor i grave në matematikë == Publikime të zgjedhura ==   * {{Citation|last=Kowalevski|first=Sophie|title=Zur Theorie der partiellen Differentialgleichung|url=https://www.digizeitschriften.de/dms/img/?PID=GDZPPN002156059|work=Journal für die reine und angewandte Mathematik|language=de|volume=80|pages=1–32|year=1875}} (Mbiemri i dhënë në letër është "von Kowalevsky".) * {{Citation|last=Kowalevski|first=Sophie|title=Über die Reduction einer bestimmten Klasse Abel'scher Integrale 3ten Ranges auf elliptische Integrale|work=Acta Mathematica|language=de|volume=4|issue=1|pages=393–414|year=1884|doi=10.1007/BF02418424}} * {{Citation|last=Kowalevski|first=Sophie|title=Über die Brechung des Lichtes In Cristallinischen Mitteln|work=Acta Mathematica|language=de|volume=6|issue=1|pages=249–304|year=1885|doi=10.1007/BF02400418}} * {{Citation|last=Kowalevski|first=Sophie|title=Sur le probleme de la rotation d'un corps solide autour d'un point fixe|work=Acta Mathematica|language=fr|volume=12|issue=1|pages=177–232|year=1889|doi=10.1007/BF02592182}} * {{Citation|last=Kowalevski|first=Sophie|title=Sur une propriété du système d'équations différentielles qui définit la rotation d'un corps solide autour d'un point fixe|work=Acta Mathematica|language=fr|volume=14|issue=1|pages=81–93|year=1890|doi=10.1007/BF02413316}} * {{Citation|last=Kowalevski|first=Sophie|title=Sur un théorème de M. Bruns|url=https://zenodo.org/record/2282590|work=Acta Mathematica|language=fr|volume=15|issue=1|pages=45–52|year=1891|doi=10.1007/BF02392602}} * {{Cite book|last=Kovalevskaya|first=Sofia|title=Mathematician with the Soul of a Poet: Poems and Plays of Sofia Kovalevskaya|date=2021|publisher=Bohannon Hall Press|language=en|isbn=979-8985029802|translator-last=Coleman|translator-first=Sandra DeLozier}} == Novelë == * ''Vajza Nihiliste'', përkthyer nga Natasha Kolçevska me Mary Zirin; hyrje nga Natasha Kolchevska. Shoqata e Gjuhëve Moderne të Amerikës (2001)  == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Lindje 1850]] [[Kategoria:Vdekje 1891]] [[Kategoria:Matematikane]] [[Kategoria:Matematikanë rusë]] npkcr9cd6bcxvb6s0hsut7n0vkcgvpq Philip Melanchthon 0 180327 3002529 2996083 2026-06-28T02:03:58Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002529 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Philip Melanchthon | image = Portrait of Philipp Melanchthon (1497–1560), by Lucas Cranach the Elder - Gemäldegalerie Alte Meister, Kassel.jpg | caption = Portrait by [[Lucas Cranach the Elder]], 1543 | era = [[Reformation]] | birth_name = Philipp Schwartzerdt | birth_date = 16 February 1497 | birth_place = [[Bretten]], [[Electoral Palatinate]], [[Holy Roman Empire]] | death_date = {{Death date and age|1560|04|19|1497|02|16|df=yes}} | death_place = [[Wittenberg]], [[Electoral Saxony]], Holy Roman Empire | language = German | tradition_movement = [[Lutheranism]] | alma_mater = {{unbulleted list | [[University of Heidelberg]] | [[University of Tübingen]]}} | signature = Melanchton_sig.jpg | signature_size = 200px }} '''Philip Melanchthon''' ({{lang-la|Philippus Melanchthon}}, i lindur '''Philipp Schwartzerdt''' ; 16 shkurt 1497 - 19 prill 1560) ishte një reformator gjerman [[Luteranizmi|luteran]], bashkëpunëtor me [[Martin Luther|Martin Luterin]], [[Teologjia|teologun]] e parë sistematik të [[Reformimi protestant|Reformimit Protestant]], një udhëheqës intelektual i [[Reformimi protestant|Reformimit Luteran]] dhe projektues me ndikim i [[Sistemi arsimor|sistemeve arsimore]] . Së bashku me Luterin dhe [[Gjon Kalvini|Gjon Kalvinin]], ai luajti një rol të madh në formësimin [[Protestantizmi|e Protestantizmit]] . {{Sfn|Richard|1898|p=379}} == Biografia == Ai lindi Philipp Schwartzerdt më 16 shkurt 1497 në Bretten, ku babai i tij Georg Schwarzerdt (1459–1508) ishte armaturë e Philippit, Kontit Palatinat të Rinit . {{Sfn|Richard|1898|p=3}} Nëna e tij ishte Barbara Reuter (1476/77-1529). Bretten u dogj në vitin 1689 nga trupat franceze gjatë Luftës së Trashëgimisë së Palatinatit . Melanchthonhaus i qytetit u ndërtua në vendin e lindjes së tij në vitin 1897. Në vitin 1507 ai u dërgua në shkollën latine në Pforzheim, ku rektori, Georg Simler i Wimpfenit, e prezantoi atë me poetët latinë dhe grekë, si dhe me [[Aristoteli|Aristotelin]] . Ai u ndikua nga xhaxhai i tij i madh Johann Reuchlin, një [[Humanizmi i Rilindjes|humanist i Rilindjes]], <ref>{{Cite book |last=Peacham |first=Henry |url=http://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctv2n7n11.14. |title=Renaissance Debates on Rhetoric |publisher=Cornell University Press |year=2000 |isbn=978-0-8014-3008-4 |location=Ithaca, NY |pages=97–110 |chapter=Philip Melanchthon |jstor=10.7591/j.ctv2n7n11.14}}</ref> i cili i sugjeroi Filipit të ndiqte një zakon të zakonshëm midis humanistëve të kohës dhe të ndryshonte mbiemrin e tij nga "Schwartzerdt" (fjalë për fjalë 'tokë e zezë'), në ekuivalentin grek "Melanchthon" ( {{Lang|grc|Μελάγχθων}} ) ). {{Sfn|Richard|1898|p=11}} Filipi ishte 11 vjeç në vitin 1508 kur gjyshi i tij (vdiq më 17 tetor) dhe babai i tij (vdiq më 27 tetor) vdiqën brenda njëmbëdhjetë ditësh nga njëri-tjetri. {{Sfn|Manschreck|2011}} Ai dhe një vëlla u sollën në Pforzheim për të jetuar me gjyshen e tij nga nëna, Elizabeth Reuter, motrën e Reuchlin. Vitin tjetër ai hyri në [[Universiteti i Hajdelbergut|Universitetin e Heidelbergut]], ku studioi [[Filozofia|filozofi]], [[Retorika|retorikë]], [[Astronomia|astronomi]] dhe [[Astrologjia|astrologji]], dhe u bë i njohur si një studiues i mendimit grek. <ref>{{Cite journal |last=Wyk |first=Van |last2=(Natie) |first2=Ignatius W. C. |year=2017 |title=Philipp Melanchthon: A short introduction |journal=HTS Theological Studies |volume=73 |issue=1 |pages=1–8 |doi=10.4102/hts.v73i1.4672 |issn=0259-9422 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref> Në vitin 1509, Melanktoni mori diplomën BA në Universitetin e Heidelbergut dhe në vitin 1512, diplomën MA në Tübingen, ku do të jepte mësim pasi të merrte diplomat e tij. Në vitin 1518, ai u thirr në Wittenberg me kërkesë të xhaxhait të tij për të dhënë mësim greqisht. <ref>{{Cite book |last=Rebhorn |first=Wayne A. |url=http://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctv2n7n11.14. |title=Renaissance Debates on Rhetoric |publisher=Cornell University Press |year=2000 |isbn=978-0-8014-3008-4 |pages=97–110 |chapter=Philip Melanchthon |jstor=10.7591/j.ctv2n7n11.14}}</ref> Ndërsa ishte atje, ai mësoi gjithashtu aspektet teknike të astrologjisë nga Johannes Stöffler . {{Sfn|Brosseder|2005}} Pasi mori një diplomë masteri në vitin 1512, ai filloi të studionte teologji në Tübingen. <ref>{{Cite journal |last=Wagener |first=A. Pelzer |date=1929 |title=Melanchthon: A German Humanist |url=https://www.jstor.org/stable/4389299 |journal=The Classical Weekly |language=en |volume=22 |issue=20 |pages=155–160 |doi=10.2307/4389299 |jstor=4389299 |url-access=subscription}}</ref> Nën ndikimin e Reuchlin, [[Erazmo Roterdami|Erasmus]] dhe të tjerëve, ai u bind se Krishterimi i vërtetë ishte diçka e ndryshme nga [[Skolastika|teologjia skolastike]] që mësohej në universitet. Në vitin 1519, ai mori një diplomë BD dhe shpejt filloi të bashkëpunonte me Martin Lutherin në një përkthim të Biblës. <ref>{{Cite book |last=Rebhorn |first=Wayne A. |url=http://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctv2n7n11.14. |title=Renaissance Debates on Rhetoric |publisher=Cornell University Press |year=2000 |isbn=978-0-8014-3008-4 |pages=97–110 |chapter=Philip Melanchthon |jstor=10.7591/j.ctv2n7n11.14}}</ref> Botimet e tij të para përfshinin një numër poezish në një përmbledhje të redaktuar nga Jakob Wimpfeling ( {{Rreth|1511}} ), {{Sfn|Rupp|1996}} parathënia ''{{Lang|la|Epistolae clarorum virorum}}'' të Reuchlin (1514), një botim i Terences (1516) dhe një libër i gramatikës greke (1518). I njohur tashmë si reformator, ai u kundërshtua në Tübingen. Ai pranoi një thirrje për në Universitetin e Vitenbergut nga Martin Lutheri me rekomandimin e xhaxhait të tij të madh dhe u bë profesor i greqishtes atje në vitin 1518 në moshën 21 vjeç <ref>{{Cite book |url=http://www.jstor.org/stable/j.ctvzcz4b8 |title=Most Certainly True: Lutheran History at a Glance - 75 Stories About Lutherans Since 1517 |date=1 mars 2020 |publisher=1517 Media |isbn=978-1-942304-69-2 |editor-last=Granquist |editor-first=Mark |doi=10.2307/j.ctvzcz4b8.7 |jstor=j.ctvzcz4b8}}</ref> {{Sfn|Chisholm|1911}} Ai studioi [[Bibla|Shkrimet e Shenjta]], veçanërisht atë të [[Pali i Tarsusit|Palit]], dhe doktrinën [[Reformimi protestant|ungjillore]] . Ai mori pjesë në debatin e Leipzigut (1519) si spektator, por mori pjesë me komentet e tij. Pasi pikëpamjet e tij u sulmuan nga Johann Eck, ai u përgjigj bazuar në autoritetin e Shkrimit të Shenjtë në veprën e tij ''Defensio contra Johannem Eckium'' (Vitenberg, 1519). Pas leksioneve mbi [[Ungjilli i Mateut|Ungjillin e Mateut]] dhe Letrën drejtuar Romakëve, së bashku me hetimet e tij mbi doktrinën e Palit, atij iu dha diploma e bachelorit në teologji dhe u transferua në fakultetin teologjik. {{Sfn|Richard|1898|pp=57–58}} Ai u martua me Katharina Krapp (Katharina Melanchthon), (1497–1557), vajzën e [[Kryetari i Bashkisë|kryetarit]] të bashkisë së Vitenbergut, më 25 nëntor 1520. Ata patën katër fëmijë: [[:de:Anna Melanchthon|Anna]], Philipp, Georg dhe Magdalenë. {{Sfn|Manschreck|2011}} Në fillim të vitit 1521, Melanktoni e mbrojti Luterin në veprën e tij ''Didymi Faventini kundër Thoma Placentinum pro M. Luthero oratio'' (Wittenberg, nd). Ai argumentoi se Luteri hodhi poshtë vetëm praktikat [[Papa|papnore]] dhe kishtare që ishin në kundërshtim me Shkrimin e Shenjtë. {{Sfn|Richard|1898|p=71}} Por, ndërsa Luteri mungonte në Kështjellën e Wartburgut, gjatë trazirave të shkaktuara nga profetët e Zwickau-t, Melanktoni u lëkund. <ref>{{Cite book |last=Lindberg |first=Carter |title=The European reformations |url=https://archive.org/details/europeanreformat03edcart |date=2021 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-64081-3 |edition=3rd |location=Chichester, United Kingdom Hoboken, New Jersey |pages=[https://archive.org/details/europeanreformat03edcart/page/86 86]–87}}</ref> Shfaqja e veprës së Melanktonit ''"Loci communes rerum theologicarum seu hypotyposes theologicae"'' (Wittenberg dhe [[Bazeli|Basel]], 1521) pati një rëndësi të mëvonshme për Reformimin. Melanktoni diskutoi "mendimet kryesore" të Letrës së Palit drejtuar Romakëve dhe e përdori këtë platformë për të paraqitur një doktrinë të re të Krishterimit; një doktrinë ku besimi në Zot ishte më i rëndësishëm sesa veprat e mira. ''Loci communes'' kontribuan në ngritjen graduale të traditës skolastike luterane, dhe teologët e mëvonshëm Martin Chemnitz, <ref>For an example of this from Chemnitz, see {{harvnb|Chemnitz|2004}}, which is excerpted from his ''Loci Theologici''.</ref> Mathias Haffenreffer dhe Leonhard Hutter e zgjeruan atë. {{Sfn|Jacobs|1899}} Melanktoni vazhdoi të jepte leksione mbi klasikët. Gjatë një udhëtimi në vitin 1524 për në qytetin e tij të lindjes, ai takoi legatin papnor, [[Kardinali|Kardinalin]] Lorenzo Campeggio, i cili u përpoq ta largonte nga kauza e Luterit. <ref>{{Cite book |last=Wengert |first=Timothy J. |url=https://www.vr-elibrary.de/doi/10.13109/9783666550478.79 |title=Philip Melanchthon's Last Word to Cardinal Lorenzo Campeggio, Papal Legate at the 1530 Diet of Augsburg |date=24 tetor 2012 |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht |isbn=978-3-525-55047-2 |pages=79–103 |doi=10.13109/9783666550478.79 |via=CrossRef}}</ref> Në veprën e tij ''"Unterricht der Visitatorn an die Pfarherrn im Kurfürstentum zu Sachssen'' " (1528), Melanchthon paraqiti doktrinën ungjillore të shpëtimit, si dhe rregulloret për kishat dhe shkollat. Në vitin 1529, Melanktoni shoqëroi zgjedhësin në Dietën e Speyerit . Shpresat e tij për të bindur [[Perandoria e Shenjtë Romake|Perandorinë e Shenjtë Romake]] që të njihte Reformimin nuk u realizuan. Një qëndrim miqësor ndaj [[Zvicra|zviceranëve]] në Diet ishte diçka që ai e ndryshoi më vonë, duke e quajtur doktrinën e [[Huldrych Zwingli]] -t për [[Eukaristia|Darkën e Zotit]] "një [[Dogma|dogmë]] të pafe". Përbërja, e njohur tani si ''Rrëfimi i Augsburgut'', u paraqit në Dietën e Augsburgut në vitin 1530 dhe do të konsiderohet ndoshta dokumenti më i rëndësishëm i [[Reformimi protestant|Reformimit Protestant]] <ref name="Kolb & Wengert 2024">{{Cite book |last=Kolb |first=Robert |title=The Augsburg Confession |last2=Wengert |first2=Timothy J. |date=2024 |publisher=Augsburg Fortress Publishers |isbn=978-1-5064-9411-1 |publication-place=Bloomfield |page=5 |translator-last=Gritsch |translator-first=Eric W. |oclc=1433093838}}</ref> Melanktoni përfaqësoi Luterin në konferencë, pasi Luterit iu ndalua pjesëmarrja. [[Karli V, Perandor i Shenjtë Romak|Karli V]] kishte thirrur Dietën e Augsburgut me qëllim bashkimin e grupeve fetare përballë një lufte të mundshme me Perandorinë Osmane. Megjithatë, pavarësisht të gjitha përpjekjeve dhe përpjekjeve për kompromis, nuk pati pajtim midis katolikëve dhe luteranëve. Pasi u diskutua rrëfimi dhe u dha përgjigja zyrtare, u hartua Konfuzioni Papnor i Rrëfimit të Augsburgut . Melanktoni shkroi një përgjigje për këtë, e cila u bë e njohur si Apologjia e Rrëfimit të Augsburgut . Në vitin 1540, ai nxori një botim të rishikuar, Variata, i cili u nënshkrua nga [[Gjon Kalvini]] . Dallimi kryesor është në trajtimin e pranisë reale në Darkën e Zotit. Shumë kisha luterane specifikojnë se i përmbahen "Rrëfimit të Pandryshuar të Augsburgut", në krahasim me Variatën. Melanktoni luajti një rol të rëndësishëm në diskutimet në lidhje me Darkën e Zotit, të cilat filluan në vitin 1531. <ref>{{Cite book |last=Lindberg |first=Carter |title=The European reformations |url=https://archive.org/details/europeanreformat03edcart |date=2021 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-64074-5 |edition=3rd |location=Chichester, United Kingdom ; Hoboken, NJ |pages=[https://archive.org/details/europeanreformat03edcart/page/115 115]–116}}</ref> Ai miratoi Marrëveshjen e Vitenbergut të [[Martin Bucer|Bucerit]] dhe e diskutoi çështjen me Bucerin në [[Kaseli|Kassel]] në vitin 1534. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;</sup>Ai punoi për një marrëveshje mbi këtë çështje, pasi studimet e tij patristike dhe ''Dialogu'' (1530) i Johannes Oecolampadius e kishin bërë të dyshonte në saktësinë e doktrinës së Luterit. Gjatë kohës së tij në Tübingen në vitin 1536, Melanchthon u kritikua ashpër nga Cordatus, [[Predikuesi|predikues]] në Niemeck, pasi ai kishte mësuar se veprat janë të nevojshme për shpëtim. Në botimin e dytë të ''Loci'' (1535) të tij, ai braktisi doktrinën e tij të mëparshme të rreptë të determinizmit dhe në vend të kësaj mësoi atë që e quajti Sinergji . Ai hodhi poshtë kritikat e Cordatus në një letër drejtuar Lutherit dhe kolegëve të tij të tjerë, duke deklaruar se ai kurrë nuk ishte larguar nga mësimet e tyre të përbashkëta mbi këtë temë dhe në Polemikën Antinomiane të vitit 1537, Melanchthon ishte në harmoni me Lutherin. {{Sfn|Kirn|1910|p=280}} Përpara se të zgjidheshin mosmarrëveshjet teologjike, Melanktoni vdiq. Vetëm pak ditë para vdekjes së tij, ai kishte shkruar një shënim ku jepte arsyet pse nuk i frikësohej vdekjes. Në anën e majtë të shënimit ishin fjalët: "Do të çlirohesh nga mëkatet dhe do të çlirohesh nga hidhërimi dhe tërbimi i teologëve"; në të djathtë: "Do të shkosh në dritë, do ta shohësh Perëndinë, do të vështrosh Birin e tij, do të mësosh ato mistere të mrekullueshme që nuk ke qenë në gjendje t'i kuptosh në këtë jetë". Shkaku i menjëhershëm i vdekjes ishte një ftohje e rëndë që e kishte marrë gjatë një udhëtimi për në Leipzig në mars të vitit 1560, e ndjekur nga një ethe që i konsumoi forcën, megjithëse trupi i tij ishte dobësuar tashmë. Ai u shpall i vdekur më 19 prill 1560. Trupi i tij u varros pranë Luterit në Schloßkirche në Wittenberg . Pas vdekjes së Luterit, ai u pa nga shumë njerëz si "udhëheqësi teologjik i Reformimit Gjerman" <ref>{{Cite book |last=Tondo |first=Douglas J. Del |url=https://books.google.com/books?id=4V8tMJ75bnwC&q=After+Luther's+death+he+became+seen+by+many+as+the+%22theological+leader+of+the+German+Reformation%22&pg=PR28 |title=Jesus' Words on Salvation |date=2008 |publisher=Infinity |isbn=978-0-7414-4357-1 |language=en}}</ref> megjithëse Gnesio-Luteranët e udhëhequr nga [[Matthias Flacius]] e akuzuan atë dhe pasuesit e tij për [[Herezia|herezi]] dhe [[Apostazia|apostazi]] . Melanktoni i duroi akuzat me durim, dinjitet dhe vetëkontroll. {{Sfn|Kirn|1910|p=281}} == Shih edhe == * [[Protestantizmi]] == Referime == [[Kategoria:Absolventët e Universitetit të Haidelbergut]] [[Kategoria:Astrologë gjermanë]] [[Kategoria:Vdekje 1560]] [[Kategoria:Lindje 1497]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në italisht (it)]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në gjermanisht (de)]] [[Kategoria:Artikuj që përmbajnë tekst në latinisht]] [[Kategoria:Artikuj me hKarta]] [[Kategoria:Biografi me nënshkrim]] [[Kategoria:Reformatorë protestantë gjermanë]] [[Kategoria:Historia e arsimit në Gjermani]] s1qpnvs51x2gq4mxobu1uufbnbd3fgr Myslimanët maqedonas 0 181919 3002477 2862661 2026-06-28T00:12:59Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002477 wikitext text/x-wiki {{pp|Artikull është përkthim automatike, ka gabime drejtshkrimore.[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 21 prill 2016 11:56 (CEST)}} :: ''Shënim: ky artikull është rreth [[Maqedonët (etni sllave)|maqedonasve etnikë]] Myslimanë. Për të popullsi të tjera Myslimane nga rajoni më i gjerë i Maqedonisë së Veriut, shih [[:en:Dönmeh|Selânikli]], [[:en:Pomaks|Pomakët]], [[:en:Vallahades|Myslimanë greqishtfolës të Grebenës]], [[Goranët|Goran]].'' [[Skeda:Torbesija.png|djathtas|parapamje|300x300px|Vendet torbeshe]] [[Skeda:Skopje stara 2.jpg|parapamje|[[Minare]]te Osmane në horizont Shkupjan]] '''Myslimanët maqedonas''' ([[Gjuha maqedonase|maqedonisht]]:<span contenteditable="false"> </span><span lang="mk" contenteditable="false">Македонци-муслимани, ''Makedonci-muslimani''</span>), të njohur edhe si '''Maqedonasit Musliman'''<ref>{{Cite book|title=Macedonia: The Politics of Identity and Difference|last=Kowan|first=J.|publisher=Pluto Press|year=2000|isbn=0-7453-1594-1|location=London|page=111}}</ref> ose '''Torbesh''', ([[Gjuha maqedonase|maqedonisht]]:<span contenteditable="false"> </span><span lang="mk" contenteditable="false">Торбеш</span>) dhe në origjina më të vjetra të grupuar bashkë me [[:en:Pomaks|Pomakët]],<ref>[http://www.kroraina.com/knigi/en/carnegie/chapter1_1.html Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, published by the Endowment Washington, D.C. 1914, p.28, 155, 288, 317], Лабаури, Дмитрий Олегович. Болгарское национальное движение в Македонии и Фракии в 1894-1908 гг: Идеология, программа, практика политической борьбы, София 2008, с. 184-186, Поп Антов, Христо. Спомени, Скопje 2006, с. 22-23, 28-29, [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=bosnia;cc=bosnia;idno=ahy8710.0001.001;size=l;frm=frameset;seq=249;page=root;view=image Дедиjeр, Jевто, Нова Србиjа, Београд 1913, с. 229], Петров Гьорче, Материали по изучаванието на Македония, София 1896, с. 475 (Petrov, Giorche.</ref><ref>[http://www.greekhelsinki.gr/pdf/cedime-se-macedonia-muslims.PDF Center for Documentation and Information on Minorities in Europe - Southeast Europe (CEDIME-SE).]</ref><ref>Лабаури, Дмитрий Олегович. Болгарское национальное движение в Македонии и Фракии в 1894-1908 гг: Идеология, программа, практика политической борьбы, София 2008, с. 184, [http://www.promacedonia.org/vk/vk_1_b2.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, с. 39-53 (Kanchov, Vasil.]</ref><ref>Fikret Adanir, Die Makedonische Frage: Ihre Entstehung und Entwicklung bis 1908, Wiesbaden 1979 (in Bulgarian: Аданър, Фикрет. Македонският въпрос, София2002, с. 20)</ref> janë një grup pakice fetare brenda komunitetit të [[Maqedonët (etni sllave)|Maqedonasve etnik]] të cilët janë [[Myslimani|Myslimanë]] (kryesisht [[Synitët|Sunitë]], edhe pse [[Sufizmi|Shia]] është i përhapur në mesin e popullatës). Ata janë në aspektin kulturor të dallueshëm nga shumica e komunitetit maqedonas të [[Kisha ortodokse|Krishterëve Ortodoks]], dhe janë të ndarë gjuhësisht nga grupe më të mëdha të [[Myslimanët (kombësi)|myslimanëve etnikë]] në Maqedoninë e Veriut si: [[Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut|Shqiptarët]], [[Turqit]] dhe [[Romët|Romë]]<nowiki/>t. Rajonet e banuara nga këta myslimanë sllavo-folës janë të [[Zhupa|Zhupë e Dibrës]], [[:mk:Дримкол|Drimkol]], [[:en:Reka (Macedonia)|Rekë e Poshtme]], dhe [[Gollobordë|Gollobordës (në Shqipëri)]]. == Origjina == Myslimanët maqedonas janë kryesisht pasardhës të Sllavëve e Krishterë Ortodoks nga [[Maqedonia (rajon)|rajoni i Maqedonisë]] që u konvertuan në [[Islami|Islam]] gjatë shekujve kur [[Perandoria Osmane]] sundoi [[Gadishulli Ballkanik|Ballkanë]]<nowiki/>t.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">&#x5B;''[[Wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2014)">citim i duhur</span>]]''&#x5D;</sup> Urdhërat e ndryshme [[Sufizmi|Sufi]] (si [[Halveti|Khalwati]], [[Rifa'i]] dhe [[:en:Qadiriyya|Kadiris]]) të gjitha luajtën një rol në shndërrimin e maqedonasve dhe popullsisë [[:en:Paulician|Paulician]].<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">&#x5B;''[[Wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2014)">citim i duhur</span>]]''&#x5D;</sup> Eksperti akademik dhe i folklorit turk [[Yaşar Kalafat]], në kerkimin krahasues të tij në vitin 1994 mbi kulturën popullore në Turqi dhe Ballkan, vuri në dukje shumë ngjashmëri në mes të disa këtyre komuniteteve, sidomos [[Torbesh]], dhe Turqit e Turqisë dhe erdhi në përfundim se shumica e Myslimanëve maqedonas ndajnë të njëjtat [[Tengrizmi|tradita dhe besime turke para-islamike]] dhe pretendon se kjo është një provë se këto komunitete mund të jenë fillimisht etnikë Turkik ose [[Turqit|popull turk]] të cilët e pranuan Islamin gjatë pushtimit Osman të Ballkanit.<ref>''[//books.google.com/books?id=xcmBAAAAMAAJ&pg=PA18-20, 52 Makedonya Türkleri arasinda yasayan halk inanclari : Türkmenler, Torbesler Turkbas, Çenkeriler ve Yörükler]''<span>, p. 18-20, 52, at </span>Google Books</ref> == Fushat e zgjidhjes == Përqendrimi më i madh i Myslimanëve maqedonas mund të gjenden në Maqedoninë e Veriut perëndimore dhe Shqipërinë lindore. Shumica e fshatrave në rajonin e Dibrës janë të banuar nga Myslimanë maqedonas. Në [[Komuna e Strugës|komunën e Strugës]] ka edhe një numër të madh Myslimanëve maqedonas të cilët janë kryesisht të përqendruar në fshatin e madh të [[Llabunishti]]t. Më tej në veri, në rajonin Dibrës, shumë nga fshatrat përreth janë të banuar nga Myslimanë maqedonas. Rajoni [[:en:Dolna Reka|Rekë e Poshtme]] është kryesisht i banuar nga Myslimanë maqedonas. Ata formojnë pjesën tjetër të popullsisë e cila ka emigruar në [[Turqia|Turqi]] në vitet 1950 dhe 1960. Vende të tilla si [[Radostusha]] dhe [[Tetova]] kanë gjithashtu popullsi të mëdha Myslimane maqedonase. Shumica e popullatës turke së bashku me kufirin perëndimor maqedonas në fakt, janë Myslimanë maqedonas. Një tjetër përqendrim i madh i Myslimanëve maqedonas është në të ashtuquajturën [[:mk:Торбешија|Torbešija]] e cila është vetëm jugu i [[Shkupi]]t. Ka edhe përqendrime të mëdha të Myslimanëve maqedonas në krahina qendrore të Republikës së Maqedonisë, përreth bashkisë së [[Komuna e Pllasnicës|Pllasnicës]] dhe [[komuna e Dollnenit]]. == Demografia == Numrin e saktë të maqedonisë Myslimanët nuk janë të lehtë për të krijuar. Historianit Ivo Banac vlerëson se në [[:en:Kingdom of Yugoslavia|Mbretërinë e vjetër të Jugosllavisë]], para [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së dytë Botërore]], popullsia maqedonase Myslimane qëndroi në rreth 27,000.<ref>{{Cite book|title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics|url=https://archive.org/details/nationalquestion0000bana_o5r7|last=Banac|first=Ivo|publisher=Cornell University Press|year=1989|isbn=0-8014-9493-1|page=[https://archive.org/details/nationalquestion0000bana_o5r7/page/50 50]}}</ref> Regjistrimet e mëvonshme kanë prodhuar në mënyrë dramatike shifra të ndryshme: 1,591 në vitin 1953, 3,002 në vitin 1961, 1,248 në vitin 1971 dhe 39,355 në vitin 1981. Komentatorët kanë sugjeruar se shifra e fundit përfshin shumë njerëz të cilët më parë e kanë identifikuar veten si Turq. Ndërkohë, Shoqata e maqedonasve myslimanë ka pohuar se që nga [[Lufta e Dytë Botërore|Lufta e dytë Botërore]] më shumë se 70.000 Myslimanë maqedonas janë asimiluar nga grupe të tjera Myslimane, më së shumti Shqiptarët<ref>{{Cite book|title=Who Are the Macedonians?|last=Poulton|first=Hugh|publisher=C. Hurst & Co|year=1995|page=124}}</ref> (shih [[Shqiptarizimi|Albanizacioni]]). Mund të vlerësohet se popullata maqedonase Myslimane në Republikën e Maqedonisë në vitin 2013 është 40.000 njerëz.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[Wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2014)">citim i duhur</span>]]''&#x5D;</sup> == Gjuha dhe përkatësia etnike == Sikur farefisi i tyre etnik i krishterë, Myslimanët maqedonas flasin [[Gjuha maqedonase|gjuhën maqedonase]] si gjuhë të parë të tyre. Përkundër gjuhës së tyre të përbashkët dhe trashëgimisë racore, ajo është pothuajse e padëgjuar për Myslimanët maqedonas të bëjnë martesë me maqedonasit të Krishterë Ortodoksë.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">&#x5B;''[[Wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2014)">citim i duhur</span>]]''&#x5D;</sup> Etnologët maqedonas nuk i konsiderojnë Maqedonasit myslimanë si grup etnik të veçantë nga Maqedonasit e Krishterë, por përkundrazi minoritet fetar në kuadër të bashkësisë etnike maqedonase. Martesat mes njerëzve me grupet e tjera muslimane të vendit ([[Shqiptarët|Shqiptarë]] dhe [[Turqit|Turq]]) janë shumë më të pranuar, duke pasur parasysh lidhjet e përbashkëta fetare dhe historike.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">&#x5B;''[[Wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2014)">citim i duhur</span>]]''&#x5D;</sup> Kur [[Republika Socialiste e Maqedonisë]] është themeluar në korrik të vitit 1944, qeveria [[Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë|Jugosllave]] inkurajoi Myslimanët maqedonas që të përvetësojnë një identitet etnik maqedonas.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">&#x5B;''[[Wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2007)">citim i duhur</span>]]''&#x5D;</sup> Kjo që atëherë ka çuar në disa tensione me komunitetin e maqedonasve të bashkësisë së Krishterë mbi shoqatat e përhapura mes identitetit kombëtar maqedonas dhe respektimit të [[:en:Macedonian Orthodox Church|Kishës Ortodokse maqedonase]].<ref name="perry">Duncan M. Perry, "The Republic of Macedonia: finding its way", in ''Politics, Power and the Struggle for Democracy in South-East Europe'', ed.</ref> == Aktivitetet politike == Rrugëdalja kryesore për aktivitetet politike të maqedonasve Myslimanë ka qenë Shoqata e myslimanëve maqedonas. Ajo është themeluar në vitin 1970, me përkrahjen e autoriteteve, ndoshta si një mënyrë për ti mbajtur aspiratat e maqedonasve Mysliman në kontroll.<ref>Hugh Poulton, "Changing Notions of National Identity among Muslims", in ''Muslim Identity and the Balkan States'', ed.</ref> Frika e asimilimit në komunitetin Mysliman shqiptar, ka qenë një faktor i rëndësishëm në politikat maqedonase Myslimane, të përforcuara nga tendencat e disa Myslimanëve maqedonas për të votuar për kandidatët shqiptarë. Në vitin 1990, kryetari i organizatës së myslimanëve maqedonas, Riza Memedovski, i ka dërguar një letër të hapur Kryetarit të Partisë për Prosperitet Demokratik të Maqedonisë, duke akuzuar partinë që po përdor fenë për të promovuar [[Shqiptarizimi|Shqiptarizmin]] e maqedonasve myslimanë.[http://www.greekhelsinki.gr/pdf/cedime-se-macedonia-muslims.PDF]. Një polemikë shpërtheu në vitin 1995 kur ''Meshihat-i ''i dominuar me shqiptarë ose këshilli i bashkësisë Islame në Maqedoninë e Veriut deklaroi se shqiptarët janë gjuha zyrtare e Muslimanëve në Maqedoninë e Veriut. Vendimi shkaktoi protesta nga udhëheqësit e komunitetit maqedonas të muslimanëve.<ref name="perry"/> == Profesioni == Shumë Myslimanë maqedonas janë të angazhuar në bujqësi dhe punojnë poashtu jashtë vendit. Maqedonasit Myslimanë janë të njohur si piktorë-afresk, gëdhendës druri dhe mozaik-bërës. Në dekadat e fundit një numër i madh i Myslimanëve maqedonas kanë emigruar në [[Evropa Perëndimore|Evropën Perëndimore]] dhe [[Amerika Veriore|Amerikën e Veriut]]. == Galeria == [[Skeda:Ishak-begova_džamija_u_Skoplju.JPG|parapamje|180x180px|Pas rënies nën sundimit Osman, shumë [[Xhamia|xhami]] dhe ndërtesa të tjera Islame, të tilla si [[Çarshia e vjetër e Shkupit|Xhamia e Isa Beut]], u themeluan në të gjithë qytetet si Shkup]] <gallery class="center"> Bitola old.jpg|Manastir Osmane në vitet 1800 Prilepstreet.png|Prilep, në fund të shekullit të 19 Štip-Ottoman-Birdeye.jpg|Shtip Osmane </gallery> == Shih edhe == * [[Maqedonët (etni sllave)|Maqedonasit etnik]] * [[Myslimanë Greqishtfolës]] * [[Myslimanët Bullgarë]] dhe [[:en:Pomaks|Pomakët]] * [[Goranët]] * [[Islami në Maqedoninë e Veriut]] == Lidhje të jashtme == * {{Wayback|date=20091027005618|url=http://geocities.com/yusuf.ismailov/|title=Literature about the Islam and the Muslims on the Balkans and in Southeast Europe}}Wayback Machine <span contenteditable="false">(arkivuar tetor 27, 2009)</span> (bullgar) * [http://www.greekhelsinki.gr/pdf/cedime-se-macedonia-muslims.PDF Muslimanët e Maqedonisë së Veriut] == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Islami në Maqedoni të Veriut]] gfhxwgdqipte8ladzc79lh6qlnrokmt Bobby Fischer 0 182085 3002587 2974443 2026-06-28T03:48:27Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002587 wikitext text/x-wiki {{Infobox chess biography | name = Bobby Fischer | image = Bobby Fischer 1960 in Leipzig in color.jpg | caption = Fischer në vitin 1960 | birth_name = Robert James Fischer | birth_date = 9 mars 1943 | birth_place = [[Chicago]], [[Illinois]], SHBA | death_date = 17 janar 2008 (64 vjet) | death_place = [[Reykjavík]], Islandë | country = Shtetet e Bashkuara | title = [[Mjeshtër i madh (shah)|Mjeshtër i madh]] (1958) | worldchampion = 1972–1975 | peakrating = 2785 (korrik 1972) | peakranking = [[Lista e numrit një në botë të shahut FIDE|Nr.1]] (korrik 1971) }} '''Robert James Fischer''' (9 mars, 1943&nbsp;– 17 janar, 2008) ishte një [[Mjeshtër i madh (shah)|mjeshtër i madh]] [[shahu]] amerikan dhe [[Kampionati Botëror i Shahut|Kampion i njëmbëdhjetë i Botës në Shah]]. Një gjeni shahu, ai fitoi të parën e tij nga tetë [[Kampionati Amerikan i Shahut|Kampionate Amerikane]] në moshën 14 vjeç. Në vitin 1964, ai fitoi me një rezultat 11–0, rezultati i vetëm i përsosur në historinë e turneut. Duke u kualifikuar për [[Kampionati Botëror i Shahut 1972|Kampionatin Botëror të vitit 1972]], Fischer fitoi ndeshjet kundër [[Mark Taimanov]] dhe [[Bent Larsen]] me rezultate 6–0. Pasi fitoi një ndeshje tjetër kualifikuese kundër [[Tigran Petrosian]], Fischer fitoi ndeshjen e titullit kundër [[Boris Spassky]] të [[BRSS]], në [[Reykjavík]], Islandë. Publikuar si një konfrontim i [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]] midis SHBA dhe BRSS, ndeshja tërhoqi më shumë interes në të gjithë botën se çdo kampionat shahu para ose që nga ajo kohë. Në vitin 1975, Fischer [[Kampionati Botëror i Shahut 1975|nuk pranoi të mbronte titullin e tij]] kur një marrëveshje nuk mundi të arrinte me [[FIDE]], organi drejtues ndërkombëtar i shahut, mbi kushtet e ndeshjes. Si pasojë, sfiduesi sovjetik [[Anatoly Karpov]] u emërua kampion botëror me automatizëm. Fischer më pas u zhduk nga syri i publikut, megjithëse u shfaqën raporte të rastit për sjellje të çrregullt. Në vitin 1992, ai përsëriti për të fituar një ndeshje jozyrtare [[Fischer–Spassky (ndeshje 1992)|kundër Spassky]]. Ajo u mbajt në [[Serbia dhe Mali i Zi|Jugosllavi]], e cila në atë kohë ishte nën një [[Sanksionet ekonomike|embargo]] të [[Kombet e Bashkuara|Kombeve të Bashkuara]]. Pjesëmarrja e tij çoi në një konflikt me [[Qeveria Federale e Shteteve të Bashkuara|qeverinë federale amerikane]], e cila paralajmëroi Fischer se pjesëmarrja e tij në ndeshje do të shkelte një urdhër ekzekutiv që impononte [[Sanksionet kundër Jugosllavisë|sanksione amerikane ndaj Jugosllavisë]]. Qeveria amerikane përfundimisht lëshoi ​​një urdhër për arrestimin e tij; Më pas, Fischer jetoi si një emigrant. Në vitin 2004, ai u arrestua në Japoni dhe u mbajt për disa muaj për përdorimin e një pasaporte që qeveria amerikane kishte revokuar. Përfundimisht, atij iu dha nënshtetësi Islandeze nga një akt i veçantë i [[Althing]], duke e lejuar atë të jetonte atje deri në vdekjen e tij në vitin 2008. Gjatë jetës së tij, Fischer bëri deklarata të shumta [[Antisemitizmi|antisemitike]], përfshirë [[Mohimi i Holokaustit|mohimin e Holokaustit]], pavarësisht prejardhjes së tij jehude. Antisemitizmi i tij ishte një temë kryesore në vërejtjet e tij publike dhe private, dhe ka pasur spekulime në lidhje me gjendjen e tij psikologjike bazuar në pikëpamjet e tij ekstreme dhe sjelljen ekscentrike. Fischer dha shumë kontribute të qëndrueshme për shahun. Libri i tij ''[[My 60 Memorable Games]]'', botuar në vitin 1969, vlerësohet si lexim thelbësor në letërsinë e shahut. Në vitet 1990, ai patentoi një sistem të modifikuar të [[Orë shahu|kohës së shahut]] që shtoi një rritje kohe pas çdo lëvizje, tani një praktikë standarde në turneun e lartë dhe lojën e ndeshjes. Ai gjithashtu shpiku [[Shahu i Rastësishëm Fisher|Shahun e Rastësishme Fisher]], i njohur gjithashtu si Shahu960, një variant shahu në të cilin pozicioni fillestar i pjesëve është i rastësishëm në një nga 960 pozicionet e mundshme. ==Jeta e hershme== Bobby Fischer lindi në Spitalin Michael Reese në Çikago, Illinois, më 9 mars 1943.{{sfn|Brady|1973|p=2}} Nëna e tij, Regina Wender Fischer, ishte një qytetare amerikane,<ref>{{cite web|author=William Addams Reitwiesner|url=http://www.wargs.com/other/fischer.html|title=Ancestry of Bobby Fischer (Extracts from the U.S. Federal Decennial Census)|publisher=ancestry.com|access-date=28 janar 2014|archive-date=21 tetor 2007|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021044918/http://www.wargs.com/other/fischer.html|url-status=live}}</ref><ref name="Quinn">{{cite news|author=Ben Quinn|author2=Alan Hamilton|name-list-style=amp|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article3261419.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516053441/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article3261419.ece|url-status=dead|archive-date=16 maj 2008|title=Bobby Fischer, chess genius, heartless son|newspaper=The Sunday Times|date=28 janar 2008|access-date=14 shtator 2008|language=en}}</ref> e lindur në Zvicër; Prindërit e saj ishin hebrenj polakë.<ref>[[#Edmonds|Edmonds & Eidinow 2004]], p. 313.</ref><ref>[[#Edmonds|Edmonds & Eidinow 2004]], p. 27. "she appears to have been religiously unobservant".</ref> E rritur në [[St. Louis]], Missouri,{{sfn|Brady|1973|p=2}} Regina u bë mësuese, një infermiere e regjistruar dhe më vonë një mjek.<ref>{{cite web|author=André Schulz|url=http://www.chessbase.de/nachrichten.asp?newsid=3433|title=Mutmaßungen über Fischer|publisher=chessbase.com|date=8 tetor 2004|access-date=17 tetor 2008|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521151159/http://www.chessbase.de/nachrichten.asp?newsid=3433|archive-date=21 maj 2011|url-status=live}}</ref> Pasi u diplomua në kolegj në adoleshencën e saj, Regina udhëtoi për në Gjermani për të vizituar vëllain e saj. Ishte atje ajo u takua me gjenetistin dhe fituesin e ardhshëm të Çmimin Nobel [[Hermann Joseph Muller]], i cili e bindi atë të transferohej në Moskë për të studiuar mjekësinë. Ajo u regjistrua në [[Universiteti i Parë i Mjekësisë Shtetërore në Moskë|Universitetin e Parë të Mjekësisë në Moskë]], ku u takua me Hans-Gerhardt Fischer, i njohur gjithashtu si Gerardo Liebscher,<ref>{{cite magazine|date=mars 2004|title=WHO WAS FISCHER'S FATHER?|magazine=Chess Life|publisher=US Chess Federation|language=en|page=10}}</ref> një biofizikan gjerman, me të cilin u martua në nëntor 1933.{{sfn|Brady|2011|pp=7-8}} Në vitin 1938, Hans-Gerhardt dhe Regina kishin një vajzë, [[Joan Targ|Joan Fischer]]. Rishikimi i antisemitizmit nën Stalin bëri që Regina të shkonte me Joan në Paris, ku Regina u bë një mësuese e anglishtes. Kërcënimi i një pushtimi gjerman e bëri atë dhe Joan të shkonin në Shtetet e Bashkuara më 1939. Regina dhe Hans-Gerhardt ishin ndarë tashmë në Moskë, megjithëse ata nuk u divorcuan zyrtarisht deri në vitin 1945.{{sfn|Brady|2011|pp=7-8}} Në kohën e lindjes së djalit të saj, Regina ishte e pastrehë.{{sfn|Brady|2011|p=8}} Për disa vjet, ajo mori punë në të gjithë vendin për të mbështetur familjen e saj. Ajo u angazhua në aktivizëm politik dhe ngriti të dy Bobby dhe Joan si një prind të vetëm.<ref>{{harvnb|Brady|2011|p=9}} "The family lived in [California, Idaho, Oregon, Illinois, and Arizona] before moving to New York. Regina's flexibility and desperation led her to a surprising gamut of jobs. She was a welder, schoolteacher, riveter, farm worker, toxicologist's assistant, and stenographer, all throughout the early and mid 1940s."</ref><ref name="Edmonds & Eidinow 2004, p. 5">[[#Edmonds|Edmonds & Eidinow 2004]], p. 5.</ref><ref name="la-times">{{cite web|last=Nicholas|first=Peter|date=21 shtator 2009|title=Chasing the king of chess|url=http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-na-bobby-fischer21-2009sep21,0,1824779,full.story|website=[[Los Angeles Times]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090925033341/http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-na-bobby-fischer21-2009sep21,0,1824779,full.story|archive-date=25 shtator 2009|url-status=dead}}</ref> Në vitin 1949, Regina e transferoi familjen në [[Manhattan]], New York City,{{sfn|Brady|2011|p=10}} dhe vitin e ardhshëm në [[Brooklyn]], ku studioi për gradën e masterit të saj në infermierinë dhe më pas filloi të punojë në atë fushë.<ref name="Edmonds & Eidinow 2004, p. 5"/> ===Fillimet e shahut=== [[Skeda:JWC Lombardy Fischer.jpg|parapamje|upright=1.5|[[William Lombardy]] dhe Fischer duke analizuar, me [[John W. Collins|Jack Collins]] duke shikuar]] Në mars 1949, gjashtë vjeçari Bobby dhe motra e tij Joan mësuan se si të luanin shah duke përdorur udhëzimet nga një grup i blerë në një dyqan karamele.<ref>{{harvnb|Brady|2011|pp=10-11}}, taken from {{cite magazine|magazine=Parade|date=27 tetor 1957|page=22|title=Bobby Fischer Autobiographical Essay|language=en}}</ref> Kur Joan humbi interesin për Chess dhe Regina nuk kishte kohë për të luajtur, Fischer u la të luante shumë nga lojërat e tij të para kundër vetvetes.{{sfn|Brady|2011|pp=10-12}} Kur familja pushoi në [[Patchogue, New York]], atë verë, Bobby gjeti një libër me lojëra të vjetra shahu dhe e studioi atë intensivisht.{{sfn|Brady|1973|p=5}} Në vitin 1950, familja u transferua në Brooklyn, së pari në një apartament në cepin e Union Street dhe Franklin Avenue dhe më vonë në një apartament me dy dhoma gjumi në 560 Lincoln Place.{{sfn|Brady|2011|p=12}} Ishte atje që "Fischer shpejt u bë aq i gdhendur në lojë, sa Regina kishte frikë se po kalonte shumë kohë vetëm."<ref name="Edmonds & Eidinow 2004, p. 5"/> Si rezultat, më 14 nëntor 1950, Regina dërgoi një kartolinë në gazetën ''[[Brooklyn Eagle]]'', duke kërkuar të vendosë një reklamë duke pyetur nëse fëmijët e tjerë të moshës së Bobby mund të ishin të interesuar të luanin me të. Gazeta e hodhi poshtë reklamën e saj, sepse askush nuk mund ta kuptonte se si ta klasifikonte, por ia përcolli hetimin e saj [[Hermann Helms]], "Dekani i Shahut Amerikan", i cili i tha asaj që Max Pavey, ish-kampion skocez, do të jepte një ekspozitë të njëkohshme në 17 janar 1951.<ref>[[#F1959|Fischer 1959]], p. xi.</ref>{{sfn|Brady|1973|pp=5-6}} Fischer luajti në ekspozitë, dhe megjithëse mbajti për 15 minuta, duke tërhequr një turmë shikuesish, ai përfundimisht humbi në Pavey.{{sfn|Brady|2011|pp=17-18}} Një nga spektatorët ishte Presidenti i Klubit të Shahut të Brooklyn{{sfn|Brady|2011|p=18}} [[Carmine Nigro]], një ekspert amerikan i shahut me forcë të afërt mjeshtri dhe një instruktor.{{sfn|Brady|2011|p=20}} Nigro ishte aq i impresionuar me lojën e Fischer{{sfn|Brady|2011|p=18}} saqë ai e prezantoi atë në klub dhe filloi ta mësojë atë.<ref>[[#F1959|Fischer 1959]], pp. xi–xii.</ref>{{sfn|Brady|1973|p=7}}{{sfn|Brady|2011|pp=19-21}} Fischer vuri në dukje kohën e tij me Nigro: "Z. Nigro ishte ndoshta jo lojtari më i mirë në botë, por ai ishte një mësues shumë i mirë. Takimi me të ishte ndoshta një faktor vendimtar për të shkuar përpara me shah."<ref>[[#F1959|Fischer 1959]], p. 2.</ref> Nigro priti turneun e parë të shahut të Fischer në shtëpinë e tij më 1952.{{sfn|Brady|2011|p=21}} Në verën e vitit 1955, Fischer, atëherë 12 vjeç, u bashkua me [[Manhattan Chess Club]].<ref>[[#F1959|Fischer 1959]], p. xii.</ref>{{sfn|Brady|2011|pp=38-39}} Marrëdhënia e Fischer me Nigro zgjati deri në vitin 1956, kur Nigro u largua.{{sfn|Brady|2011|p=51}}<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/09/02/us/carmine-nigro-91-bobby-fischer-s-first-chess-teacher.html|title=Carmine Nigro, 91, Bobby Fischer's First Chess Teacher|date=2 shtator 2001|newspaper=The New York Times|access-date=24 gusht 2013|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915104312/https://www.nytimes.com/2001/09/02/us/carmine-nigro-91-bobby-fischer-s-first-chess-teacher.html|archive-date=15 shtator 2020|url-status=live}}</ref> ==Kampion i ri== [[Skeda:Bobby Fisher in Cuba (trimmed).jpg|parapamje|majtas|Fischer në Kubë, mars 1956]] Në mars të vitit 1956, Klubi i Shahut Log Cabin i [[West Orange (Nju Xhersi)|West Orange, Nju Xhersi]] (i vendosur në shtëpinë e themeluesit dhe mbështetësit të çuditshëm multimilioner të klubit, Elliott Forry Laucks), e çoi Fischer në një turne në Kubë, ku ai dha një shfaqje të njëkohshme me 12 tabela në Klubin e Shahut Capablanca të Havanës, duke fituar dhjetë lojëra dhe duke barazuar në dy.{{sfn|Brady|1973|p=15}}<ref>[[#Collins|Collins 1974]], pp. 55–56.</ref> Në këtë turne, klubi luajti një seri ndeshjesh kundër klubeve të tjera. Fischer luajti në tabelën e dytë, pas Mjeshtrit Ndërkombëtar [[Norman Whitaker]]. Whitaker dhe Fischer ishin shënuesit kryesorë të klubit, secili duke shënuar 5½ pikë nga 7 lojëra.<ref>''The New York Times'', March 5, 1956, p. 36. Quoted in {{harvnb|Brady|2011|p=49}}</ref> Fischer përjetoi një "ngritje meteorike" në forcën e tij të lojës gjatë vitit 1956.{{sfn|Brady|2011|p=56}} Suksesi i parë i vërtetë i Fischer në një turne ndodhi në korrik 1956, kur ai fitoi Kampionatin Amerikan të Shahut për të Rinj në Filadelfia. Ai shënoi 8½/10 për t'u bërë Kampionati më i ri ndonjëherë për të rinj në moshën 13 vjeç,<ref>{{cite magazine|magazine=[[Chess Life]]|author=William Rojam|title=It's Fischer! In Junior|page=1|date=20 korrik 1956|access-date=11 shkurt 2025|language=en|url=https://uscf1-nyc1.aodhosting.com/CL-AND-CR-ALL/CL-ALL/1956/1956_07_2.pdf}}</ref><ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], p. 100.</ref> një rekord që ende qëndron. Në Kampionatin e Hapur të Shahut të SHBA-së në Oklahoma City të vitit 1956, ai shënoi 8½/12 për të barazuar vendet 4-8, me fituesin [[Arthur Bisguier]].<ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], p. 101.</ref> Në Kampionatin e parë Kanadez të Hapur të Shahut në Montreal të vitit 1956, ai shënoi 7/10 për të barazuar vendet 8-12, me fituesin [[Larry Evans]].<ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], p. 105.</ref> Në nëntor, Fischer luajti në Kampionatin e Hapur të Shteteve Lindore të vitit 1956 në Uashington, D.C., duke u barazuar në vendin e dytë me[[William Lombardy]], [[Nicholas Rossolimo]], dhe [[Arthur Feuerstein]], me [[Hans Berliner]] që mori vendin e parë me gjysmë pike.<ref>[[#DiFelice2010|Di Felice 2010]], p. 76.</ref> Fischer pranoi një ftesë për të luajtur në Turneun e Tretë të Trofeut [[Lessing J. Rosenwald]] në New York City në tetor 1956, një turne kryesor i kufizuar në 12 lojtarë të konsideruar më të mirët në SHBA.{{sfn|Brady|1973|p=16}} Duke luajtur kundër kundërshtarëve më të mirë, 13-vjeçari Fischer mundi të shënonte vetëm 4½/11, duke barazuar vendin e 8-të në të 9-të.<ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], p. 108.</ref> Megjithatë, ai fitoi çmimin e shkëlqimit për lojën e tij kundër Mjeshtrit Ndërkombëtar [[Donald Byrne]], në të cilën Fischer sakrifikoi mbretëreshën e tij për të lëshuar një sulm të pandalshëm. [[Hans Kmoch]] e quajti atë "[[Loja e Shekullit (shah)|Loja e Shekullit]]",<ref>{{cite magazine|magazine=[[Chess Review]]|author=Hans Kmoch|title=Game of the Century|page=374|date=dhjetor 1956|access-date=11 shkurt 2025|language=en|url=https://uscf1-nyc1.aodhosting.com/CL-AND-CR-ALL/CR-ALL/CR1956/CR1956_12.pdf}}</ref><ref>{{cite book|author=Fred Wilson|quote=While, objectively, it is not one of the greatest games ever played, it is certainly the finest game ever produced by one so young|title=A Picture History of Chess|url=https://archive.org/details/picturehistoryof0000unse_e8f0|year=1981|page=[https://archive.org/details/picturehistoryof0000unse_e8f0/page/170 170]|publisher=Dover|language=en|isbn=978-0-486-23856-2}}</ref> dhe loja është ende gjerësisht e botuar dhe analizuar.<ref>{{cite web|website=US Chess|title=Throwback Thursday: Game of the Century Goes Viral in November 1956|author=Brian Jerauld|date=19 nëntor 2020|language=en|url=https://new.uschess.org/news/throwback-thursday-game-century-goes-viral-november-1956}}</ref> [[Skeda:Bobby Fischer at 13 years old portrait photo 03.jpg|parapamje|djathtas|Fischer në vitin 1956]] Në vitin 1957, Fischer luajti një ndeshje me dy ndeshje kundër ish-kampionit të botës [[Max Euwe]] në Nju Jork, duke humbur ½–1½. Kur [[Federata Amerikane e Shahut]] publikoi listën e saj të vlerësimeve në maj, Fischer kishte gradën e Mjeshtrit, lojtari më i ri që kishte fituar atë titull deri në atë pikë.{{sfn|Brady|1973|p=17}} Në korrik, ai mbrojti me sukses titullin e tij të të Rinjve të SHBA-së, duke shënuar 8½/9 në San Francisko.<ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], p. 127.</ref> Në gusht, ai shënoi 10/12 në Kampionatin e Hapur të Shahut të SHBA-së në Cleveland, duke fituar me pikë barazimi ndaj Arthur Bisguier.<ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], p. 130.</ref><ref name="Collins 1974, p. 56">[[#Collins|Collins 1974]], p. 56.</ref> Kjo e bëri Fischer kampionin më të ri ndonjëherë të Hapur të SHBA-së.<ref>{{cite magazine|magazine=[[Chess Review]]|title=Triumph at Fourteen!|page=260|date=shtator 1957|access-date=11 shkurt 2025|language=en|url=https://uscf1-nyc1.aodhosting.com/CL-AND-CR-ALL/CR-ALL/CR1957/CR1957_09.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20250225181946/https://uscf1-nyc1.aodhosting.com/CL-AND-CR-ALL/CR-ALL/CR1957/CR1957_09.pdf|archive-date=25 shkurt 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{harvnb|Brady|2011|p=75}} "No one as young as Bobby had won the United States Open before, and no one had ever held the United States Junior and Open titles concurrently. When Bobby returned to New York, both the Marshall and Manhattan chess clubs conducted victory celebrations, and he was lauded as America's new chess hero."</ref> Ai fitoi Kampionatin e Hapur të Nju Xhersi, duke shënuar 6½/7.<ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], pp. 138–140.</ref> Më pas ai mundi mjeshtrin e ri filipinas [[Rodolfo Tan Cardoso]] 6–2 në një ndeshje në New York të sponsorizuar nga Pepsi-Cola.[[Pepsi|Pepsi-Cola]].{{sfn|Brady|1973|p=19}}<ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], pp. 135–137.</ref> ===Fiton titullin e parë në SHBA=== Bazuar në vlerësimin e Fischer, USCF e ftoi atë të luante në [[Kampionati Amerikan i Shahut|Kampionatin Amerikan]] të vitit 1957/58.<ref>{{cite magazine|magazine=[[Chess Life]]|volume=XII|number=6|date=20 nëntor 1957|language=en|page=3|title=Chess Life In New York|last1=Rudy|first1=Aben|url=https://uscf1-nyc1.aodhosting.com/CL-AND-CR-ALL/CL-ALL/1957/1957_11_2.pdf}}</ref> Turneu përfshinte [[Samuel Reshevsky]], kampionin në fuqi të SHBA-së Arthur Bisguier, dhe William Lombardy, i cili në gusht kishte fituar Kampionatin Botëror për të Rinj.{{sfn|Brady|1973|p=20}} Fischer shënoi tetë fitore dhe pesë barazime për të fituar turneun me një diferencë prej një pike, me 10½/13. Ende dy muaj para ditëlindjes së tij të 15-të, Fischer u bë Kampioni më i ri i SHBA-së ndonjëherë.{{sfn|Brady|1973|pp=20-21}} Meqenëse kampionati i atij viti ishte gjithashtu Kampionati Zonal i SHBA-së, fitorja e Fischer e kualifikoi atë për të marrë pjesë në [[Portorož]] Interzonal të vitit 1958, hapi tjetër drejt sfidimit të Kampionit të Botës.{{sfn|Brady|1973|p=19}} Kjo gjithashtu i fitoi atij titullin [[Mjeshtër Ndërkombëtar]].<ref>[[Edward Winter]], [http://www.chesshistory.com/winter/winter65.html#6424._Quiz_question Chess Note 6428] (citing ''Chess Life'', February 5, 1958).</ref><ref>Edward Winter, [http://www.chesshistory.com/winter/winter65.html#6434._St_Petersburg_1895-96 Chess Note 6436] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190804082407/http://www.chesshistory.com/winter/winter65.html#6434._St_Petersburg_1895-96 |date=4 gusht 2019 }} (citing ''FIDE Revue'', April 1958, p. 106).</ref> ==Kampionatet në SH.B.A== Fischer luajti në tetë Kampionate në Shtetet e Bashkuara, duke fituar të gjithë ata me të paktën një diferencë me një pikë,<ref name="Bisguier & Soltis 1974, pp. 282-284">[[#Bisguier|Bisguier & Soltis 1974]], pp. 282–84.</ref><ref>[[#Whyld|Hooper & Whyld 1992]], pp. 136–137.</ref><ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], pp. 51 (1-pikë diferencë 1957–58), 57 (1-pikë diferencë 1958–59), 62 (1-pikë diferencë 1959–60), 67 (2-pikë diferencë 1960–61), 71 (1-pikë diferencë 1962–63), 77 (2½-pikë diferencë 1963–64), 82 (1-pikë diferencë 1965), 87 (2-pikë diferencë 1966–67).</ref> Rezultatet e tij ishin:<ref name="Bisguier & Soltis 1974, pp. 282-284"/><ref name="Müller 2009, pp. 399-400">[[#Muller|Müller 2009]], pp. 399–400.</ref><ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], pp. 51, 57, 62, 67, 71, 76, 82, 87.</ref> :{|class="wikitable" style="text-align: left;" |- !Kampionati i SH.B.A !Rezultati !Vendi !Diferenca !Përqindja !Mosha |- | 1957-58 || 10½/13 (+8−0=5)<ref>[[#Muller|Müller 2009]], p. 85.</ref> || I pari || 1 pikë || 81% || 14 |- | 1958-59 || 8½/11 (+6−0=5)<ref>[[#Muller|Müller 2009]], p. 104.</ref> || I pari || 1 pikë || 77% || 15 |- | 1959-60 || 9/11 (+7−0=4)<ref>[[#Muller|Müller 2009]], p. 148.</ref> || I pari || 1 pikë || 82% || 16 |- | 1960-61 || 9/11 (+7−0=4)<ref>[[#Muller|Müller 2009]], p. 181.</ref> || I pari || 2 pikë || 82% || 17 |- | 1962-63 || 8/11 (+6−1=4)<ref>[[#Muller|Müller 2009]], p. 231.</ref> || I pari || 1 pikë || 73% || 19 |- | 1963-64 || 11/11 (+11−0=0)<ref name="Müller 2009, p. 243">[[#Muller|Müller 2009]], p. 243.</ref> || I pari || 3½ pikë || 100% || 20 |- | 1965<ref>[[#Muller|Müller 2009]], p. 262.</ref>|| 8½/11 (+8−2=1)<ref>[[#Muller|Müller 2009]], p. 263.</ref> || I pari || 1 pikë || 77% || 22 |- | 1966-67 || 9½/11 (+8−0=3)<ref>[[#Muller|Müller 2009]], p. 285.</ref> || I pari || 2 pikë || 86% || 23 |} Fischer mungoi në Kampionatin 1961–62 (ai ishte duke u përgatitur për 1962 Interzonal), ndërsa në 1964–65 nuk u organizua.<ref>[[#Bisguier|Bisguier & Soltis 1974]], p. 283.</ref> Nga tetë Kampionatet e Shahut në SH.B.A., Fischer humbi vetëm tre ndeshje; me [[Edmar Mednis]] në turneun 1962–63, dhe në raunde të njëpasnjëshme me Samuel Reshevsky, dhe Robert Byrne në kampionatin e vitit 1965, duke kulminuar në një rezultat të përgjithshëm prej 74/90 (61 fitore, 26 barazime, 3 humbje).<ref>[[#Mednis|Mednis 1997]], pp. x–xi, 179–183, 202–211.</ref> ==Olimpiadë== [[Skeda:Bundesarchiv Bild 183-76052-0335, Schacholympiade, Tal (UdSSR) gegen Fischer (USA).jpg|parapamje|Fischer në moshën 17 luajtur kundër Kampionit Botëror në moshën 23-vjeçar [[Mikhail Tal]], në Leipzig, [[Gjermania Lindore]]]] Fischer nuk pranoi të luaj në [[Olimpiada e 13-të e Shahut|Olimpiadën e Munihut 1958]] kur kërkesa e tij për të qenë kryesues i bordit para Samuel Reshevsky u refuzua.<ref>Larry Evans, in [[#Muller|Müller 2009]], p. 7.</ref> Disa burime pretendojnë se 15-vjeçari Fischer nuk ishte në gjendje të rregullonte pushimin për të ndjekur shkollën e mesme.<ref>{{cite book|editor1=Robert G. Wade|editor2=Kevin J. O'Connell|name-list-style=amp|title=The Games of Robert J. Fischer|publisher=Batsford|date=1972|chapter=Olympiads|author-link=Robert Wade (shahist)|author=Robert Wade|language=en|isbn=978-0-713-40370-1}}</ref> Fischer më vonë përfaqësoi Shtetet e Bashkuara në bordin e parë në katër olimpiada të shahut për meshkuj, duke fituar dy argjend individuale dhe një medalje individuale të bronzit:<ref>{{cite web|url=http://www.olimpbase.org/players/p9dxbr3n.html|title=Fischer, Robert James, Men's Chess Olympiads|work=Olimpbase|date=2015|access-date=23 shtator 2015|archive-date=23 shtator 2015|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923120725/http://www.olimpbase.org/players/p9dxbr3n.html|url-status=live}}</ref> :{|class="wikitable" style="text-align: left;" |- !Olimpiada !Rezultati individual !përqindja !Rezultati i ekipit të SH.B.A !Përqindja<ref>{{cite web|url=http://www.olimpbase.org/teams/usa_tea.html|title=United States (USA) Men's Chess Olympiads|work=Olimpbase|date=2015|access-date=23 shtator 2015|archive-date=8 qershor 2015|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150608162338/http://www.olimpbase.org/teams/usa_tea.html|url-status=live}}</ref> |- |[[Olimpiada e 14-të e Shahut|Leipzig 1960]] || 13/18<ref>[[#DiFelice2010|Di Felice 2010]], p. 485.</ref> (Bronz) || 72.2% || Argjend || 72.5% |- |[[Olimpiada e 15-të e Shahut|Varna 1962]] || 11/17<ref>[[#DiFelice2013a|Di Felice 2013a]], p. 251.</ref> (I teti) || 64.7% || I katërti|| 68.1% |- |[[Olimpiada e 17-të e Shahut|Havana 1966]] || 15/17<ref>[[#DiFelice2013b|Di Felice 2013b]], p. 326.</ref> (Argjend) || 88.2% || Argjend ||68.4% |- |[[Olimpiada e 19-të e Shahut|Siegen 1970]] || 10/13<ref name="Di Felice 2013c, p. 366">[[#DiFelice2013c|Di Felice 2013c]], p. 366.</ref> (Argjend) || 76.9% || I katërti || 67.8% |} Nga katër Olmpiadat e Shahut për Meshkuj, Fischer kishte rezultat +40−7=18, për 49/65: 75.4%.<ref>[[#Kazic|Kažić 1974]], pp. 75, 81, 94, 108.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.olimpbase.org/players/q8aycaol.html|title=Fischer, Robert James|work=Olimpbase|date=gusht 2003|access-date=17 shkurt 2014|archive-date=23 shtator 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923085622/http://www.olimpbase.org/players/q8aycaol.html|url-status=live}}</ref> Në vitin 1966, Fischer ngushtë humbi medaljen e artë individual, duke shënuar 88.23% ndaj 88.46% të Kampionit Botëror Tigran Petrosian, edhe pse ai luajti katër ndeshje më shumë se Petrosian, u përball me kundërshtim të ashpër,<ref>[[#Muller|Müller 2009]], pp. 276–277.</ref> dhe do të kishte fituar medaljen e artë në qoftë se ai e kishte pranuar ofertën e barazimit nga [[Florin Gheorghiu]], në vend se ta refuzonte atë që i shkaktoj humbjen e vetme.{{sfn|Brady|1973|p=120}} Në Olimpiadën Varna të vitit 1962, Fischer parashikoi që ai do të mposht [[Miguel Najdorf]] në 25 lëvizje. Fischer në të vërtetë e bëri atë në 24, duke u bërë lojtari i vetëm që mundi Najdorf në turne..{{sfn|Brady|1973|p=65}} Najdorf humbi lojën ndërsa punësoi variacionin shumë të hapur të quajtur pas tij: [[Sicilian Najdorf]].<ref>[[#Muller|Müller 2009]], pp. 224–225.</ref> Fischer kishte planifikuar të luante për SHBA-në në Olimpiadën e Lugano të vitit 1968, por u mbështet kur pa kushtet e dobëta të lojës.<ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], pp. 286–287.</ref> Të dy ish-kampioni botëror Tigran Petrosian dhe mjeshtri ndërkombëtar belgo-amerikan [[George Koltanowski]], udhëheqësi i ekipit amerikan atë vit, menduan se Fischer ishte i justifikuar të mos merrte pjesë në Olimpiadën.<ref>[[#Kasparov|Kasparov 2004]], p. 335.</ref> Sipas Lombardit, mospjesëmarrja e Fischer ishte për shkak të refuzimit të Reshevksy për të dhënë bordin e parë.<ref>[[#Lombardy|Lombardy 2011]], p. 184. "Fischer was clearly the best and highest rated U.S. player and also the U.S. Champion. But in consideration of his lifelong prestige, Reshevsky would not yield first board."</ref> Në vitin 1974, Fischer ishte i gatshëm të luante [[Olimpiada e 21-të e Shahut|Olimpiadën e 21-të të Shahut]] në Nice, Francë, por FIDE hodhi poshtë kërkesën e tij për të luajtur në një dhomë të veçantë me vetëm Fischer, kundërshtarin e tij dhe spektatorët.<ref>{{Cite web|url=https://www.olimpbase.org/1974/1974in.html|title=OlimpBase :: 21st Chess Olympiad, Nice 1974, information|website=Olimpbase.org|access-date=7 dhjetor 2021|archive-date=3 dhjetor 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203075629/http://www.olimpbase.org/1974/1974in.html|url-status=live}}</ref> ==1960–61== Në vitin 1960, Fischer barazoi vendin e parë me yllin sovjetik Boris Spassky në Turneun e Mar del Plata në Argjentinë, duke fituar me një diferencë prej dy pikësh, duke shënuar 13½/15 (+13−1=1),<ref>[[#Muller|Müller 2009]], p. 156.</ref><ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], p. 183.</ref> përpara David Bronstein.<ref name="EEp12">[[#Edmonds|Edmonds & Eidinow 2004]], p. 12.</ref> Fischer humbi vetëm ndaj Spassky; ky ishte fillimi i miqësisë dhe rivalitetit të tyre të përjetshëm.<ref>[[#Bronstein|Bronstein & Fürstenberg 1995]], p. 121. "They became friends instantly and have remained so until this day."</ref> Fischer përjetoi një dështim të rrallë në karrierën e tij garuese në Turneun e Buenos Aires (1960), duke përfunduar me 8½/19 (+3−5=11), shumë prapa fituesve [[Viktor Korchnoi]] dhe Samuel Reshevsky me 13/19.<ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], p. 189.</ref> Sipas Larry Evans, përvoja e parë seksuale e Fischer ishte me një vajzë me të cilën Evans e prezantoi gjatë turneut.<ref>[[#Benko|Benko & Silman 2003]], p. 422 (interview with Evans).</ref> Pal Benko tha se Fischer pati një performancë të tmerrshme në turne "sepse u kap pas grave dhe seksit. Më pas, Fischer tha se nuk do t'i përziente kurrë gratë dhe shahun së bashku dhe e mbajti premtimin".<ref>[[#Benko|Benko & Silman 2003]], pp. 426–427 (interview with Benko).</ref> Fischer e përfundoi vitin 1960 duke fituar një turne të vogël në Reykjavík me 4½/5,<ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], pp. 196–197.</ref> dhe duke mposhtur [[Klaus Darga]] në një ndeshje miqësore në Berlinin Perëndimor.<ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], p. 198.</ref> Në vitin 1961, Fischer filloi një ndeshje me 16 lojëra me Reshevsky, të ndarë midis New York dhe Los Angeles.{{sfn|Brady|2011|p=135}} Reshevsky, 32 vjet më i madh se Fischer, konsiderohej favorit pasi kishte shumë më tepër përvojë në ndeshje dhe nuk kishte humbur kurrë një ndeshje me set. Pas 11 lojëra dhe një barazimi (dy fitore secila me shtatë barazime), ndeshja përfundoi para kohe për shkak të një mosmarrëveshjeje për orarin midis Fischer dhe organizatores dhe sponsores së ndeshjes Jacqueline Piatigorsky. Fischer humbi 2 lojëra, dhe edhe pse rezultati ishte tani 7½ me 5½, me 8½ të nevojshme për të fituar, Reshevsky u shpall fitues automatikisht dhe mori pjesën e fituesit të fondit të çmimit.{{sfn|Brady|1973|pp=42-46}} Fischer ishte i dyti në një fushë super-klase, pas vetëm ish-kampionit të botës Tal, në Bled, 1961.<ref>[[#DiFelice2013a|Di Felice 2013a]], p. 17.</ref> Megjithatë, Fischer e mundi Talin kokë më kokë për herë të parë në ndeshjen e tyre individuale, shënoi 3½/4 kundër kontingjentit sovjetik dhe përfundoi si lojtari i vetëm i pamposhtur, me 13½/19 (+8−0=11).<ref>[[#Plisetsky|Plisetsky & Voronkov 2005]], p. 68.</ref><ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], p. 199.</ref> ==1962== Fischer fitoi [[Stockhom]] Interzonal në vitin 1962 me një diferencë prej 2½ pikësh,<ref>[[#DiFelice2013a|Di Felice 2013a]], p. 223.</ref> duke mbetur i pamposhtur, me 17½/22 (+13−0=9).<ref>[[#Plisetsky|Plisetsky & Voronkov 2005]], p. 75.</ref><ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], p. 369.</ref> Ai ishte lojtari i parë jo-sovjetik që fitoi një Interzonal që kur FIDE e themeloi turneun në vitin 1948.{{sfn|Brady|1973|p=51}} [[Alexander Kotov]] tha për Fischer:<ref>[[#Plisetsky|Plisetsky & Voronkov 2005]], p. 81.</ref> {{blockquote|E kam diskutuar lojën e Fischer me Max Euwe dhe Gideon Stahlberg. Të gjithë ne, 'lojtarë të vjetër të turneve' me përvojë, u habitëm nga ekspertiza e Fischer në fundlojë. Kur një lojtar i ri është i mirë në sulm ose në kombinime, kjo është e kuptueshme, por një teknikë e përsosur në fundlojë në moshën 19 vjeç është diçka e rrallë. Mund të kujtoj vetëm një lojtar tjetër që në atë moshë ishte po aq i aftë në fundlojën – [[Vasily Smyslov]].}} Fitorja e Fisher e bëri atë favorit për [[Turneu i Kandidatëve|Turneun e Kandidatëve]] në [[Curaçao]].{{sfn|Brady|1973|pp=53-54}}<ref name="lbobt">{{cite news|author=Leonard Barden|url=https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,2243089,00.html|title=Obituary, Bobby Fischer|newspaper=The Guardian|date=18 janar 2008|access-date=28 janar 2014|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728153215/https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,2243089,00.html|archive-date=28 korrik 2018|url-status=live}}</ref> Megjithatë, pavarësisht rezultatit të tij në Interzonal, Fisher përfundoi vetëm i katërti nga tetë me 14/27 (+8−7=12),<ref>[[#Plisetsky|Plisetsky & Voronkov 2005]], p. 82.</ref> shumë larg Tigran Petrosian (17½/27), [[Efim Geller]] dhe [[Paul Keres]] (të dy 17/27).<ref>[[#Kazic|Kažić 1974]], pp. 188–189.</ref> Tal u sëmur rëndë gjatë turneut dhe iu desh të tërhiqej para përfundimit. Fischer, një mik i Tal, ishte i vetmi garues që e vizitoi atë në spital.<ref name="BSp155">[[#Benko|Benko & Silman 2003]], p. 155.</ref> Pas dështimit të tij në Turneun e Kandidatëve të vitit 1962, Fischer pohoi në një artikull të ''[[Sports Illustrated]]''ref>{{cite magazine|author=Bobby Fischer|date=20 gusht 1962|magazine=[[Sports Illustrated]]|title=The Russians Have Fixed World Chess|volume=17|number=8|pages=18–19, 64–65|language=en|url=https://www.si.com/vault/issue/42447/25|access-date=14 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802040948/https://vault.si.com/vault/42447|archive-date=2 gusht 2020}}</ref> se tre nga pesë lojtarët sovjetikë (Tigran Petrosian, Paul Keres dhe Efim Geller) kishin një marrëveshje të paracaktuar për të barazuar shpejt ndeshjet e tyre kundër njëri-tjetrit në mënyrë që të kursenin energjinë e tyre për të luajtur kundër Fischer. Mendohet përgjithësisht se kjo akuzë është e saktë.<ref>[[#Bohm|Böhm & Jongkind 2003]], pp. 29–30, 37, 40, 83.</ref><ref name="His Own Success 2008">{{cite news|title=Victim of His Own Success: The Tragedy of Bobby Fischer|work=[[The Wall Street Journal]]|date=22 janar 2008|language=en|page=D8}}</ref>{{sfn|Brady|2011|p=148}} Fischer deklaroi se nuk do të merrte më pjesë në një turne të Kandidatëve, pasi formati, i kombinuar me bashkëpunimin e supozuar, e bënte të pamundur që një lojtar jo-sovjetik të fitonte. Pas artikullit të Fischer, [[FIDE]] votoi në fund të vitit 1962 për të zbatuar një reformë radikale të sistemit të play-off, duke zëvendësuar turneun e Kandidatëve me ndeshje nokaut një-me-një - formati që Fischer do të dominonte në vitin 1971.<ref name="His Own Success 2008"/><ref name="Wade & O'Connell 1972, p. 331">[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], pp. 331–346.</ref> Fischer mundi [[Bent Larsen]] në një ndeshje miqësore të verës së vitit 1962 në [[Kopenhagë]] për televizionin danez. Më vonë atë vit, Fischer mundi [[Bogdan Śliwa]] në një ndeshje ekipore kundër Polonisë në Varshavë.<ref>[[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], pp. 207–208.</ref> Në Kampionatin Amerikan 1962/63, Fischer humbi ndaj [[Edmar Mednis]] në raundin e parë. Ishte humbja e tij e parë ndonjëherë në një Kampionat Amerikan. Bisguier ishte në formë të shkëlqyer dhe Fischer e arriti vetëm në fund. Me rezultatin e barabartë 7–3, të dy u takuan në raundin e fundit. Bisguier qëndroi mirë në mesfushë, por bëri gabime, duke i dhënë Fischer kampionatin e tij të pestë radhazi në SHBA.<ref name="Bisguier, in Wade & O'Connell 1973, p. 49">Arthur Bisguier, in [[#Wade|Wade & O'Connell 1973]], p. 49.</ref> ==Kontributet në shah== ===Teoria e hapjes=== Repertori hapës i Fischer ishte i ngushtë në disa aspekte. Si i Bardhë, Fischer luajti pothuajse ekskluzivisht 1.e4, duke e quajtur atë "më të mirën nga testi",<ref>{{cite book|last=Fischer|first=Bobby|author-link=Bobby Fischer|year=1969|title=My 60 Memorable Games|url=https://archive.org/details/my60memorablegam00fisc|url-access=registration|chapter=45. Fischer–Bisguier, New York State Open 1963|publisher=[[Simon & Schuster|Simon and Schuster]]|language=en|isbn=978-0-671-21483-8|page=[https://archive.org/details/my60memorablegam00fisc/page/280 280]}}</ref> gjatë gjithë karrierës së tij.<ref>[[#Plisetsky|Plisetsky & Voronkov 2005]], p. 251.</ref> Ai luajti 1.d4 vetëm një herë në një lojë serioze, gjatë një turneu blitz.<ref>[https://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1044304 Fischer vs. Hort, Herceg Novi Blitz (1970)]. [[Chessgames.com]].</ref> Pavarësisht kësaj ngushtësie, ai u konsiderua nga disa nga rivalët e tij si i paparashikueshëm në lojën e tij hapëse dhe një kundërshtar i vështirë për t'u përgatitur. Si i Zi, Fischer zakonisht luante [[Mbrojtja Siciliane, Varianti Najdorf|Varantin Najdorf]] të [[Mbrojtja Siciliane|Mbrojtjes Siciliane]] kundër 1.e4 dhe [[Mbrojtja Indiane e Mbretit|Mbrojtjen Indiane të Mbretit]] kundër 1.d4, duke u futur rrallë në [[Mbrojtja Nimzo-Indian|Nimzo-Indian]], [[Mbrojtja Benoni|Benoni]], [[Mbrojtja Grünfeld|Grünfeld]] ose [[Mbrojtja Neo-Grünfeld|Neo-Grünfeld]].<ref>[[#Plisetsky|Plisetsky & Voronkov 2005]], pp. 251–262.</ref> Fischer pranoi vështirësinë e tij në lojën kundër [[Mbrojtja Franceze#Varianti Winawer|Variantit Winawer]] të [[Mbrojtja Franceze|Mbrojtjes Franceze]], por pohoi se Winawer ishte i paqëndrueshëm sepse ekspozonte anën e mbretit të Zi, dhe se, sipas tij, "Zi po shkëmbente oficerin e tij të mirë me 3...Ob4 dhe ...Oxc3."<ref>[[#Muller|Müller 2009]], p. 31.</ref> Më vonë, Fischer tha: "Mund të detyrohem ende të pranoj se Winawer është i fortë. Por dyshoj! Mbrojtja është anti-pozicionale dhe dobëson anën e mbretit."<ref>[[#F1969|Fischer 1969]], p. 151.</ref> Fischer ishte i njohur për përgatitjen e tij të hapjes dhe dha kontribute të shumta në teorinë e hapjes së shahut.<ref name="Bisguier & Soltis 1974, p. 208">[[#Bisguier|Bisguier & Soltis 1974]], p. 208.</ref> Ai ishte një nga ekspertët më të shquar të [[Ruy Lopez]]. Një linjë e [[Ruy Lopez, Varianti i Shkëmbimit|Variantit të Shkëmbimit]] nganjëherë quhet "Varianti Fischer" pasi ai e ringjalli me sukses atë në [[Olimpiada e 17-të e Shahhut|Olimpiadën e Havanës të vitit 1966]].<ref>{{cite book|author=Garry Kasparov and Keene Raymond|title=Batsford Chess Openings 2|url=https://archive.org/details/batsfordchessope0002kasp|year=1989|page=[https://archive.org/details/batsfordchessope0002kasp/page/382 382]|language=en|quote=The Exchange Variation was a feared weapon in the hands of Bobby Fischer|publisher=Collier Books|language=en|isbn=978-0-02-033991-5}}</ref><ref>{{cite book|author=Larry Kaufman|title=The Chess Advantage in Black and White|url=https://archive.org/details/chessadvantagein0000kauf|year=2004|pages=[https://archive.org/details/chessadvantagein0000kauf/page/4 4]–5|publisher=David McKay|language=en|isbn=978-0-8129-3571-4|quote=The modern version of the Spanish Exchange variation, in which White moves 5.0-0 after the exchange on move 4, should be named after former world champion Bobby Fischer. [Fischer, after finding an improvement on a 1965 game Barendregt-Teschner, which Black won,] started to play the Exchange with the move 5.0-0, winning game after game with it, and continued to play it with success even in his 1992 rematch with Boris Spassky, his final formal chess event.}}</ref> Rezultati i Fischer gjatë gjithë jetës me lëvizjen 5.0-0 në turne dhe ndeshje ishte tetë fitore, tre barazime dhe asnjë humbje (86.36%).<ref>[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?yearcomp=exactly&year=&playercomp=white&pid=19233&player=&pid2=&player2=&movescomp=exactly&moves=&opening=&eco=C68-69&result= Robert James Fischer, Ruy Lopez, Exchange (C68–C69)]. [[Chessgames.com]].</ref> Fischer ishte një ekspert i njohur në anën e zezë të Sicilianit Najdorf dhe Mbrojtjes Indiane të Mbretit. Ai përdori Mbrojtjen Grünfeld dhe Mbrojtjen Neo-Grünfeld për të fituar ndeshjet e tij të famshme kundër Donald dhe Robert Byrne, dhe luajti një risi teorike në Grünfeld kundër kampionit botëror në fuqi Mikhail Botvinnik,. Në Mbrojtjen Nimzo-Indiane, linja që fillon me 1.d4 Kf6 2.c4 e6 3.Kc3 Ob4 4.e3 b6 5.Ke2 u emërua sipas tij.<ref>{{cite book|last=Hansen|first=Carsten|title=The Nimzo-Indian: 4 e3|year=2003|page=132|publisher=Gambit Publications|language=en|isbn=978-1-901983-58-6}}</ref><ref>{{cite book|author=Leon Pliester|title=Rubinstein Complex of the Nimzo-Indian Defense|url=https://archive.org/details/rubinsteincomple0000plie|year=1995|page=[https://archive.org/details/rubinsteincomple0000plie/page/272 272]|publisher=International Chess Enterprises|language=en|isbn=978-1-879479-25-8}}</ref><ref>{{cite book|last=Gligorić|first=Svetozar|title=Play the Nimzo-Indian Defense|url=https://archive.org/details/playnimzoindiand0000glig|year=1985|page=[https://archive.org/details/playnimzoindiand0000glig/page/64 65]|publisher=Pergamon Press|language=en|isbn=978-0-08-026927-6}}</ref> Fischer përcaktoi qëndrueshmërinë e të ashtuquajturit [[Varianti i Ushtarit të Helmuar]] të Sicilianit Najdorf (1.e4 c5 2.Kf3 d6 3.d4 cxd4 4.Kxd4 Kf6 5.Kc3 a6 6.Og5 e6 7.f4 Db6). Ky sulm i guximshëm me mbretëreshën, për të rrëmbyer një peng në kurriz të zhvillimit, ishte konsideruar i dyshimtë, por Fischer arriti të provonte qëndrueshmërinë e tij. Nga dhjetë ndeshje turneu dhe lojëra ndeshjesh si i Zi në Ushtarin e Helmuar, Fischer shënoi 70%, duke fituar pesë, duke barazuar katër dhe duke humbur vetëm një: loja e 11-të e ndeshjes së tij të vitit 1972 kundër Spassky. Pas përdorimit të Fischer, Variantin e Ushtarit të Helmuar u bë një linjë e respektuar, e përdorur nga shumë prej lojtarëve kryesorë në botë. 10.f5 e Fischer në këtë linjë kundër Efim Geller u bë shpejt linja kryesore e Ushtarit të Helmuar. Në anën e bardhë të Sicilianit, Fischer bëri përparime në teorinë e vijës që fillon 1.e4 c5 2.Kf3 d6 3.d4 cxd4 4.Kxd4 Nf6 5.Kc3 a6 (ose e6) 6.Oc4, e cila ndonjëherë është emëruar sipas tij.<ref>Mednis calls 6.Bc4 against the Najdorf Variation "Fischer's 6 B-QB4". [[#Mednis|Mednis 1997]], pp. 56, 74, 80, 88.</ref> Në vitin 1961, i nxitur nga një humbje një vit më parë ndaj Spassky, Fischer shkroi një artikull të titulluar "Një dështim ndaj [[Gambiti i Mbretit|Gambitit të Mbretit]]" për numrin e parë të ''[[American Chess Quarterly]]'', në të cilin ai deklaroi: "Sipas mendimit tim, Gambiti i Mbretit është i shkatërruar. Humbet me forcë." Fischer rekomandoi 1.e4 e5 2.f4 exf4 3.Kf3 d6, e cila që atëherë është bërë e njohur si [[Gambiti i Mbretit#Mbrojtja e Fischer|Mbrojtja e Fischer]], si një kundërshtim ndaj Gambitit të Mbretit. Fischer më vonë luajti Gambitin e Mbretit si i Bardhë në tre ndeshje turneu, duke i fituar të gjitha. ===Fundloja=== Fischer kishte një teknikë të shkëlqyer në [[Fundloja (shah)|fundlojë]].<ref>[[#Bisguier|Bisguier & Soltis 1974]], p. 214.</ref> Mjeshtri Ndërkombëtar [[Jeremy Silman]] e renditi atë si një nga pesë lojtarët më të mirë të fundlojës (së bashku me [[Emanuel Lasker]], [[Akiba Rubinstein]], [[José Raúl Capablanca]] dhe [[Vasily Smyslov]]), duke e quajtur Fischer një "mjeshtër të fundlojës me oficer".<ref>{{cite book|author=Jeremy Silman|author-link=Jeremy Silman|title=Silman's Complete Endgame Course: From Beginner to Master|url=https://archive.org/details/silmanscompletee00silm_087|url-access=limited|year=2007|pages=[https://archive.org/details/silmanscompletee00silm_087/page/n523 510]–23|publisher=Siles Press|language=en|isbn=978-1-890085-10-0}}</ref> Fundloja e një torre, oficeri dhe ushtarësh kundër një torre, kali dhe ushtarësh është quajtur ndonjëherë "Fundloja e Fischer" për shkak të disa fitoreve udhëzuese nga Fischer (me oficerin), duke përfshirë tre kundër [[Mark Taimanov]] në 1970 dhe 1971.<ref>{{cite book|author=Karsten Müller|author2=Frank Lamprecht|title=Fundamental Chess Endings|url=https://archive.org/details/fundamentalchess00mull|url-access=limited|year=2001|page=[https://archive.org/details/fundamentalchess00mull/page/n306 304]|publisher=[[Gambit Publications]]|language=en|isbn=978-1-901983-53-1}}</ref><ref>{{cite book|author=Steve Mayer|title=Bishop versus Knight: The Verdict|url=https://archive.org/details/bishopvknight00maye|year=1997|publisher=Batsford|language=en|isbn=978-1-879479-73-9|page=[https://archive.org/details/bishopvknight00maye/page/n201 201]|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite book|author=Steve Giddins|author-link=Steve Giddins|title=Greatest Ever Chess Endgames|url=https://archive.org/details/greatesteverches0000gidd|publisher=Everyman Chess|date=2012|page=[https://archive.org/details/greatesteverches0000gidd/page/68 68]|language=en|isbn=978-1-85744-694-4}}</ref> ===Ora Fischer=== Në vitin 1988, Fischer paraqiti [https://patents.google.com/patent/US4884255 patentën amerikane 4,884,255] për një lloj të ri ore shahu, e cila i jepte secilit lojtar një periudhë të caktuar në fillim të lojës dhe më pas shtonte një rritje të vogël pas çdo lëvizjeje të përfunduar.<ref>[[#Whyld|Hooper & Whyld 1992]], p. 422.</ref> Një shembull i orës së patentuar të Fischer u prodhua dhe u përdor në [[Fischer–Spassky|rindeshjen e vitit 1992 midis Fischer dhe Spassky.{{sfn|Brady|2011|p=246}}<ref name="Müller 2009, p. 382"/> Orët e bazuara në "orën Fischer" shpejt u bënë standarde në turnetë e mëdha të shahut.<ref>[[#Edmonds|Edmonds & Eidinow 2004]], p. 307.</ref> Fischer më vonë do të ankohej se ishte mashtruar për të fituar të drejtat e autorit për këtë shpikje.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/observer/osm/story/0,,870785,00.html|title=The madness of King Bobby|author=Rene Chun|work=The Observer|date=12 janar 2003|language=en}}</ref> ===Shahu i Rastësishëm Fisher=== Pas rishfaqjes së tij në skenën e shahut në vitin 1992 me ndeshjen e tij kundër Spassky, Fischer e denigroi ashpër mënyrën se si luhej shahu në nivelet më të larta.<ref>[[#Seirawan|Seirawan & Stefanovic 1992]], p. 17</ref> Si rezultat, më 19 qershor 1996, në Buenos Aires, Argjentinë, Fischer njoftoi dhe mbështeti një variant të shahut të quajtur [[Shahu i Rastësishëm Fisher]]. Qëllimi i këtij shahu ishte të siguronte që një lojë midis dy lojtarëve të ishte një garë e të kuptuarit të shahut, dhe jo një garë aftësish për të përgatitur strategji hapjeje ose për të mësuar përmendësh linjat e hapjes.<ref>{{cite book|author=Svetozar Gligorić|title=Shall We Play Fischerandom Chess?|url=https://archive.org/details/shallweplayfisch0000svet|publisher=[[Anova Books|B.T. Batsford Ltd]]|year=2002|page=[https://archive.org/details/shallweplayfisch0000svet/page/132 132]|language=en|isbn=978-0-7134-8764-0|quote=At the beginning of the 21st century, grandmasters have been slowly but surely expressing interest in Fischerandom Chess}}</ref> ==Vdekja== [[Skeda:Bobby Fischer grave.JPG|parapamje|240px|Varri i Fischer]] Më 17 janar 2008, Fischer vdiq në moshën 64 vjeç nga dështimi degjenerativ i veshkave në [[Spitali Landspítali|Spitalin Landspítali]] (Spitali Universitar Kombëtar i Islandës) në Reykjavík.<ref>Vdekja: * {{cite news|url=http://www.espn.com/espn/news/story?id=3202460|title=Fischer, outspoken ex-chess champion, dies of kidney failure|agency=Associated Press|date=18 janar 2008|access-date=22 maj 2018|language=en}} * {{cite news|author=David Batty|url=https://www.theguardian.com/world/2008/jan/18/sport.davidbatty|title=Chess champion Bobby Fischer dies|newspaper=The Guardian|date=18 janar 2008|access-date=28 janar 2014|language=en}} * {{cite web|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1315727|title=Dánarorsök Fischers var nýrnabilun|website=mbl.is|date=18 janar 2008|access-date=29 janar 2014|language=is}} * {{cite web|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5hpjkKfonmIFJxdSyG535aNfW6rnQ|title=Chess genius Bobby Fischer, from American hero to paranoid fugitive|publisher=AFP|date=18 janar 2008|access-date=29 janar 2014|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20121002203233/http://afp.google.com/article/ALeqM5hpjkKfonmIFJxdSyG535aNfW6rnQ|archive-date=2 tetor 2012|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/3900793.stm|title=Obituary: Bobby Fischer|work=BBC News|date=18 janar 2008|access-date=29 janar 2014|language=en}} * {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7195840.stm|title=Chess legend Fischer dies at 64|work=BBC News|date=18 janar 2008|access-date=29 janar 2014|language=en}} * {{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article3211295.ece|title=Bobby Fischer: Obituary|newspaper=The Sunday Times|date=19 janar 2008|access-date=23 janar 2008|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525021124/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article3211295.ece|archive-date=25 maj 2010|url-status=dead}} * {{cite news|author=Bruce Weber|url=https://www.nytimes.com/2008/01/19/crosswords/chess/19fischer.html|title=Bobby Fischer, Chess Master, Dies at 64|newspaper=The New York Times|date=19 janar 2008|access-date=29 janar 2014|language=en}}</ref> Ai u varros më 21 janar në Varrezat e Vogla të Krishtera të Kishës [[Laugardælir]], jashtë qytezës së [[Selfoss (qytezë)|Selfoss]], 60 kilometra (37 mi) në juglindje të Reykjavík. ==Në kulturën popullore== * Filmi i vitit 1993 ''[[Searching for Bobby Fischer]]'', i përshtatur nga libri i tij eponim, përdor emrin e Fischer në titull, megjithëse filmi dhe libri janë të dyja të bazuara në jetën e shokut të shahut [[Joshua Waitzkin]], babai i të cilit, [[Fred Waitzkin]], shkroi librin.<ref>{{cite news|author=Roger Ebert|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19930811/REVIEWS/308110301/1023|title=Searching for Bobby Fischer review|newspaper=Chicago Sun-Times|date=11 gusht 1993|access-date=29 janar 2014|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130311222354/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19930811%2FREVIEWS%2F308110301%2F1023|archive-date=11 mars 2013|url-status=dead}}</ref> Jashtë Shteteve të Bashkuara, ajo u publikua si ''Innocent Moves''.<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0108065/releaseinfo#akas|title=Searching for Bobby Fischer (1993)|website=[[imdb.com]]|language=en|access-date=29 janar 2014}}</ref> Titulli i referohet kërkimit të pasardhësit të Fischer pas zhdukjes së tij nga shahu konkurrues, pasi babai i Waitzkin mendonte se djali i tij mund të ishte ai pasardhës. * Në prill 2009, dokumentari ''[[Me and Bobby Fischer]]'', rreth viteve të fundit të Fischer ndërsa shoku i tij i vjetër Saemundur Palsson e heq atë nga burgu në Japoni dhe e ndihmon atë të vendoset në Islandë, doli premierë në Islandë. Filmi u prodhua nga Friðrik Guðmundsson me muzikë nga [[Guðlaugur Kristinn Óttarsson]], [[Björk]] dhe [[Einar Arnaldur Melax]]. * Në vitin 2011, regjisori dokumentar Liz Garbus publikoi ''[[Bobby Fischer Against the World]]'', i cili eksploron jetën e Fischer, me intervista nga [[Garry Kasparov]], [[Anthony Saidy]], dhe të tjerë.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-14013115|title=Bobby Fischer: Chess's beguiling eccentric genius|author=David Edmonds|work=BBC News|date=4 korrik 2011|access-date=4 janar 2016|language=en}}</ref> * Më 16 shtator 2015, u publikua filmi biografik amerikan ''[[Pawn Sacrifice]]'', ku luajnë [[Tobey Maguire]] si Fischer, [[Liev Schreiber]] si [[Boris Spassky]], [[Lily Rabe]] si [[Joan Fischer]], dhe [[Peter Sarsgaard]] si [[William Lombardy]].<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1596345/?ref_=nv_sr_1|title=Pawn Sacrifice|website=The Internet Movie Database|language=en|access-date=16 shtator 2015}}</ref> == Referime == {{Reflist|30em}} ===Bibliografia=== {{Refbegin|30em}} * {{cite book|ref=Alexander|last=Alexander|first=C. H. O'D.|author-link=Conel Hugh O'Donel Alexander|title=Fischer v. Spassky|url=https://archive.org/details/bwb_T1-AOB-780|year=1972|publisher=Vintage|language=en|isbn=978-0-394-71830-9}} * {{cite book|ref=Benko|last1=Benko|first1=Pal|author-link=Pal Benko|last2=Silman|first2=Jeremy|author-link2=Jeremy Silman|title=Pal Benko: My Life, Games and Compositions|url=https://archive.org/details/palbenkomylifega0000benk|year=2003|publisher=Siles Press|language=en|isbn=978-1-890085-08-7}} * {{cite book|ref=Bisguier|last1=Bisguier|first1=Arthur|author-link=Arthur Bisguier|last2=Soltis|first2=Andrew|author-link2=Andrew Soltis|title=American Chess Masters from Morphy to Fischer|year=1974|publisher=Macmillan|language=en|isbn=978-0-02-511050-2}} * {{cite book|ref=Bohm|last1=Böhm|first1=Hans|last2=Jongkind|first2=Kees|title=Bobby Fischer: The Wandering King|year=2003|publisher=Batsford|language=en|isbn=978-0-7134-8935-4}} * {{cite book|last=Brady|first=Frank|author-link=Frank Brady (writer)|title=Profile of a Prodigy|year=1965|edition=1st|publisher=David McKay|language=en|id=OCLC 2574422}} * {{cite book|last=Brady|first=Frank|title=Profile of a Prodigy|url=https://archive.org/details/profileofprodigy0000fran|year=1973|edition=2nd|publisher=David McKay|language=en|id=OCLC 724113}} * {{cite book|last=Brady|first=Frank|title=Endgame: Bobby Fischer's Remarkable Rise and Fall – from America's Brightest Prodigy to the Edge of Madness|url=https://archive.org/details/endgamebobbyfisc0000brad|publisher=[[Crown Publishing Group|Crown]]|year=2011|language=en|edition=1st|isbn=978-0-307-46390-6}} * {{cite book|ref=Bronstein|last1=Bronstein|first1=David|author-link=David Bronstein|last2=Fürstenberg|first2=Tom|title=The Sorcerer's Apprentice|year=2009|orig-year=1995|edition=2nd|publisher=New in Chess|language=en|isbn=978-90-5691-272-7}} * {{cite book|ref=Byrne|last1=Byrne|first1=Robert|author-link=Robert Byrne (chess player)|last2=Nei|first2=Ivo|title=Both Sides of the Chessboard|url=https://archive.org/details/bothsidesofchess0000byrn|year=1974|publisher=Quadrangle/The New York Times Book Company|language=en|isbn=978-0-8129-0379-9}} * {{cite book|ref=Collins|last=Collins|first=John W.|author-link=John W. Collins|title=My Seven Chess Prodigies|url=https://archive.org/details/mysevenchessprod0000coll|year=1974|publisher=Simon and Schuster|language=en|isbn=978-0-671-21941-3}} * {{cite book|last1=DeLucia|first1=David|last2=DeLucia|first2=Alessandra|title=Bobby Fischer Uncensored|year=2009|language=en|ref=DeLucia2009}} * {{cite book|ref=Denker|last1=Denker|first1=Arnold|author-link=Arnold Denker|last2=Parr|first2=Larry|author-link2=Larry Parr (editor)|title=The Bobby Fischer I Knew and Other Stories|year=1995|publisher=Hypermodern Press|language=en|isbn=978-1-886040-18-2}} * {{cite book|ref=DiFelice2010|last=Di Felice|first=Gino|title=Chess Results, 1956–1960: A Comprehensive Record With 1,390 Tournament Crosstables and 142 Match Scores, With Sources|year=2010|publisher=McFarland|language=en|isbn=978-0-7864-4803-6}} * {{cite book|ref=DiFelice2013a|last=Di Felice|first=Gino|title=Chess Results, 1961–1963: A Comprehensive Record with 938 Tournament Crosstables and 108 Match Scores, with Sources|date=2013a|publisher=McFarland|language=en|isbn=978-0-7864-7572-8}} * {{cite book|ref=DiFelice2013b|last=Di Felice|first=Gino|title=Chess Results, 1964–1967: A Comprehensive Record with 1,204 Tournament Crosstables and 158 Match Scores, with Sources|publisher=McFarland|date=2013b|language=en|isbn=978-0-7864-7573-5}} * {{cite book|ref=DiFelice2013c|last=Di Felice|first=Gino|title=Chess Results, 1968–1970: A Comprehensive Record with 854 Tournament Crosstables and 161 Match Scores, with Sources|publisher=McFarland|date=2013c|language=en|isbn=978-0-7864-7574-2}} * {{cite book|ref=Donaldson|last1=Donaldson|first1=John|author-link=John Donaldson (shahist)|last2=Tangborn|first2=Eric|title=The Unknown Bobby Fischer|url=https://archive.org/details/The_Unknown_Bobby_Fischer|year=1999|publisher=International Chess Enterprises|language=en|isbn=978-1-879479-85-2}} * {{cite book|ref=Donner|last=Donner|first=J. H.|author-link=Jan Hein Donner|title=The King: Chess Pieces|year=2006|publisher=New in Chess|language=en|isbn=978-90-5691-171-3}} * {{cite book|ref=Edmonds|last1=Edmonds|first1=David|author-link=David Edmonds (philosopher)|last2=Eidinow|first2=John|title=Bobby Fischer Goes to War: How the Soviets Lost the Most Extraordinary Chess Match of All Time|url=https://archive.org/details/isbn_9780060510244|year=2004|publisher=HarperCollins|language=en|isbn=978-0-06-051025-1}} * {{cite book|ref=F1959|last=Fischer|first=Bobby|title=Bobby Fischer's Games of Chess|year=2008|orig-year=1959|publisher=Simon and Schuster, Ishi Press|language=en|isbn=978-0-923891-46-6}} * {{cite book|ref=F1969|last=Fischer|first=Bobby|title=My 60 Memorable Games|year=2008|orig-year=1969|publisher=Simon and Schuster, Faber and Faber, Batsford|language=en|isbn=978-1-906388-30-0}} * {{cite book|ref=F1982|last=Fischer|first=Bobby|title=I Was Tortured in the Pasadena Jailhouse!|url=http://www.chessdryad.com/articles/ephemera/Jailhouse.pdf|year=1982|publisher=Printer|asin=B0006Y6EHI|archive-date=21 qershor 2022|access-date=22 mars 2022|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621231055/http://www.chessdryad.com/articles/ephemera/Jailhouse.pdf|url-status=dead}} * {{cite magazine|ref=Ginzburg|last=Ginzburg|first=Ralph|author-link=Ralph Ginzburg|title=Portrait of a Genius as a Young Chess Master|magazine=[[Harper's Magazine]]|date=janar 1962|language=en|pages=49–55}} *{{cite book|ref=Gligoric|last=Gligorić|first=Svetozar|author-link=Svetozar Gligorić|title=Fischer vs. Spassky: World Chess Championship Match 1972|year=2012|orig-year=1972|publisher=Ishi|language=en|isbn=978-4-87187-514-1}} * {{cite book|ref=Whyld|last1=Hooper|first1=David|author-link=David Vincent Hooper|last2=Whyld|first2=Kenneth|author-link2=Kenneth Whyld|title=The Oxford Companion to Chess|year=1992|orig-year=1984|edition=2nd|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-280049-7|title-link=The Oxford Companion to Chess}} * {{cite book|ref=Karpov|last=Karpov|first=Anatoly|title=Karpov on Karpov: Memoirs of a Chess World Champion|url=https://archive.org/details/karpovonkarpovme0000karp|year=1991|orig-year=1990|edition=1st English|publisher=Macmillan|language=en|isbn=978-0-689-12060-2}} * {{cite book|ref=Kasparov|last=Kasparov|first=Garry|title=My Great Predecessors, Volume IV|year=2004|publisher=Gloucester Publishers|language=en|isbn=978-1-85744-395-0|title-link=My Great Predecessors}} * {{cite book|ref=Kazic|last=Kažić|first=B.M.|year=1974|title=International Championship Chess: A Complete Record of FIDE Events|url=https://archive.org/details/internationalcha00unse|publisher=Pitman|language=en|isbn=978-0-273-07078-8}} * {{cite book|ref=Lombardy|last=Lombardy|first=William|author-link=William Lombardy|title=Understanding Chess: My System, My Games, My Life|year=2011|publisher=Russell Enterprises|language=en|isbn=978-1-936490-22-6}} * {{cite book|ref=Mednis|last=Mednis|first=Edmar|author-link=Edmar Mednis|title=How to Beat Bobby Fischer|url=https://archive.org/details/howtobeatbobbyfi0000medn|year=1997|orig-year=1997|edition=2nd|publisher=Dover|language=en|isbn=978-0-486-29844-3}} * {{cite book|ref=Muller|last=Müller|first=Karsten|title=Bobby Fischer: The Career and Complete Games of the American World Chess Champion|url=https://archive.org/details/bobbyfischer_careercompletegamesamericanworldchesschampion|year=2009|publisher=Russell Enterprises, Inc.|language=en|isbn=978-1-888690-68-2}} * {{cite book|ref=Plisetsky|last1=Plisetsky|first1=Dmitry|last2=Voronkov|first2=Sergey|title=Russians versus Fischer|edition=2nd|year=2005|publisher=[[Everyman Chess]]|language=en|isbn=978-1-85744-380-6}} * {{cite book|ref=Schonberg|last=Schonberg|first=Harold C.|author-link=Harold C. Schonberg|title=Grandmasters of Chess|year=1973|publisher=J.B. Lippincott|language=en|isbn=978-0-397-01004-2|url=https://archive.org/details/grandmastersofch00haro}} * {{cite book|ref=Seirawan|last1=Seirawan|first1=Yasser|author-link=Yasser Seirawan|last2=Stefanovic|first2=George|title=No Regrets: Fischer-Spassky 1992|year=1992|publisher=International Chess Enterprises|language=en|isbn=978-1-879479-09-8}} * {{cite book|ref=Soltis2003|last=Soltis|first=Andrew|title=Bobby Fischer Rediscovered|url=https://archive.org/details/bobbyfischerrediscovered|year=2003|publisher=Batsford|language=en|isbn=978-0-7134-8846-3}} * {{cite book|ref=Steiner|last=Steiner|first=George|author-link=George Steiner|title=Fields of Force|url=https://archive.org/details/fieldsofforcefis0000stei|year=1974|orig-year=1973|publisher=Viking|language=en|isbn=978-0-670-31178-1}} * {{cite book|ref=Wade|last1=Wade|first1=Robert G.|author-link=Robert Wade (chess player)|last2=O'Connell|first2=Kevin J.|author-link2=Kevin O'Connell (chess player)|title=Bobby Fischer's Chess Games|year=1973|orig-year=1972|edition=2nd|publisher=Doubleday|language=en|isbn=978-0-385-08627-1}} * {{cite book|ref=Waitzkin|last=Waitzkin|first=Fred|author-link=Fred Waitzkin|title=Mortal Games: The Turbulent Genius of Garry Kasparov|url=https://archive.org/details/mortalgames00unse|year=1993|publisher=G.P. Putnam's Sons|language=en|isbn=978-0-399-13827-0}} {{Refend}} ==Lidhje të jashtme== * [https://web.archive.org/web/20080121125138/http://www.fischer.jp/ Archive of Fischer's personal homepage] * [https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=19233 Bobby Fischer] profili i lojtarit dhe lojërat në [[Chessgames.com]] * [http://bobbyfischerpage.tripod.com/ Bobby Fischer Live Radio Interviews (1999–2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110313213910/http://bobbyfischerpage.tripod.com/ |date=13 mars 2011 }} * [https://web.archive.org/web/20120218125427/http://www.echecs-photos.be/BobbyFischer-photos/index.html Extensive collection of Fischer photographs, Echecs-photos online] * [https://www.chesshistory.com/winter/extra/fischerfeaturearticles.html Articles about Bobby Fischer by Edward Winter] [[Kategoria:Lindje 1943]] [[Kategoria:Vdekje 2008]] [[Kategoria:Shahistë të shekullit të 20-të]] [[Kategoria:Shahistë amerikanë]] [[Kategoria:Shkrimtarë amerikanë të shahut]] [[Kategoria:Mjeshtra të mëdhenj shahu]] [[Kategoria:Kampionë Botërorë të Shahut]] tow30e0xpnjdtllhsjd9c0mxi592tld Pozicioni 69 0 184157 3002422 2930184 2026-06-27T22:06:43Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002422 wikitext text/x-wiki '''Pozicioni 69 '''është një grup [[Pozicioni seksual|pozicionesh seksuale]] gjatë të cilave dy njerëz pozicionohen në mënyrë të tillë që goja e njërit është afër organit gjenital të tjetrit, dhe të dy kryejnë [[Seksi oral|seks oral]] njëkohësisht.<ref name="little">{{Cite book|title=The Little Book of Sex|url=https://archive.org/details/littlebitnaughty0000jean|last=Rojiere|first=Jean|publisher=Ulysses Press|year=2001|isbn=1-56975-305-9}}</ref><ref>Julie Coleman, "Love, sex, and marriage: a historical thesaurus", Rodopi, 1999, [[:en:Special:BookSources/9042004339|ISBN 90-420-0433-9]], p.214</ref><ref name="aggrawal">{{Cite book|title=[[Forensic and Medico-legal Aspects of Sexual Crimes and Unusual Sexual Practices]]|last=Aggrawal|first=Anil|author-link=Anil Aggrawal|publisher=CRC Press|year=2009|isbn=1-4200-4308-0|location=Boca Raton|page=[https://archive.org/details/forensicmedicole00aggr/page/n408 380]}}</ref> Duke qenë se pjesëmarrësit që të dy janë në anë të kundërt të tjetrit, ato duken sikur formojnë numrat 6 dhe 9, ndaj emri 69.<ref name="aggrawal"/><ref>René James Hérail, Edwin A. Lovatt, "Dictionary of Modern Colloquial French", Routledge, 1990, [[:en:Special:BookSources/0415058937|ISBN 0-415-05893-7]], p.484</ref> Ky pozicion mund të përfshijë çdo kombinim të gjinive. == Teknika == Variacionet e pozicionit 69 përfshijnë anilingus të ndërsjellë dhe penetrimin e gishtave në [[anusi]]n ose [[Vagina|vaginën]] e partnerit. Në këto pozicione, partnerët thuhet se provojnë stimulim seksual të njëkohshëm, por ky pozicion mund të jetë i bezdisshëm kur partnerët nuk kanë gjatësi të ngjashme.<ref>{{Cite book|title=Human sexuality in a world of diversity|url=https://archive.org/details/humansexualityin0000rath_d3o3|last2=Nevid|first2=Jeffrey S.|last3=Fichner-Rathus|first3=Lois|last4=Herold|first4=Edward S.|publisher=Pearson Education|year=2005|edition=2nd|location=New Jersey, USA|page=[https://archive.org/details/humansexualityin0000rath_d3o3/page/221 221]|postscript=<!--None-->|last1=Rathus|first1=Spencer A.|last5=McKenzie|first5=Sue Wicks|ISBN=0-205-46013-5}}</ref> == Shih edhe == * [[Seksi oral]] * [[Deep throat]] == Referime == {{Reflist|30em}} [[Kategoria:Seksualitet]] [[Kategoria:Pozicione seksuale]] 7znz7y4jvi3wduj2jcqj51042kkcyev Banksy 0 188253 3002586 2995656 2026-06-28T03:45:34Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002586 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = Banksy | image = | image_size = | caption = Arti i Banksy-t në Brick Lane, East End i Londrës, [[2004]] | birth_name = | birth_date = [[1974]]–[[1975|75]] | birth_place = [[Bristol]], [[Anglia|Angli]]<ref>{{cite web|title=Banksy Unveils Valentine's Day Mural in His Hometown of Bristol|date=14 shkurt 2020|url=https://observer.com/2020/02/banksy-valentines-day-art-mural-bristol-barton-hill/|work=Observer|language=en|url-status=live|archive-date=19 shkurt 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219021021/https://observer.com/2020/02/banksy-valentines-day-art-mural-bristol-barton-hill/}}</ref> | death_date = | death_place = | field = Street art | training = | movement = [[Graffiti]] | works = ''Girl with Balloon'' | signature_size = | signature_alt = | patrons = | awards = | website = {{Ubl | faqja zyrtare | {{URL|pestcontroloffice.com}} }} | module = {{Infobox person|child = yes | signature = Banksy signature-removebg-preview.png }} }} Banksy është një artist anglez anonim në fushën e [[graffiti]]-t, aktivist politik dhe drejtor filmash, emri i vërtetë i të cilit mbetet i pakonfirmuar dhe subjekt i spekullimeve.<ref>{{Cite book|author=Hans W. Holzwarth|title=100 Contemporary Artists A–Z|url=https://archive.org/details/bwb_O8-BUV-594|year=2009|publisher=Taschen – Taschen's 25th anniversary special edition|language=en|location=Këln|isbn=978-3-8365-1490-3|page=40}}</ref> Aktiv që nga [[vitet 1990]], arti i tij satirik i rrugës dhe epigramet subversive kombinojë [[Komedia e zezë|humorin e zi]] me [[graffiti]] të ekzekutuara në një teknikë të veçantë ''stencil''. Veprat e tij janë plot me komente politike dhe elemente sociale dhe paraqiten në rrugë, mure, dhe ura të qyteteve në të gjithë botën.<ref>{{Cite web|title=Banksy Greatest Works|url=http://www.complex.com/style/2013/11/banksy-greatest-works/|work=complex.com|language=en|access-date=12 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160613021419/http://www.complex.com/style/2013/11/banksy-greatest-works/|url-status=dead|archive-date=13 qershor 2016}}</ref> Banksy u zhvillua si artist nga e ashtuquajtura ''Bristol underground scene'', që përfshinte artisë nga zhanre të ndryshme që bashkëpunojnë me artistë dhe muzikantë. Vëzhguesit kanë vënë në dukje se stili i tij është i ngjashëm me Blek le Rat, i cili filloi të punojë me teknikën ''stencil'' në vitin [[1981]] në [[Paris]]. Banksy ka deklaruar se ai ishte i frymëzuar nga ''[[3D]]'', një artist grafiti i cili më vonë u bë anëtar themelues i [[Massive Attack]], një grup muzikor nga qyteti Britanik i [[Bristol]]it.<ref>{{Cite web|title=Frequently Asked Questions|url=http://www.banksy.co.uk/QA/qaa.html|work=banksy.co.uk|language=en|access-date=12 qershor 2016|url-status=dead|archive-date=3 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103163406/http://www.banksy.co.uk/QA/qaa.html}}</ref> Ekzistojnë gjithashtu spekulime se artisti zviceran Maître de Casson mund të jetë Banksy.<ref>{{Cite web|title=Ist Banksy der leipziger maler Maître de Casson|work=trendkraft.io|url=https://trendkraft.io/kunst-kultur-und-religion/ist-banksy-der-leipziger-maler-maitre-de-casson/|language=de}}</ref> Maître de Casson e mohon këtë në faqen e tij të internetit.<ref>{{Cite web|work=maitredecasson.com|url=http://www.maitredecasson.com/Banksy.php|title=Maitre de Casson website|language=fr|access-date=6 shtator 2025|archive-date=31 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331011728/https://maitredecasson.com/Banksy.php|url-status=dead}}</ref> ==Exit Through the Gift Shop== [[Skeda:Bansky one nation under cctv.jpg|parapamje|majtas|345px|[[Graffiti]] ''One nation under cctv'', [[gjuha shqipe|përkthimi shqip]]: ''Një komb nën përgjimin e kamerave'']] ''Exit Through the Gift Shop: A Film Banksy'' është një film nga Banksy që tregon historinë e [[Mr._Brainwash|Thierry Guetta]], një emigrant francez në [[Los Angeles]], dhe obsesionin e tij me artin e rrugës (''street art'').<ref>http://www.imdb.com/title/tt1587707/</ref> Premiera botërore e filmit u zhvillua në ''Sundance Film Festival'' në Park City, [[Utah]], më 24 janar. Ai krijoi 10 vepra arti rruge përreth Park City dhe [[Salt Lake City]] për ti lidhur me ekranin.<ref>{{Cite news|author=Sean P. Means|title=Famous 'tagger' Banksy strikes in Utah|newspaper=The Salt Lake Tribune|url=http://www.sltrib.com/News/ci_14232591|date=21 janar 2010|language=en|archive-date=24 janar 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100124082724/http://www.sltrib.com/news/ci_14232591}}</ref> Gjatë dokumentarit pamja dhe zëri i Banksy-t janë jo të qarta për të ruajtur anonimitetin e tij. Filmi kishte premierë në Festivalin e Filmit Sundance 2010 më 24 janar 2010. Muzika e dokumentarit është nga [[Geoff Barrow]] dhe përfshin këngën e Richard Hawley ''tonight the streets are ours''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GmugwrlnSWA Tonight the streets are ours]</ref>. Filmi është nominuar për çmimin [[Oskar]] për filmin më të mirë dokumentar.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/artsandliving/entertainmentnews/academy-awards-2011/nominations.html Nominations of Academy Awards 2011]</ref> Në shkurt, pabi ''The Whitehouse'' në [[Liverpuli|Liverpul]], [[Anglia|Angli]], do të shitej në ankand për 114,000 [[Paund sterlina|paundë]]. Ana e ndërtesës ka një imazh të një miu gjigand nga Banksy.<ref>{{Cite news|author=Laura Sharpe|date=18 shkurt 2010|language=en|url=http://www.liverpooldailypost.co.uk/liverpool-news/regional-news/2010/02/18/liverpool-banksy-rat-pub-building-sold-for-114-000-at-auction-100252-25864205/|title=Liverpool Banksy rat pub building sold for £114,000 at auction|newspaper=The Liverpool Daily Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20100909175312/http://www.liverpooldailypost.co.uk/liverpool-news/2010/02/18/liverpool-banksy-rat-pub-building-sold-for-114-000-at-auction-100252-25864205/|archive-date=9 shtator 2010}}</ref> Në mars [[2010]], një version i modifikuar i veprës ''Forgive Us Our Trespassing'' – një djalë i gjunjëzuar me një brerore të ngjyrosur me spraj –u shfaq në Stacionin e Urës së Londrës në një poster. Ky version i veprës nuk zotëron brerore, për shkak të natyrës së saj stilistike dhe mbizotërimit të [[graffiti]] nën tokë.<ref>{{Cite news|title=London Underground Banksy work regains its halo|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/8573323.stm|work=BBC News|date=17 mars 2010|language=en|archive-date=18 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418032701/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/8573323.stm}}</ref> Në prill, për të përkuar me premierën e ''Exit Through the Gift Shop'' në [[San Francisco]], pesë nga veprat e tij u shfaqën në pjesë të ndryshme të qytetit.<ref>{{Cite news|title=Street Artist Banksy Marks the Mission|language=en|date=23 prill 2010|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/inthemission/detail?entry_id=62063|newspaper=San Francisco Chronicle|archive-url=https://web.archive.org/web/20100428215041/http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/inthemission/detail?entry_id=62063|archive-date=28 prill 2010}}</ref> Banksy u tha se i pagoi një pronari ndërtese në San Francisco Chinatown $50 për përdorimin e murit të saj për një nga ''stencil-at'' e tij.<ref>{{Cite web|title=Banksy in San Francisco|date=24 prill 2010|language=en|url=http://sfluxe.com/2010/04/24/banksy-in-san-francisco/|publisher=San Francisco Luxury Living|archive-date=27 prill 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100427043450/http://sfluxe.com/2010/04/24/banksy-in-san-francisco}}</ref> Në maj [[2010]], shtatë vepra të reja arti të Banksy-t u shfaqën në [[Toronto]], [[Kanadaja|Kanada]].<ref>{{Cite web|title=Banksy comes to Toronto|website=Torontoist|url=http://torontoist.com/2010/05/banksy_comes_to_toronto.php|date=9 maj 2010|language=en|archive-date=12 maj 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100512044227/http://torontoist.com/2010/05/banksy_comes_to_toronto.pht}}</ref> Në fundin e janarit [[2011]], ''Exit Through the Gift Shop'' u nominua për Çmimin Oscar 2010 si dokumentari më i mirë.<ref>{{Cite web|title=Banksy nominated for Oscar|work=oscar.go.com|url=http://oscar.go.com/nominations/category/documentary-feature/synopsis/exit-through-the-gift-shop/687163|language=en|archive-date=11 korrik 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711102803/http://oscar.go.com/nominations/category/documentary-feature/synopsis/exit-through-the-gift-shop/687163}}</ref> ==Vlerësime== Në vitin 2014, Banksy u vlerësua me cmimin 'Personi i Vitit' në vitin 2014 në Webby Awards.<ref>{{Cite web|language=en|url=http://webbyawards.com/winners/2014/special-achievement/webby-person-of-the-year/banksy/|title=Webby person of the year Banksy|work=webbyawards.com|access-date=12 qershor 2016|url-status=dead|archive-date=7 gusht 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807001256/http://webbyawards.com/winners/2014/special-achievement/webby-person-of-the-year/banksy/}}</ref> ==Shiko edhe== * [[Modernizmi]] * [[Arti Avant-Garde]] * [[Pointilizmi]] * [[Ekspresionizmi]] * [[Racionalizmi (arkitekturë)]] * [[Tonalizmi]] * [[Kubizmi]] * [[Dekadenca]] * [[Neominimalizmi]] * [[Purizmi]] * [[Pierre-Auguste Renoir]] * [[Klod Monet]] * [[Gino Severini]] * [[Georges Seurat]] * [[Paul Cézanne]] * [[Henri Matisse]] * [[Paul Gaugin]] * [[Vincent van Gogh]] * [[Edvard Munch]] * [[Joan Miro]] * [[Ernst Ludwig Kirchner]] * [[Vasili Kandinski]] * [[Umberto Boccioni]] * [[Pablo Picasso]] == Referime == {{Reflist|35 em}} ==Bibliografia== * {{Cite book|editor1-first=Mirko|editor1-last=Reisser|editor2-first=Gerrit|editor2-last=Peters|editor3-first=Heiko|editor3-last=Zahlmann|title=Urban Discipline 2002: Graffiti-Art|url=https://books.google.al/books?id=Kv6zGfMIIP8C|series=Urban Discipline: Graffiti-Art|volume=3|language=de|publisher=Getting-up|location=Hamburg (Gjermani)|year=2002|isbn=978-3-00-009421-7}} * {{Cite book|title=Banksy's Bristol: home sweet home; the unofficial guide|url=https://archive.org/details/banksysbristolho0000wrig|year=2008|publisher=Tangent Books|isbn=978-1-906477-00-4|editor-last=Banksy|edition=i 2-të|location=Bristol|editor-last2=Wright|editor-first2=Steve|language=en}} * Martin Bull, [https://books.google.com/books?id=Vfnk4ROcGIEC ''Banksy Locations and Tours: A Collection of Graffiti Locations and Photographs in London''] {{ISBN|978-0-9554712-4-7}}. * {{Cite book|last=Blanché|first=Ulrich|title=Something to s(pr)ay: Der Street Artivist Banksy: eine kunstwissenschaftliche Untersuchung|year=2013|language=de|publisher=Tectum Wissenschaftsverlag|isbn=978-3-8288-2283-2|edition=i 1-rë Auflage|location=Marburg}} * {{Cite book|last1=Ellsworth-Jones|first1=Will|title=Banksy: the man behind the wall|url=https://archive.org/details/banksymanbehindw0000ells|last2=Banksy|year=2012|publisher=Aurum|language=en|isbn=978-1-84513-699-4|location=Londër}} * {{Cite book|title=Banksy: the Bristol legacy|year=2012|publisher=Redcliffe|isbn=978-1-906593-96-4|editor-last=Gough|editor-first=Paul|language=en|location=Bristol}} * {{Cite book|title=Banksy: you are an acceptable level of threat and if you were not, you would know about it|year=2013|publisher=Carpet Bombing Culture|isbn=978-1-908211-08-8|editor-last=Banksy|edition=i 4-rt|location=Darlington|editor-last2=Shove|editor-first2=Gary|editor-last3=Potter|editor-first3=Patrick|language=en}} * {{Cite book|last=Stallabrass|first=J.|year=2020|title=Contemporary Art: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/contemporaryartv0000stal|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-019256128-2|location=Oksford, Mbretëria e Bashkuar|page=[https://archive.org/details/contemporaryartv0000stal/page/152 153]}} * {{Cite book|last=Dery|first=Mark|title=Culture Jamming: Activism and the Art of Cultural Resistance|publisher=New York University Press|year=2017|isbn=978-1479879724|location=Nju Jork, ShBA|page=226|language=en}} ==Lidhje të jashtme== {{sister project links|d=Q133600|c=category:Banksy|n=no|b=no|v=no|voy=no|mw=no|m=no|wikt=no|s=no|species=no}} {{commons category|Banksy}} * {{cite web|title=Official website of Banksy|language=en|work=banksy.co.uk|url=https://banksy.co.uk}} * [https://pestcontroloffice.com Pest Control]&nbsp;– official Banksy authentication service and only current official dealer of original Banksy works * {{cite web|title=Banksy|work=Instagram|language=en|url=https://www.instagram.com/banksy/}} * {{cite web|title=Banksy's Channel|publisher=YouTube|language=en|url=https://www.youtube.com/@banksyfilm}} * {{Cite web|date=2 janar 2019|title=Banksy - art of the state archive|language=en-GB|url=https://www.artofthestate.co.uk/archive/banksy-2/banksy/|work=artofthestate.co.uk|access-date=15 gusht 2025|archive-date=13 korrik 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250713230258/https://www.artofthestate.co.uk/archive/banksy-2/banksy/|url-status=dead}} * {{Cite news|title=Banksy|url=https://www.flickr.com/groups/banksy/pool/?rb=1|access-date=15 gusht 2025|work=Flickr|language=en-us}} * {{Cite news|agency=BBC|title=BBC - London - In Pictures - Banksy Gallery|url=https://www.bbc.co.uk/london/content/image_galleries/banksy_gallery.shtml|access-date=15 gusht 2025|language=en-gb}} * {{Cite news|title=In pictures: Banksy's Bristol show|agency=BBC|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/local/bristol/hi/people_and_places/arts_and_culture/newsid_8096000/8096891.stm|access-date=15 gusht 2025|date=12 qershor 2009}} * {{Cite web|title=Banksy Stencils on Resuable Mylar - Graffiti Stencils of Banksy Art|url=https://www.stencilrevolution.com/collections/banksy-stencils|access-date=15 gusht 2025|website=Stencil Revolution|language=en}} * {{cite news|url=http://www.maannews.com/eng/ViewDetails.aspx?ID=760586|title=Police thwart attempt to steal Bethlehem Banksy mural|agency=Ma'an News Agency|date=21 prill 2015|language=en|url-status=dead}} * {{Cite journal|author=Will Ellsworth-Jones|title=The Story Behind Banksy|language=en|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-story-behind-banksy-4310304/|access-date=15 gusht 2025|journal=Smithsonian Magazine|date=shkurt 2013}} [[Kategoria:Artistë grafikë]] [[Kategoria:Dizajnerë grafikë]] [[Kategoria:Artistë britanikë]] [[Kategoria:Piktorë anglezë]] [[Kategoria:Lindje - Vitet 1970]] [[Kategoria:Aktivistë]] [[Kategoria:Satiristë anglezë]] [[Kategoria:Regjisorë filmi]] [[Kategoria:Regjisorë anglezë]] [[Kategoria:Modernizëm]] 46dpkmlzj58qnpfqovdwyi5o8e9986d Lista e misioneve diplomatike në Kosovë 0 189140 3002668 2949094 2026-06-28T08:38:28Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002668 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Diplomatic_missions_in_Kosovo1.svg|djathtas|parapamje|450x450px|Misionet diplomatike në Kosovë ]] [[Kosova|Republikës së Kosovës]] është e njohur nga [[Njohja ndërkombëtare e Kosovës|111]] anëtare të kombeve të bashkuara; 22 prej të cilave janë kanë hapur ambasadat në [[Prishtina|Prishtinë]]. Shtetet e tjera kanë mbajtur zyrat e përfaqësimit. [[File:Embassy of Hungary in Pristina, Kosovo.JPG|thumb|right|Ambasada e Hungarisë në Prishtinë]] == Ambasadat == '''Prishtinë''' {| | * {{ALB}} * {{AUT}} * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Bulgaria.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Bullgaria]] * {{HRV}} * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Republika Çeke]] * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Finland.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Finlanda]] * {{FRA}} * {{DEU}} * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Hungary.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Hungaria]] * {{ITA}} * {{JPN}}<ref>[https://www.at.emb-japan.go.jp/jointad/kosovo/itpr_en/aboutus.html About us | Embassy of Japan to Kosovo]</ref> | valign="top" | * {{LUX}}<ref>{{Cite web|url=http://www.mae.lu/Site-MAE/Missions-diplomatiques-et-consulaires/Kosovo/Ambassade|title=Kopje e arkivuar|access-date=30 qershor 2016|archive-date=23 korrik 2013|archive-url=https://archive.today/20130723204348/http://www.mae.lu/Site-MAE/Missions-diplomatiques-et-consulaires/Kosovo/Ambassade|url-status=dead}}</ref> * {{MKD}} * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Montenegro.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Mali i Zi]] * {{HOL}} * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Norway.svg|lidhje=|alt=|kufi|21x21px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Norvegjia]] * {{SVN}} * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Sweden.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Suedia]] * {{CHE}} * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Turkey.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Turqia]] * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Mbretëria e Bashkuar]] * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_United_States.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Shtetet e Bashkuara të Amerikës]] |} == Zyrat ndërlidhëse == '''Prishtinë''' {| | * {{BEL}} * {{CHN}} * {{EU}}- * {{DEN}} * {{GRE}} | valign="top" | * {{ROU}} * {{RUS}} * {{SVK}} * {{PAK}} |} == Konsullatat e Përgjithshme == '''[[Prizreni|Prizren]]''' * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Turkey.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Turqia]]<ref name="dailysabah">{{Cito web|url=http://www.dailysabah.com/diplomacy/2015/09/01/turkey-the-first-country-to-open-a-consulate-general-in-kosovo|title=Turkey the first country to open a consulate general in Kosovo - Daily Sabah|publisher=dailysabah.com|accessdate=7 dhjetor 2015|archive-date=19 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019030904/https://www.dailysabah.com/diplomacy/2015/09/01/turkey-the-first-country-to-open-a-consulate-general-in-kosovo|url-status=dead}}</ref> == Ambasadat e akredituara jashtë Kosovës == {| | * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Afghanistan.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Afganistani]] ([[Sofja]]) * {{AUS}} ([[Vjena]]) * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Canada.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Kanadaja|Canada]] ([[Zagrebi]]) * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Colombia.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Kolumbia|Colombia]] ([[Vjena]])<ref name="presidencia">{{Cito web|url=http://wsp.presidencia.gov.co/Normativa/Decretos/2012/Documents/SEPTIEMBRE/19/DECRETO%201945%20DEL%2019%20DE%20SEPTIEMBRE%20DE%202012.pdf|date=19 shtator 2012|title=Ministerio de Relaciones Exteriores, República de Colombia &#124; DECRETO NÚMERO 1945|accessdate=7 dhjetor 2015|archive-date=21 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021024615/http://wsp.presidencia.gov.co/Normativa/Decretos/2012/Documents/SEPTIEMBRE/19/DECRETO%201945%20DEL%2019%20DE%20SEPTIEMBRE%20DE%202012.pdf|url-status=dead}}</ref>+ * {{DEN}} ([[Vjena]]) * {{EST}} ([[Vjena]]) * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Ghana.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Gana]] ([[Ankaraja]]) * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Ireland.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Republika e Irlandës]] ([[Budapesti]]) * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Kuwait.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Kuvajti]] ([[Tirana]]) * {{LVA}} ([[Lubjana]]) * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Malaysia.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Malajzia]] ([[Roma]]) | valign="top" | * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Mauritania.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Mauritania]] (Roma) * {{PAK}} (Ankaraja) * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Panama.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Panamaja]] ([[Haga]]) * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Poland.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Polonia]] (Shkupi)<ref name="mfa">{{Cito web|url=http://mfa.gov.pl/en/travel_to_poland/polands_missions_abroad/polish_missions_abroad|title=Poland's missions abroad|publisher=mfa.gov.pl|accessdate=7 dhjetor 2015|archive-date=7 nëntor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107180732/http://mfa.gov.pl/en/travel_to_poland/polands_missions_abroad/polish_missions_abroad|url-status=dead}}</ref>+ * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Portugal.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Portugalia]] (Budapest) * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Qatar.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Katari]] (Tirana) * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_Saudi_Arabia.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Arabia Saudite]] (Tirana) * {{ESP}} (Shkupi)<ref name="exteriores">{{Cito web|url=http://www.exteriores.gob.es/Embajadas/BELGRADO/es/Embajada/Paginas/Demarcaciones.aspx|title=Demarcación|publisher=exteriores.gob.es|accessdate=7 dhjetor 2015|archive-date=27 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227224959/http://www.exteriores.gob.es/Embajadas/BELGRADO/es/Embajada/Paginas/Demarcaciones.aspx|url-status=dead}}</ref>- * <span class="flagicon">[[File:Flag of Togo (3-2).svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Togo]] (Berlin) * <span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_United_Arab_Emirates.svg|lidhje=|alt=|kufi|23x23px]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Emiratet e Bashkuara Arabe]] ([[Podgorica]]) |} + = Nuk ka marrëdhënie diplomatike.<br>- = Nuk ka marrëdhënie diplomatike ose njohjen diplomatike. == Shih edhe == * [[Lista e misioneve diplomatike të Koosvës|Lista e misioneve diplomatike të Kosovës]] * [[Njohja ndërkombëtare e Kosovës]] == Referime == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == {{Marrëdhëniet e jashtme të Kosovës}} [[Kategoria:Kosovë]] [[Kategoria:Misione diplomatike në Kosovë]] tw0mdg53rmdpamdhnjbyw9eaevhuoo5 Okarina e Runikut 0 190162 3002331 2949175 2026-06-27T15:49:28Z Arianit 106 Krijuar nga përkthimi i faqes "[[:en:Special:Redirect/revision/1310984108|Runik ocarina]]" 3002331 wikitext text/x-wiki {{Infobox instrument|name=Okarina e Runikut|image=Runik Ocarina.jpg|caption=Okarania e neolitit e Runikut}} '''Okarina e Runikut''' është okarina më e vjetër e gjetur në [[Evropa|Evropë]].<ref>{{Cite web |last=Lagbayi |first=Kayode |date=2022-09-24 |title=History Of The Ocarina |url=https://phamoxmusic.com/history-of-the-ocarina/ |access-date=2024-05-17 |website=Phamox Music |language=en-US}}</ref> U gjet në fshatin [[Runiku|Runik]], [[Skënderaj|Skenderaj]], [[Kosova|Kosovë]]. Daton të paktën 8000 vjet më parë dhe është instrumenti muzikor më i hershëm parahistorik i regjistruar ndonjëherë në Kosovë dhe në Ballkan. Duke theksuar rëndësinë arkeologjike të këtij zbulimi, okarina e Runikut është paraqitur në anën e sipërme të majtë të Emblemës së Skenderajt. [[Skeda:Stema_e_Komunës_Skënderaj.svg|majtas|parapamje|215x215px]] == Referime == {{Reflist}} iiu2v2z7aqv50rjkg7rf5g2f15hns3r Shabani 0 198537 3002346 2950278 2026-06-27T18:03:40Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Shaban]] te [[Shabani]] 2950278 wikitext text/x-wiki '''Shaban''' ose '''Sha’ban''' ([[Gjuha arabe|Arabisht]]: شَعْبَان, ''Šaʿbān'') është muaji i tetë sipas [[Kalendari Islam|kalendarit islam]]. Quhet muaji i “ndarjes”, pasi fjala do të thotë “të shpërndahesh” ose “të ndahesh”, sepse arabët paganë shpërndaheshin në kërkim të ujit.<ref name="İÂ">{{cite book|last1=Yaşaroğlu|first1=M.Kâmīl|title=ŞÂBAN - An article published in Turkish Encyclopedia of Islam|date=2010|publisher=[[İslâm Ansiklopedisi|TDV Encyclopedia of Islam]]|location=Istanbul|isbn=9789753894555|page=207|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/saban|access-date=7 gusht 2022|lang=tr}}</ref> Shabani është muaji i fundit hënor para [[Ramazani]]t, dhe kështu [[myslimanët]] përcaktojnë në të se kur do të jetë dita e parë e [[Agjërimi i Ramazanit|agjërimit të Ramazanit]]. Në vitin e dytë hixhri (624), [[Agjërimi në Islam|agjërimi]] i Ramazanit u bë obligim gjatë këtij muaji.<ref name="İÂ" /> == Virtytet == [[Aishja]], gruaja e [[Muhamedi]]t, ka transmetuar se "(ajo) nuk e ka parë atë të agjëronte në asnjë muaj më shumë se në muajin Shaban", përveç [[Ramazani sipas kalendarit gregorian|Ramazanit]].<ref>{{Cite web|title=Sahih al-Bukhari 1969 - Fasting - كتاب الصوم - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)|url=https://sunnah.com/bukhari:1969|access-date=2021-03-02|website=sunnah.com|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sunan an-Nasa'i 2351 - The Book of Fasting - كتاب الصيام - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)|url=https://sunnah.com/nasai:2351|access-date=2021-03-02|website=sunnah.com|lang=en}}</ref> Në një transmetim tjetër Muhamedi ka thënë: "Bëni ato vepra që mund t'i bëni lehtë, pasi [[Allahu]] nuk do të lodhet (nga dhënia e shpërblimeve) derisa të mërziteni dhe të lodheni (nga kryerja e veprave fetare).<ref>{{Cite web|title=Sahih al-Bukhari 1970 - Fasting - كتاب الصوم - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)|url=https://sunnah.com/bukhari:1970|access-date=2021-08-24|website=sunnah.com|lang=en}}</ref> == Koincidencë me kalendarin gregorian == Kalendari [[islam]] është një kalendar hënor dhe muajt fillojnë kur shihet [[gjysmëhëna]] e parë e një hëne të re. Meqenëse viti kalendarik hënor islamik është 11 deri në 12 ditë më i shkurtër se viti diellor, Shabani migron gjatë gjithë stinëve. Datat e parashikuara të fillimit dhe mbarimit të Shabanit, bazuar në kalendarin Umm el-Kura të [[Arabia Saudite|Arabisë Saudite]], janë:<ref>[https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura.htm Umm al-Qura calendar of Saudi Arabia]</ref> {|class=wikitable style="text-align:right" |+Sha'ban dates between 2022 and 2026 |- !scope="col"|[[Viti hixhri|AH]] !scope="col"|Dita e parë ([[Common Era|CE]]/[[Anno Domini|AD]]) !scope="col"|Dita e fundit ([[Common Era|CE]]/[[Anno Domini|AD]]) |- !scope="row"|1443 |{{0}}4 mars 2022 |{{0}}1 prill 2022 |- !scope="row"|1444 |21 shkurt 2023 |22 mars 2023 |- !scope="row"|1445 |11 shkurt 2024 |10 mars 2024 |- !scope="row"|1446 |31 janar 2025 |28 shkurt 2025 |- !scope="row"|1447 |20 janar 2026 |17 shkurt 2026 |} == Referime == {{reflist}} {{Kalendari Islam}} [[Kategoria:Kalendari Islam]] l9636kg90ey1bkd61iag9hxsk34tmec Mosmarrveshja e Ajodhjës 0 200824 3002484 2950534 2026-06-28T00:28:22Z InternetArchiveBot 115207 Adding 3 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002484 wikitext text/x-wiki '''Mosmarrveshja e Ajodhjës''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]:अयोध्या विवाद - ''Ayōdhyā Vivād'', në [[gjuha urdu|gjuhën urdu]]: مسئلۂ ایودھیا - ''Masʾala-ē Ayōdhyā'') është një mosmarreshje politike, historike dhe fetaro-shoqërore në [[India|Indi]], e fokusuar mbi një terren në [[Ajodhja]], të vendosur në distriktin e Faizabadit në Uttar Pradesh. Çështja kryesore vërtitet rreth aksesit në një sit tradicionalisht të adhuruar nga hindutë si vendi i lindjes së hyjnisë hindu [[Rama]], vendndodhja e [[Xhamia Babri|Xhamisë historike Babri]] dhe nëse u shkatërrua ose modifikua një tempull i mëparshëm hindu për të ndërtuar këtë xhami. [[Xhamia Babri]] u shkatërrua nga [[Hinduizmi|ekstremistët hindu]] gjatë një tubimi politik i cili u kthye në një revoltë më 6 dhjetor 1992. Më pas u hap një proces gjyqësor mbi pronësinë e terrenit në ''Gjykatën e Lartë të [[Allahabadi]]t'', verdikti i të cilës u shpall më 30 shtator 2010. Në vendim tre gjykatësit e ''Gjykatës së Lartë të Allahabadit'' vendosën se 1.12 hektarët (2.77 akre) të terrenit të Ajodhjës të ndaheshin në tre pjesë, me një të tretën që shkonte për ndërtimin e tempullit të Rama Lalas ose Ramas fëmijë të përfaqësuar nga ''Hindu Maha Sabha'', 1/3 që shkonte për [[myslimanët]] e ''Sunni Waqf Board'' dhe pjesa e mbetur prej 1/3 që shkonte për një shoqatë fetare hindu që quhej ''Nirmohi Akhara''. Ndërsa trupa e tre gjykatësve nuk ishte unanime se struktura ishte ndërtuar pas shkatërrimit të një [[tempulli hindu]], ajo binte dakord se një tempull ose një strukturë tempullore ishte përpara xhamisë në të njëjtin vend.<ref>{{cite web|url=http://www.allahabadhighcourt.in/ayodhyabench4.html|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006225144/http://www.allahabadhighcourt.in/ayodhyabench4.html|archive-date=6 tetor 2010|title=Ram Janm Bhumi Babri Masjid - Ayodhya Bench}}</ref> Gërmimet nga ''Archaeological Survey of India'' u përdorën shumë si dëshmi nga gjykata që struktura e mëparshme ishte një ndërtesë masive fetare hindu.<ref>{{cite web|url=http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/ayodhyafiles/hondvsj-gist-vol1.pdf|lang=en|title=Issues For Briefing|format=PDF|accessdate=11 qershor 2012}}</ref> ==Sfondi fetar== ===Rama Xhanmabhumi=== Mosmarrveshja e Ajodhjës vërtitet rreth terrenit të njohur sot si Rama Xhanmabhumi, mbi të cilin ishte ndërtuar [[Xhamia Babri]] në vitin 1528. Në shkrimet hindu dhe tekste autentike, [[Ajodhja]] është vendlindja e hyjnisë [[Rama]], djali i Dasharathës, sunduesit të Ajodhjës dhe mbretëreshës së tij Kausalja. Ai adhurohet nga shumë hindu si një ''[[avatari|avatar]]'', ose mishërim i [[Vishnu]]t. Sipas Garuda Puranas, një tekst fetar hindu, [[Ajodhja]] është një nga [[Sapta Puri|shtatë vendet e shenjta]] ku mund të arrihet ''[[moksha]]'', ose shpëtimi përfundimtar nga cikli i vdekjes dhe rilindjes.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C&pg=PA3|title=The Hindu temple|volume=1|author1=Stella Kramrisch|author2=Raymond Burnier|lang=en|page=3|accessdate=2 tetor 2010|isbn=9788120802230|year=1976}}</ref> ===Xhamia Babri=== {{kryesore|Xhamia Babri}} Kur perandori mogul Babur pushtoi Indinë Veriore nga [[Kabuli]] në vitin 1525, ai në fillim mundi në betejë Ibrahim Lodin në betejën e parë të Panipatit dhe pastaj mbretin raxhput të Çitorgarhut, Rana Sangram Singhun, në Khanva. Pas këtyre triumfeve, Baburi mori nën kontroll një pjesë thelbësore të Indisë Veriore. Një nga gjeneralët e tij, Mir Baqi shkoi në [[Ajodhja]] në vitin 1528 dhe pasi siç thuhet shkatërroi<ref>{{cite web|url=http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/ayodhyafiles/hondvsj-gist-vol2.pdf|title=Subject matter of the decided cases|lang=en|format=PDF|accessdate=11 qershor 2012}}</ref> një tempull të mëparshëm të Ramës në sit, ndërtoi një xhami, që do të quhej ''Masxhid-i-xhanmasthan'' (xhamia në vendin e lindjes)<ref name="Sayyid Shahabuddin Abdur Rahman 1987, pp. 29-30">{{cite book|author=Sayyid Shahabuddin Abdur Rahman|title=Babri Masjid|lang=en|publisher=Darul Musannifin Shibli Academy|year=1987|pages=29–30}}</ref> ashtu si dhe ''[[Xhamia Babri]]'' (xhamia e Baburit).<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/baburnama017152mbp|title=Baburnama|lang=en|translator=Annette Susannah Beveridge|origyear=1922|page=656|publisher=Archive.org|date=10 mars 2001|accessdate=11 qershor 2012}}</ref> [[Xhamia Babri]] ishte një nga xhamitë më të mëdha në shtetin indian të [[Uttar Pradeshi]]t me popullsi të konsiderueshme myslimane.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/|title=Indian Census|publisher=Censusindia.gov.in|lang=en|accessdate=26 shtator 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101015234551/http://censusindia.gov.in/|archivedate=15 tetor 2010}}</ref> Si hindut ashtu dhe [[myslimanët]] thuhet se kanë adhuruar në "xhaminë-tempull", myslimanët brenda xhamisë ndërsa hindutë jashtë xhamisë brenda kompleksit. Pasi britanikët morën rajonin nën kontroll, vendosën një kangjellë midis dy zonave për të parandaluar grindjet.<ref name="97van der Veer98">{{cite journal|last=van der Veer|first=Peter|lang=en|title=Ayodhya and Somnath: Eternal Shrines, Contested Histories|url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-1992_59_1/page/85|journal=Social Research|volume=59|number=1|date=1992|pages=85–109, 97-8|jstor=40970685}}</ref> == Sfondi historik== === Periudha Gupta === Në konë e [[Buda|Budës]] (600 p.e.s.) [[Ajodhja]] e sotme quhej ''Saketa'' dhe ishte një nga 6 qytetet më të mëdha të Indisë Veriore. Gjatë [[Perandoria Gupta|Periudhës Gupta]], Kumaragupta ose Skandagupta e bënë atë kryeqytetin e tyre, pas të cilës filloi të quhej [[Ajodhja]]. Kalidasa këtu shkroi Raghuvamsan dhe e përmend si ''Gopratara tirtha'' (Ghati Guptar), ku [[Rama]] besohej se kishte hyrë në ujërat e lumit Sarju në ngjitjen e tij në parajsë. Sipas një tradite vendore të regjistruar nga Francis Buchanan dhe Alexander Cunningham, [[Ajodhja]] u braktis pas ngjitjes së Ramës në parajsë dhe "Vikramaditja" e rigjeneroi atë (Te ''Raghuvamsa'' atë e rigjeneroi djali i Ramës, ''Kusa''). Prabhavatigupta, vajza e Çandraguptës së II, ishte një besimtare e përkushtuar e Ramës. Djali i saj, Pravarasena i II shkroi ''Sethubandhan'', në të cilën Rama konsiderohej si identik me [[Vishnu]]n. Ai ndërtoi gjithashtu një tempull për Ramën në Pravarapura (Paunari pranë Ramtekut) rreth vitit 450 të e.s.<ref name="3Jain5">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|lang=en|year=2013|isbn=8173054517|pages=3-5}}</ref> === Periudha Gahadavala === Pas sundimit të [[Perandoria Gupta|Dinastisë Gupta]], kryeqyteti i Indisë Veriore u zhvendos në Kanauxh dhe [[Ajodhja]] ra në neglizhim relativ. Ajo u rigjallërua nga Dinastia Gahadavala, që erdhi në pushtet në shekullin e XI. Dinastia Gahadavala ishte besimtare [[[Vaishnavizmi|Vaishnavite]] (sekt i [[Hinduizmi]]t). Ata ndërtuan mjaft tempuj të [[Vishnu]]t në [[Ajodhja]], pesë nga të cilët mbijetuan deri në fund të mbretërimit të Aurangzebit. Hans T. Bakker argumenton se mund të ketë qenë një tempull në vendin e supozuar të lindjes së Ramës i ndërtuar nga Dinastia Gahadavala. Në vitet pasues, kulti i Ramës mori një zhvillim të madh brenda [[Vaishnavizmi]]t, me Ramën të konsideruar si [[avatari]] më i shquar i [[Vishnu]]t. Për rrjedhojë, rëndësia e Ajodhjës si një qendër pelegrinazhi u rrit. Në veçanti, versionet e shumë-fishta të ''Ayodhya Mahatmyas'' (Fuqitë Magjike të Ajodhjës) përshkruanin celebrimin e ''Rama Navamit'' (ditë lindja e Ramas).<ref name="Bakker">{{cite journal|last=Bakker|first=Hans|title=The rise of Ayodhya as a place of pilgrimage|lang=en|journal=Indo-Iranian Journal|volume=24|number=2|year=1982|pages=103–26|doi=10.1007/BF00209819}}</ref><ref name="Paramasivan">{{cite book|last=Paramasivan|first=Vasudha|chapter=Yah Ayodhya Vah Ayodhya: Earthly and Cosmic Journeys in the Anand-lahari|editor=Heidi R.M. Pauwels|title=Patronage and Popularisation, Pilgrimage and Procession|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|lang=en|year=2009|ISBN=3447057238|pages=101–16}}</ref> === Periudha Mogule === Në kohët moderne, një xhami gjendej në vendin e supozuar të lindjes së Ramas, që është mbi një pirg të madh mbetjesh në qendër të Ajodhjës, të quajtur ''Ramadurga'' ose ''Ramakota'' (fortesa e Ramës). Xhamia mbante një mbishkrim që pohonte se u ndërtua në vitin 1528 nga Mir Baqi me urdhër të Baburit. Sipas një teksti të fillimit të shekullit të XX të shkruar nga Maulvi Abdul Ghaffari dhe burimet e afërta historike të shqyrtuara nga historiani Harsh Narain,<ref group="Shpjegimi">burimet e cituara nga Harsh Narain: {{cite book|first=Maulvi Abdul|last=Karim|title=Tarikh-i Parnia Madinatul Awliya|language=fa|location=Laknau|year=1885}}; {{cite book|first=Maulvi Abdul|last=Ghaffar|title=Gumgamashtah Halat-i Ajodhya|language=ur|publisher=Nami Press|location=Laknau|year=1981|origyear=1932}}; {{cite book|first=Avadh-vasi Lala|last=Sita Ram|title=Ayodhya ka Itihasa|language=Hi|location=Allahabad|year=1932}}</ref> Baburi i ri erdhi nga [[Kabuli]] në Avadh ([[Ajodhja]]) i maskuar, i veshur si një asketik ''kalandar'' (asketik i një sekti sufi), me gjasa si pjesë e një misioni fakt-mbledhës. Këtu ai takoi shenjtët sufi ''Shah Xhalal'' dhe ''Sajid Musa Ashikan'' dhe bëri një betim në kthim për bekimin e tyre për pushtimin e [[Hindustani]]t. Betimi nuk është paraqitur në botimin e vitit 1981 të librit të Ghaffarit, por është bërë i qartë se është në përmbushje të këtij betimi që ai ndërtoi Xhaminë Babri pasi pushtoi [[Hindustani]]n.<ref name="61Ghaffar62">{{cite book|first=Maulvi Abdul|last=Ghaffar|title=Gumgamashtah Halat-i Ajodhya|language=ur|publisher=Nami Press|year=1981|origyear=1932|pages=61–2}} cituar nga {{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|lang=en|location=Delhi|publisher=Penman Publishers|pages=31–2}}</ref> Libri origjinal u shkrua në gjuhën persiane nga Maulvi Abdul Karim, një pasardhës shpirtëror i Ashikanin dhe u përkthye në [[gjuha urdu|gjuhën urdu]] nga nipi i tij Maulvi Abdul Ghaffari me komente shtesë. Botimet e vjetra të librit të Ghaffarit përmbajnë më shumë detaje që duket se kanë ekzistuar në botimin e vitit 1981. Studiuesi Harsh Narain, duke ju referuar faqes 40 të një botimi të mëparshëm, thotë: "Dhe tani ata e quajnë atë ''Xhanmasthan'' dhe ''Rasoi-i Sita xhi''. Duke pasur shkatërruar këto struktura, Baburi ndërtoi një xhami madhështore. Arsyeja për ndërtimin e kësaj xhamie do të jepet në vijim".<ref name="Narain31">{{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|lang=en|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|location=Delhi|publisher=Penman Publishers|page=31}}</ref><ref name="Allahabad High Court279">{{cite web|url=http://www.allahabadhighcourt.in/ayodhyabench4.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006225144/http://www.allahabadhighcourt.in/ayodhyabench4.html|lang=en|archive-date=6 tetor 2010|title=Ram Janm Bhumi Babri Masjid - Ayodhya Bench|volume=4|page=279}}</ref> Lala Sita Rami, që kishte shqyruar botimin më të vjetër të vitit 1932 shkroi: "Fakirët u përgjigjën se ata do ta bekonin atë nëse ai premtonte të ndërtonte një xhami pas shkatërrimit të tempullit ''Xhanmasthan''. Baburi e pranoi ofertën e fakirëve dhe u rikthye në atdheun e tij".<ref name="Sita Ram151">{{cite book|first=Avadh-vasi Lala|last=Sita Ram|title=Ayodhya ka Itihasa|language=Hi|year=1932|page=151}} cituar te {{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|lang=en|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|publisher=Penman Publishers|page=33}} dhe {{Cite web|last=Sharma|first=Dharam Veer|title=Judgement No. 4 of 1989 (Decision of Hon'ble Special Full Bench hearing Ayodhya Matters)|lang=en|date=30 shtator 2010|publisher=Allahabad High Court|url=http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do|accessdate=27 dhjetor 2014|volume=2|page=281|archive-date=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827003623/http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do|url-status=dead}}</ref><ref name="van der Veer286">{{cite journal|lang=en|last=van der Veer|first=Peter|title=God must be Liberated! - A Hindu Liberation Movement in Ayodhya|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1987-04_21_2/page/286|journal=Modern Asian Studies|volume=21|issue=2|year=1987|jstor=312648|doi=10.1017/s0026749x00013810|page=286}}</ref><ref name="20van der Veer21">{{cite book|last=van der Veer|first=Peter|lang=en|title=Gods on Earth: The Management of Religious Experience and Identity in a North Indian Pilgrimage Centre|year=1989|isbn=0485195100|pages=20-1}}</ref> Fakti që Baburi erdhi i maskuar si një asketik ''kalandar'' është konfirmuar te ''Tarikh-i Dawudi'' i Abdullahut, ku është përshkruar se ai u takua me sulltanin Sikandar Lodhi në Delhi në të njëjtin maskim.<ref name="33Narain34">{{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|lang=en|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|publisher=Penman Publishers|pages=33-4}}</ref> Mbishkrimi në [[Xhamia Babri|Xhaminë Babri]] vetë e përmend atë si ''Babur Kalandar''.<ref name="Narain34">{{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|lang=en|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|publisher=Penman Publishers|page=34}}</ref> Varri i Musa Ashikanit është vendosur pranë sitit të Xhamisë Babri, faltorja e të cilit përdor dy nga kolonat prej [[bazalti]] të zi me skalitje hindu të përdorura në Xhaminë Babri, duke treguar për rolin e tij në shkatërrimin e tempullit të mëparshëm.<ref name="van der Veer286"/><ref name="Jain2013">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|lang=en|year=2013|isbn=8173054517}}</ref> Ndërsa kishte një xhami që përmbante një mbishkrim që tregonte se ajo ishte ndërtuar me urdhrin e Baburit në vitin 1528, nuk ka të dhëna të xhamisë nga kjo periudhë. ''Babarnama'' (Kronikat e Baburit) nuk përmendin as xhami as shkatërrim të një tempulli. Tulsidasi, që filloi të shkruante 'Ramçarit Manasin' në [[Ajodhja]] mbi ditëlindjen e Ramës në vitin 1574 (duke ardhur nga rezidenca e tij e zakonshme në [[Varanasi]]) përmendte "festën e madhe të ditëlindjes" në Ajodhja por nuk përmend një xhami në vendin e lindjes së Ramës.<ref name="165Jain166">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|lang=en|year=2013|isbn=8173054517|pages=165-66}}</ref> Abu'l-Fazl ibn Mubaraku, që shkroi ''Akbarnaman'', duke hartuar volumin e tretë ''Ain-i Akbari'' në vitin 1598, përshkruan festën e ditëlindjes në [[Ajodhja]], "vend-qëndrimi i Ramës" dhe "vendi më i shenjtë në lashtësi", por nuk përmend një xhami.<ref name="Narain17">{{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|lang=en|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|publisher=Penman Publishers|page=17}}</ref><ref name="Jain166">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|year=2013|lang=en|isbn=8173054517|page=166}}</ref> William Finch, udhëtari anglez që vizitoi Ajodhjën rreth vitit 1611 dhe shkroi rreth "rrënojave të kështjellës Raniçand [Ramaçand] dhe shtëpitë" ku hindut besonin se zoti i madh "u mishërua për të parë ''tamashan'' e botës". Ai gjeti ''panda'' (priftërinj brahminë) në rrënojat e fortesës, që ishin duke regjistruar emrat e pelegrinëve, një praktikë që thuhet se rrjedh që nga lashtësia.<ref name="9Jain120,164">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|lang=en|publisher=Aryan Books|year=2013|isbn=8173054517|pages=9, 120, 164}}</ref> === Periudha e vonë Mogule === Përmendja e parë e njohur e xhamisë shfaqet në librin ''Sahifa-I-Chihil Nasaih Bahadur Shahi'', që thuhet se është shkruar nga një vajzë e perandorit Bahadur Shah I (dhe mbesa e Aurangzebit) në fillim të shekullit të XVIII. Ai përmend xhamitë që ishin ndërtur pas shkatërrimit të "tempujve të hinduve idhujtarë të vendosur në [[Mathura]], [[Varanasi|Banaras]], Avadh etj". Hindut thuhet se i quanin këta tempuj të shkatërruar avadhë "''Sita Rasoi''" (kuzhina e Sitas) dhe "Banesa e Hanumanit".<ref name="23Narain25">{{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|lang=en|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|publisher=Penman Publishers|pages=23-5}}</ref><ref name="Layton-Thomas8">{{cite book|last1=Layton|first=R.|last2=Thomas|first2=P.|chapter=Introduction|title=Destruction and Conservation of Cultural Property|lang=en|publisher=Routledge|year=2003|isbn=1134604971|page=8}}</ref> Ndërsa në këtë përshkrim nuk përmendet Baburi, Xhamia e Ajodhjës kishte qenë pranëvendosur me ato të ndërtuara nga Aurangzebi në [[Mathura]] dhe [[Varanasi|Banaras]]. Jai Singhu i II (në mënyrë popullore i quajtur "Savai Xhai Singh", 1688-1743) bleu tokë dhe ngriti ''Xhaisinghpurat'' në të gjitha qendrat fetare hindu në Indinë Veriore, duke përfshirë [[Mathura]]n, [[Vrindavani]]n, [[Varanasi]]n, Allahabadin, [[Uxhaini]]n dhe [[Ajodhja]]n. Dokumentet e këtyre veprimtarive kanë qenë ruajtur në koleksionin 'Kapad-Dvar' në [[Pallati i Qytetit të Xhaipurit|Pallatin e Muzeut të Qytetit]] në [[Xhaipuri|Xhaipur]]. Profesor R.&nbsp;Nath, që ka shqyruar këto përshkrime, argumenton se Xhai Singhu kishte blerë tokën e Rama Xhanmasthanit në vitin 1717. Pronësia e tokës i atribuohej perëndisë. Titulli i trashëguar i pronësisë u njoh dhe përforcua nga shteti mogul nga viti 1717. Ai gjeti gjithashtu një letër nga një ''gumastha'' Trilokçand, të datuar nga viti 1723, që pohon se, ndërsa nën administrimin mysliman njerëzit kishin qenë parandaluar të bënin banjë rituarle në lumin Sarju, ngritja e Xhaisinghpuras ka hequr të gjitha ndalimet.<ref name="112Jain114">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|lang=en|publisher=Aryan Books|year=2013|isbn=8173054517|pages=112-4}}</ref> Prifti jezuit Joseph Tieffenthaler, që vizitoi Avadhin në vitet 1766-1771, shkroi se "Perandori Aurangzeb shkatërroi fortesën e quajtur Ramakota dhe ngriti një tempull mysliman, me kube të trefishta, e ndërtuar në të njëjtin vend. Të tjerë thonë se ishte u ndërtua nga 'Babori'. Katërmbëdhjetë kolona në gur të zi me 5 këmbë të larta, që kishin ekzistuar në sitin e fortesës, janë parë aty. Dymbëdhjetë nga këto kolona tani mbanjë harkadat e mbrendshme të xhamisë".<ref name="120Jain121">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|lang=en|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|year=2013|isbn=8173054517|pages=120-21}}</ref> Kjo paqartësi midis Aurangzebit dhe Baburit mund të jetë domethënëse.<ref group="Shpjegimi">Disa studiues argumentojnë se çfardo gjëje që ndërtoi Baburi ajo u braktis dhe ishte në rrënoja në kohën e [[Akbar]]it dhe hindut vazhduan të adhurojnë aty. Xhamia e parë në kohët e tanishme duhet të ketë qenë ndërtuar nga Aurangzebi.</ref> Tieffenthaler shkroi gjithashtu se hindut adhuronin një kuti katrore të ngritur 5 inçë mbi tokë, që thuhet se quhej "''Bedi''", d.m.th., "djepi". "Arsyeja për këtë është se dikur këtu ishte një shtëpi ku Besçani [Vishnu] kishte lindur në formën e Ramës". Ditëlindja e Ramës thuhej se zhvillohej çdo vit, me një grumbullim të madh njerëzish, që ishte "kaq e famshme në të gjithë Indinë".<ref name="Jain121">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|lang=en|publisher=Aryan Books|year=2013|isbn=8173054517|page=121}}</ref><ref name="8Layton-Thomas9">{{cite book|last1=Layton|first=R.|last2=Thomas|first2=P.|chapter=Introduction|title=Destruction and Conservation of Cultural Property|lang=en|publisher=Routledge|year=2003|isbn=1134604971|pages=8-9}}</ref> == Fillimi i mosmarrveshjeve == Shembujt e parë të regjistruar të dhunës fetare në [[Ajodhja]] ndodhën në vitet 1850 mbi një xhami të afërt në Hanuman Garhi. [[Xhamia Babri]] u sulmua nga hindutë në procesion. Që atëherë, grupet vendore hindu bënë kërkesa të përsëritura që ata duhet të kishin procesionin në sit dhe që ata duhet të lejoheshin të ndërtonin një tempull në sit, kërkesa që ishin mohuar të gjitha nga qeveria koloniale. Në vitin 1946, një degë e ''Hindu Mahasabha'' e quajtur '''Akhil Bharatiya Ramayana Mahasabha''' (ABRM) filloi një agjitim për procesionin e sitit. Në vitin 1949, Sant Digvixhaj Nathi i Gorakhnath Mathës iu bashkua ABRM-së dhe organizuan një recitim 9-ditor të vazhdueshëm të Ramçarit Manas, në fund të të cilit nacionalistët hindu u futën me dhunë në xhami dhe vendosën brenda saj idhujt e Ramës. Njerëzit u bënë të besojnë se idhujt ishin shfaqur në mënyrë të mrekullueshme brenda xhamisë. Data e ngjarjes ishte 22 dhjetor 1949.<ref name="Baccheta">{{cite journal|last=Bacchetta|first=Paola|title=Sacred Space in Conflict in India: The Babri Masjid Affair|url=https://archive.org/details/sim_growth-and-change_spring-2000_31_2/page/255|journal=Growth and Change|lang=en|volume=31|issue=2|year=2000|pages=255–84|doi=10.1111/0017-4815.00128}}</ref><ref name="Jha-Jha">{{cite book|lang=en|last1=Jha|first1=Krishna|last2=Jha|first2=Dhirendra K.|title=Ayodhya: The Dark Night|url=https://archive.org/details/alf.alfbk4545.954.2.jha|publisher=HarperCollins India|year=2012|isbn=978-93-5029-600-4}}</ref><ref name="Ayodhya Timeline BBC">{{cite web|title=Timeline: Ayodhya holy site crisis|url=http://www.bbc.com/news/world-south-asia-11436552|publisher=BBC News|lang=en|accessdate=19 mars 2014}}</ref> [[Xhavaharlal Nehru]] insistoi se idhujt duhet të hiqeshin. Megjithatë, zyrtari vendor K.K.K. Nair, i njohur për lidhjet e tij me nacionalistët hindu, refuzoi të zbatonte urdhërat duke pohuar se kjo do të çonte në revolta të përgjithshme. Policia mbylli portat kështu që publiku (si hindut ashtu dhe myslimanët) nuk mund të hynin. Megjithatë, idhujt mbetën brenda dhe priftërinjtë lejoheshin të hynin për të kryer adhurimin e përditshëm. Kështu, xhamia u shndërrua de fakto në një tempull. Si ''Sunni Wakf Board'' ashtu dhe ABRM-ja kryen padi civile duke mbështetur pretendimet e tyre respektive për sitin. Toka u shpall nën diskutim dhe portat mbetën të mbyllura.<ref name="98van der Veer1992-99">{{cite journal|last=van der Veer|first=Peter|title=Ayodhya and Somnath: Eternal Shrines, Contested Histories|lang=en|url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-1992_59_1/page/98|journal=Social Research|volume=59|issue=1|date=1992|pages=98–9|jstor=40970685}}</ref> Christophe Jaffrelot e ka quajtur krahun Gorakhnathi të nacionalizmit Hindu 'shafrani tjetër', që ka mbajtur ekzistencën e tij në mënyrë të veçuar nga rryma kryesore e nacionalizmit hindu të Sangh Parivarit. Pasi ''Vishva Hindu Parishadi'' u formua në vitin 1964 dhe filloi agjitimin për sitin e [[Xhamia Babri|Xhamisë Babri]], dy rrymat e 'politikanëve të shafranit' u bashkuan.<ref name="othersaffron">{{cite news|first=Christophe|last=Jaffrelot|title=The other saffron|newspaper=Indian Express|lang=en|date=6 tetor 2014|url=http://indianexpress.com/article/opinion/columns/the-other-saffron/99/|accessdate=6 tetor 2014}}</ref> Magjistrati i distriktit K.K.K. Nair, që refuzoi të zbatonte urdhërat, dha më pas dorëheqjen, por u bë një herë vendor dhe për rrjedhojë një politikan i ''Bharatiya Jana Sanghut''.<ref name="van der Veer99">{{cite journal|last=van der Veer|first=Peter|lang=en|title=Ayodhya and Somnath: Eternal Shrines, Contested Histories|url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-1992_59_1/page/99|journal=Social Research|volume=59|issue=1|date=1992|page=99|jstor=40970685}}</ref> ==Shkatërrimi i Xhamisë Babri== Në vitet 1980, ''Vishwa Hindu Parishadi'' (VHP), që i përkiste familjes së rrymës kryesore të nacionalizmit Hindu, ''Sangh Parivar'', nisi një lëvizje të re për "rimarr" sitin për hindut dhe për të ngritur një tempull kushtuar 'Ramës fëmijë' (Ramalala) në këtë vend. [[Partia Bharatiya Janata]] (PBJ), e formuar në vitin 1980 nga të mbeturit e Xhana Sanghut, u bënë fytyra politike e fushatës. Në vitin 1986, një gjykatës i distriktit vendosi që portat duhet të rihapeshin dhe hindut duhet të lejoheshin të adhuronin brenda, duke i dhënë një shtysë të rëndësishme lëvizjes.<ref name="Ayodhya Timeline BBC"/> Në shtatorin e vitit 1990, lideri i PBJ-së L.K. Advani filloi një "''ratha jatra''" (procesion pelegrinazhi) për në [[Ajodhja]] në mënyrë që të gjeneronte mbështetje për lëvizjen. Advani më vonë, në kujtimet e tij, pohoi se "Nëse myslimanët grumbulloheshin në një atmosferë islame në [[Meka|Mekë]] dhe nëse të krishterët grumbullohen në një atmosferë të krishterë në [[Vatikani|Vatikan]], pse është e gabuar për hindut të presin një atmosferë hindu në [[Ajodhja]]?" Jatra rezultoi në revolta të përgjithshme në shumë qytete me nisjen e saj, duke i kërkuar qeverisë së [[Bihari]]t të arrestonte Advanin. Megjithatë, një numër i madh 'kar sevakësh' ose aktivistësh të 'Sangh Parivarit' arritën në [[Ajodhja]] dhe u përpoqën të sulmonin xhaminë. Ata u ndaluan nga policia e [[Uttar Pradeshi]]t dhe forcat paramilitare, duke krijuar një përleshje në të cilën u vranë mjaft ''kar sevakë''. Duke akuzuar qeverinë qendrore të drejtuar nga V.P. Singhu se ishte e dobët, PBJ-ja e tërhoqi mbështetjen e saj për të, duke kërkuar zgjedhje të reja. Në këto zgjedhje, PBJ-ja fitoi shumicën në ''Asamblenë Legjislative të Uttar Pradeshit'', dhe e rriti numrin e anëtarëve të saj në ''Lok Sabha'' (Kuvendi).<ref name="Guha2007a">{{cite book|last=Guha|first=Ramachandra|lang=en|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|year=2007|publisher=MacMillan|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/633 633]–59}}</ref> Më 6 dhjetor 1992, VHP-ja dhe aleatët e saj, duke përfshirë edhe PBJ-në, organizuan një tubim ku u përfshinë 150,000 ''kar sevakë'' të VHP-së dhe PBJ-së në sitin e xhamisë. Ceremonitë përfshinë fjalime nga prijësit e PBJ-së ashtu si dhe Advani, Murli Manohar Joshi dhe Uma Bharti.<ref name="tully">{{cite news|last=Tully|first=Mark|lang=en|title=Tearing down the Babri Masjid|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2528025.stm|accessdate=29 shtator 2010|newspaper=BBC News|date=5 dhjetor 2002}}</ref> Turma u egërsua përgjatë fjalimeve dhe e sulmoi xhaminë menjëherë më pas. Një kordon policie i vendosur aty për të mbrojtur xhaminë ishte qartësisht e pakët. Xhamia u sulmua me mjete të sajuara në çast dhe u rrafshua në pak orë.<ref name="Guha2007">{{cite book|last=Guha|first=Ramachandra|lang=en|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|year=2007|publisher=MacMillan|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/582 582]–98}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/news/india/report_sequence_of_events_on_december_6.php|lang=en|title=Report: Sequence of events on December 6|publisher=Ndtv.com|accessdate=20 qershor 2012}}</ref> Kjo ndodhi pavarësisht angazhimit nga qeveria shtetërore ndaj 'Gjykatës Supreme Indiane' që xhamia nuk do të dëmtohej.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2528025.stm|title=Tearing down the Babri Masjid – Eye Witness BBC's Mark Tully|publisher=BBC|lang=en|date=5 dhjetor 2002}}</ref><ref name="newindpress.com">{{cite web|url=http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEH20050130092611&Page=H&Title=Top+Stories&Topic=0|title=Babri Masjid demolition was planned 10 months in advance – PTI|lang=en|publisher=Newindpress.com|accessdate=26 shtator 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080117234145/http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEH20050130092611&Page=H&Title=Top+Stories&Topic=0|archivedate=17 janar 2008}}</ref> Më shumë se 2000 veta u vranë në revoltat që ndoqën shkatërrimin.<ref name="guardianarchieve">{{cite news|lang=en|url=http://archive.guardian.co.uk/Repository/ml.asp?Ref=R1VBLzE5OTIvMTIvMDgjQXIwMDEwMA==&Mode=Gif&Locale=english-skin-custom|title=Article – Untitled Article|publisher=Archive.guardian.co.uk|date=8 dhjetor 1992|accessdate=11 qershor 2012|location=Londër|archive-date=3 tetor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101003152104/http://archive.guardian.co.uk/Repository/ml.asp?Ref=R1VBLzE5OTIvMTIvMDgjQXIwMDEwMA==&Mode=Gif&Locale=english-skin-custom|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11436552|publisher=BBC News|title=Timeline: Ayodhya holy site crisis|lang=en|date=30 shtator 2010}}</ref> Revoltat shpërthyen në shumë qytete të rëndësishme indiane duke përfshirë [[Mumbai]]n, [[Delhi]]n dhe [[Hajderabadi]]n.<ref name="nelson-telegraph-uk">{{cite news|last=Nelson|first=Dean|lang=en|title=India braced for violence ahead of Muslim v Hindu Ayodhya verdict|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8032688/India-braced-for-violence-ahead-of-Muslim-v-Hindu-Ayodhya-verdict.html|accessdate=7 korrik 2012|newspaper=The Telegraph|date=29 shtator 2010|location=Londër}}</ref> Më 16 dhjetor 1992, u krijua nga Qeveria e Indisë Komisioni Liberhan për të hetuar rrethanat që çuan në shkatërrimin e Xhamisë Babri.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2004/03/12/stories/2004031201161300.htm|title=Six more months for Liberhan Commission|newspaper=The Hindu|lang=en|date=12 mars 2004}}</ref> Qe komisioni më i zgjatur në historinë e Indisë me mjaft zgjatje të dhëna nga qeveri të ndryshme. Raporti i komisionit konsideronte një numër njerëzish përgjegjës për shkatërrimin, duke përfshirë edhe prijësit e PBJ-së si Atal Bihari Vaxhpaji, Lal Krishna Advani, Murli Manohar Xhoshi, kryeminstrin e atëherëshëm të Uttar Pradeshit, Kaljan Singh, Pramod Mahaxhanin, Uma Bhartin dhe Vixhajaraxhe Shindian, ashtu si dhe prijësit e VHP-së si Giriraxh Kishore dhe Ashok Singhali. Prijës të tjerë të rëndësishëm politikë të konsideruar përgjegjës nga komisioni përfshinin kryetarin fundit të Shiv Senas, Bal Thakeraj dhe ish prijësin e RSS-së K. Govindaçarja. Duke u mbështetur në dëshmitë e mjaft dëshmitarëve okularë, raporti pohonte se shumë nga këta prijës kishin bërë fjalime provokuese në kangjella që provokuan shkatërrimin. Pohohej gjithashu se ata mund ta kishin ndaluar shkatërrimin nëse do të kishin dashur.<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.dnaindia.com/india/report_vajpayee-advani-severely-indicted-by-liberhan-commission_1315927|title=Vajpayee, Advani severely indicted by Liberhan Commission|publisher=Dnaindia.com|date=24 nëntor 2009|accessdate=11 qershor 2012}}</ref> Shumë organizata myslimane kanë vijuar të shprehin indinjatën e tyre për shkatërrimin e strukturës së pretenduar. Në korrik të vitit 2005, terroristët sulmuan tempullin e sajuar në sitin e xhamisë së shkatërruar. Në vitin 2007, M. N. Gopal Dasi, drejtuesi i atëhershëm i Tempullit të Ramës, mori telefonata kërcënuese kundër gruas së tij.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-22/india/27982914_1_mahant-nritya-gopal-das-islam-security|title=Ram Janambhoomi trust chief threatened|work=The Times of India|lang=en|date=22 nëntor 2007|accessdate=26 shtator 2010|archive-date=18 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018213644/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-22/india/27982914_1_mahant-nritya-gopal-das-islam-security|url-status=dead}}</ref> Shumë sulme terroriste nga degë të ndaluara xhihadiste si 'Muxhahedinët Indianë' përmendin shkatërrimin e [[Xhamia Babri|Xhamisë Babri]] si një justifikim për sulmet terroriste.<ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?268602|title=The Latest 'Indian Mujahideen Mail' &#124; B. Raman|publisher=Outlookindia.com|lang=en|accessdate=11 qershor 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/blast-a-revenge-for-babri-mail/361167/1|title=Blast a revenge for Babri: mail|publisher=The Indian Express|lang=en|date=14 shtator 2008|accessdate=11 qershor 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,MARP,,BGD,,469f3869c,0.html|title=Refworld &#124; Chronology for Hindus in Bangladesh|publisher=UNHCR|lang=en|date=16 tetor 1993|access-date=2 nëntor 2016|archive-date=18 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018084907/http://www.unhcr.org/refworld/country%2C%2CMARP%2C%2CBGD%2C%2C469f3869c%2C0.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,MRGI,,BGD,,49749d572d,0.html|title=Refworld &#124; World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Bangladesh: Hindus|publisher=UNHCR|lang=en|accessdate=11 qershor 2012|archive-date=18 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018084914/http://www.unhcr.org/refworld/country,,MRGI,,BGD,,49749d572d,0.html|url-status=dead}}</ref> Çështja ligjore vijoi në lidhje me terrenin të cilin e kontrollonte qeveria.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/36885584.cms|title=Obeying court orders only course open: Muslim board|publisher=Times of India|lang=en}}</ref> ==Shqyrtime të hershme historike== Në vitin 1767, prifti jezuit Joseph Tieffenthaler regjistroi hindu duke adhuruar dhe festuar Ramanavamin në sitin e xhamisë. Në vitin 1788, vepra frëngjisht e Tieffenthalerit u publikua në Paris, e para që sugjeronte se [[Xhamia Babri]] ishte vendosur mbi vendin e lindjes së Ramës,<ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Dharam Veer|title=Ram JanmBhoomi Babri Masjid Judgement – Annexure IV|url=http://rjbm.nic.in/dvs/Final_Judgements_&_Annexures_Per_Hon%27ble_Mr._Justice_Dharam_Veer_Sharma_pdf_FILES_FOR_UPLOADING/Annexures_PDF/Annexure%20IV%20-%20Page%20129%20to%20162.pdf|lang=en|accessdate=15 prill 2011|pages=129-62|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110826070652/http://rjbm.nic.in/dvs/Final_Judgements_%26_Annexures_Per_Hon%27ble_Mr._Justice_Dharam_Veer_Sharma_pdf_FILES_FOR_UPLOADING/Annexures_PDF/Annexure%20IV%20-%20Page%20129%20to%20162.pdf|archivedate=26 gusht 2011|url-status=dead}}</ref> duke thënë se "Perandori Aurangzeb shkatërroi fortesën e quajtur Ramakot dhe ngriti në të njëjtin vend një tempull muhamedan me tre kupola" e pretenduar nga hindut nëpërmjet luftrave të shumta pas vdekjes së Aurangzebit në vitin 1707 pasi ata e kishin fortifikuar atë gjatë sundimit të Xhahangirit si Ramakot. Gjatë shekullit të XIX, hindut në [[Ajodhja]] u regjistruan si vazhdues të një tradite të adhurimit të Ramës në kodrën Ramakot. Sipas burimeve britanike, hindut dhe [[myslimanët]] nga zona e Faizabadit adhuronin bashkarisht në kompleksin e Xhamisë Babri në shekullin e XIX deri rreth vitit 1855. P. Carnegy në vitin 1870 shkroi: {{Quote|Është thënës se deri në atë kohë, hindut dhe muhamedanët me gjasa adhuronin në xhaminë-tempull. Që kur sundimi britanik ka vendosur një kangjellë për të parandaluar grindjet, brenda saj, në xhami muhamedanët luten, ndërsa jashtë kangjellave hindut kanë një platformë të ngritur mbi të cilën vendosin ofertat e tyre.|<ref name="carnegy">P. Carnegy: A Historical Sketch of Tehsil Fyzabad, Lucknow 1870, ''cituar nga'' {{cite book|author=Harsh Narain|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|year=1993|location=Nju Delhi|publisher=Penman Publications|lang=en|ISBN=81-85504-16-4|pages=8-9}} dhe nga {{cite book|author=Peter Van der Veer|title=Religious Nationalism|lang=en|page=153}}</ref>}} Kjo platformë e hinduve ishte jashtë strukturës së debatuar por brenda rrethimeve. Në vitin 1858, muezini i Xhamisë Babri në një peticion për qeverinë britanike thoshte se oborri kishte qenë përdorur nga hindut për qindra vjet.<ref>{{cite book|author=Ashok Pant|lang=en|title=The Truth of Babri Mosque|year=2012|publisher=IUniverse.com|isbn=1475942893|page=184|url=https://books.google.com/books?id=YgAp2MuMR84C&pg=PA184&lpg=PA184}}</ref> Britanikët e njohën tensionin fetar dhe politik midis myslimanëve dhe hinduve. Një census i hershëm, i bërë në vitin 1869, konstatonte se banorët hindu përbënin 66.4 përqind të popullsisë së përgjithshme në [[Ajodhja]] dhe pak më shumë se 60 përqind në Faizabadin e afërt. Britanikët pretendonin se zona e Ajodhjës ishte së pari hindu, jo bazuar mbi këtë cënsus, por bazuar mbi domethënien e rëndësishme shpirtërore të vendit të lindjes së Ramës.<ref>{{cite book|author=Arshad Islam|title=Babri Mosque: A Historic Bone of Contention|lang=en|year=2007|pages=259-86|publisher=Academic Search Elite}}</ref> ===Çështja Mahant Ram=== Në vitin 1885, Mahant Raghubar Ram zhvendosi oborret për të lejuar të ngrinte një tempull pak jashtë Xhamisë Babri. Megjithëse duke konsideruar të vlefshëm pretendimin e nënshkruesve të peticionit, Gjykata e Distriktit të Faizabadit e rrëzoi çështjen, duke përmendur kalimin e kohës.<ref name="rediffvg">{{cite news|last=Gumaste|first=Vivek|lang=en|title=Can court verdict resolve Ayodhya dispute?|url=http://news.rediff.com/column/2010/sep/17/can-court-verdict-resolve-ayodhya-dispute.htm|accessdate=28 shtator 2010|newspaper=Rediff News|date=17 shtator 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100920045145/http://news.rediff.com/column/2010/sep/17/can-court-verdict-resolve-ayodhya-dispute.htm|archivedate=20 shtator 2010}}</ref> Më 18 mars 1886, gjykata lëshoi një urdhër në të cilin shkruhej:<ref>{{cite book|author=Sarvepalli Gopal|url=https://books.google.com/books?id=47AARF595dUC&lpg=PA165|title=Anatomy of a confrontation: the rise...|lang=en|publisher=Palgrave Macmillan|year=1993|accessdate=26 shtator 2010|id=ISBN 1-85649-050-5, 9781856490504}}</ref> {{quote|E vizitova terrenin e kontestuar dje në praninë e të gjitha palëve. Konstatova se xhamia e ndërtuar nga perandori Babur qëndron në skajin e Ayodhyas, që do të thotë në perëndim dhe jug është e zbrazët nga banesat. Fakteqësia më e madhe është se një xhami duhet të ketë qenë ndërtuar mbi një tokë të konsideruar veçanërisht të shenjtë nga hindutë, por duke parë se ngjarja ka ndodhur 356 vjet më parë, tani është shumë vonë për të rënë dakord me pretendimet.|Verdikti i gjykatës nga F.E.A. Chamier, gjykati i distriktit të Faizabadit (1886)}}. ==Pas-pavarësia== Mjaft xhami të mëvonshme u ndërtuan në distriktin e Faizabadit, në të cilin bën pjesë qyteti i pelegrinazhit, [[Ajodhja]]. Ajodhja vetë ka një popullsi të vogël myslimane, megjithëse janë në përqindje thelbësore 7&nbsp;km&nbsp:km më tej në qendrën e distriktit, në Faizabad. Në nga viti 1949, me urdhër të Qeverisë Indiane, myslimanët nuk u lejuan të afroheshin më afër se 200 jardë nga siti; porta kryesore mbeti e mbyllur, megjithëse pelegrinët hindu lejoheshin të hynin nëpërmjet një porte anësore. Gjykata e Lartë e Allahabadit në vitin 1986 urdhëroi hapjen e portës kryesore dhe e riktheu sitin tërësisht për hindut. Grupet hindu më vonë kërkuan modifikime në Xhaminë Babri dhe krijuan plane për një tempull të ri madhështor me lejen e qeverisë; si pasojë nisën përleshjet midis grupeve hindu dhe myslimane. Që atëherë, çështja u la pezull dhe ky debat politik, historik dhe shoqëroro-fetar mbi historinë dhe vendndodhjen e Xhamisë Babri, është bërë i njohur si '''Mosmarrveshja e Ajodhjës'''. ===Gërmimet=== Gërmimet arkeologjike të ASI-t (Archaeological Survey of India) në vitet 1970, 1992 dhe 2003 brenda dhe përreth sitit të kontestuar kanë konstatuar qartësisht dëshmi që tregojnë se një kompleks i madh hindu ekzistonte më parë në sit.<ref>{{cite web|lang=en|title=Ancient Temple Found Beneath Disputed Mosque|url=http://hinduism.about.com/cs/temples/a/aa082503a.htm|publisher=Hinduism.about.com|accessdate=20 dhjetor 2012|archive-date=18 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121118210357/http://hinduism.about.com/cs/temples/a/aa082503a.htm|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2003, me urdhër të një gjykate indiane, ASI-t iu kërkua të zhvillonte gërmime dhe një studim të thelluar për të vërtetuar tipin e strukturës që ishte poshtë rrënojave për të treguar përfundimisht nëse kishte pasur një tempull nën xhami.<ref name="Layers of truth">{{cite journal|author=R. Prasannan|title=Layers of truth|journal=The Week|date=7 shtator 2003|lang=en|url=http://www.the-week.com/23sep07/events1.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050323101829/http://www.the-week.com/23sep07/events1.htm|archivedate=23 mars 2005|accessdate=20 dhjetor 2012}}</ref> Megjithatë, nuk mund të vërtetohej nëse ishte një tempull i Ramës ai i mëparshmi pasi ai ka më shumë ngjashmëri me një tempull të [[Shiva|Shivës]].<ref name="Layers of truth"/> Sipas fjalëve të studiuesve të ASI-t, ata zbuluan "veçori dalluese të lidhura me... tempujt e Indisë Veriore". Gërmimet e mëtejshme treguan se: {{quote|''"tulla dhe gurë të dekoruar ashtu si dhe skulptura të dëmtuara të një çifti hyjnor dhe veçori të skalitura arkitekturore, duke përfshirë modele gjethnajash, amalaka, kapotapali, korniza dere me kolona faltoreje gjysëm rrethore, trungu i thyer tetë-këndor kolone shifti të zi, motive zambaku, faltore rrethore që ka pranjala në veri dhe bazat e 50 kolonave në lidhje me një strukturë të stërmadhe"''|<ref>{{cite news|title=Evidence of temple found: ASI|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030826/main6.htm|lang=en|accessdate=20 dhjetor 2012|newspaper=The Triubune|date=25 gusht 2003}}</ref>}} Përpara se opinioni arkeologjik të publikohej, kishte disa pikëpamje të ndryshme. Në librin e tij ''Communal History and Rama's Ayodhya'', të shkruar para studimeve të ASI-t, profesor Ram Sharan Sharma shkruante: "Ajodhja duket se është shfaqur si një vend fetar pelegrinazhi në kohët mesjetare. Megjithatë kapitulli 85 i listave ''Vishnu-Smriti'' që kishte deri në pesëdhjetë e dy vende pelegrinazhi, duke përfshirë qytete, liqene, lumenj, male etj., nuk e përfshinte Ajodhjën në këtë listë.<ref>{{cite news|url=http://www.countercurrents.org/comm-sikand050806.htm|title=Ayodhya's Forgotten Muslim Past|first=Yoginder|last=Sikand|publisher=Counter Currents|lang=en|date=5 gusht 2006|accessdate=12 janar 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071221032934/http://www.countercurrents.org/comm-sikand050806.htm|archivedate=21 dhjetor 2007}}</ref> Sharma vëren gjithashtu se Tulsidasi, që shkroi Ramçarit manasin në vitin 1574 në [[Ajodhja]], nuk e përmend atë si një vend pelegrinazhi. Kjo sugjeron se nuk kishte tempull të rëndësishëm hindu në sitin e Xhamisë Babri, ose se ai kishte pushuar së ekzistuari, më pas ishte ndërtuar xhamia. Pas shkatërrimit të xhamisë në vitin 1992, profesor Ram Sharan Sharma bashkë me historianët Suraxh Bhan, M. Athar Ali dhe Dvixhendra Narajan Xhha shkroi ''Historian's Report to the Nation'' duke thënë se hamendësimi se kishte një tempull në sitin e kontestuar ishte i gabuar dhe se nuk kishte arsye të vlefshme për të shkatërruar xhaminë.<ref>{{cite book|first=M. Athar|last=Ali|lang=en|title=Mughal India|url=https://archive.org/details/mughalindiastudi0000atha|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-569661-5}}</ref> Gjykimi i vitit 2010 i Gjykatës së Lartë të Allahabadit u nxitua mbi këta historianë të shquar, me njërin prej gjykatësve që ishte "i befasuar të shikonte zellin e ndihmimit… të palëve në favor të të cilave ata po shfaqeshin, këta dëshmitarë vazhduan… dhe shkruan një histori tërësisht të re".<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-09/india/28254384_1_asi-excavations-experts-waqf-board|title=How Allahabad HC exposed 'experts' espousing Masjid cause|lang=en|accessdate=3 korrik 2013|work=The Times of India|date=9 tetor 2010|archive-date=4 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104114435/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-09/india/28254384_1_asi-excavations-experts-waqf-board|url-status=dead}}</ref> ''Buddha Education Foundation'' i Udit Raxhit pretendoi se struktura e zbuluar nga ASI në vitin 2003 iahrë njq [[stupa (arkitekturë)|stupë]] budiste e shkatërruar gjaë pushtimit mysliman të [[India|Indisë]].<ref>{{cite news|lang=en|url=http://www.sunday-guardian.com/investigation/buddhist-body-lays-claim-to-disputed-ayodhya-site|title=Buddhist body lays claim to the disputed Ayodhya site|date=16 janar 2011|newspaper=Sunday Guardian|author=Nitish K. Singh|access-date=2 nëntor 2016|archive-date=5 shkurt 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205020218/http://www.sunday-guardian.com/investigation/buddhist-body-lays-claim-to-disputed-ayodhya-site|url-status=dead}}</ref> ===Procsesi gjyqësor=== Në vitin 1950, Gopal Singh Visharadi bëri një padi civile në Gjykatën e Lartë të Allahabadit duke kërkuar të ofronte 'puxha' (ritual adhurimi) në sitin e kontestuar. Një padi e ngjashme u bë menjëherë më pas por më vonë u tërhoq nga Paramhans Dasi i Ajodhjës.<ref>{{cite news|last=Das|first=Anil|title=Chronolgy of Ayodhya's Ram Janambhoomi-Babri Masjid title suit issue|url=http://www.ibtimes.com/articles/66354/20100928/ayodhya-supreme-court-babri-masjid-ram-temple.htm|lang=en|accessdate=29 shtator 2010|newspaper=International Business Times|date=28 shtator 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101001232319/http://www.ibtimes.com/articles/66354/20100928/ayodhya-supreme-court-babri-masjid-ram-temple.htm|archivedate=1 tetor 2010}}</ref> Në vitin 1959, Nirmohi Akhara, një institucion fetar hindu,<ref>{{cite news|last=Muralidharan|first=Sukumar|lang=en|title=Temple Interrupted|url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl1907/19070040.htm|accessdate=29 shtator 2010|newspaper=Frontline|date=12 prill 2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100930141742/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1907/19070040.htm|archivedate=30 shtator 2010}}</ref> bënë një padi të tretë duke kërkuar të zotëronin sitin e kontestuar, duke pretenduar të ishin kujdestarët e tij. Një padi e katërt u bë nga ''Muslim Central Board of Wakf'' për zotërimin dhe kujdestarinë e stitit. Trupa e Gjykatës së Lartë të Allahabadit filloi të dëgjonte çështjen në vitin 2002, që u përfundua në vitin 2010. Megjithatë, trupa nuk e shpalli verdiktin e saj deri më 24 shtator. Pasi Gjykata Supreme e Indisë hodhi poshtë një apelim për të shtyrë verdiktin e Gjykatës së Lartë, Gjykata e Lartë vendosi 30 shtatorin 2010 si datën përfundimtare të shpalljes së verdiktit.<ref>{{cite news|last=PTI|title=Time-line of Ayodhya dispute and slew of legal suits|lang=en|url=http://www.dnaindia.com/india/report_time-line-of-ayodhya-dispute-and-slew-of-legal-suits_1444808|accessdate=29 shtator 2010|newspaper=DNA India|date=28 shtator 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101002041107/http://www.dnaindia.com/india/report_time-line-of-ayodhya-dispute-and-slew-of-legal-suits_1444808|archivedate=2 tetor 2010}}</ref><ref name="hin2"/> Më 30 shtator 2010, Gjykata e Lartë e Allahabadit, me trupën e përbërë nga tre anëtarë që përfshinte gjykatësit S.U. Khan, Sudhir Agarval dhe D.V. Sharma, shpalli se toka e kontestuar duhet të ndahej në tre pjesë të barabarta. Siti i idhullit Ramalala do të shkonte për palën që përfaqësonte ''Ram Lalla Virajmanin'' (hyjnia e vendosur e Ramës fëmijë), Nirmohi Akhara për të marr Sita Rasoin dhe ''Rama Chabutara'', si dhe ''Sunni Wakf Board'' për të marr pjesën tjetër. Gjykata vendosi gjithshtu se status quo-ja duhet të mbahej për tre muaj.<ref>{{cite news|title=India holy site 'split between Hindus and Muslims'|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11441890|lang=en|accessdate=30 shtator 2010|date=30 shtator 2010|work=BBC News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101001042438/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11441890|archivedate=1 tetor 2010}}</ref><ref>{{cite web|author1=S.U. Khan|author2=S. Agarwal|author3=D.V. Sharma|lang=en|title=Decision of the hon'ble special full bench hearing Ayodhya matters|url=http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do|accessdate=2 nëntor 2016|archive-date=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827003623/http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do|url-status=dead}}</ref> Duke reaguar ndaj verdiktit, të tre palët shpallën se do ta apelonin vendimin për tokën e kontestuar në Gjykatën Supreme të Indisë.<ref>{{cite news|last=PTI|lang=en|title=Court orders 3-way division of disputed Ayodhya land|url=http://www.thehindu.com/news/national/article804632.ece?homepage=true|accessdate=30 shtator 2010|newspaper=The Hindu|date=30 shtator 2010|location=[[Çenai]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101003104001/http://www.thehindu.com/news/national/article804632.ece?homepage=true|archivedate=3 tetor 2010}}</ref> Të treja palët, megjithatë, pranuan se ky vendim ishte një hap i rëndësishëm drejt zgjidhjes së një kontestimi të gjatë. ==Kronologjia== {| class="wikitable" |- !Viti!!Data!!Ngjarja<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1844930.stm|title='Timeline: Ayodhya crisis'|work=BBC News|lang=en|date=17 tetor 2003}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=k9MgBGtVX0Q&list=TLdnzS2t1KSFmke1UX-_CguF42Q6Xh7oyn|lang=en|title=Pradhanmantri - Episode 9: Split in Congress - Indira Gandhi and Morarji Desai|work=YouTube|date=7 shtator 2013|accessdate=18 gusht 2014}}</ref> |- |1527|| ||Gjatë mbretërimit të Baburit, perandorit të parë mogul, disa kanë thënë se u shkatërrua një tempull i vjetër hindu dhe në të njëjtin vend u ndërtua një xhami në Ajodhja dhe e emërtuan atë sipas Baburit. |- |1853|| ||Përmendja e parë e regjistruar e përplasjeve mbi sitin datojnë nga ky vit. |- |1859|| ||Administrimi kolonial britanik vendosi një gardh rreth sitit, duke shënuar ndarjen e zonës në adhurimit të hinduve dhe myslimanëve. Kjo mundi të qëndronte për 90 vjet. |- |1949|| dhjetor || Brenda xhamisë vendosen idhuj. Të dy krahët pretendues bënë padi civile. Qeveria mbylli portat, duke thënë se çështja ishte ''nën gjykim'' dhe e shpalli zonë të kontestuar. Paditë civile për pronësinë e ngastrës nr. 583 të zonës. |- |1961|| ||Bëhet padi në gjykatat indiane kundër zaptimit me forcë të Xhamisë Babri dhe vendosjes së idhujve brenda saj. |- |1984|| ||Lëvizja për të ndërtuar një tempull në sit, që hindutë pretendonin se ishte vendi i lindjes së hyjnisë Rama, arritën kulmin kur grupet hindu formuan një komitet organizuar ndërtimin e një tempulli në sitin e Rama Xhanmabhumit. |- |1986|| ||Një gjykatës i distriktit urdhëroi që portat e xhamisë të hapeshin pas pothuajse pesë dekadave dhe i lejoi hinduytë të adhuronin brenda “strukturës së kontestuar”. Pasi myslimanët protestuan që të hiqej lejimi i adhurimit hindu në sit u formua komiteti ''Babri Mosque Action Committee''. Portat u hapën në më pak se një orë pas vendimit të gjykatës. |- |1989|| ||Zhurma për ndërtimin e një tempulli të Ramës po rritej. Në shkurt, 'Vishwa Hindu Parishadi' (VHP) shpalli se një shila ose gurë do të vendosej për ndërtimin e tempullit pranë zonës. Në nëntor, VHP vendosi themelet e një tempulli mbi tokën pranë "strukturës së kontestuar" në prani të ministrit vendas Sh. Buta Singh dhe kryeministrit të atëhershëm të shtetit Sh. N.D. Tivari. Pati përleshje sporadike në vende si Bhagalpuri në Bihar. |- |1990|| || Sh.V.P. Singhu u bë kryeministri i Indisë me mbështetjen e PBJ-së, që kishte fituar 58 vende në zgjedhje, një rritje konsiderueshme nga zgjedhjet e mëparshme ku kishte fituar vetëm 2 vende. Kryetari i atëhershëm i PBJ-së Lal Krishna Advani zhvilloi njhë rath yatra (procesion pelegrinazhi) përgjatë gjithë vendit për të grumbulluar mbështetës për të ndërtuar një tempull për Ramën në sit. Më 23 tetor u arrestua në Bihar gjatë [[jatra]]s, në vijim të të cilit PBJ-ja tërhoqi mbështetjen e saj për qeverinë. Sh. Çandrashekhari u bë kryeministri i Indisë me mbështetjen e kongresit. Më 30 tetor, u qëlluan shumë përkrahës të çështjes nga policia me urdhër të kryeministrit të atëhershëm të [[Uttar Pradeshi]]t, Mulajam Singh Jadavit, kur ata u grumbulluan në Ajodhja si pjesëmarrës të Rath-Jatras; trupat e tyre u hodhën në lumin Sarju.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-16/india/40611404_1_up-bjp-kar-sevaks-ayodhya|work=The Times Of India|lang=en|title=1990 decision to order firing on ‘kar sevaks' painful, Mulayam Singh Yadav says|date=16 korrik 2013|access-date=2 nëntor 2016|archive-date=19 korrik 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130719061454/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-16/india/40611404_1_up-bjp-kar-sevaks-ayodhya|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-01/india/43591469_1_mulayam-samajwadi-party-riot-victims|title=Mulayam warns rioters, recalls order to shoot kar sevaks|publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com|date=1 nëntor 2013|accessdate=18 gusht 2014|archive-date=18 gusht 2014|archive-url=https://archive.today/20140818173730/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-01/india/43591469_1_mulayam-samajwadi-party-riot-victims|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.business-standard.com/article/news-ani/mulayam-indulging-in-votebank-politics-through-ayodhya-kar-sevak-firing-comment-jd-u-113071600294_1.html|title=Mulayam indulging in votebank politics through Ayodhya Kar Sevak firing comment: JD (U) &#124; Business Standard News|publisher=Business-standard.com|date=16 korrik 2013|accessdate=18 gusht 2014}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.frontline.in/statiçhtml/fl2022/stories/20031107007900600.htm|title=Taming of the VHP|publisher=Frontline.in|date=22 tetor 2003|accessdate=18 gusht 2014|archive-date=19 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819220059/https://frontline.thehindu.com/cover-story/article30219809.ece|url-status=dead}}</ref> |- |1991|| ||Partia e Kongresit erdhi në pushtet në qendër pas zgjedhjeve të vitit 1991, ndërsa PBJ-ja u bë partia kryesore e opozitës në qendër dhe erdhi në pushtet në shumë shtete si [[Madia Pradeshi]], [[Raxhastani]], [[Himaçal Pradeshi]] dhe [[Uttar Pradeshi]]. Kaljan Singhu u bë kryeministri i Uttar Pradeshit. Qeveria shtetërore bleu 2.77 akre tokë në zonë dhe e dha atë me qera për ''Rama Janm Bhoomi Nyas Trust''. Gjykata e Lartë e Allahbadit pezulloi çdo veprimtari ndërtimi në zonë. Kaljan Singhu e përkrahu publikisht lëvizjen ndërsa qeveria qendrore nuk ndërmori veprime për të mos rritur tensionet. Megjithë vendimin e Gjykatës së Lartë zona e kontestuar u nivelua. |- |1992|| || Kaljan Singhu ndërmori veprime për të mbështetur lëvizjen duke e bërë hyrjen në zonë më të lehtë, duke premtuar se nuk do të qëllonte mbi karsevakët, duke kundërshtuar vendimin e qeverisë qendrore për të dërdguar forcat e policisë qendrore në zonë etj. Në korrik, disa mijëra karsevakë u mblodhën në zonë dhe filluan punën për ndërtimin e tempullit. Puna u ndërpre pas ndërhyrjes së kryeministrit. Nisën takimet midis ''Babri Masjid Action Committee'' dhe drejtuesve të VHP-së në prani të të dërguarit. Më 30 tetor, Dharam Sansadi i VHP-së shpalli në Delhi se bisedimet kishin dështuar dhe Karseva do të rinisi në 6 dhjetor. Qeveria qendrore po konsideronte vendosjen e forcave të policisë qendrore në zonë dhe shpërndarjen e qeverisë shtetërore, por në fund vendosi kundër saj. Çështja po zhvillohej në Gjykatën Supreme që tha se qeveria shtetërore është përgjegjëse për sigurimin e ligjit në zonë. Qeveria po e diskutonte atë në takimin e komitetit të kabinetit dhe Rashtrija Ekta Parishad. PBJ-ja e bojkotoi Parishadin. Gjykata e Lartë e Allahbadit po dëgjonte çështjen e ligjshmërisë së strukturës së ndërtuar në vitin 1989. |- |1992||6 dhjetor||[[Xhamia Babri]] u shkatërrua nga një turmë prej afro 200,000 karsevakësh. Pasuan revolta në të gjithë [[India|Indinë]]. |- |1992||16 dhjetor||Dhjetë ditë pas shkatërrimit, Qeveria e Kongresit në qendër e drejtuar nga P.V. Narasimha Rao, krijoi një komision për të hetuar nën drejtimin e 'Justice Liberhanit'. |- |1993|| ||Tre muaj pasi u konstitua, Komisioni Liberhan filloi hetimet se kush dhe çfarë çoi në shkatërrimin e Xhamisë Babri. |- |2001|| ||Tensionet u rritën gjatë përvjetorit të shkatërrimit të xhamisë pasi VHP-ja riafirmoi qëndrimin e saj për të ndërtuar një tempull në sit. |- |2002||27 shkurt||Të paktën 58 njerëz u vranë në Godhra, [[Guxharat]], në një sulm mbi një tren që besohej se tejçonte vullnetarë hindu nga [[Ajodhja]]. Revoltat pasuan në shtet dhe raportohet jo zyrtarisht se gjatë tyre vdiqën mbi 2000 njerëz. |- |2003|| ||Gjykata urdhëroi një shqyrtim për të zbuluar nëse një tempull i perëndisë [[Rama]] ekzistonte më parë në sit. Në gusht, studimi paraqiti dëshmi të një tempulli nën xhami. Grupet myslimane i kundërshtuan gjetjet. |- |2003||shtator||Një gjykatë vendosi se shtatë udhëheqës hindu, duke përfshirë dis udhëheqës së rëndësishëm të PBJ-së, duhet të procesoheshin për nxitjen e shkatërrimit të Xhamisë Babri. |- |2004||nëntor||Një gjykatë e Uttar Pradeshit vendosi se një urdhër i mëhershëm që që shkarkonte L.K. Advanin për rolin e tij në shkatërrimin e xhamisë duhej të rishikohej. |- |2007|| ||Gjykata Supreme refuzoi të pranonte një apelim të çështjes së Ajodhjas. |- |2009|| ||Komisioni Liberhan, që ishte krijuar dhjetë ditë pas shkatërrimit të Xhamisë Babri në vitin 1992, nxori raportin e tij më 30 qershor — pothuajse 17 vjet pasi filli hetimet e tij. Përmbajtja e tij nuk u bë publike. |- |2010||30 shtator||Gjyakata e Lartë e Allahabadit shpalli verdiktin e saj mbi katër paditë civile në lidhje me mosmarrveshjen e Ajodhjës më 30 shtator 2010. Terreni i Ajodhjës u nda në tre pjesë. 1/3 iu dha Rama Lallas të përfaqësuar nga 'Hindu Maha Sabha', 1/3 për 'Sunni Wakf Board', 1/3 për 'Nirmohi Akharan'.<ref name="hin2">{{cite news|last=Venkatesan|first=J.|lang=en|title=Ayodhya verdict tomorrow|url=http://www.thehindu.com/news/national/article800650.ece|accessdate=29 shtator 2010|newspaper=The Hindu|date=28 shtator 2010|location=[[Çenai]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101001085642/http://www.thehindu.com/news/national/article800650.ece|archivedate=1 tetor 2010}}</ref> |- |2010||dhjetor||'Akhil Bharatiya Hindu Mahasabha' dhe 'Sunni Waqf Board' shkuan në Gjykatën Supreme të Indisë, duke kërkuar shfuqizimin e pjesshëm të verdiktit të Gjykatës së Lartë të Allahabadit.<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.indianexpress.com/news/Hindu-Mahasabha-moves-SC-against-part-of-Ayodhya-verdict/728205|title=Hindu Mahasabha moves SC against part of Ayodhya verdict|work=The Indian Express|date=29 dhjetor 2010|accessdate=11 qershor 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report_sunni-waqf-board-moves-supreme-court-against-high-court-s-ayodhya-order_1481376|lang=en|title=Sunni Waqf Board moves Supreme Court against high court’s Ayodhya order|publisher=Dnaindia.com|date=15 dhjetor 2010|accessdate=11 qershor 2012}}</ref> |- |2011||9 maj|| Gjykata Supreme e Indisë prani vendimin e gjykatës së lartë për ta ndarë sitin e konstestuar në tre pjesë dhe tha se status quo-ja do të mbetej. Trupla prej dy gjyqtarësh e Gjykatës Supreme vuri në dukje se verdikti i gjykatës së lartë ishte befasues pasi asnjë palë nuk donte një ndarje të terrenit. |} ==Shiko edhe== * [[Xhamia Babri]] * [[Ajodhja]] * [[Arkeologjia e Ajodhjës]] ==Shpjegime== {{reflist|group=Shpjegimi}} == Referime == {{Reflist|2}} ==Bibliografia== {{refbegin}} * {{cite book|first=M. Athar|last=Ali|title=Mughal India|url=https://archive.org/details/mughalindiastudi0000atha|publisher=Oxford University Press|location=[[Nju Delhi]]|year=2008|isbn=978-0-19-569661-5|language=en}} * {{cite book|editor-first=inxh. Asghar|editor-last=Ali|title=Babri Masjid Ramjanambhumi Controversy|publisher=Ajanta Publications|location=Delhi|year=1990|language=en}} * {{cite journal|last=Bacchetta|first=Paola|lang=en|title=Sacred Space in Conflict in India: The Babri Masjid Affair|url=https://archive.org/details/sim_growth-and-change_spring-2000_31_2/page/255|journal=Growth and Change|volume=31|issue=2|year=2000|pages=255–84|doi=10.1111/0017-4815.00128}} * {{cite book|editor-last=Bajaj|editor-first=Jitendra|title=Ayodhya and the Future of India|year=1993|location=Madras|publisher=Centre for Policy Studies|language=en}} * {{cite journal|last=Bakker|first=Hans|title=The rise of Ayodhya as a place of pilgrimage|lang=en|journal=Indo-Iranian Journal|volume=24|number=2|year=1982|pages=103–26|doi=10.1007/BF00209819}} * {{cite book|last=Elst|first=Koenraad|title=Ayodhya: The Case Against the Temple|url=https://archive.org/details/ayodhyacaseagain0000elst|year=2002|isbn=81-85990-75-1|language=en}} * {{cite book|last=Elst|first=Koenraad|title=Ram Janmabhoomi Vs Babri Masjid|url=https://archive.org/details/ramjanmabhoomivs0000elst|publisher=Voice of India|location=[[Nju Delhi]]|year=1990|language=en}} * {{cite journal|last=Emmanuel|first=Dominic|title=The Mumbai bomb blasts and the Ayodhya tangle|journal=National Catholic Reporter|language=en|date=27 gusht 2003|url=http://www.nationalcatholicreporter.org/globalpers/gp082703.htm|accessdate=7 dhjetor 2014}} * {{cite book|first=Maulvi Abdul|last=Ghaffar|title=Gumgamashtah Halat-i Ajodhya|language=ur|publisher=Nami Press|location=[[Laknau]]|year=1981|origyear=1932}} * {{cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|year=2007|publisher=MacMillan|language=en}} * {{cite book|last=Hassner|first=Ron E.|title=War on Sacred Grounds|year=2009|location=Ithaca|publisher=Cornell University Press|url=http://www.waronsacredgrounds.com/|language=en}} * {{citation|author=Arshad Islam|title=Babri Mosque: A Historic Bone of Contention|work=Muslim World 97.2|year=2007|publisher=Academic Search Elite. Web|language=en}} * {{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|location=[[Nju Delhi]]|year=2013|isbn=8173054517|language=en}} * {{cite book|last1=Jha|first1=Krishna|last2=Jha|first2=Dhirendra K.|title=Ayodhya: The Dark Night|url=https://archive.org/details/alf.alfbk4545.954.2.jha|publisher=HarperCollins India|year=2012|isbn=978-93-5029-600-4|language=en}} * {{cite book|first=Maulvi Abdul|last=Karim|title=Tarikh-i Parnia Madinatul Awliya|language=fa|location=[[Laknau]]|year=1885}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|title=The Hindu temple|volume=1|author1=Stella Kramrisch|author2=Raymond Burnier|accessdate=2 tetor 2010|isbn=9788120802230|year=1976|language=en}} * {{cite book|last=Lal|first=B.B.|chapter=A note on the excavations at Ayodhya with reference to the Mandir-Masjid issue|editor1-last=Layton|editor1-first=R.|editor2-last=Stone|editor2-first=P.|editor3-last=Thomas|editor3-first=J.|title=Destruction and Conservation of Cultural Property|publisher=Routledge|year=2003|isbn=1134604971|pages=117–26|language=en}} * {{cite book|last1=Layton|first=R.|last2=Thomas|first2=P.|chapter=Introduction|editor1-last=Layton|editor1-first=R.|editor2-last=Stone|editor2-first=P.|editor3-last=Thomas|editor3-first=J.|title=Destruction and Conservation of Cultural Property|publisher=Routledge|year=2003|isbn=1134604971|pages=1–21|language=en}} * {{cite book|author1=Ashis Nandy|author2=S. Trivedy|author3=S. Mayaram|author4=Achyut Yagnik|title=Creating a Nationality: The Ramjanmabhumi Movement and Fear of the Self|url=https://archive.org/details/isbn_9780195642711|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=0-19-564271-6|language=en}} * {{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|location=Delhi|publisher=Penman Publishers|language=en}} * {{cite book|first=R.|last=Nath|title=Babari Masjid of Ayodhya|location=Xhaipur|publisher=The Historical Research Documentation program|year=1990|language=en}} * {{cite book|author=Ashok Pant|title=The Truth of Babri Mosque|year=2012|publisher=IUniverse.com|isbn=1475942893|url=https://books.google.com/books?id=YgAp2MuMR84C|language=en}} * {{cite book|last=Paramasivan|first=Vasudha|chapter=Yah Ayodhya Vah Ayodhya: Earthly and Cosmic Journeys in the Anand-lahari|editor=Heidi R.M. Pauwels|title=Patronage and Popularisation, Pilgrimage and Procession|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=2009|ISBN=3447057238|language=en}} * {{cite book|author=Sayyid Shahabuddin Abdur Rahman|title=Babri Masjid|edition=botimi i III-të|location=Azamgarh|publisher=Darul Musannifin Shibli Academy|year=1987|language=en}} * {{cite book|last=Rajaram|first=N.S.|year=2000|title=Profiles in Deception: Ayodhya and the Dead Sea Scrolls|location=[[Nju Delhi]]|publisher=Voice of India|language=en}} * {{cite journal|last=Ratnagar|first=Shereen|title=Archaeology at the Heart of a Political Confrontation: The Case of Ayodhya|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2004-04_45_2/page/239|year=2004|journal=Current Anthropology|volume=45|number=2|pages=239–59|JSTOR=381044|language=en}} * {{cite book|editor-last=Sharma|editor-first=Ram Sharan|title=Communal History and Rama's Ayodhya|publisher=People's Publishing House|edition=botimi i II-të|year=1999|location=Delhi|language=en}} * {{cite book|last=Sharma|first=Ram Sharan|chapter=The Ayodhya issue|editor1=R. Layton|editor2=P. Stone|editor3=J. Thomas|title=Destruction and Conservation of Cultural Property|publisher=Routledge|year=2003|isbn=1134604971|pages=127–38|language=en}} * {{Cite web|last=Sharma|first=Dharam Veer|title=Judgement No. 4 of 1989 (Decision of Hon'ble Special Full Bench hearing Ayodhya Matters)|lang=en|date=30 gusht 2010|publisher=Allahabad High Court|url=http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do|accessdate=27 dhjetor 2014|archive-date=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827003623/http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do|url-status=dead}} * {{cite book|first=Avadh-vasi Lala|last=Sita Ram|language=en|title=Ayodhya ka Itihasa|language=hi|location=Allahabad|year=1932}} * {{cite book|last=Srivastava|first=Sushil|title=Disputed Mosque, A historical inquiry|url=https://archive.org/details/disputedmosquehi00sush|publisher=Vistaar Publication|location=[[New Delhi]]|year=1991|language=en}} * {{cite book|editor-last=Thacktson|editor-first=Wheeler M.|title=Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor|year=1996|location=[[New York]] dhe Londër|publisher=Oxford University Press|language=en}} * {{cite book|chapter=A Historical Perspective on the Story of Rama|editor=Romila Thapar|title=Cultural Pasts: Essays in Early Indian History|url=https://archive.org/details/culturalpastsess0000thap|location=[[Nju Delhi]]|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=0-19-564050-0|language=en}} * {{cite journal|last=van der Veer|first=Peter|title=God must be Liberated! - A Hindu Liberation Movement in Ayodhya|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1987-04_21_2/page/283|journal=Modern Asian Studies|volume=21|issue=2|year=1987|pages=283–301|jstor=312648|doi=10.1017/s0026749x00013810|language=en}} * {{cite book|last=van der Veer|first=Peter|title=Gods on Earth: The Management of Religious Experience and Identity in a North Indian Pilgrimage Centre|publisher=Oxford University Press|year=1989|isbn=0485195100|language=en}} * {{cite journal|last=van der Veer|first=Peter|title=Ayodhya and Somnath: Eternal Shrines, Contested Histories|url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-1992_59_1/page/85|journal=Social Research|volume=59|number=1|date=1992|pages=85–109|jstor=40970685|language=en}} * {{cite book|last1=Varma|first1=Thakur Prasad|first2=Swarajya Prakash|last2=Gupta|title=Ayodhya ka Itihas evam Puratattva — Rigveda kal se ab tak (History and Archaeology of Ayodhya — From the Time of the Rigveda to the Present)|language=hi|publisher=Bharatiya Itihasa evam Samskrit Parishad and DK Printworld|location=[[Nju Delhi]]}} {{refend}} ==Lidhje të jashtme== * [http://twocircles.net/?q=2010oct05/nirmohi_akhara_ready_outofcourt_settlement.html Nirmohi Akhara ready for out-of-court settlement] – TCN News * [https://web.archive.org/web/20140827003623/http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do Ram Janmabhoomi Babri Masjid – Ayodhya Bench: Gist of Judgments] te ''Allahabad High Court'' [[Kategoria:Përndjekje e myslimanëve]] [[Kategoria:Historia e Indisë]] [[Kategoria:Historia e Islamit]] [[Kategoria:Hinduizëm]] 1asgojz19p1lg8j1r07k1ij0g96cmue Ajodhja 0 200861 3002387 2950536 2026-06-27T20:50:20Z InternetArchiveBot 115207 Adding 3 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002387 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Ajodhja | native_name = अयोध्या |native_name_lang = hi | other_name = Saketa | settlement_type = Qytet | image_skyline = Vijayraghav Mandir, Ayodhya.jpg | image_caption = Mandiri ([[tempulli hindu]]) Vijayraghav, një nga strukturat më të famshme të sektit Thenkalai ye Vaishnavizmit në qytetin e shenjtë të Ayodhyas | imagesize = 327px | image_map = File:Uttar Pradesh district location map Faizabad.svg | mapsize = 316px | map_caption = Vendndodhja e Distriktit të Ajodhjas ne Uttar Pradesh, Indi | nickname = ''Qyteti Tempull''<ref>{{Cite web|date=nëntor 2021|title=Ayodhya decked up for 'Vikas Deepotsav'; over 9 lakh earthen lamps to illuminate temple town|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/ayodhya-vikas-deepotsav-earthen-lamps-diwali-ram-mandir-shree-ram-janmabhoomi-743176|lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103105420/https://www.indiatvnews.com/news/india/ayodhya-vikas-deepotsav-earthen-lamps-diwali-ram-mandir-shree-ram-janmabhoomi-743176|archive-date=3 nëntor 2021|access-date=3 nëntor 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Frenzied spiral grips Ayodhya, temple town turns festive burlesque ahead of Ram Mandir consecration|url=https://www.telegraphindia.com/india/frenzied-spiral-grips-ayodhya-temple-town-turns-festive-burlesque-ahead-of-ram-temple-consecretion/cid/1995201|work=The Telegraph|date=21 janar 2024|lang=en|access-date=21 janar 2024|archive-date=21 janar 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121013351/https://www.telegraphindia.com/india/frenzied-spiral-grips-ayodhya-temple-town-turns-festive-burlesque-ahead-of-ram-temple-consecretion/cid/1995201|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|lang=en|title=The Voices Of Ayodhya - Watch NDTV Special Episode From Temple Town|url=https://www.ndtv.com/video/news/ndtv-special-ndtv-24x7/the-voices-of-ayodhya-watch-ndtv-special-episode-from-temple-town-755073|work=NDTV|date=20 janar 2024|access-date=21 janar 2024|archive-date=22 janar 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122002546/https://www.ndtv.com/video/news/ndtv-special-ndtv-24x7/the-voices-of-ayodhya-watch-ndtv-special-episode-from-temple-town-755073|url-status=live}}</ref> | coordinates = {{Coord|26|47|57|N|82|12|16|E|region:IN-UP|display=inline,title}} | subdivision_type = Vendi | subdivision_name = {{flagicon image|India Actual flag.png}}[[India]] | subdivision_type1 = Shteti i federatës | subdivision_type2 = Divizioni | subdivision_type3 = Distrikti | subdivision_name1 = {{flagicon image|Seal of Uttar Pradesh.svg}} [[Uttar Pradesh]] | subdivision_name2 = Ajodhja | subdivision_name3 = Ajodhja | named_for = | government_type = Korporatë Bashkiake | governing_body = Korporata Bashkiake e Ajodhjas | leader_title = Kryetari i bashkisë | leader_name = Girish Pati Tripathi<ref>{{Cite web|date=13 maj 2023|title=Meet Ayodhya's new mayor: A former UPSC aspirant and Mahant of a city mandir|url=https://www.hindustantimes.com/cities/lucknow-news/ayodhyas-new-mayor-girish-pati-tripathi-a-ex-upsc-aspirant-mahant-of-teen-kalash-tiwari-mandir-up-nagar-nigam-chunav-101683966283049.html|lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230520110850/https://www.hindustantimes.com/cities/lucknow-news/ayodhyas-new-mayor-girish-pati-tripathi-a-ex-upsc-aspirant-mahant-of-teen-kalash-tiwari-mandir-up-nagar-nigam-chunav-101683966283049.html|archive-date=20 maj 2023|access-date=21 maj 2023|website=Hindustan Times}}</ref> | leader_party = [[Partia Bharatiya Janata]] | leader_title2 = Deputet | leader_name2 = Lallu Singh ([[Partia Bharatiya Janata]]) | leader_title3 = Asamblea Legjislative e Uttar Pradeshit | leader_name3 = Ved Prakash Gupta ([[Partia Bharatiya Janata]]) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 120.8 | elevation_m = 93 | population_total = 55 890 | population_as_of = 2011<ref name="2011pop">{{Cite web|title=AYODHYA in Faizabad (Uttar Pradesh)|url=http://www.citypopulation.de/php/india-uttarpradesh.php?cityid=0944705000|lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812042007/http://www.citypopulation.de/php/india-uttarpradesh.php?cityid=0944705000|archive-date=12 gusht 2020|access-date=1 gusht 2020|website=citypopulation.de}}</ref> | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = Gjuha | demographics1_title1 = Zyrtare | demographics1_info1 = [[Gjuha hindi|hindi]]<ref name="langoff">{{Cite web|title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 maj 2017|access-date=12 shkurt 2019|website=nclm.nic.in|publisher=Ministry of Minority Affairs|page=49}}</ref> | demographics1_title2 = Zyrtare&nbsp;shtesë | demographics1_info2 = [[Gjuha urdu]]<ref name="langoff" />, [[gjuha angleze|anglishtja]] | demographics1_title3 = Rajonale | demographics1_info3 = Gjuha avadhi<ref>{{Cite web|title=Awadhi|url=https://www.ethnologue.com/language/awa|lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606184310/https://www.ethnologue.com/language/awa|archive-date=6 qershor 2019|access-date=7 maj 2019|website=Ethnologue}}</ref> | population_demonym = ajodhjavasi, avadhvasi | timezone1 = Koha Standarde Indiane | utc_offset1 = +05:30 | postal_code_type = Kodet postare | postal_code = 224001, 224123, 224133, 224135 | area_code = +91-5278 | registration_plate = UP-42 | website = {{URL|https://ayodhya.nic.in/}} }} '''Ajodhja''' e njohur gjithashtu si '''Saketa''',<ref>{{cite book|last=Cunningham|first=Alexander|title=The Ancient Geography of India, I. The Buddhist Period, including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang|publisher=Trubner and Company|year=1871|url=https://books.google.co.uk/books?id=yH9Xef_vm1EC&pg=PA405|pages=405-6|lang=en}}</ref> është një qytet i lashtë i [[India|Indisë]], që besohet se ka qenë vendlindja e [[Rama|Ramës]]<ref>{{cite book|author=Maria Misra|url=https://books.google.com/books?id=GTTRzJzJ_W4C&pg=PT550|title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion|publisher=Penguin Books Limited|year=2008|id=isbn1 0-14-104091-2, isbn2 9780141040912|lang=en}}</ref> dhe vendndodhja e eposit ''[[Ramajana]]''. Ndodhet 8&nbsp;km nga qyteti i Faizabadit, në bregun e djathtë të lumit Sarayu, në jug të shtetit indian të [[Uttar Pradesh]]it. Ka një ngritje mesatare mbi nivelin e detit prej 93 metrash. Ajodhja ishte kryeqyteti i mbretërisë së lashtë Kosala. Për shkak të besimit si vendi i lindjes së perëndisë [[Rama]], Ajodhja është konsideruar si një nga shtatë vendet më të rëndësishme të [[Vende Pelegrinazhi Hindu në Indi|pelegrinazhit hindu]] (qytetet e konsideruara [[Sapta Puri]]). Besohet se vendi i lindjes së Ramas u shënua nga një tempull, që u shkatërrua me urdhër të [[Perandoria Mogule|Perandorit Mogul]] [[Babur]] dhe në vend të tij u ndërtua një xhami. [[Mosmarrveshja e Ayodhyas]] ka lidhje me aktivizmin e grupeve hindu për të rindërtuar një tempull të Ramës në atë vend. ==Etimologjia== Sipas një versioni etimologjik, "Ajodhja" thuhet se rrjedh nga emri i mbretit "Ajudh", të përmendur në shkrimet hindu si paraardhësi i perëndisë [[Rama]]. Sipas etimologjisë së pranuar më gjerësisht, fjala "Ajodhja", 'A-ja' është mohorja femërore e fjalës Jodhja që rrjedh nga rrënja Judh (të luftosh). A (mohore) + Jodhja (i mposhtshëm) + ā (mbaresë femërore). Kështu, fjalë për fjalë, emri përkthehet "qyteti i pamposhtshëm" ose "e pamposhtshmja". Gjatë kohës së [[Buda|Gautama Budës]], ishte një qytet i quajtur Ajoxhhā në gjuhën pali dhe Ajodhjā në sanskritisht, pranë brigjeve të [[Gangu]]t. Ai nuk ka lidhje me Ajodhjan e sotme<ref>Pheṇāpiṇḍūpama Sutta, pjesa SN, kapitulli 22.95</ref> Në kohën e Budës, Ajodhja e sotme quhej Saketa. Śāketa ose 沙奇 (në gjuhën kineze - Shāqí) ishte pushtuar nga perandori Kushan/Yuezhi, Kanishka rreth vitit 127 të e.s., që e bëri atë qendrën administrative të territoreve të tij lindore.<ref>{{cite book|last=Hill|first=John E.|year=2009|title=Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, 1st to 2nd centuries CE|pages=33, 368-71|lang=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hill|first=John E.|year=2004|title=The Peoples of the West from the Weilüe'' 魏略 by Yu Huan 魚豢: ''Third Century Chinese Account Composed between 239 and 265 CE|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/weilue/weilue.html|lang=en}}</ref> Emri haset përsëri te Faxiani si 沙祗 (në gjuhën kineze: Shāzhī) në fillimin e shekullit të V. Nga koha e vizitës së [[Xuan Zang]]ut, murgut udhëtar kinez rreth vitit 636, qyteti ishte i njohur si Ajodhja. Nën sundimin [[Perandoria Mogule|Mogul]], qyteti ishte qendra e provincës së Avadhit, që besohet se është një variat i emrit "Ajodhja". Gjatë sundimit britanik qyteti ishte i njohur si Ajodhja ose Ajodhia dhe ishte pjesë e Provincave të Bashkuara të Agras dhe Oudhit. Ishte gjithashtu selia e një shteti të vogël 'talukdari'.<ref>{{cite journal|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V05_182.gif|title=Ajodhya State, and Town|journal=The Imperial Gazetteer of India|year=1909|volume=5|page=174-5|lang=en|access-date=3 nëntor 2016|archive-date=7 qershor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607161728/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V05_182.gif|url-status=dead}}</ref> Qytetet e Ajutthajas në [[Tailanda|Tailandë]] dhe Jogjakarta në [[Indonezia|Indonezi]] janë emërtuar sipas qytetit të Ajodhjas. ==Mitologjia== Ky qytet është i lidhur ngushtësisht me Raman, mishërimi i shtatë i [[Vishnu]]t. Sipas [[Ramajana]]s, qyteti ësthë 9,000 vjeçar dhe u themelua nga Manu, burri i parë (gruaja e parë ishte Shatarupa) në botë sipas vedave. Burime të tjera konsiderojnë se ajo u themelua nga mbreti Ajudh, emërdhënësi i saj. Thuhet se ishte kryeqyteti i dinastisë diellore, mbreti më i shquar i të cilës ishte Rama. Në atë kohë Ajodhja ishte e njohur si Kaushaldesa. Skanda Purana dhe puranat e tjera e listojnë Ajodhjan si një nga shtatë qytetet më të shenjta të Indisë, pasi ka qenë sfondi i shumë shkrimeve hindu. Sot është kryesisht një destinacion fetar me domethënien dhe tempujt e saj të shenjtë historikë. Atharvaveda e përshkroi Ajodhjan si "një qytet i ndërtuar nga zoti dhe që është i begatë si vetë parajsa". Mbreti i saj i parë sundues ishte Ikshvaku, i dinastisë diellore dhe djali më i madh i Vaivasvata Manusë. Mbreti i gjashtë i kësaj linje, Prithu, etimologjikisht ka rrjedhur nga fjala "Prithivi" që do të thotë tokë. Mandhatri ishte një mbret më i vonë i rajonit dhe mbreti i 31-të i pasardhësve të tij ishte Harischandra, i njohur për vërtetësinë e tij ose Sathya-sandhatan. Prejardhja e tij ishte nga Surya Vamsa, të njohur për ndershmërinë e tyre si sundues. Raxha Sagari i të njëjtës dinasti kreu Asvamedha Jaxhnan dhe sipas legjendës stërnipi i tij, Bhagiratha pruri lumin Gang në tokë nëpërmjet argjërimit pendestar. Më vonë erdhi mbreti i madh Raghu, pas të cilit dinastia u quajt Raghuvamsa. Nipi i tij ishte Raja Dasharatha, i Dinastisë Kausala dhe babai i Ramas. Në Ajodhja kanë lulëzuar mjaft besime njëkohësisht, ashtu si dhe në periudha të ndryshme. Në qytet gjenden elemente të [[Hinduizmi]]t, [[Budizmi]]t, [[Xhainizmi]]t dhe [[Islami]]t. Sipas [[xhainizmi|besimit xhainist]], për shembull këtu kanë lindur pesë tirthankara (shenjtë të hyjnizuar), duke përfshirë Adinathin, tirthankara i parë,<ref>{{cite web|url=http://beta.jainpedia.org/themes/people/jina/rsabha.html|title=Birth of Adinath in Ayodhya|lang=en|accessdate=3 prill 2012|archive-date=27 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627115723/http://beta.jainpedia.org/themes/people/jina/rsabha.html|url-status=dead}}</ref> Ajitnathi, tirthankara i dytë,<ref>{{cite web|url=http://beta.jainpedia.org/themes/people/jina/ajita.html|title=Birth of Ajitnath in Ayodhya|lang=en|accessdate=3 prill 2012|archive-date=14 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414113033/http://beta.jainpedia.org/themes/people/jina/ajita.html|url-status=dead}}</ref> Abhinandanathi, tirthankara i katërt,<ref>{{cite web|url=http://beta.jainpedia.org/themes/people/jina/abhinandana.html|title=Birth of Abhinandanath in Ayodhya|lang=en|accessdate=3 prill 2012|archive-date=10 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410194143/http://beta.jainpedia.org/themes/people/jina/abhinandana.html|url-status=dead}}</ref> Sumatinathi, tirthankara i pestë,<ref>{{cite web|url=http://beta.jainpedia.org/themes/people/jina/sumati.html|title=Birth of Sumatinath in Ayodhya|lang=en|accessdate=3 prill 2012|archive-date=10 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310201340/http://beta.jainpedia.org/themes/people/jina/sumati.html|url-status=dead}}</ref> dhe Anantnathi, tirthankara i katërmbëdhjetë.<ref>{{cite web|url=http://beta.jainpedia.org/themes/people/jina/ananta.html|title=Birth of Anantnath in Ayodhya|lang=en|accessdate=3 prill 2012|archive-date=14 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414113141/http://beta.jainpedia.org/themes/people/jina/ananta.html|url-status=dead}}</ref> Ayodhya paraqet kulturën Ganga-Jamuni në Tempullin Hanumangarhi, të ndërtuar nga Nawabi i Awadhit. Sipas Agamëve xhainistë, është qyteti i dytë i përjetshëm pas Shikharjit dhe nuk do të zhduket kurr gjatë ndryshimit të epokave. ==Historia== [[File:Ayodhya city.jpg|thumb|left|448px|Pamje e Ajodhjas në bregun e lumit Ghaghara]] Historikisht, Saketa është e njohur si një qytet i rëndësishëm i Qytetërimit Indian nga shekulli i VI p.e.s.. Gjatë kohës së Budës sundohej nga Pasenadi (sanskritisht: Prasenajit), kryeqyteti i të cilit ishte në [[Shravasti]]. Saketa vazhdoi të ishte e rëndësishme gjatë sundimit Mauryan dhe pësoi një sulëm rreth vitit 190 të e.s. nga një ekspeditë greko-baktriane në aleancë me Panchalan dhe [[Mathura]]n. Pas rënies së Dinastive Maurya dhe Shunga, qyteti ra nën sundimin e mbretërve Deva dhe Datta. Një mbishkrim i gjetur në Ayodhya përmend një mbret Dhanadeva, që pohohet se ishte pasardhësi i gjashtë i Pushyamitra Shungas.<ref name="Bakker">{{cite journal|last=Bakker|first=Hans|title=The rise of Ayodhya as a place of pilgrimage|journal=Indo-Iranian Journal|lang=en|volume=24|number=2|year=1982|pages=103-26}}</ref> Nën sundimin Gupta, Ayodhya arriti rëndësinë e saj më të madhe politike. Udhëtari kinez Fa-Hsien e vizitoi qytetin në shekullin e V të e.s., duke e përmendur atë si "Sha-chi". Gjatë mbretërimit të Kumaraguptas ose Skandaguptas, kryeqyteti i perandorisë ishte zhvendosur nga [[Pataliputra]] te Ajodhja. Emri i vjetër "Saketa" tani është zëvendësuar nga emri "Ajodhja" dhe identifikohet në mënyrë të pagabueshme si kryeqyteti i Ramas. Nën Narasimhaguptan, perandoria u shkatërrua nga hunët. Menjëherë pas kësaj në shekullin e VI, qendra politike e Indisë Veriore u zhvendos në Kanauxh dhe Ajodhja ra në një harresë relative.<ref name="Bakker"/> Sipas indologut Hans T. Bakker, domethënia e vetme fetare e Ajodhjas në mijëvjeçarin e parë të e.s. qe e lidhur ''Gopratara tirthan'', që besohet se është vendi i ku Rama hyri në ujërat e lumit Saryu në mënyrë që të ngjitej në parajsë. Vetë qyteti i Ayodhyas nuk konsiderohej si një qendër pelegrinazhi. Dinastia Gahadavala që erdhi në pushtet në Kanauxh në fillim të mijëvjeçarit të dytë, me nisjen e sulmeve Ghaznavide në Indinë Veriore, përkrahu Vaishnavizmin. Ata ndërtuan mjaft tempuj të [[Vishnu]]t në Ayodhya, pesë nga të cilët mbijetuan deri në fundin e mbretërimit të Aurangzebit. Hans Bakker argumenton se mund të ketë qenë një tempull në vendin e supozuar të lindjes së Ramas i ndërtuar nga Dinastia Gahadavala. Në vitet pasuese, kulti i Ramas u zhvillua brenda Vaishnavizmit, me Raman e konsideruar si avatarin më të shquar të Vishnut. Për rrjedhojë, rëndësia e Ajodhjas si qendër pelegrinazhi u rrit.<ref name="Paramasivan">{{cite book|last=Paramasivan|first=Vasudha|chapter=Yah Ayodhya Vah Ayodhya: Earthly and Cosmic Journeys in the Anand-lahari|editor=Heidi R. M. Pauwels|lang=en|title=Patronage and Popularisation, Pilgrimage and Procession|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=2009|ISBN=3447057238|pages=101-16}}</ref> Në vitin 1226, Ajodhja u bë kryeqyteti i provincës së Avadhit (ose "Oudhit") brenda Sulltanatit të Delhit. Historianët myslimanë pohojnë se zona ishte pak më shumë se e egër para kësaj kohe. Pelegrinazhi tolerohej, por taksat mbi pelegrinët siguronin që tempulli nuk mund të grumbullonte shumë të ardhura. Tempulli që mund të ketë qenë në vendin e supozuar të Ramas u zëvendësua nga një xhami në vitin 1528, e ashtuquajtura "Babri Masxhid". Pas vdekjes së Aurangzebit në vitin 1707, pushteti qendror u dobësuar dhe Avadhi u bë praktikisht i pavarur, me Ajodhjan si kryeqytetin e tij. Megjithatë, sunduesit u bënë gjithëmonë e më shumë të varur nga fisnikët vendorë hindu dhe kontrolli mbi tempujt dhe qendrat e pelegrinazhit u lehtësua. Sunduesit e Ajodhjas ishin shiitë. Grupet sunite filluan të protestojnë kundër sjelljeve librale të qeverisë. Britanikët ndërhynë dhe e shtypën rezistencën sunite. Në vitin 1857, britanikët e aneksuan Oudhin (Avadhin) dhe e riorganizuan atë në Provincat e Bashkuara të Agras dhe Oudhin.<ref name="Jerusalem">{{cite journal|last=Bakker|first=Hans|title=Ayodhya: A Hindu Jerusalem|journal=Numen|lang=en|volume=38|number=1|year=1991|pages=80–109|jstor=3270005}}</ref> Qeverisja vendore e Ajodhjas dhe Korea Jugore njohën lidhjen dhe zhvilluan një ceremoni për të ngritur një statujë të princeshës në brigjet e lumit Sarayu. Emri i përshtatur korean i princeshës është Heo Hwang-ok, mbretëresha e parë e Dinastisë Geumgwan Gaya dhe paraardhësja e familjes koreane Kim të Kimhaes dhe Heos.<ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/korean-relative-of-kings-of-ayodhya-goes-on/569976/|title=Korean relative of Kings of Ayodhya goes on evidence hunting|author=Tarannum Manjul|publisher=The Indian Express|date=21 janar 2010|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-09-12/india/27159136_1_saryu-monument-connection|title=South Korea's Ayodhya connection|author=V. N. Arora|date=12 shtator 2004|lang=en|publisher=Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811122813/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-09-12/india/27159136_1_saryu-monument-connection|archive-date=11 gusht 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-79276360.html|title=Festivities organized to honor Indian princess|author=San Whan Ahn|publisher=India Abroad|lang=en|date=12 maj 2000|url-status=dead|archive-date=15 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115000000/http://www.highbeam.com/doc/1P1-79276360.html}}</ref> Në shekullin e VI, [[Xuan Zang]] (Hiuen Tsang), murgu shëtitës kinez, përshkroi shumë tempuj hindu në Ayodhya. Në eposin [[Ramajana]], qyteti i Ajodhjas përmendet si vendlindja e hyjnisë Sri Rama, një perëndi hindu që adhurohej si mishërimi (avatari) i shtatë e [[Vishnu]]t. Ajodhja u bë një destinacion i famshëm pelegrinazhi në shekullin e XV kur mistiku hindu Ramananda, krijoi sektin kushtuar Sri Ramas. Gjatë shekullit të XVI Ajodhja pa një zhvendosje të pushtetit duke rënë nën sundimin e Perandorisë Mogule si dhe qytetet e tjera indiane. Me sunduesit myslimanë të vendosur përreth qytetit nën Mohammed Ghorin, ajo e humbi rëndësinë e saj strategjike dhe ekonomike ndaj [[Laknau]]t dhe Kanpurit. Saadat Ali Khani, Navabi i Avadhin, dha riyasatin e Ajodhjas ushtarit të tij besnik brahmin, Dvixhdeo Mishra i Kasjapa gotras, për shtypjen e mospaguesve të taksave në Mehendauna Uttar Pradeshin Lindor. Tempulli Hanumangarhi u ndërtua nga Navabi i Avadhit.<ref name="FE20040822">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/plaint-of-ayodhya/113041/|title=Plaint Of Ayodhya|publisher=The Financial Express (India)|date=22 gusht 2004|lang=en}}</ref> Në vitin 1856 Ajodhja u aneksua nga britanikët. Midis viteve 1857 dhe 1859, ajo ishte një nga qendrat kryesore ku u përhapën luftimet e para për pavarsinë, më vonë duke çuar në një kryengritje kombëtare kundërt '''British East India Company'''.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA50|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania|author1=Trudy Ring|author2=Robert M. Salkin|author3=Sharon La Boda|publisher=Taylor & Francis|lang=en|year=1994|id=isbn1 1-884964-05-2, isbn2 9781884964053}}</ref> === Periudha Gupta === Në konë e [[Buda|Budës]] (600 p.e.s.) Ajodhja e sotme quhej ''Saketa'' dhe ishte një nga 6 qytetet më të mëdha të Indisë Veriore. Gjatë Periudhës Gupta, Kumaragupta ose Skandagupta e bënë atë kryeqytetin e tyre, pas të cilës filloi të quhej Ajodhja. Kalidasa këtu shkroi Raghuvamsan dhe e përmend si ''Gopratara tirtha'' (Guptar Ghati), ku Rama besohej se kishte hyrë në ujërat e lumit Saryu në ngjitjen e tij në parajsë. Sipas një tradite vendore të regjistruar nga Francis Buchanan dhe Alexander Cunningham, Ajodhja u braktis pas ngjitjes së Ramas në parajsë dhe "Vikramaditya" e rigjallëroi atë (Te ''Raghuvamsa'' atë e rigjallëroi djali i Ramas, ''Kusa''). Prabhavatigupta, vajza e Chandraguptas së II, ishte një besimtare e përkushtuar e Ramas. Djali i saj, Pravarasena i II shkroi ''Sethubandhan'', në të cilën Rama konsiderohej si identik me Vishnun. Ai ndërtoi gjithashtu një tempull për Raman në Pravarapura (Paunari pranë Ramtekut) rreth vitit 450 të e.s.<ref name="3Jain5">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|lang=en|year=2013|isbn=8173054517|pages=3-5}}</ref> === Periudha Gahadavala === Pas sundimit të Dinastisë Gupta, kryeqyteti i Indisë Veriore u zhvendos në Kannauj dhe Ajodhja ra në neglizhim relativ. Ajo u rigjallërua nga Dinastia Gahadavala, që erdhi në pushtet në shekullin e XI. Dinastia Gahadavala ishte besimtare Vaishnavite (sekt i [[Hinduizmi]]t). Ata ndërtuan mjaft tempuj të [[Vishnu]]t në Ajodhja, pesë nga të cilët mbijetuan deri në fund të mbretërimit të Aurangzebit. Hans T. Bakker argumenton se mund të ketë qenë një tempull në vendin e supozuar të lindjes së Ramas i ndërtuar nga Dinastia Gahadavala. Në vitet pasues, kulti i Ramas mori një zhvillim të madh brenda Vaishnavizmit, me Raman të konsideruar si [[avatari]] më i shquar i Vishnut. Për rrjedhojë, rëndësia e Ajodhjas si një qendër pelegrinazhi u rrit. Në vecanti, versionet e shumëfishta të ''Ajodhja Mahatmjas'' (Fuqitë Magjike të Ajodhjas) përshkruanin celebrimin e ''Ram Navamit'' (ditë lindja e Ramas).<ref name="Bakker"/><ref name="Paramasivan"/> === Periudha Mogule === [[Image:United Provinces 1903.gif|309px|thumb|left|Hartë e Provincave të Bashkuara të Agras dhe Oudhit, që tregojnë 'Ajodhian', 1903]] Në kohët moderne, një xhami gjendej në vendin e supozuar të lindjes së Ramas, që është mbi një pirg të madh mbetjesh në qendër të Ajodhjas, të quajtur ''Ramadurg'' ose ''Ramkot'' (fortesa e Ramas). Xhamia mbante një mbishkrim që pohonte se u ndërtua në vitin 1528 nga Mir Baqi me urdhër të Baburit. Sipas një teksti të fillimit të shekullit të XX të shkruar nga Maulvi Abdul Ghaffari dhe burimet e afërta historike të shqyrtuara nga historiane Harsh Narain,<ref group="Shpjegimi">burimet e cituara nga Harsh Narain: {{cite book|first=Maulvi Abdul|last=Karim|title=Tarikh-i Parnia Madinatul Awliya|trans-title=Historia e qytetit Parnia të sufive|lang=fa|publisher=Lucknow|year=1885}}; {{cite book|first=Maulvi Abdul|last=Ghaffar|title=Gumgamashtah Halat-i Ajodhya|lang=ur|trans-title=Ngjarjet e Harruara të Ajodhjas|publisher=Nami Press|location=[[Laknau]]|year=1981|origyear=1932}}; {{cite book|first=Avadh-vasi Lala|last=Sita Ram|title=Ayodhya ka Itihasa|trans-title=Historia e Ajodhjës|location=Allahabad|year=1932|lang=hi}}</ref> Baburi i ri erdhi nga [[Kabuli]] në Avadh (Ajodhja) i maskuar, i veshur si një ''kalandar'' (asketik sufi), me gjasa si pjesë e një misioni fakt-mbledhës. Këtu ai takoi shenjtët sufi ''Shah Xhalal'' dhe ''Sajid Musa Ashiqan'' dhe bëri një betim në kthim për bekimin e tyre për pushtimin e [[Hindustani]]t. Betimi nuk është paraqitur në botimin e vitit 1981 të librit të Ghaffarit, por është bërë i qartë se është në përmbushje të këtij betimi që ai ndërtoi [[Xhamia Babri|Xhaminë Babri]] pasi pushtoi [[Hindustani]]n.<ref name="61Ghaffar62">{{cite book|first=Maulvi Abdul|last=Ghaffar|title=Gumgamashtah Halat-i Ajodhya|trans-title=Ngjarjet e Harruara të Ajodhjas|lang=ur|publisher=Nami Press|year=1981|origyear=1932|pages=61–2}} cituar nga {{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|location=Delhi|publisher=Penman Publishers|lang=en|pages=31–2}}</ref> Libri origjinal u shkrua në gjuhën persiane nga Maulvi Abdul Karim, një pasardhës shpirtëror i Ashiqanin dhe u përkthye në gjuhën urdu nga nipi i tij Maulvi Abdul Ghaffari me komente shtesë. Botimet e vjetra të librit të Ghaffarit përmbajnë më shumë detaje që duket se kanë ekzistuar në botimin e vitit 1981. Studiuesi Harsh Narain, duke ju referuar faqes 40 të një botimi të mëparshëm, thotë: "Dhe tani ata e quajnë atë ''Xhanmasthan'' dhe ''Rasoi-i Sita xhi''. Duke pasur shkatërruar këto struktura, Baburi ndërtoi një xhami madhështore. Arsyeja për ndërtimin e kësaj xhamie do të jepet në vijim".<ref name="Narain31">{{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|location=Delhi|publisher=Penman Publishers|lang=en|page=31}}</ref><ref name="Allahabad High Court279">{{cite web|url=http://www.allahabadhighcourt.in/ayodhyabench4.html|lang=en|title=Ram Janm Bhumi Babri Masjid - Ayodhya Bench|volume=4|page=279|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006225144/http://www.allahabadhighcourt.in/ayodhyabench4.html|archive-date=6 tetor 2010}}</ref> Lala Sita Ram-i, që kishte shqyruar botimin më të vjetër të vitit 1932 shkroi: "Fakirët u përgjigjën se ata do ta bekonin atë nëse ai premtonte të ndërtonte një xhami pas shkatërrimit të tempullit ''Xhanmasthan''. Baburi e pranoi ofertën e fakirëve dhe u rikthye në atdheun e tij".<ref name="Sita Ram151">{{cite book|first=Avadh-vasi Lala|last=Sita Ram|title=Ayodhya ka Itihasa|trans-title=Historia e Ajodhjas|lang=hi|year=1932|page=151}} cituar te {{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|publisher=Penman Publishers|lang=en|page=33}} dhe {{Cite web|last=Sharma|first=Dharam Veer|title=Judgement in OOS No. 4 of 1989 (Decision of Hon'ble Special Full Bench hearing Ayodhya Matters)|date=30 gusht 2010|publisher=Allahabad High Court|lang=en|url=http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do|accessdate=27 dhjetor 2014|volume=2|page=281|archive-date=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827003623/http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do|url-status=dead}}</ref><ref name="van der Veer286">{{cite journal|last=van der Veer|first=Peter|title='God must be Liberated!' A Hindu Liberation Movement in Ayodhya|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1987-04_21_2/page/286|language=en|journal=Modern Asian Studies|volume=21|issue=2|year=1987|jstor=312648|doi=10.1017/s0026749x00013810|page=286}}</ref><ref name="20van der Veer21">{{cite book|last=van der Veer|first=Peter|title=Gods on Earth: The Management of Religious Experience and Identity in a North Indian Pilgrimage Centre|year=1989|lang=en|isbn=0485195100|pages=20-1}}</ref> Fakti që [[Baburi]] erdhi i maskuar si një ''kalandar'' është konfirmuar te ''Tarikh-i Dawudi'' i Abdullahut, ku është përshkruar se ai u takua me sulltanin Sikandar Lodhi në [[Delhi]] në të njëjtin maskim.<ref name="33Narain34">{{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|publisher=Penman Publishers|lang=en|pages=33-4}}</ref> Mbishkrimi në [[Xhamia Babri|Xhaminë Babri]] vetë e përmend atë si ''Babur Kalandar''.<ref name="Narain34">{{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|lang=en|publisher=Penman Publishers|page=34}}</ref> Varri i Musa Ashiqanit është vendosur pranë sitit të Xhamisë Babri, faltorja e të cilit përdor dy nga kolonat prej [[bazalti]] të zi me skalitje hindu të përdorura në Xhaminë Babri, duke treguar për rolin e tij në shkatërrimin e tempullit të mëparshëm.<ref name="van der Veer286"/><ref name="Jain2013">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|year=2013|lang=en|isbn=8173054517}}</ref> Ndërsa kishte një xhami që përmbante një mbishkrim që tregonte se ajo ishte ndërtuar me urdhrin e Baburit në vitin 1528, nuk ka të dhëna të xhamisë nga kjo periudhë. ''Babarnama'' (Kronikat e Baburit) nuk përmendin as xhami as shkatërrim të një tempulli. Tulsidasi, që filloi të shkruante Ramcharit Manasin në Ajodhja mbi ditëlindjen e Ramas në vitin 1574 (duke ardhur nga rezidenca e tij e zakonshme në [[Varanasi]]) përmendëte "festën e madhe të ditëlindjes" në Ayodhya por nuk përmend një xhami në vendin e lindjes së Ramas.<ref name="165Jain166">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|year=2013|lang=en|isbn=8173054517|pages=165-66}}</ref> Abu'l-Fazl ibn Mubarak, që shkroi ''Akbarnaman'', duke hartuar volumin e tretë ''Ain-i Akbari'' në vitin 1598, përshkruan festën e ditëlindjes në Ayodhya, "rezidenca e Ramas" dhe "vendi më i shenjtë në lashtësi", por nuk përmend një xhami.<ref name="Narain17">{{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|publisher=Penman Publishers|lang=en|page=17}}</ref><ref name="Jain166">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|year=2013|isbn=8173054517|lang=en|page=166}}</ref> William Finch, udhëtari anglez që vizitoi Ayodhyan rreth vitit 1611 dhe shkroi rreth "rrënojave të kështjellës Ranichand (Ramachand) dhe shtëpitë" ku hindutë besonin se zoti i madh "u mishërua për të parë ''tamashan'' e botës". Ai gjeti ''panda'' (priftërinj brahminë) në rrënojat e fortesës, që ishin duke regjistruar emrat e pelegrinëve, një praktikë që thuhet se rrjedh që nga lashtësia.<ref name="9Jain120,164">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|year=2013|lang=en|isbn=8173054517|pages=9, 120, 164}}</ref> ==== Periudha e vonë Mogule ==== Përmendja e parë e njohur e xhamisë shfaqet në librin ''Sahifa-I-Chihil Nasaih Bahadur Shahi'', që thuhet se është shkruar nga një vajzë e perandorit Bahadur Shah I (dhe mbesa e Aurangzebit) në fillim të shekullit të XVIII. Ai përmend xhamitë që ishin ndërtur pas shkatërrimit të "tempujve të hinduve idhujtarë të vendosur në [[Mathura]], [[Varanasi|Banaras]], Avadh etj". Hindut thuhet se i quanin këta tempuj të shkatërruar Avadh "''Sita Rasoi''" (kuzhina e Sitas) dhe "Banesa e Hanumanit".<ref name="23Narain25">{{cite book|last=Narain|first=Harsh|year=1993|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|publisher=Penman Publishers|lang=en|pages=23-5}}</ref><ref name="Layton-Thomas8">{{cite book|last1=Layton|first=R.|last2=Thomas|first2=P.|chapter=Introduction|title=Destruction and Conservation of Cultural Property|publisher=Routledge|lang=en|year=2003|isbn=1134604971|page=8}}</ref> Ndërsa në këtë përshkrim nuk përmendet Baburi, Xhamia e Ajodhjas kishte qenë pranëvendosur me ato të ndërtuara nga Aurangzebi në [[Mathura]] dhe [[Varanasi|Banaras]]. Xhai Singhu i II (në mënyrë popullore i quajtur "Savai Xhai Singh", 1688-1743) bleu tokë dhe ngriti ''Xhaisinghpurat'' në të gjitha qendrat fetare hindu në Indinë Veriore, duke përfshirë [[Mathura]]n, [[Vrindavani]]n, [[Varanasi]]n, Allahabadin, [[Uxhaini]]n dhe Ajodhjan. Dokumentet e këtyre veprimtarive kanë qenë ruajtur në koleksionin Kapad-Dvar në [[Pallati i Qytetit të Jaipurit|Pallatin e Muzeut të Qytetit]] në [[Xhaipuri|Xhaipur]]. Profesor R.&nbsp;Nath, që ka shqyruar këto përshkrime, argumenton se Xhai Singhu kishte blerë tokën e Rama Xhanmasthanit në vitin 1717. Pronësia e tokës i atribuohej perëndisë. Titulli i trashëguar i pronësisë u njoh dhe përforcua nga shteti mogul nga viti 1717. Ai gjeti gjithashtu një letër nga një ''gumastha'' Trilokchand, të datuar nga viti 1723, që pohon se, ndërsa nën administrimin mysliman njerëzit kishin qenë parandaluar të bënin një banjë rituarle në lumin Sarju, ngritja e Xhaisinghpuras ka hequr të gjitha ndalimet.<ref name="112Jain114">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|lang=en|year=2013|isbn=8173054517|pages=112-4}}</ref> Prifti jezuit Joseph Tieffenthaler, që vizitoi Awadhin në vitet 1766-1771, shkroi se "Perandori Aurangzeb shkatërroi fortesën e quajtur Ramcot dhe ngriti një tempull mysliman, me kube të trefishta, e ndërtuar në të njëjtin vend. Të tjerë thonë se ishte ndërtuar nga 'Babori'. Katërmbëdhjetë kolona në gur të zi me 5 këmbë të larta, që kishin ekzistuar në sitin e fortesës, janë parë aty. Dymbëdhjetë nga këto kolona tani mbanjë harkadat e mbrendshme të xhamisë".<ref name="120Jain121">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|year=2013|lang=en|isbn=8173054517|pages=120-1}}</ref> Kjo paqartësi midis Aurangzebit dhe Baburit mund të jetë domethënëse.<ref group="Shpjegimi">Disa studiues argumentojnë se çfardo gjëje që ndërtoi Baburi ajo u braktis dhe ishte në rrënoja në kohën e [[Akbar]]it dhe hindutë vazhduan të adhurojnë aty. Xhamia e parë në kohët e tanishme duhet të ketë qenë ndërtuar nga Aurangzebi.</ref> Tieffenthaler shkroi gjithashtu se hindutë adhuronin një kuti katrore të ngritur 5 inçë mbi tokë, që thuhet se quhej "''Bedi'', d.m.th., djepi". "Arsyeja për këtë është se dikur këtu ishte një shtëpi ku Beschani [Vishnu] kishte lindur në formën e Ramës". Ditëlindja e Ramës thuhej se zhvillohej çdo vit, me një grumbullim të madh njerëzish, që ishte "kaq e famshme në të gjithë Indinë".<ref name="Jain121">{{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Aydhya|publisher=Aryan Books|year=2013|lang=en|isbn=8173054517|page=121}}</ref><ref name="8Layton-Thomas9">{{cite book|last1=Layton|first=R.|last2=Thomas|first2=P.|chapter=Introduction|title=Destruction and Conservation of Cultural Property|publisher=Routledge|year=2003|lang=en|isbn=1134604971|pages=8-9}}</ref> ==Arkeologjia== {{shiko gjithashtu|Arkeologjia e Ayodhyas}} '''Arkeologjia e Ajodhjas''' ka të bëjë me gërmimet dhe gjetjet në qytetin Ajodhja në shtetin indian të [[Uttar Pradesh]]it. Shumë nga këto janë në vendin që rrethon [[Xhamia Babri|Xhaminë Babri]]. ===Studime të hershme historike=== Në vitin 1767, prifti jezuit Joseph Tieffenthaler regjistroi hindu duke adhuruar dhe festuar Ramanavamin në sitin e xhamisë. Në vitin 1788, vepra frëngjisht e Tieffenthalerit u publikua në Paris, e para që sugjeronte se [[Xhamia Babri]] ishte vendosur mbi vendin e lindjes së Ramas,<ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Dharam Veer|lang=en|title=Ram JanmBhoomi Babri Masjid Judgement – Annexure IV|url=http://rjbm.nic.in/dvs/Final_Judgements_&_Annexures_Per_Hon%27ble_Mr._Justice_Dharam_Veer_Sharma_pdf_FILES_FOR_UPLOADING/Annexures_PDF/Annexure%20IV%20-%20Page%20129%20to%20162.pdf|accessdate=15 prill 2011|pages=129–62|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110826070652/http://rjbm.nic.in/dvs/Final_Judgements_%26_Annexures_Per_Hon%27ble_Mr._Justice_Dharam_Veer_Sharma_pdf_FILES_FOR_UPLOADING/Annexures_PDF/Annexure%20IV%20-%20Page%20129%20to%20162.pdf|archivedate=26 gusht 2011|url-status=dead}}</ref> duke thënë se "Perandori Aurangzeb shkatërroi fortesën e quajtur Ramkot dhe ngriti në të njëjtin vend një tempull muhamedan me tre kupola" e pretenduar nga hindutë nëpërmjet luftrave të shumta pas vdekjes së Aurangzebit në vitin 1707 pasi ata e kishin fortifikuar atë gjatë sundimit të Xhahangirit si Ramkot. Gjatë shekullit të XIX, hindut në Ajodhja u regjistruan si vazhdues të një tradite të adhurimit të Ramas në kodrën Ramkot. Sipas burimeve britanike, hindutë dhe myslimanët nga zona e Faizabadit adhuronin bashkarisht në kompleksin e Xhamisë Babri në shekullin e XIX deri rreth vitit 1855. P. Carnegy në vitin 1870 shkroi: {{Quote|Është thënës se deri në atë kohë, hindutë dhe muhamedanët me gjasa adhuronin në xhaminë-tempull. Që kur sundimi britanik ka vendosur një kangjellë për të parandaluar grindjet, brenda saj, në xhami muhamedanët luten, ndërsa jashtë kangjellave hindutë kanë një platformë të ngritur mbi të cilën vendosin ofertat e tyre.|<ref name="carnegy">P. Carnegy: A Historical Sketch of Tehsil Fyzabad, Lucknow 1870, '''cituar nga''' {{cite book|author=Harsh Narain|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|year=1993|location=Nju Delhi|publisher=Penman Publications|lang=en|ISBN=81-85504-16-4|pages=8-9}} dhe nga Peter Van der Veer: ''Religious Nationalism''; fq. 153.</ref>}} Kjo platformë e hinduve ishte jashtë strukturës së debatuar por brenda rrethimeve. Në vitin 1858, muezini i Xhamisë Babri në një peticion për qeverinë britanik tha se oborri kishte qenë përdorur nga hindutë për qindra vjet.<ref>{{cite book|author=Ashok Pant|lang=en|title=The Truth of Babri Mosque|year=2012|publisher=IUniverse.com|page=184|url=https://books.google.com/books?id=YgAp2MuMR84C&pg=PA184|ISBN=1475942907}}</ref> Britanikët e njohën tensionin fetar dhe politik midis myslimanëve dhe hinduve. Një census i hershëm, i bërë në vitin 1869, konstatonte se banorët hindu përbënin 66.4 përqind të popullsisë së përgjithshme në Ayodhya dhe pak më shumë se 60 përqind në Faizabadin e afërt. Britanikët pretendonin se zona e Ayodhyas ishte së pari hindu, jo bazuar mbi këtë cënsus, por bazuar mbi domethënie e rëndësishme shpirtërore të vendit të lindjes së Ramas.<ref>{{citation|author=Arshad Islam|title=Babri Mosque: A Historic Bone of Contention|work=Muslim World 97.2|lang=en|year=2007|pages=259-86|publisher=Academic Search Elite. Web}}</ref> ===Studimet e Periudhës Britanike=== Në vitet 1862-63, Alexander Cunningham, themeluesi i Archaeological Survey of India (ASI), zhvilloi një shqyrtim arkeologjik në Ajodhja.<ref name="IT_depths_2003">{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/ayodhya-dispute-digging-history-is-surgical-painstaking-and-frustrating/1/206830.html|language=en|title=Depths of Ayodhya|publisher=India Today|author=Ashok Malik|date=24 mars 2003}}</ref> Cunnigham e identifikoi Ajodhjan me ''Sha-chin'' e përmendur në shkrimet e Fa-Hsienit, Visakhan e përmendur në shkrimet e [[Xuan Zang]]ut dhe Saketën e përmendur në [[mitologjia hindu|legjendat hindu]] dhe budiste. Sipas tij, [[Buda|Gautama Buda]] kaloi gjashtë vjet në këtë vend. Megjithëse Ayodhya është përmendur në mjaft tekste të lashta hindu, Cunningham-I nuk gjeti struktura të lashta në qytet. Sipas tij, tempujt brahmanik që ekzistonin në Ayodhya ishin me origjinë relativisht moderne. Duke ju referuar legjendave, ai shkroi se qyteti i vjetër i Ayodhyas duhet të ketë qenë braktisur pas vdekjes së Brihadbalas "në luftën e madhe" rreth vitit 1426 p.e.s. Kur mbreti Vikramāditya i [[Uxhaini]]t vizitoi qytetin rreth shekullit të parë të erës sonë, ai ndërtoi tempuj të rinj në vendet e përmendura nga [[Ramajana]]. Cunninghami besonte se nga koha që [[Xuan Zang]]u e vizitoi qytetin në shekullin e VII, tempujt e Vikramadityas "tashmë ishin zhdukur"; qyteti ishte një qendër budiste dhe kishte mjaft monumente budiste.<ref name="AC_1871">{{cite book|author=Sir Alexander Cunningham|lang=en|title=Four Reports Made During the Years 1862-63-64-65|url=https://books.google.com/books?id=xM4OAAAAQAAJ&pg=PA317|year=1871|publisher=Government Central Press|pages=317–27}}</ref> Objektivi kryesor i Cunninghamit në shqyrtimin arkeologjik të Ayodhyas ishte të zbulonte këto monumente budiste.<ref name="Peter_1994">{{cite book|author=Peter van der Veer|lang=en|title=Religious Nationalism: Hindus and Muslims in India|url=https://books.google.com/books?id=p29ArJ7j6zgC&pg=PA159|year=1994|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-08256-4|pages=159}}</ref> Në vitet 1889-91, një skuadër e ASI-t e drejtuar nga Alois Anton Führer zhvilloi një tjetër shqyrtim arkeologjik në Ayodhya.<ref name="IT_depths_2003"/> Führeri nuk gjeti ndonjë statujë, skulpturë ose kolonë të lashtë që të shënonte site të tjera të lashta. Ai gjeti "një mas të vogël të parregullt pirgu mbetjesh", materiali i të cilit kishte qenë përdorur për ndërtimin e qytetit të afërt mysliman të Faizabadit. Strukturat e vetme të lashta të gjetura nga ai ishin tre pirgje mbetjesh në jug të qytetit: ''Maniparbati'', ''Kuberparbati'' dhe ''Sugribparbati''. Cunninghami i identifikoi këto pirgje mbetjesh me sitet e manastireve të përshkruara në shkrimet e [[Xuan Zang]]ut. Si Cunninghami, edhe Führeri përmendi qytetin e periudhës së legjendës së [[Ramajana]]s që u shkatërrua pas vdekjes së Brihadbalas dhe rindërtimin e tij nga Vikramaditya. Ai shkroi se tempujt ekzistues [[tempulli hindu|brahmanikë]] dhe [[Tempulli xhainist|xhainistë]] në qytet ishin modernë, megjithëse ata gjendeshin në sitet e tempujve të lashtë që kishin qenë shkatërruar nga myslimanët. Pesë [[Tempulli xhainist|tempujt xhainistë]] të sektit Digambara kishin qenë ndërtuar në vitin 1781 për të shënuar vendet e lindjes së pesë tirthankarave, që thuhet se kanë lindur në Ajodhja. Një [[tempulli xhainist|tempull xhainist]] i sektit Svetambara kushtuar Ajitanathas ishte ndërtuar në vitin 1881. Bazuar në rrëfimet folklorike vendore, Führeri shkroi se Ajodhja kishte tre [[tempulli hindu|tempuj hindu]] në kohën e pushtimit mysliman: ''Xhanmasthanami'' (në vendin ku kishte lindur Rama), ''Svargadvarami'' (në vendin ku ishte kremuar Rama) dhe ''Treta-ke-Thakuri'' (në vendin ku [[Rama]] kishte kryer një flijim). Sipas Führerit, Mir Khani e ndërtoi xhaminë Babri në vendin Tempullit ''Xhanmasthanam'' në vitin 930 të hixhras (viti 1523). Ai pohonte se shumë kolona të tempullit të vjetër kishin qenë përdorur nga myslimanët për ndërtimin e ‘’Xhamisë Babri’’: këto kolona ishin në gur të zi, të quajtur ''kasauti'' nga vendasit. Führeri shkroi gjithashtu se Aurangzebi kishte ndërtuar xhamitë tani të rrënuara në sitet e tempujve ''Svargadvaram'' dhe ''Treta-ke-Thakur''. Një mbishkrim fragmentar i Xhajaçhandras së Kannauxhit, i datuar nga viti 1241 Vikram Samvat (viti 1185) dhe një regjistrim i ndërtimit të një tempulli të Vishnut ishin rekuperuar nga xhamia ''Treta-ke-Thakur'' e Aurangazebit dhe u mbajtën në muzeun e Faizabadit.<ref name="AF_1891">{{cite book|author=Alois Anton Führer|title=The monumental antiquities and inscriptions: in the North-Western Provinces and Oudh|url=https://books.google.com/books?id=tGVBAQAAIAAJ&pg=PA295|year=1891|lang=en|publisher=Government Press, N.-W.P. and Oudh|pages=295–300}}</ref> ===Studimet arkeologjike në vitet 1960 dhe 1970=== Awadh Kishore Naraini i Banaras Hindu University drejtoi një gërmim në Ajodhja gjatë viteve 1969-70. Ai e datoi themelimin e Ajodhjas në fillim të shekullit të XVII p.e.s. dhe vuri gjithashtu në dukje se kishte të dhëna të pranisë së fortë budiste në zonë.<ref name="TH_Sushil_2003">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/the-asi-report-a-review/article797088.ece|title=The ASI Report - a review|author=Sushil Srivastava|publisher=The Hindu|lang=en|date=25 tetor 2003}}</ref> B. B. Lali drejtoi një studim më të detajuar të ASI-t të zonës në vitet 1975-76.<ref name="TH_Sushil_2003"/> Megjithëse rezultatet e këtij studimi nuk u publikuan në atë periudhë,<ref name="exp"/> midis viteve 1975 dhe 1985 një projekt arkeologjik u zhvillua në Ajodhja për të shqyrtuar disa site të përmendura nga [[Ramajana]] ose që i përkisnin traditës së saj. Siti i [[Xhamia Babri|Xhamisë Babri]] ishte një nga katërmbëdhjetë sitet e shqyrtuara gjatë këtij projekti. Pas një pushimi prej disa vjetësh që nga gërmimet, një artikull në revistën e Rashtriya Swayamsevak Sangh, ''Manthan'' në tetor të vitit 1990 nga B.B. Lali- drejtoi skuadrën e Archaeological Survey of India (ASI) që pohohet se ka gjetur bazat e kolonave të asaj çfarë mund të ketë qenë një tempull në sitin që duhet ti ketë përkitur një ndërtese më të madhe se sa [[Xhamia Babri]]. Skuadra e arkeologëve të ASI-t, të drejtuar nga ish drejtori i përgjithshëm i ASI-t (1968–1972), Braj Basi Lal në vitet 1975–76, punoi mbi një projekt të titulluar "Arkeologjia e Siteve të Ramajanas", që gërmoi pesë site të lidhur me [[Ramajana]]n në Ajodhja, Bharadwaj Ashramin, Nandigramin, Chitrakootin dhe Shringaverapuran.<ref name="exp"/> Në Ajodhja, skuadra gjeti rreshta me baza kolonash që duhet ti përkisnin një ndërtese më të madhe se sa [[Xhamia Babri]]. Në dëshminë e vitit 2003 në Gjykatën e Lartë të Allahabadit, Lali pohoi se plotësoi një raport paraprak me shtatë faqe për ASI-n, duke përmendur zbulimin e "bazave të kolonave", menjëherë në jug të strukturës së Xhamisë Babri në Ajodhja. Më pas, të gjitha shërbimet teknike u tërhoqën dhe megjithë kërkesat e përsëritura, projekti nuk u rinis për 10-12 vitet pasues. Kështu raporti përfundimtar nuk u plotësua kurr, raporti paraprak u publikua vetëm në vitin 1989 dhe në volumin e Indian Council of Historical Research mbi historicitetin e [[Ramajana]]s dhe [[Mahabharata]]s.<ref name="exp">{{cite web|title=I found pillar bases back in mid-seventies: Prof Lal|url=http://www.indianexpress.com/oldStory/19644/|language=en|publisher=Indian Express|date=6 mars 2003|accessdate=9 gusht 2013}}</ref> Më pas, në librin e tij të vitit 2008 ''Rama: His Historicity Mandir and Setu'', ai shkroi se "Bashkangjitur me kalatat e Xhamisë Babri, ndodheshin dymbëdhjetë kolona guri, që përmbanin jo vetëm motive dhe modelime tipike hindu, por gjithashtu edhe figura të hyjnive hindu. Ishte e vetë-kuptueshme se këto kolona nuk ishin pjesë përbërëse e xhamisë, por ishin të huaja për të"’<ref name="eco">{{cite web|title=Ayodhya: High Court relies on ASI's 2003 report|publisher=Economic Times|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-10-01/news/27573745_1_hindu-temple-b-b-lal-asi|language=en|date=1 tetor 2010|accessdate=9 gusht 2013|archive-date=7 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107164024/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-10-01/news/27573745_1_hindu-temple-b-b-lal-asi|url-status=dead}}</ref> Në këtë mënyrë, gjetjet arkeologjike të bazave të kolonave të bëra prej tullash të pjekura, pak metra nga xhamia, tregonin se një tempull i madh qëndronte në pozicionin e Xhamisë Babri që nga shekulli i XI.<ref>artikull i Braj Basi Lalit te revista "Manthan", tetor 1990; dhe S. P. Gupta (Indian Express, 2 dhjetor 1990) si dhe aneksi 28 i dokumentit VHP dëshmojnë për Ram Janmabhoomi Mandirin</ref> Në një trashe në një largësi prej katër metrash nga xhamia, u gjetën rreshta paralelë themele kolonash të përa prej tullash dhe gurësh.<ref>Artikull i profesor Braj Basi Lalit te gazeta "The Hindu" më 1 korrik 1998</ref> Profesor Gupta, më vonë, mbi gjetjet e bëra përpara vitit 1990 komentoi: "Mjaft nga kolonat e tempullit ekzistonin në xhami dhe bazat e kolonave të zbuluara në gërmimet e zhvilluara në jug të xhamisë (megjithëse në pjesën e afërt të terrenit) tregojnë të njëjtin rreshtim drejtimor. Kjo do të bindëte çdo student të arkitekturës se dy sete mbetjesh materiale i përkasin të njëjtit kompleks". ===qershor-korrik 1992=== Në korrik 1992, tetë arkeologë të shquar (midis tyre ishte drejtorët e ASI-t Dr. Y.D. Sharma dhe Dr. K.M. Srivastava) shkuan në kodrën Ramkot për të shqyruar dhe vlerësuar gjetjet. Këto gjetje përfshinin skulptura fetare dhe një statujë të [[Vishnu]]t. Ata thanë se kufiri i brendshëm i strukturës së kundërshtuar, të paktën në një anë, mbi një strukturë që ekzistonte më herët, që “mund ti ketë përkitur një tempulli më të hershëm”.<ref>artikull në gazetën "Indian Express" më 4 korrik 1992</ref> Objektet e shqyrtuara nga ta përfshinin gjithashtu imazhe hindu prej terrakote të Periudhës Kushane (100-300 i e.s.) dhe objekte të skalitura në gurin ranor të vërdhemë që paraqisnin imazhe të hyjnive Vaishnavite dhe [[Shiva]]-[[Parvati]]t. Ata konkluduan se këto fragmente i përkisnin një tempulli në stilin Nagara që i përkiste viteve 900-1200. Prof. S.P. Gupta mbi zbulimet komentoi: ''"Skuadra gjeti se objektet ishin të datueshme nga periudha që varionte nga shekulli i X deri në shekullin e XII, d.m.th., periudha e Pratiharave të vona dhe Gahadvalëve të hershëm. (....) Këto objekte përfshinin një numër amakalash, d.m.th. hallkat e elementeve arkitekturore të tipit të rrotës, që kurorëzonin [[shikhara]]t bhumi ose majëzat e faltoreve dytësore, ashtu si dhe kreun e kullave ose [[Shikhara]]ve kryesore ... Kjo është një karakteristikë dalluese e të gjithë tempujve veriorë të Indisë të fillimit të periudhës mesjetare (...) Kishte dëshmi të tjera — të kornizave, kapiteleve të kolonave, modanaturave, kornizave të dyerve me modele floreale dhe të tjera — që linin pak të dyshoje rreth ekzistencës së një kompleksi tempullor të shekullit të X-XII në sitin e Ajodhjas."'' ===Gjetjet arkeologjike të vitit 2003=== Dëshmitë më të fundit arkeologjike vijnë nga studimi i stitit pas shkatërrimit të [[Xhamia Babri|xhamisë Babri]]. Gërmimet, e zhvilluara nga Archaeological Survey of India (ASI) midis 12 marsit dhe 7 gushtit të vitit 2003, zbuluan një larmi objektesh, duke përfshirë një statujë 3.7 m të lartë të Hanumanit dhe monedha që datojnë nga fillimi i kohëve historike dhe objekte të tjera historike. Ata argumentuan se një tempull i lashtë kishte qenë shkatërruar ose modifikuar për të krijuar [[Xhamia Babri|Xhaminë Babri]] në kohën e [[Baburi]]t.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2003/aug/25ayo1.htm|title=Proof of temple found at Ayodhya: ASI report|publisher=Rediff.com|lang=en|date=25 gusht 2003|accessdate=30 shtator 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100926043755/http://www.rediff.com/news/2003/aug/25ayo1.htm|archivedate=26 shtator 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Evidence of temple found: ASI|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030826/main6.htm|language=en|date=25 gusht 2003}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ayodhya.com/ayotemplet.jsp?sno=15|title=Archaeological evidence of Ayodhya|publisher=Ayodhya.com|lang=en|date=18 korrik 1992|accessdate=2 tetor 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101002105322/http://www.ayodhya.com/ayotemplet.jsp?sno=15|archivedate=2 tetor 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hvk.org/specialarts/safa/safa.html|language=en|title=Summary of archaeological findings at Ayodhya|publisher=Hvk.org|accessdate=2 tetor 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031065219/http://hvk.org/specialarts/safa/safa.html|archivedate=31 tetor 2010}}</ref> Buddha Education Foundation i Udit Raxhit pretendonte se struktura e gërmuar nga ASI në vitin 2003 ishte një [[stupa (arkitekturë)|stupë]] budiste e shkatërruar gjatë dhe pas pushtimit mysliman të [[India|Indisë]].<ref name="Nitish K. Singh">{{cite news|url=http://www.sunday-guardian.com/investigation/buddhist-body-lays-claim-to-disputed-ayodhya-site|language=en|title=Buddhist body lays claim to the disputed Ayodhya site|date=16 janar 2011|newspaper=Sunday Guardian|author=Nitish K. Singh|access-date=3 nëntor 2016|archive-date=5 shkurt 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205020218/http://www.sunday-guardian.com/investigation/buddhist-body-lays-claim-to-disputed-ayodhya-site|url-status=dead}}</ref> ;Periudha 1000 p.e.s. deri në 300 p.e.s.: Gjetjet sugjerojnë se një kulturë e Enëve të Zeza të Lëmuara Veriore ekzistonin në sitin e xhamisë midis viteve 1000 p.e.s. dhe 300 p.e.s.. Në vend janë gjetur një emblemë me një legjendë në shkrimin brahmi ashokan, figurina terrakote hyjneshash me karakteristika arkaike, rruaza prej terrakote dhe qelqi, rrota dhe fragmente depozitash kushtimore.<ref name="pioneer">{{Citation|journal=Pioneer|date=9 shtator 2003|title=Ayodhya: lost and found By Sandhya Jain|lang=en}}</ref> ;Periudha Shunga, 200 p.e.s.: Në vend janë gjetur figurina tipike prej terrakote të hyjneshës nënë, njerëzish dhe kafshësh, rruaza, karfica, qeramikë (që përfshinë enë të vizatuara me të zezë, të kuqe dhe gri) si dhe struktura prej guri dhe tullash të Periudhës së Perandorisë Shunga.<ref name="pioneer" /> ;Periudha Kushane, 100-300 i e.s.: Nga kjo shtresë janë gjetur figurina prej terrakote njerëzore dhe kafshësh, fragmente depozitash kushtimore, rruaza, fragmente byzylykësh, qeramika me enë të kuqe me struktura të përmasave të mëdha që shtriheshin në njëzet e dy linja.<ref name="pioneer" /> ;Periudha Gupta (320-600 i e.s.) dhe post-Gupta: Në vend janë gjetur figurina tipike terrakote, një monedhë bakri me emrin e Sri Chandras (Gupta) dhe fragmente qeramike ilustruese të Periudhës së Perandorisë Gupta. Në murin verior është gjetur gjithashtu një faltore me tulla të rrumbullakta me një hyrje nga lindja dhe një depozitë uji.<ref name="pioneer" /> ;Shekulli i XI - XII: Në këtë shtresë është gjetur një strukturë e stërmadhe prej të paktën 50 metrash në orientimin veri-jug. Vetëm katër nga pesëdhjetë bazat e kolonave i përkasin kësaj shtrese. Sipër kësaj shtrese qëndronte një strukturë e ndërtuar në të paktën tre faza, që kishte një sallë të stërmdhe me kolona.<ref name="pioneer" /> ====Shqyrtimi me radar==== Në janarin e vitit 2003, gjeofizikanti kanadez Claude Robillard kreu një shqyrtim me një radar që penetronte tokën. Përfundimet e shqyrtimit ishin si vijon: ''"Nën xhami ndodhen disa struktura. Strukturat varionin nga 0.5 deri në 5.5 metra thellë që mund të lidheshin me struktura të lashta dhe bashkëkohore si kolona, mure themelesh, pllaka dyshemeje, që shtriheshin mbi një pjesë të madhe të sitit"''. Claude Robillard, krye gjeofizikanti pohoi si vijon: ''"Nën sitin e gjetur ndodhen disa anomali që lidhen me disa veçori arkitekturore. Ato mund të lidhen (anomalitë) me kolona, ose dysheme, ose betonin e dyshemeve, murin e themeleve ose diçka. Këto anomali mund të lidhen me veçoritë arkeologjike, por deri sa ne gërmuam, nuk mund ta them me siguri çfarë ndërtimi është nën xhaminë."''<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2003/mar/18up.htm|language=en|title=Structure below demolished Masjid: Canadian expert|date=19 mars 2003|author=Ajit Jain|publisher=rediff.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2003/mar/10josy.htm|language=en|title=Rediff Online News|publisher=Rediff.com|date=19 mars 2003|accessdate=11 qershor 2012}}</ref> ====Mbishkrimet==== '''Mbishkrimi Vishnu-Hari:''' Gjatë shkatërrimit të Xhamisë Babri në dhjetor të vitit 1992, u gjetën tre mbishkrime në gurë. Më i rëndësishmi është mbishkrimi Vishnu-Hari i shkruar në një pllakatë 1.10 x .56 metra me 20 linja që përkohësisht u datua rreth vitit 1140. Mbishkrimi përmendëte se tempulli i ishte kushtuar "[[Vishnu]]t, vrasësit të Balit dhe një prej dhjetë-kokëshve". - [[Rama]] është një mishërim i Vishnut që thuhet se ka mundur Balin dhe Ravanan.<ref name="Puratattva pp. 35">''Puratattva'', nr. 23, 1992-3, fq. 35.</ref> Mbishkrimi është shkruar në shkrimin Nagari Lipi, një shkrim sanskrit i shekullit të XI dhe të XII.<ref name="Puratattva pp. 35" /> Ai u shqyrtua nga epigrafistë të nivelit botëror dhe studiues të sanskritishtes, mes të cilëve dhe prof. A. M. Shastri.<ref name="Puratattva pp. 35" /> Ajay Mitra Shastri, drejtuesi i Epigraphical Society of India dhe një specialist në epigrafi dhe numizmatikë, e shqyrtoi mbishkrimin Vishnu-Hari dhe pohoi: "Mbishkrimi është i kompozuar në vargje elokuente sanskrite, përveç një pjese të vogël në prozë dhe është i gdhendur në shkrimin e thjeshtë dhe klasik Nagari të shekullit të XI dhe XII. Ishte i vendosur dukshëm në murin e [[tempulli]]t, ndërtimi i të cilit është regjistruar në tekstin e shkruar në të. Linja 15 e këtij mbishkrimi, për shembull, na tregon qartësisht se një tempull i bukur i Vishnu-Harit, i ndërtuar me pirgje gurësh (''sila-samhati-grahais'') dhe me një majëz të bukur të artë (''hiranya-kalasa-srisundaram'') i pakrahasueshëm nga ndonjë tempull tjetër i ndërtuar nga mbretërit e mëparshëm (''purvvair-apy-akrtam krtam nrpatibhir'') ishte ndërtuar. Ky tempull i mahnitshëm (''aty-adbhutam'') u ndërtua në qytetin tempull (''vibudh-alaayni'') të Ayodhyas të vendosur në ''Saketamandala'' (distrikti, linja 17) (...). Linja 19 përshkruan hyjninë Vishnu si shkatërrues i mbretit ''Bali'' (dukshëm në paraqitjen e Vamanas) dhe personazhin me dhjetë koka (''Dasanana'', d.m.th., Ravana)."<ref name="Puratattva pp. 35" /> ====Kolonat==== Bazat e kolonave u zbuluan në fillim nga ish drejtori i përgjithshëm i ASI-t, Braj Basi Lal, në vitin 1975. Në [[Xhamia Babri|Xhaminë Babri]] ndodheshin të paktën katërmbëdhjetë kolona guri që janë datuar nga fillimi i shekullit të XI dhe më shumë kolona u gjetën gjatë gërmimeve të mbuluara në terrenin pranë xhamisë. Dy kolona të ngjashme u gjetën gjithashtu të vendosura kokë ngulthi nga ana e varrit të Fazle Abbasit të quajtur Musa Ashikhan. Ky shenjtë mysliman ishte personi që shtyti Mir Baqin të shkatërronte Tempullin Janmasthan dhe të ndërtonte një xhami në të.<ref>{{cite book|author=Hans Bakker|year=1986|title=Ayodhyā|url=https://archive.org/details/ayodhy0000bakk|series=Groningen Oriental Studies, V. I|lang=en|isbn=9069800071}}</ref> ====Mbetjet kafshërore==== Gërmimet e mëparshme kishin zbuluar kocka kafshësh dhe madje mbetje njerëzore që mund të kenë qenë aty nëse vendi do të ishte në fakt një tempull. Prania e kockave kafshërore nënkuptonte se ishte një zonë rezidenciale (dhe jo një faltore) e banuar nga një bashkësi jo-vegjetariane. Dhe se ishte në atë habitat mysliman që një xhami u ngrit në vitin 1528 ose më pas. Raporti i ASI-t i përmend kocakt, por nuk shpjegon se si ato gjendeshin aty.<ref>{{cite news|title=Layers of truth|url=http://www.the-week.com/23sep07/events1.htm|newspaper=The Week|date=7 shtator 2003|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050323101829/http://www.the-week.com/23sep07/events1.htm|archivedate=23 mars 2005}}</ref> ===Raporti i vitit 2003 i ASI-t=== Archaeological Survey of India (ASI) gërmoi në sitin Ram Xhanm Bhoomi me udhëzim të trupës së [[Laknau]]t të Gjykatës së Lartë të Allahabadit në [[Uttar Pradesh]] në vitin 2003. Arkeologët raportuan gjithashtu të dhëna për një strukturë të madhe të shekullit të X e ngjashme me një [[tempulli hindu|tempull hindu]] që kishte ekzistuar para [[Xhamia Babri|Xhamisë Babri]]. Një skuadër prej 131 punëtorësh, duke përfshirë 52 myslimanë — u angazhua në gërmime. Më 11 qershor 2003 ASI lëshoi një raport të ndërmjetëm që vetëm listonte gjetjet e periudhës midis 22 majit dhe 6 qershorit 2003. Në gusht të vitit 2003 ASI dorëzoi një raport me 574 faqe në trupën e Laknaut të Gjykatës së Lartë të Allahabadit. ASI, që shqyrtoi sitin, hartoi një raport të gjetjeve të periudhës midis 22 majit dhe 6 qershorit 2003. Ky raport thoshte se: ''Midis strkturave të listuara në raport janë mjaft mure tulle ‘në orientimin lindje-perëndim’, mjaft me ‘orientimin veri-jug’, ‘dysheme të dekoruara me ngjyra’, mjaft ‘baza kolonash’ dhe një ‘kolonë 1.64-metra e lartë (e thyer) e dekoruar me figuranat yaksha në të katër këndet’ ashtu si dhe "mbishkrime sanskritishte të vargjeve të shenjta mbi gurë"''.<ref>artikull i Sandipan Deb-it te gazeta ''Outlook India'', 23 qershor 2003</ref> Raportet e mëparshme të ASI-t, bazuar mbi gjetjet e mëparshme, përmendin gjithashtu mes të tjerave edhe një palë shkallë dhe dy kolona [[bazalti]] të zi ‘që përmbanin skalitje dekorative të rafinuara me dy figura me këmbë të kryqëzuara në baso-reliev mbi një lule [[zambaku]] me një pallua pendët e të cilit janë të ngritura’. Gërmimet dhanë gjurmë të gjera që ndodhej një strukturë e stërmadhe para-ekzistuese nën strukturën me tre kube të Xhamisë Babri. Perimetrat e lashtë nga lindja në perëndim dhe nga veriu në jug kanë qenë zbuluar nën strukturën e Xhamisë Babri. Tullat e përdorura në këta perimetra janë më të hershëm se koha e [[Baburi]]t. Pjesë të bukura të skalitura në gurë përmbajnë zbukurime hindu si zambakë, xhevahirë Kaustubh, façata të dhëmbëzuara etj., ishin përdorur në këta mure. Këto pjesë arkitekturore dekorative u bashkangjitën me saktësi në pjesë të ndryshme të mureve. Një pjesë e vogël e një pllakate guri është dukshëm në një vend 6.1 metra poshtë njërës prej gropave. Pjesa tjetër e pllakatës qëndron e mbuluar në mur. Pjesa e dalë përmban një mbishkrim me pesë gërma në shkrimin Devanagari, që del se është një emër hindu. Sendet e gjetura poshtë 6.1 metrave duhet të jen të paktën 1,500 vjeçare. Sipas arkeologëve rreth 0.3 metra shtresë e lymi grumbullohet në krye të tokës çdo qind vjet. Balta primare nuk u gjet madje edhe deri në një thellësi prej 10 metrash. Ajo ofroi të dhëna për ekzistencën e disa strukturave në atë vend, të paktën 2,500 vjeçare. Më shumë se 30 baza kolonash janë gjetur në shtrirje të barabarta. Bazat e kolonave janë të vendosura në dy rreshta që janë paralelë. Rreshtat e bazave të kolonave janë të vendosur në drejtimin veri-jug. Një mur është i vendosur sipër një tjetër muri. Të paktën tre shtresa dyshemeje janë të dukshme. U gjet gjithashtu një vend i shenjtë zjarri (Jagna Kund) në formë tetëkëndore. Këta fakte provojnë përmasat e stërmëdha të strukturës para-ekzistuese. Surkhii ka qenë përdorur si një material ndërtimi në Indi për mbi 2,000 vjet dhe në ndërtimet në Janma Bhumi, Surkhii ka qenë përdorur gjerësisht. Tulla të modeluara në forma të rrumbullakta dhe në forma dhe përmasa të tjera nuk ishin në modë as gjatë mesjetës as sot. Ishin në modë vetëm 2,000 vjet më parë. Shumë pjesë zbukuruese prej xhasperi (gurë Kasauti) kolonash janë gjetur gjatë gërmimeve. Janë gjetur figura fetare prej terrakote si gjarprinj, elefantë, kalorës, shenjtë etj. Edhe sot, figurat prej terrakote përdoren në adhurimin gjatë festimeve të [[Divali]]t, pastaj vendosen në [[garbhagriha|shenjtëroret]] e tempujve për të kërkuar bekimet hyjnore. Në gërmime janë gjetur tulla të Periudhës së perandorive Gupta dhe Kushane. Gjatë gërmimeve janë gjetur gjithashtu mure prej tulle të Periudhës Garhwal (shekulli i XII). Megjithatë deri tani nuk është gjetur asgjë që të provoi ekzistencën e banesave rezidenciale në këtë vend. Gërmimet sugjerojnë një panoramë të një kompleksi të stërmadh që bujtëte një strukturë të vetme të shquar dhe madhështore të përdorur për qëllime fetare dhe jo atë të një kolonie ose Mohalla që konsistonte në shtëpi të vogla. Ishte një vend i pazakonshëm dhe tepër i nderuar dhe jo një vend për banimin e njerëzve të zakonshëm. Pelegrinët hindu e kanë vizituar atë vend prej shumë kohësh. Madje edhe sot përreth atij vendi ka tempujt dhe sendet e gjetura gjatë gërmimeve vërtetojnë ekzistencën e një strukture të shenjtë në stilin Arkitekturor të Indisë Veriore në atë vend. ===Polemikat rreth gjetjeve arkeologjike=== Gjetjet e ASI-t janë diskutuar nxehtësisht.<ref name="Srivastava-the hindu">{{cite news|last=Srivastava|first=Sushil|title=The ASI Report - a review|website=The Hindu|date=25 tetor 2003|url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/the-asi-report-a-review/article797088.ece|lang=en|accessdate=27 dhjetor 2014}}</ref> Në fakt, dy varre myslimane u gjetën gjithashtu gjatë gërmimeve, siç raportohet në gazetën e përjavshme ''Outlook''. Ndërsa varret u filmuan dhe fotografuan nga ASI më 22 prill, ai nuk kreu një analizë të detajuar të tyre. Skeletet e gjetura në sit nuk u dërguan për datimin nëpërmjet karbonit dhe as u matën.<ref>{{cite web|url=http://www.countercurrents.org/comm-joshi30403.htm|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012054112/http://www.countercurrents.org/comm-joshi30403.htm|archivedate=12 tetor 2007|title="Countercurrents", ''Outlook''|website=countercurrents.org|date=12 tetor 2007|accessdate=11 qershor 2012}}</ref> Anirudha Srivastava, një ish arkeolog i ASI-t, tha se në disa trashe, u zbuluan disa varre, terrakotë dhe llaç gëlqeror dhe surkhi, që tregonte gjithashtu banesa myslimane. U hamendësua gjithashtu se disa xhami ekzistonin në sit dhe se Babri ishte ndërtuar në sitin e një tjetër xhamie.<ref>{{cite news|url=http://www.deccanherald.com/deccanherald/sep08/top.asp|title=Deccan Herald|date=8 shtator 2003|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060519183415/http://www.deccanherald.com/deccanherald/sep08/top.asp|archivedate=19 maj 2006}}</ref> Richard M. Eaton, një historian amerikan i Indisë mesjetare, dokumentoi fazat kryesore të shkatërrimit të tempujve hindu midis viteve 1192 dhe 1760.<ref>{{cite book|author=Richard M. Eaton|title=Essays on Islam and Indian History|ISBN=0-19-566265-2|language=en}}</ref> Eaton arrin në një tërësi prej tetëdhjetë rastesh shkatërrimi tempujsh. Ai nuk pretendonte gjithësesi se kjo lishtë ishte shteruese. Për më tepër, secili nga këto tetëdhjetë raste përfaqësonte shkatërrimin jo thjeshtë të një tempulli, por deri të një numri të madh tempujsh. Për shembull një prej këtyre tetëdhjetë rasteve, “rasti i ushtrisë Ghuride në vitin 1094 në [[Varanasi|Benares]]”, referon ushtrinë mbretërore Ghuride që “shkatërroi afërsisht një mijë tempuj dhe ngriti xhami në themelet e tyre”. Shifra e Eatonit prej tetëdhjetë rastesh nuk përfshin një tempull të Ramas në Ajodhja. Në vazhdim të pohimeve se mbishkrimi Hari-Vishnu i korrespondon një mbishkrimi kushtuar Vishnut që supozohej se mungonte në Muzeun Shtetëror të [[Laknau]]t që nga vitet 1980, drejtori i muzeut Jitendra Kumar pohoi se mbishkrimi nuk kishte munguar kurr nga muzeu, megjithëse nuk ishte në ekspozim. Ai e tregoi mbishkrimin e mbajtur nga muzeu i tij në një konferencë shtypi që ta shikonin të gjithë. Ishte i ndryshëm në formë, ngjyrë dhe përmbajtje tekstore nga mbishkrimi Vishnu-Hari.<ref>artikull në gazetën "Hindustan Times", 8 maj 2003</ref> Pati gjithashtu përpjekje nga mbështetësit e Xhamisë Babri për të ndaluar gërmimet në sitin e diskutuar. Peticioni i Naved Yar Khanit në Gjykatën Supreme për të ndaluar të gjitha gërmimet arkeologjike në sitin e xhamisë u rrëzuan.<ref>Artikull në gazetën "The Hindu", 10 qershor 2003</ref> Në mënyrë të ngjashme, u ngritën pikëpyetje se në çfarë niveli duhet të arrinin gërmimet arkeologjike — duhet të ndalonin ato kur u gjetën dëshmi të një [[tempulli hindu]]? Si budistët ashtu dhe xhainistët kërkuan që gërmimet të vazhdonin më tej për të mësuar nëse ata, gjithashtu mund të ngrinin pretendime për këtë sit.<ref>{{cite news|author=Seema Chishti|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2848393.stm|language=en|title=14 mars 2003|publisher=BBC News|date=14 mars 2003|accessdate=11 qershor 2012}}</ref> Raporti i Braj Basi Lalit për gërmimet e vitit 1975 i dha një nxitje të madhe kauzës së tempullit të Ramas. Megjithatë ai u kritikua nga arkeologu D. Mandal. Në gërmimet e vitit 2003, pesëdhjetë prej "bazave të kolonave" u nxorën përsëri. Megjithëse ato duken të rreshtuara, konkluzioni i D. Mandal me teorinë arkeologjike pohonte se ''"bazat e kolonave" i përkisnin periudhave të ndryshme; që do të thotë se ato nuk kishin ekzistuar kurr së bashku në ndonjë pikë të kohës; ato nuk ishin me të vërtetë të rreshtuara me njëra-tjetrën; ato madje nuk ishin as baza kolonash, gjymtyrë muresh, bazash të kolonave peshë-mbajtëse në nyjat e mureve''.<ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/full.asp?fodname=20030602&fname=Cover+Story+%28F%29&sid=1|lang=en|title=Secrets Of The Shrine &#124; Sandipan Deb|publisher=Outlookindia.com|accessdate=11 qershor 2012}}</ref> ==== Pretendimet budiste ==== Budistët e kanë pretenduar gjithashtu sitin e Ayodhyas. Sipas Buddha Education Foundation të Udit Rajit, struktura e zbuluar nga ASI në vitin 2003 ishte një ''[[stupa (arkitekturë)|stupë]]'' budiste e shkatërruar gjatë dhe pas pushtimit mysliman të [[India|Indisë]]. Përkrahë raportit të vitit 2003 të ASI-t, Raji e ka bazuar pretendimin e tij edhe mbi raportin e vitit 1870 të arkeologut britanik Patrick Carnegie. Sipas Carnegie, kolonat Kasauti në sitin e Ayodhyas ngjajnë shumë me ato të ''[[vihara]]ve'' budiste në [[Sarnathi|Sarnath]] dhe [[Varanasi]].<ref name="Nitish K. Singh"/> ==Mosmarrveshja e Ayodhyas== {{Shiko gjithashtu|Mosmarrveshja e Ayodhyas}} Ka pasur një mosmarrveshje në Indi përreth [[xhamia Babri|xhamisë Babri]], të ndërtuar në themelet e tempullit Ram Janmabhoomi në Ayodhya, që nga hindutë besohet si vendlindja e hyjnisë Rama. Xhamia u emërtua sipas Baburit, themeluesit të [[Perandoria Mogule|Dinastisë Mogule]] në [[India|Indi]]. U hodhën pretendime se adhurimi zhvillohej mbi një platformë të quajtur "Ram Chabutara" përpara pavarësisë. Sipas burimeve britanike, hindutë dhe myslimanët e kishin zakon të adhuronin së bashku në strukturën e diskutuar në shekullin e XIX deri rreth vitit 1855. Në vitin 1870 P. Carnegy shkruante: {{quote|Thuhet se deri në atë kohë, hindutë dhe muhamedanët në mënyrë të njëjtë adhuronin në xhaminë-tempull. Që kur sundimi britanik ka vendosur një kangjell për të parandaluar mosmarrveshjet, brenda të cilës, në xhami muhamedanët luten, ndërsa jashtë rrethimit hindutë ngritën një platformë mbi të cilën bëjnë ofertat e tyre.|''P. Carnegy: A Sketch of Lucknow in 1870''<ref name="carnegy"/>}} Botimi i vitit 1986 i [[Encyclopædia Britannica]] raporton se "Vendlindja e Ramas ëshë e shënuar nga një xhami, e ngritur nga perandori mogul Babar në vitin 1528 mbi sitin e një tempulli të mëparshëm".<ref>15th edition of the Encyclopædia Britannica, 1986, zëri "Ayodhya", Chicago: Encyclopædia Britannica Inc.</ref> Në vitin 1989, Gjykata e Lartë e Allahabadit hapi portën kryesore dhe restauroi sitin për tu përdorur. Megjithatë, kur hindutë kërkuan modifikime të strukturës së rrënuar të [[Arkitektura Indo-Islamike|stilit islamik]] të ndërtuar nga gjenerali Mir Banki dhe bënë një Shilanyas, ose inaugurim të një tempulli të ri të propozuar, pati përleshje civile në shumë pjesë të [[India|Indisë]]. Që atëherë, pastaj çështja ka qenë pushuar. Në vitin 1984 nisi një lëvizje nga partia Vishwa Hindu Parishad për të pretenduar sitin për një tempull të Ramas fëmijë, Ramlala. Shumë organizata myslimane shprehën indinjatë në shkatërrimin e xhamisë.<ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-22/india/27982914_1_mahant-nritya-gopal-das-islam-security|title=Ram Janambhumi trust chief threatened – The Times of India|publisher=The Times of India|lang=en|date=22 nëntor 2007|accessdate=30 shtator 2010|archive-date=18 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018213644/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-22/india/27982914_1_mahant-nritya-gopal-das-islam-security|url-status=dead}}</ref> Kjo platformë ishte jashtë strukturës së diskutuar por brenda rrethimit të saj. Hindutë thonë se ata kanë kërkuar rikthimin e sitit për shekuj dhe përmendin përshkrimet e udhëtarëve perëndimorë gjatë sundimit mogul në Indi. Xhamia u shkatërrua në vitin 1992 kur një tubim i krahut të djathtë nacionalist hindu u shndërruan në një rebelim, duke përfshirë një turmë prej mijëra vetësh. Në distriktin Faizabad të Ajodhjas (tashmë i emërtuar distrikti Ajodhja) pati mjaft xhami të mëvonshme të ndërtuara. Për shkak të izolimit të saj relativ, Ajodhja ka një popullsi të vogël myslimane, megjithëse ka më shumë myslimanë në qendrën e afërt të distriktit, në Faizabad.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/|title=Census of India, Govt. of India – Ministry of Home Affairs, Official web-site &#124; We also count people in India|publisher=Censusindia.net|lang=en|accessdate=30 shtator 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100916010831/http://www.censusindia.net/|archivedate=16 shtator 2010}}</ref> [[Xhamia Babri]] në Ajodhja u bë e famshme përmes kundërshtive, me hindutë që kryenin oferta Puxha për hyjninë Ramlala për vite. Në Ram Xhanmabhoomi ndodhet një [[tempulli hindu|mandir]] i sajuar me një ''Ram Lalla'', që paraqet Raman si fëmijë, duke buzëqeshur mbi një zambak. Hyjna 690&nbsp;mm i lartë është skalitur në mermer të bardhë nga nëntë miniera të Makranas në [[Raxhastani|Raxhastan]] dhe i zbukuruar me ar. Palankini është bërë prej palisandre të stazhionuar të sjell nga pyjet e [[Karnataka]]s. Statuja u dhurua nga Chandresh Pandey i Xhaipur Pandei Idol Museum.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/01/19/stories/2002011901441000.htm|title=The Hindu: Ram Lalla deity to be taken to Ayodhya|publisher=Hinduonnet.com|lang=en|date=19 janar 2002|accessdate=30 shtator 2010|archive-date=1 mars 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060301093441/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/01/19/stories/2002011901441000.htm|url-status=dead}}</ref> Nën qeverinë indiane asnjë nuk u lejua pranë sitit për 200 jardë dhe porta u mbyll për jashtë. Pelegrinët hindu, megjithatë filluan të hyjnë përmes një dere anësore për të ofruar puxha. === Fillimi i mosmarrveshjeve === Shembujt e parë të regjistruar të dhunës fetare në Ayodhya ndodhën në vitet 1850 mbi një xhami të afërt në Hanuman Garhi. [[Xhamia Babri]] u sulmua nga hindutë në procesion. Që atëherë, grupet vendore hindu bënë kërkesa të përsëritura që ata duhet të kishin procesionin në sit dhe që ata duhet të lejoheshin të ndërtonin një tempull në sit, kërkesa që ishin mohuar të gjitha nga qeveria koloniale. Në vitin 1946, një degë e Hindu Mahasabha e quajtur ''Akhil Bharatiya Ramayana Mahasabha'' (ABRM) filloi një agjitim për procesionin e sitit. Në vitin 1949, Sant Digvijay Nathi i Gorakhnath Mathës iu bashkua ABRM-së dhe organizuan një recitim 9-ditor të vazhdueshëm të Ramcharit Manas, në fund të të cilit nacionalistët hindu u futën me dhunë në xhami dhe vendosën brenda saj idhujt e Ramas. Njerëzit u bënë të besojnë se idhujt ishin shfaqur në mënyrë të mrekullueshme brenda xhamisë. Data e ngjarjes ishte 22 dhjetor 1949.<ref name="Baccheta">{{cite journal|last=Bacchetta|first=Paola|title=Sacred Space in Conflict in India: The Babri Masjid Affair|url=https://archive.org/details/sim_growth-and-change_spring-2000_31_2/page/255|journal=Growth and Change|lang=en|volume=31|issue=2|year=2000|pages=255–84|doi=10.1111/0017-4815.00128}}</ref><ref name="Jha-Jha">{{cite book|last1=Jha|first1=Krishna|last2=Jha|first2=Dhirendra K.|title=Ayodhya: The Dark Night|url=https://archive.org/details/alf.alfbk4545.954.2.jha|publisher=HarperCollins India|year=2012|lang=en|isbn=978-93-5029-600-4}}</ref><ref name="Ayodhya Timeline BBC">{{cite web|title=Timeline: Ayodhya holy site crisis|url=http://www.bbc.com/news/world-south-asia-11436552|language=en|publisher=BBC News|accessdate=19 mars 2014}}</ref> [[Jawaharlal Nehru]] insistoi se idhujt duhet të hiqeshin. Megjithatë, zyrtari vendor K. K. K. Nair, i njohur për lidhjet e tij me nacionalistët hindu, refuzoi të zbatonte urdhërat duke pohuar se kjo do të çonte në revolta të përgjithshme. Policia mbylli portat kështu që publiku (si hindut ashtu dhe myslimanët) nuk mund të hynin. Megjithatë, idhujt mbetën brenda dhe priftërinjtë lejoheshin të hynin për të kryer adhurimin e përditshëm. Kështu, xhamia u shndërrua de fakto në një tempull. Si Sunni Wakf Board ashtu dhe ABRM-ja kryen padi civile duke mbështetur pretendimet e tyre respektive për sitin. Toka u shpall nën diskutim dhe portat mbetën të mbyllura.<ref name="98van der Veer1992-99">{{cite journal|last=van der Veer|first=Peter|title=Ayodhya and Somnath: Eternal Shrines, Contested Histories|url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-1992_59_1/page/98|language=en|journal=Social Research|volume=59|number=1|date=1992|pages=98–9|jstor=40970685}}</ref> Christophe Jaffrelot e ka quajtur krahun Gorakhnathi të nacionalizmit Hindu `shafrani tjetër', që ka mbajtur ekzistencën e tij në mënyrë të veçuar nga rryma kryesore e nacionalizmit hindu të Sangh Parivarit. Pasi Vishva Hindu Parishadi u formua në vitin 1964 dhe filloi agjitimin për sitin e Xhamisë Babri, dy rrymat e `politikanëve të shafranit' u bashkuan.<ref name="othersaffron">{{cite news|first=Christophe|last=Jaffrelot|title=The other saffron|newspaper=Indian Express|lang=en|date=6 tetor 2014|url=http://indianexpress.com/article/opinion/columns/the-other-saffron/99/|accessdate=6 tetor 2014}}</ref> Magjistrati i distriktit K. K. K. Nair, që refuzoi të zbatonte urdhërat, dha më pas dorëheqjen, por u bë një hero vendor dhe për rrjedhojë një politikan i Bharatiya Jana Sanghut.<ref name="van der Veer99">{{cite journal|last=van der Veer|first=Peter|title=Ayodhya and Somnath: Eternal Shrines, Contested Histories|url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-1992_59_1/page/99|language=en|journal=Social Research|volume=59|number=1|date=1992|page=99|jstor=40970685}}</ref> ===Shkatërrimi i Xhamisë Babri=== {{shiko gjithashtu|Xhamia Babri}} Në vitet 1980, Vishwa Hindu Parishadi (VHP), që i përkiste familjes së rrymës kryesore të nacionalizmit Hindu, Sangh Parivar, nisi një lëvizje të re për "rimarr" sitin për hindut dhe për të ngritur një tempull kushtuar Ramas fëmijë (Ramlala) në këtë vend. [[Partia Bharatiya Janata]] (PBJ), e formuar në vitin 1980 nga të mbeturit e Jana Sanghut, u bënë fytyra politike e fushatës. Në vitin 1986, një gjykatës i distriktit vendosi që portat duhet të rihapeshin dhe hindutë duhet të lejoheshin të adhuronin brenda, duke i dhënë një shtysë të rëndësishme lëvizjes.<ref name="Ayodhya Timeline BBC"/> Në shtatorin e vitit 1990, lideri i PBJ-së L. K. Advani filloi një "''rath jatra''" (procesion pelegrinazhi) për në Ajodhja në mënyrë që të gjeneronte mbështetje për lëvizjen. Advani më vonë, në kujtimet e tij, pohoi se "Nëse myslimanët janë të grumbulloheshin në një atmosferë islamike në [[Meka|Mekë]] dhe nëse të krishterët grumbullohen në një atmosferë të krishterë në [[Vatikani|Vatikan]], pse është e gabuar për hindutë të presin një atmosferë hindu në Ajodhja?" Jatra rezultoi në revolta të përgjithshme në shumë qytete me nisjen e saj, duke i kërkuar qeverisë së [[Bihari]]t të arrestonte Advanin. Megjithatë, një numër i madh 'kar sevakësh' ose aktivistësh të Sangh Parivarit arritën në Ajodhja dhe u përpoqën të sulmonin xhaminë. Ata u ndaluan nga policia e [[Uttar Pradesh]]it dhe forcat paramilitare, duke krijuar një përleshje në të cilën u vranë mjaft ''kar sevakë''. Duke akuzuar qeverinë qendrore të drejtuar nga V. P. Singhu se ishte e dobët, PBJ-ja e tërhoqi mbështetjen e saj për të, duke kërkuar zgjedhje të reja. Në këto zgjedhje, PBJ-ja fitoi shumicën në Asamblenë Legjislative të Uttar Pradeshit, dhe e rriti numrin e anëtarëve të saj në Lok Sabha (Kuvendi).<ref name="Guha2007a">{{cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|year=2007|publisher=MacMillan|lang=en|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/633 633]–59}}</ref> Më 6 dhjetor 1992, VHP-ja dhe aleatët e saj, duke përfshirë edhe PBJ-në, organizuan një tubim ku u përfshinë 150,000 ''kar sevakë'' të VHP-së dhe PBJ-së në sitin e xhamisë. Ceremonitë përfshinë fjalime nga prijësit e PBJ-së ashtu si dhe Advani, Murli Manohar Joshi dhe Uma Bharti.<ref name="tully">{{cite news|last=Tully|first=Mark|title=Tearing down the Babri Masjid|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2528025.stm|lang=en|accessdate=29 shtator 2010|newspaper=BBC News|date=5 dhjetor 2002}}</ref> Turma u egërsua përgjatë fjalimeve dhe e sulmoi xhaminë menjëherë më pas. Një kordon policie i vendosur aty për të mbrojtur xhaminë ishte qartësisht e pakët. Xhamia u sulmua me mjete të sajuara në çast dhe u rrafshua në pak orë.<ref name="Guha2007">{{cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|year=2007|publisher=MacMillan|lang=en|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/582 582]–98}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/news/india/report_sequence_of_events_on_december_6.php|language=en|title=Report: Sequence of events on December 6|publisher=Ndtv.com|accessdate=20 qershor 2012}}</ref> Kjo ndodhi pavarësisht angazhimit nga qeveria shtetërore ndaj Gjykatës Supreme Indiane që xhamia nuk do të dëmtohej.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2528025.stm|title=Tearing down the Babri Masjid – Eye Witness BBC's Mark Tully|work=BBC|lang=en|date=5 dhjetor 2002}}</ref><ref name="newindpress.com">{{cite web|url=http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEH20050130092611&Page=H&Title=Top+Stories&Topic=0|title=Babri Masjid demolition was planned 10 months in advance – PTI|publisher=Newindpress.com|lang=en|accessdate=26 shtator 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080117234145/http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEH20050130092611&Page=H&Title=Top+Stories&Topic=0|archivedate=17 janar 2008}}</ref> Më shumë se 2000 veta u vranë në revoltat që ndoqën shkatërrimin.<ref name="guardianarchieve">{{cite news|url=http://archive.guardian.co.uk/Repository/ml.asp?Ref=R1VBLzE5OTIvMTIvMDgjQXIwMDEwMA==&Mode=Gif&Locale=english-skin-custom|title=Article – Untitled Article|publisher=Archive.guardian.co.uk|date=8 dhjetor 1992|lang=en|accessdate=11 qershor 2012|location=Londër|archive-date=3 tetor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101003152104/http://archive.guardian.co.uk/Repository/ml.asp?Ref=R1VBLzE5OTIvMTIvMDgjQXIwMDEwMA==&Mode=Gif&Locale=english-skin-custom|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11436552|language=en|work=BBC News|title=Timeline: Ayodhya holy site crisis|date=30 shtator 2010}}</ref> Revoltat shpërthyen në shumë qytete të rëndësishme indiane duke përfshirë [[Mumbai|Bombein]], [[Delhi]]n dhe [[Hajderabadi]]n.<ref name="nelson-telegraph-uk">{{cite news|last=Nelson|first=Dean|title=India braced for violence ahead of Muslim v Hindu Ayodhya verdict|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8032688/India-braced-for-violence-ahead-of-Muslim-v-Hindu-Ayodhya-verdict.html|language=en|accessdate=7 korrik 2012|newspaper=The Telegraph|date=29 shtator 2010|location=Londër}}</ref> Më 16 dhjetor 1992, u krijua nga Qeveria e Indisë Komisioni Liberhan për të hetuar rrethanat që çuan në shkatërrimin e Xhamisë Babri.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2004/03/12/stories/2004031201161300.htm|title=Six more months for Liberhan Commission|newspaper=The Hindu|lang=en|date=12 mars 2004}}</ref> Qe komisioni më i zgjatur në historinë e Indisë me mjaft zgjatje të dhëna nga qeveri të ndryshme. Raporti i komisionit konsideronte një numër njerëzish përgjegjës për shkatërrimin, duke përfshirë edhe prijësit e PBJ-së si Atal Bihari Vajpayee, Lal Krishna Advani, Murli Manohar Joshi, kryeminstrin e atëherëshëm të Uttar Pradeshit, Kalyan Singh, Pramod Mahajanin, Uma Bhartin dhe Vijayaraje Scindian, ashtu si dhe prijësit e VHP-së si Giriraj Kishore dhe Ashok Singhali. Prijës të tjerë të rëndësishëm politikë të konsideruar përgjegjës nga komisioni përfshinin kryetarin fundit të Shiv Senas, Bal Thackeray dhe ish prijësin e RSS-së K. Govindacharya. Duke u mbështetur në dëshmitë e mjaft dëshmitarëve okularë, raporti pohonte se shumë nga këta prijës kishin bërë fjalime provokuese në kangjella që provokuan shkatërrimin. Pohohej gjithashu se ata mund ta kishin ndaluar shkatërrimin nëse do të kishin dashur.<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report_vajpayee-advani-severely-indicted-by-liberhan-commission_1315927|language=en|title=Vajpayee, Advani severely indicted by Liberhan Commission – India – DNA|publisher=Dnaindia.com|date=24 nëntor 2009|accessdate=11 qershor 2012}}</ref> Shumë organizata myslimane kanë vijuar të shprehin indinjatën e tyre për shkatërrimin e strukturës së pretenduar. Në korrik të vitit 2005, terroristët sulmuan tempullin e sajuar në sitin e xhamisë së shkatërruar. Në vitin 2007, M. N. Gopal Dasi, drejtuesi i atëhershëm i Tempullit të Ramës, mori telefonata kërcënuese kundër gruas së tij.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-22/india/27982914_1_mahant-nritya-gopal-das-islam-security|title=Ram Janambhoomi trust chief threatened|work=The Times of India|date=22 nëntor 2007|lang=en|accessdate=26 shtator 2010|archive-date=18 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018213644/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-22/india/27982914_1_mahant-nritya-gopal-das-islam-security|url-status=dead}}</ref> Shumë sulme terroriste nga degë të ndaluara xhihadiste si Muxhahedinët Indianë përmendin shkatërrimin e Xhamisë Babri si një justifikim për sulmet terroriste.<ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?268602|title=The Latest 'Indian Mujahideen Mail' &#124; B. Raman|publisher=Outlookindia.com|lang=en|accessdate=11 qershor 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/blast-a-revenge-for-babri-mail/361167/1|language=en|title=Blast a revenge for Babri: mail|work=The Indian Express|date=14 shtator 2008|accessdate=11 qershor 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,MARP,,BGD,,469f3869c,0.html|title=Refworld &#124; Chronology for Hindus in Bangladesh|publisher=UNHCR|lang=en|date=16 tetor 1993|df=dmy|access-date=3 nëntor 2016|archive-date=18 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018084907/http://www.unhcr.org/refworld/country%2C%2CMARP%2C%2CBGD%2C%2C469f3869c%2C0.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,MRGI,,BGD,,49749d572d,0.html|title=Refworld &#124; World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Bangladesh: Hindus|publisher=UNHCR|lang=en|accessdate=11 qershor 2012|archive-date=18 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018084914/http://www.unhcr.org/refworld/country,,MRGI,,BGD,,49749d572d,0.html|url-status=dead}}</ref> Çështja ligjore vijoi në lidhje me terrenin të cilin e kontrollonte qeveria.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/36885584.cms Obeying court orders only course open: Muslim board], Times of India</ref> ===Sulmi=== Më 5 korrik 2005, pesë terroristë sulmuan sitin e tempullit të sajuar të Ramlallas në Ajodhja. Të pesë terroristët u vranë në luftimet në vazhdim me forcat e sigurisë dhe një civil vdiq në shpërthimin e bombës të shkaktuar pasi ata u përpoqën të çajnë murin ndarës. ===Veridikti i Gjykatës së Lartë të Allahabadit, 2010=== Përpara vitit 2003, nuk ishte provuar se [[tempulli hindu|tempulli origjinal hindu]] ishte shkatërruar ose modifikuar në mënyrë dramatike me urdhër të perandorit mogul Babur dhe një xhami ishte ndërtuar në vend të tij. Një proces mbi sitin e kundërshtuar u nis në vitin 2010, në të cilin u vendos se, mbi bazën e besimit popullor, terreni i diskutuar ishte vendlindja e hyjnisë Rama. Më 30 shtator 2010, trupa e [[Laknau]]t të Gjykatës së Lartë të Allahabadit shpalli verdiktin e saj mbi procesin e Ajodhjas. Trupa prej tre gjyqtarësh vendosi me shumicë 2 me 1 se një e treta e terrenit të diskutuar duhet ti jepej Sunni Muslim Central Board of Waqfs, një e treta Nirmohi Akharas dhe një e treta partisë hindu për 'Ram Lallan'. Gjykata vendosi gjithashtu se zona ku idhujt e Ramas janë të pranishëm ti jepen hinduve në verdiktin final, ndërsa pjesa tjetër e terrenit duhej të ndahej në mënyrë të barabartë mes tre pjesëve.<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/article/india/ayodhya-verdict-allahabad-high-court-says-divide-land-in-3-ways-56063|title=Ayodhya verdict: Allahabad High Court says divide land in 3 ways|publisher=Ndtv.com|lang=en|accessdate=30 shtator 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101002110425/http://www.ndtv.com/article/india/ayodhya-verdict-allahabad-high-court-says-divide-land-in-3-ways-56063|archivedate=2 tetor 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rjbm.nic.in/|title=Ram Janmbhoomi Babri Masjid Judgement|publisher=Rjbm.nic.in|lang=en|accessdate=30 shtator 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101002000743/http://rjbm.nic.in/|archivedate=2 tetor 2010}}</ref> ==Traditat== Ajodhja e [[Ramajana]]s ishte kryeqyteti i mbretërisë hindu Kosala dhe përshkruhet se shtrihej në një sipërfaqe prej 250&nbsp;km<sup>2</sup>. Gjendet në brigjet e Gangut, një lum ujërat e të cilit besohet se pastrojnë të gjitha mëkatet dhe në bregun e djathtë të lumit Ghagra (Sarayu). Dinastia Ikshvaku e linjës diellore (surjavansha) ishte dinastia e saj sunduese sipas mitologjisë. Qyteti ishte oborri i Dasharathas së madh, mbreti i 39-të i dinastisë diellore, djali i të cilit ishe avatari Rama. Te Atharvaveda, Ajodhja thuhet se ishte "një qytet i ndërtuar nga zotat dhe që ishte i begat si vetë parajsa". Te Garuda Purana, thuhet se ajo ishte një nga shtatë vendet më të shenjta të [[Hinduizmi]]t në [[India|Indi]], me [[Varanasi]]n që është më i shenjti nga të gjithë.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C&pg=PA3|title=The Hindu temple|volume=1|author1=Stella Kramrisch|author2=Raymond Burnier|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|lang=en|page=3|isbn=9788120802230|year=1946}}</ref> Valmiki thuhet se filloi ta shkruaj [[Ramajana]]n në Ajodhja. Kapitujt e tij hapës përshkruajnë madhështinë e qytetit, lavditë, virytet dhe pasurinë e mbretërve të tij, ashtu si dhe ndershmërinë e banorëve të tij. Tulsidasi ritregoi një version të zakonshëm të Ramajanas të quajtur Ramacharitamanasa, në të cilin ai lartësonte gjithashtu qytetin. Mjaft alvarë tamilë e përmendin qytetin. Konsiderohet gjithashtu si vendlindja e Jadabharatas, Chakravartinit të parë, Bahubalit, Brahmit, Sundarit, Padaliptasurisvarjit, Harishchandras dhe Achalbharatas. Ajodhja ka domethënie historike për ‘‘Bashkësinë Xhainiste’’ po ashtu. Është vendlindja e dy tirthankarave të rëndësishëm dy mijë vjet më parë. Agamat xhainiste regjistrojnë po ashtu vizitën e Mahaviras, tirthankara i fundit i [[xhainizmi]]t. Qyteti është gjithashtu vendlindja e pesë tirthankarave, duke përfshirë të parin, Rishabhan dhe Ganadharan e nëntë të Mahaviras. Qyteti është i rëndësishëm edhe për trashëgiminë Budiste, me mjaft tempuj, monumente dhe qendra mësinmi budiste të ndërtuara këtu gjatë Perandorisë Mauryane dhe asaj Gupta. [[Buda]] besohet se e ka vizituar më shumë se një herë qytetin, megjithëse për këtë nuk ka të dhëna në shkrimet e tij. Faxiani, murgu kinez shkroi për mjaft manastire budiste që gjendeshin aty. Ajodhja e arriti kulmin e tregtisë gjatë sundimit të Dinastisë Gupta. Ajodhja është 'Mokshdayani Puris', ose 'Vendi i bekimit shpirtëror dhe çlirimit nga karma bandhani', bashkë me [[Varanasi]]n dhe [[Dvarka]]n. Shkrimet hindu si ''Ramcharitmanat'', ''Vishnu Purana'' dhe ''Shrimad Bhagvat Mahapurani'' rekomandojnë pelegrinazhin në qytet, duke shkruar se ai rrit Punyan, ose virtytin dhe pakëson Paapin, ose të keqen. ==Vende interesi== Hanuman Garhi, një fortesë masive katërkëndëshe me bastione rrethore në secilin kënd dhe një tempull i Hanumanit brenda, është faltorja më popullore në Ajodhja. E vendosur në qendër të qytetit, është e arritshme nga 76 shkallë. Legjenda e saj është se Hanuman jetonte këtu në një shpellë dhe ruante Xhanambhumin, ose Ramkotin. Tempulli kryesor përmban statujën e Maa Anjanit me Bal Hanumanin të ulur në prehrin e saj. Një vizitë në faltore thuhet se plotëson dëshirat e besimtarëve. Kanak Bhavani është një tempull i dhuruar për Sitan nga nëna e saj me martesën e saj me Raman dhe që përmban statujat e Sitas me burrin e saj. Ramkoti është vendi kryesor i adhurimit në Ajodhja dhe siti i kështjellës së lashtë me të njëjtin emër, që qëndron mbi një terren të ngritur në perëndim të qytetit. Megjithëse nga pelegrinët përgjatë gjithë vitit, ajo tërheq besimtarë nga e gjithë bota gjatë "Ram Navamit", dita e lindjes së Ramas. Ram Navami zhvillohet me pompozitet të madh në muajin hindu të Chaitras, që bie midis marsit dhe prillit. Svarg Dvari besohet se është vendi i kremimit të Ramas. Mani Parbati dhe Sugriv Parbati janë pirgje të lashta dheu, i pari i identifikuar nga një stupë e ndërtuar nga perandori Ashoka dhe i dyti është një manastir i lashtë. ‘‘‘Treta ke Thaku’’’ është një tempull që qëndron në sitin e Ashvamedha Jaxhnjas së Ramas. Tre shekuj më parë, Raxhai i Kulusë ndërtoi një tempull të ri aty, që u përmirësua nga Ahiljabai Holkari i Indores në vitin 1784, në të njëtën kohë u ndërtuan [[Ghatet]] e afërta. Idhujt fillestarë në gurë të zi ranor u rekuperuan nga Sarayu dhe u vendosën në tempullin e ri, që ishte i njohur si ‘‘‘Kaleram-ka-Mandir’’’. ‘’’Chhoti Devkali Mandiri’’ është tempulli i hyjneshës Ishani, ose Durga, Kuldevi i Sitas. ===Xhamia Babri=== '''[[Xhamia Babri]]''' (në [[gjuha urdu|gjuhën urdu]]: بابری مسجد; ''Xhamia e Baburit''), ishte një xhami që gjendej në Ajodhja të distriktit të Faizabadit {{coord|26.7956|N|82.1945|E|display=inline}}, e konsideruar si një nga xhamitë më të mëdha në shtetin e [[Uttar Pradesh]]it. Sipas mbishkrimeve të xhamisë, ajo ishte ndërtuar në vitin 1528–29 (viti 935 i hixhrës) nga Mir Baqi, me urdhër të [[Perandoria Mogule|perandorit mogul]] Babur (sipas të cilit është emërtuar). Xhamia gjendej mbi një kodër të njohur si Ramkot ("fortesa e Ramas"). Sipas hinduve, mogulët shkatërruan një strukturë që shënonte vendin e lindjes së (Ram Janmabhoomi) për të ndërtuar xhaminë, një konsideratë e kundërshtuar nga myslimanët. Debati dhe mosmarrveshja politike, historike dhe shoqëroro fetare mbi historinë e sitit dhe nënse ishte shkatërruar ose modifikuar një tempull i mëparshëm për të ndërtuar atë, është bërë i njohur si [[Mosmarrveshja e Ayodhyas]]. Duke nisur nga shekulli i XIX, kishte mjaft konflikte dhe kontestime midis hinduve dhe myslimanëve mbi xhaminë. Më 6 dhjetor 1992, [[Xhamia Babri]] u shkatërrua nga grupet ekstremiste hindu<ref>{{citation|last=Fuller|first=Christopher John|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA262|year=2004|publisher=Princeton University Press|lang=en|isbn=0-691-12048-X|page=262}}</ref> duke shkaktuar revolta në të gjithë Indinë, që çoi në rreth 2,000 të vdekur. Emri "[[Xhamia Babri]]" rrjedh nga emri i perandorit mogul Babur, që thuhet se urdhëroi ndërtimin e saj.<ref name="Colin">{{cite book|last=Flint|first=Colin|title=The geography of war and peace|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-516208-0|url=https://books.google.com/books?id=7Ms5N7NhGXIC&pg=PA165|lang=en|page=165}}</ref> Përpara viteve 1940, ajo quhej ‘’’Masjid-i-Janmasthan’’’ ("xhamia e vendit të lindjes"), duke përfshirë dokumentet zyrtare si regjistrat e të ardhurave.<ref name="KE_1995">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EVnK3q48dL0C&pg=PA28|title=Indian Epic Values: Rāmāyaṇa and Its Impact|editor=Gilbert Pollet|author=K. Elst|chapter=The Ayodhya Debate|publisher=Peeters Publishers|year=1995|lang=en|isbn=9789068317015|pages=28–9}}</ref><ref name="KJ_2009">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=w5SlnZilfMMC&pg=PA23|title=The Ethics of Terrorism|editor1=Yakov Gilinskiy|editor2=Thomas Albert Gilly|editor3=Vladimir Sergevnin|chapter=Communal Violence and Terrorism in India: Issues and Introspections|author=K. Jaishankar|lang=en|publisher=Charles C. Thomas|year=2009|isbn=9780398079956|pages=25–6}}</ref> ==== Arkitektura ==== Sunduesit e Sulltanatit të Delhit dhe pasuesit e tyre, [[Perandoria Mogule|Mogulët]], ishin përkrahës të mëdhenj të artit dhe arkitekturës, duke ndërtuar shumë varre, xhami dhe medrese të rafinuara. Këto kanë një stil dallues që përmban ndikime nga arkitektura e vonë e Dinastisë Tughlaq. Xhamitë përgjatë gjithë Indisë u ndërtuan në stile të ndryshme; stilet më elegante u zhvilluan në zonat ku traditat e artit vendas ishin të forta dhe artizanët vendorë ishin tepër të zotë. Kështu stilet rajonale ose provinciale të xhamive u zhvilluan nga stilet e tempujve ose banesave vendore, që ishin të kushtëzuara nga ana tjetër nga klima, terreni, materialet, duke krijuar në këtë mënyrë ndryshime të mëdha midis xhamive të [[Bangladeshi|Bengalit]], [[Kashmiri]]t dhe [[Guxharat]]it. [[Xhamia Babri]] ndoqi stilin arkitekturor të Sulltanatit të Jaunpurit. E parë nga krahu perëndimor, ajo ngjante me [[Xhamia Atala në Jaunpur|Xhaminë Atala]] në Xhaunpur.<ref>{{cite book|url=https://books.google.ca/books?id=MURuAAAAMAAJ|title=Babri-Masjid Ramjanambhoomi controversy|author=Asgharali|publisher=Ajanta Publications|lang=en|year=1990|page=37}}</ref> Arkitektura e xhamisë është një imitim i xhamive të Sulltanatit të Delhit. Ato ishtin xhami të një stili të veçantë, të ruajtur kryesisht në arkitekturë, i zhvilluar pas Sulltanatit të Delhit e vendosur në rrethinën jugore të qytetit të fortifikuar të ‘’Gaurit’’ dhe ‘’’Xhamia Xhamali Kamili’’’ e ndërtuar nga Sher Shah Suri. Ky stil ishte pararendësi i stilit [[Arkitektura Indo-Islamike|Indo-Islamik]] të adoptuar nga [[Akbar]]i. ;Sistemi akustik dhe i ajrimit "Një pëshpërimë nga mihrabi i Xhamisë Babri mund të dëgjohet qartësisht në skajin tjetër, 60 m larg përgjatë gjatësisë dhe gjerësisë së oborrit qendror" sipas Graham Pickford, arkitektit të Lord William Bentinck (1828–33). Akustika e xhamisë u përmend nga ai në librin e tij ''Historic Structures of Oudhe'' ku ai thotë se "për një ndërtesë të shekullit të XVI shpërndarja dhe projektimi i zërit nga pulpiti është mjaft i përparuar, shpërndarja unike e tingullit në këtë strukturë do ta mahnisë vizitorin". Arkitektët modernë ia kanë atribuar këtë veçori intriguese akustike një tërheqjeje të madhe në murin e mihrabit dhe mjaft tërheqjeve në muret rrethues që funksiononin si rezonatorë; Ky dizajn ndihmonte çdokënd të dëgjonte folësin në mihrab. Guri ranor i përdorur në ndërtimin e Xhamisë Babri kishte gjithashtu cilësi rezonuese që kontribuan në akustikën unike. Stili Tughluquid i Xhamisë Babri integronte komponente dizajni dhe teknika të tjera, si sistemi i freskimit të ajrit i paraqitur në elementet arkitekturore islamike si harqet, kupolat dhe kubetë. Në Xhaminë Babri një sistem pasiv i kontrollit të mjedisit përfshinte tavanet e larta, kubetë dhe gjashtë dritare të mëdha me grila. Sistemi ndihmonte në mbajtjen e brendësisë të freskët duke lejuar ajrimin natyror ashtu dhe dritën e diellit. ==== Mosmarrveshja shiito–synite ==== Në vitin 1936, qeverisja britanike nxori aktin U.P. Muslim Waqf Act për administrimin më të mirë të pronave vakëfe në shtet. Në përputhje me këtë akt, Xhamia Babri dhe varrezat e saj të afërta (Ganj-e-Saheedan Qabristan) u regjistruan si ''Waqf no. 26 Faizabad'' me U.P. Sunni Central Board of Waqfs. Shiitët e kontestuan pronësinë Synite të xhamisë, duke pretenduar se siti u përkiste atyre pasi Mir Baqi ishte shiit.<ref name="Roma_2014">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wUlGCgAAQBAJ&pg=PA275|title=Wording the World: Veena Das and Scenes of Inheritance|author=Roma Chatterji|publisher=Fordham University Press|year=2014|lang=en|isbn=9780823261857|page=275}}</ref> Komisioneri i vakëfeve nisi një hetim të mosmarrveshjes. Hetimi doli në konkluzionin se xhamia u përkiste synitëve, pasi ishte porositur nga Baburi, që ishte një synit. Raporti përfundimtar u publikua në një gazetë zyrtare në datën 26 shkurt 1944. Në vitin 1945, Shia Central Board e ankimoi këtë vendim në gjykatë. Më 23 mars 1946, gjykatësi S. A. Ahsan vendosi në favor të Sunni Central Board of Waqfs.<ref name="SGopal_1993">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=47AARF595dUC&pg=PA65|title=Anatomy of a Confrontation: Ayodhya and the Rise of Communal Politics in India|author=Sarvepalli Gopal|publisher=Palgrave Macmillan|year=1993|lang=en|isbn=9781856490504|pages=64–77}}</ref> ===Tempulli i Nageshvarnathit=== Tempulli i Nageshvarnathit u ndërtua nga Kusha, djali i Ramas. Sipas legjendës Kusha humbi byzylykun e tij ndërsa po lahej në Saraju dhe u mor nga një Nag-Kanja që ra në dashuri me të. Duke qenë se ajo ishte një besimtare e Shivës, Kusha i ndërtoi asaj këtë tempull. Ishte tempulli i vetëm që mbijetoi kur Ajodhja u braktis deri në kohën e Vikramaditjas. Ndërsa pjesa tjetër e qytetit ishte në rrënoja dhe i mbuluar nga pyje të dendura, ky tempull i mundësoi Vikramaditjas të identifikonte qytetin. Festa e Shivratrit zhvillohet këtu me shkëlqim të madh. === Chakravarti Mahraj Dashrath Mahali === Chakravarti Mahraj Dashrath Mahali, i njohur si Bada Asthani dhe Badi Jagahu, është një Ramkot të Ajodhjas në Faizabad të [[Uttar Pradesh]]it. Ai është i hapur për publikun nga ora 8 e mëngjesit deri në orën 12 të mesditës dhe nga ora 4 pasdite deri në orën 10 të darkës çdo ditë. Ram Vivahu, Deepawali, Shravan Mela, Chaitra Ramnavami dhe Kartik Mela janë ditë të veçanta kur numri i besimtarëve rritet disafishë. Duke përmbajtur kaq shumë vende dhe faltore fetare, në Ajodhja është një vendi i adhuruar se ka qenë nderuar nga të gjitha fraksionet besimit hindu. Ky vend i shenjtë është i lidhur me hyjninë Rama, heroin e eposit të madh të Ramajanës. Të gjitha vendet në Ajodhja janë në njëfarë mënyre të lidhura me këtë sundues legjendar, që konsiderohet si një ikonë e virtytit, të vërtetës dhe përkushtimit. Chakravarti Maharaja Dasrath Mahali nuk është një përjashtim nga ky fenomen i përgjithshëm. Është vendi ku Maharaxhai Dasharatha besohet se qëndroi me miqtë dhe të afërtimit e tij. Tani vendi bujt një tempull, që paraqet Raman, Sitan dhe Lakshmana Bharat Shatrughanin si hyjnitë kryesore. Megjithëse faltorja nuk është shumë e madhe në përmasa, mjedisi i saj mundëson një ndjesi të madhe qetësie dhe prehjeje që besimtarët ndihen të aftë të ndjejnë praninë e perëndisë Rama. *Angad Tila *Tempulli Shri Rama Xhanaki Birla *Tulsi Smarak Bhavani *Ram ki Paidi *Kaleramji ka Mandiri *Datuvan Kundi *Xhanki Mahali *Gurudvara Brahma Kundi *Tempulli Xhainisti i Rishabhadeos *Brahma Kundi *Tempulli Amavan *Tulsi Chaura *Laxman Quila *Ram Katha Museum *Valmiki Ramayan Bhavani *Mandiri Sunder Sadan (përballë sitit kontrovers) ==Gjeografia dhe klima== Ajodhja ka një klimë të lagësht subtropikate, tipike e Indisë Qendrore. Verat janë të gjata, të thata dhe të nxehta, duke zgjatur nga fundi i marsit deri në mesin e qershorei, me temperatura mesatare ditore pranë convert 32&nbsp;°C. Stinët e verës ndiqen nga stinët e mosuneve që zgjasin deri në tetor, me reshje vjetore prej afërsisht 1067&nbsp;mm dhe temperatura mesatare prej rreth 28&nbsp;°C. Dimri fillon në fillim të nëntorit dhe zgjat deri në fundin e janarit, i ndjekur nga një pranverë e shkurtër në shkurt dhe në fillimin e marsit. Temperaturat mesatare janë të buta, pranë 16&nbsp;°C, por netët mund të jenë më të ftohta. ==Demografia== Sipas censusit indian të vitit 2001, Ajodhja kishte një popullsi prej 49,593 banorësh. Meshkujt përbënin 59% të popullsisë ndërsa femrat 41%. Ajodhja ka një raport mesatar alfabetizmi prej 65%, më i lartë se mesatarja kombëtare prej 59.5%; me 72% të meshkujve dhe 62% të femrave të alfabetizuara. 12% e popullsisë është nën moshën 6 vjeçare.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|lang=en|archivedate=16 qershor 2004|title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|accessdate=1 nëntor 2008|publisher=Census Commission of India}}</ref> ==Transporti== Për të arritur në Ajodhja, aeroportet më të afërta janë ai i Faizabadit, 5&nbsp;km larg, ai i Amausit në [[Laknau]], 134&nbsp;km larg dhe aeroporti i Allahabadit, 166&nbsp;km larg. Qyteti është në zonën Hekurudhave Veriore me binarë të gjerë të linjës Mughal Sarai në linjën kryesore të Laknaut me stacionet hekurudhore të Ajodhjas dhe Faizabadit. Ajo është e lidhur me rrugë me mjaft qytete dhe qyteza të rëndësishme, duke përfshirë [[Laknau]]n (134&nbsp;km), Gorakhpurin (132&nbsp;km), Xhhansin (441&nbsp;km), Allahabadin (166&nbsp;km), [[Shravasti]]n (109&nbsp;km), [[Varanasi]]n (209&nbsp;km) dhe Gondan (51&nbsp;km). ==Galeri pamjesh== <gallery widths=296px heights=222px> File:Ayodhya city.jpg|Ayodhya Ghaat në bregun e lumit Ghaghara. File:Saryu.JPG|Lumi Ghaghra, i njohur vendorisht si Saryu, në Faizabad. File:Hanuman Garih Temple, Ayodhya, Faizabad (U.P.), India.JPG|Tempulli i famshëm i Hanuman Garihut, një prift i ri duke kryer Darshanin. File:Ayodhya Swaminarayan Mandir.jpg|Mandiri Swaminarayan në Ayodhya File:Saryu River Bank, Ayodhya, Faizabad, (U.P.), India..JPG|Lumi Saryu, me domethënie të lashtë, i përmendur te vedat dhe te [[Ramayana]]. Gjatë Ram Navamit, festës që celebron ditëlindjen e perëndisë Rama, mijëra njerëz zhyten në lumin Sarayu në Ayodhya. </gallery> ==Shiko edhe== * [[Vende Pelegrinazhi Hindu në Indi]] * [[Sapta Puri]] * [[Arkitektura e Uttar Pradeshit]] * [[Varanasi]] ==Shpjegime== {{reflist|group=Shpjegimi}} == Referime == {{reflist|2}} ==Bibliografia== {{Refbegin}} * {{cite book|url=https://books.google.ca/books?id=MURuAAAAMAAJ|title=Babri-Masjid Ramjanambhoomi controversy|author=Asgharali|publisher=Ajanta Publications|year=1990|language=en}} * {{cite journal|last=Bacchetta|first=Paola|title=Sacred Space in Conflict in India: The Babri Masjid Affair|url=https://archive.org/details/sim_growth-and-change_spring-2000_31_2/page/255|journal=Growth and Change|lang=en|volume=31|issue=2|year=2000|pages=255–84|doi=10.1111/0017-4815.00128}} * {{cite journal|last=Bakker|first=Hans|lang=en|title=The rise of Ayodhya as a place of pilgrimage|journal=Indo-Iranian Journal|volume=24|number=2|year=1982|pages=103–26|doi=10.1007/BF00209819}} * {{cite book|last=Bakker|first=Hans T.|title=Ayodhya|url=https://archive.org/details/ayodhy0000bakk|location=Groningen|series=Groningen Oriental Studies, V. I|publisher=Egbert Forsten|year=1986|lang=en|ISBN=9069800071}} * {{cite journal|last=Bakker|first=Hans|title=Ayodhya: A Hindu Jerusalem|journal=Numen|lang=en|volume=38|number=1|year=1991|pages=80-109|jstor=3270005}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wUlGCgAAQBAJ|title=Wording the World: Veena Das and Scenes of Inheritance|author=Roma Chatterji|publisher=Fordham University Press|year=2014|lang=en|isbn=9780823261857}} * {{cite book|author=Sir Alexander Cunningham|lang=en|title=Four Reports Made During the Years, 1862-63-64-65|url=https://books.google.com/books?id=xM4OAAAAQAAJ|year=1871|publisher=Government Central Press}} * {{cite book|last=Cunningham|first=Alexander|title=The Ancient Geography of India, I. The Buddhist Period, including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang|lang=en|publisher=Trubner and Company|year=1871|url=https://books.google.co.uk/books?id=yH9Xef_vm1EC}} * {{cite book|author=Richard M. Eaton|title=Essays on Islam and Indian History|ISBN=0-19-566265-2|lang=en}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EVnK3q48dL0C|title=Indian Epic Values: Rāmāyaṇa and Its Impact|editor=Gilbert Pollet|author=K. Elst|chapter=The Ayodhya Debate|publisher=Peeters Publishers|year=1995|lang=en|isbn=9789068317015}} * {{cite book|last=Flint|first=Colin|title=The geography of war and peace|publisher=Oxford University Press|year=2005|lang=en|isbn=978-0-19-516208-0|url=https://books.google.com/books?id=7Ms5N7NhGXIC}} * {{citation|last=Fuller|first=Christopher John|lang=en|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC|year=2004|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-12048-X}} * {{cite book|author=Alois Anton Führer|lang=en|title=The monumental antiquities and inscriptions: in the North-Western Provinces and Oudh|url=https://books.google.com/books?id=tGVBAQAAIAAJ|year=1891|publisher=Government Press, N.-W.P. and Oudh}} * {{cite book|first=Maulvi Abdul|last=Ghaffar|title=Gumgamashtah Halat-i Ajodhya|trans-title=Ngjarjet e Harruara të Ajodhjas|publisher=Nami Press|location=[[Laknau]]|lang=ur|year=1981|origyear=1932}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=47AARF595dUC|title=Anatomy of a Confrontation: Ayodhya and the Rise of Communal Politics in India|author=Sarvepalli Gopal|publisher=Palgrave Macmillan|lang=en|year=1993|isbn=9781856490504}} * {{cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|year=2007|publisher=MacMillan|lang=en}} * {{cite book|last=Gupta|first=S. P.|chapter=If only the court had examined the evidence|editor-last=Dasgupta|editor-first=Swapan|title=The Ayodhya Reference: Supreme Court Judgement and Commentaries|url=https://archive.org/details/ayodhyareference0000indi|language=en|publisher=Voice of India|year=1996|ISBN=8185990301}} * {{cite book|last=Hill|first=John E.|year=2009|title=Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, 1st to 2nd centuries CE|publisher=BookSurge|location=Charleston, Karolina Jugore|lang=en|ISBN=978-1-4392-2134-1}} * {{Cite book|last=Hill|first=John E.|year=2004|title=The Peoples of the West from the Weilüe'' 魏略 by Yu Huan 魚豢: ''Third Century Chinese Account Composed between 239 and 265 CE|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/weilue/weilue.html|lang=en}} * {{citation|author=Arshad Islam|title=Babri Mosque: A Historic Bone of Contention|work=Muslim World 97.2|year=2007|lang=en|publisher=Academic Search Elite. Web}} * {{cite book|last=Jain|first=Meenakshi|title=Rama and Ayodhya|publisher=Aryan Books|location=Nju Delhi|lang=en|year=2013|ISBN=8173054517}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=w5SlnZilfMMC|title=The Ethics of Terrorism|editor1=Yakov Gilinskiy|editor2=Thomas Albert Gilly|editor3=Vladimir Sergevnin|chapter=Communal Violence and Terrorism in India: Issues and Introspections|author=K. Jaishankar|lang=en|publisher=Charles C. Thomas|year=2009|isbn=9780398079956}} * {{cite book|last1=Jha|first1=Krishna|last2=Jha|first2=Dhirendra K.|title=Ayodhya: The Dark Night|url=https://archive.org/details/alf.alfbk4545.954.2.jha|publisher=HarperCollins India|year=2012|lang=en|isbn=978-93-5029-600-4}} * {{cite book|first=Maulvi Abdul|last=Karim|title=Tarikh-i Parnia Madinatul Awliya|trans-title=History of Parnia city of Sufis|location=[[Laknau]]|lang=en|year=1885}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|title=The Hindu temple|volume=1|author1=Stella Kramrisch|author2=Raymond Burnier|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|lang=en|isbn=9788120802230|year=1946}} * {{cite book|last=Lal|first=Braj Basi|title=Rama: His Historicity Mandir and Setu|publisher=Aryan Books International|year=2008|lang=en|isbn=8173053456}} * {{cite book|last1=Layton|first=R.|last2=Thomas|first2=P.|chapter=Introduction|editor1-last=Layton|editor1-first=R.|editor2-last=Stone|editor2-first=P.|editor3-last=Thomas|editor3-first=J.|lang=en|title=Destruction and Conservation of Cultural Property|publisher=Routledge|year=2003|isbn=1134604971}} * {{cite book|last=Legge|first=James|origyear=1886|title=A Record of Buddhistic Kingdoms: Being an account by the Chinese Monk Fa-Hien of his travels in India and Ceylon (A.D. 399–414) in search of the Buddhist Books of Discipline|location=New York|publisher=Paragon Book Reprint Corp|lang=en|year=1965}} * {{cite book|last=Mandal|first=Dhaneshwar|lang=en|title=Ayodhya, Archaeology After Demolition: A Critique of the "new" and "fresh" Discoveries|url=https://books.google.com/books?id=FvTBfbfxAukC&pg=PA1|year=2003|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-2344-9}} * {{cite book|lang=en|author=Maria Misra|url=https://books.google.com/books?id=GTTRzJzJ_W4C|title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion|publisher=Penguin Books Limited|year=2008|id=ISBN1 0-14-104091-2, isbn2 9780141040912}} * {{cite book|author=Harsh Narain|title=The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources|year=1993|location=[[Nju Delhi]]|publisher=Penman Publications|lang=en|ISBN=81-85504-16-4}} * {{cite book|author=Ashok Pant|lang=en|title=The Truth of Babri Mosque|year=2012|publisher=IUniverse.com|url=https://books.google.com/books?id=YgAp2MuMR84C|ISBN=1475942907}} * {{cite book|last=Paramasivan|first=Vasudha|chapter=Yah Ayodhya Vah Ayodhya: Earthly and Cosmic Journeys in the Anand-lahari|editor=Heidi R. M. Pauwels|title=Patronage and Popularisation, Pilgrimage and Procession|lang=en|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=2009|ISBN=3447057238}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania|author1=Trudy Ring|author2=Robert M. Salkin|author3=Sharon La Boda|publisher=Taylor & Francis|year=1994|id=ISBN1 1-884964-05-2, isbn2 9781884964053|lang=en}} * {{Cite web|last=Sharma|first=Dharam Veer|title=Judgement in OOS No. 4 of 1989 (Decision of Hon'ble Special Full Bench hearing Ayodhya Matters)|lang=en|date=30 gusht 2010|publisher=Allahabad High Court|url=http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do|accessdate=27 dhjetor 2014|archive-date=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827003623/http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do|url-status=dead}} * {{cite book|first=Avadh-vasi Lala|last=Sita Ram|title=Ayodhya ka Itihasa|trans-title=Historia e Ayodhya|location=Allahabad|year=1932|lang=en}} * {{cite journal|last=Thomas|first=F. W.|year=1944|title=Sandanes, Nahapāna, Caṣṭana and Kaniṣka: Tung-li P'an-ch'i and Chinese Turkestan|journal=New Indian Antiquary VII|lang=en|page=90}} * {{cite journal|last=Watters|first=Thomas|origyear=1904–5|title=On Yuan Chwang's Travels in India|location=Londër|journal=Royal Asiatic Society|publisher=Delhi; Mushiram Manoharlal|year=1973|lang=en}} * {{cite book|author=Peter van der Veer|title=Religious Nationalism: Hindus and Muslims in India|url=https://books.google.com/books?id=p29ArJ7j6zgC|year=1994|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-08256-4|lang=en}} * {{cite journal|last=van der Veer|first=Peter|title='God must be Liberated!' A Hindu Liberation Movement in Ayodhya|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1987-04_21_2/page/283|language=en|journal=Modern Asian Studies|volume=21|issue=2|year=1987|pages=283–301|jstor=312648|doi=10.1017/s0026749x00013810}} * {{cite book|last=van der Veer|first=Peter|title=Gods on Earth: The Management of Religious Experience and Identity in a North Indian Pilgrimage Centre|publisher=Oxford University Press|year=1989|isbn=0485195100|lang=en}} * {{cite journal|last=van der Veer|first=Peter|title=Ayodhya and Somnath: Eternal Shrines, Contested Histories|url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-1992_59_1/page/85|language=en|journal=Social Research|volume=59|number=1|date=1992|pages=85–109|jstor=40970685}} * {{cite journal|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V05_182.gif|title=Ajodhya State, and Town|journal=The Imperial Gazetteer of India|year=1909|lang=en|volume=5|pages=174-5|access-date=3 nëntor 2016|archive-date=7 qershor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607161728/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V05_182.gif|url-status=dead}} {{Refend}} ==Lidhje të jashtme== {{commons category|Ayodhya|Ajodhja}} * {{coord|26|48|N|82|12|E|display=inline}} * [https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Ajodhya Encyclopedia Britannica 1911, Ajodhya] * [http://www.mukto-mona.com/Articles/ajoy/asi_report_babri.htm Archaeological Findings of Ayodhya Ruins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016022529/https://mukto-mona.com/Articles/ajoy/asi_report_babri.htm |language=en|date=16 tetor 2016 }} * [http://www.stephen-knapp.com/ayodhya_and_the_research_on_the_temple_of_Lord_Rama.htm Ayodhya and the Research on the Temple of Lord Ram] * [http://www.shaktipeethas.org/ayodhya-map-t96.html Ayodhya map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124154816/http://www.shaktipeethas.org/ayodhya-map-t96.html |date=24 janar 2010 }} * [http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do Decision of Hon'ble Special Full Bench hearing Ayodhya Matters (Allahabad High Court Judgment/Order on Ayodhya Dispute (Ram Janmabhoomi Babri Masjid dispute)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827003623/http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do |date=27 gusht 2014 }} [[Kategoria:Qytete në Indi]] [[Kategoria:Hinduizëm]] [[Kategoria:Historia e Indisë]] 1dlbc7ce6qew87nz8gnja3c889rsbql Viskoziteti 0 202340 3002602 2951039 2026-06-28T04:03:18Z Leutrim.P 113691 +[[Kategoria:Viskozitet]]; +[[Kategoria:Aerodinamikë]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3002602 wikitext text/x-wiki  [[Skeda:Viscosities.gif|300x300px|Viscosities]] Simulimi i lëngjeve me viskozitete të ndryshëm: lëngu në të majtë ka viskozitet më të vogël se lëngu në të djathtë. '''Viskoziteti''' i një [[rrjedhësi]] është një masë e rezistencës së tij ndaj shformimit me një shkallë të caktuar. Për lëngjet, korrespondon me konceptin informal të "trashësisë": për shembull, [[Shurup|shurupi]] ka një viskozitet më të lartë se [[uji]] .<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HmfLP3AbMxkC&pg=PA1928|title=Growing up with Science|date=2006|publisher=[[Marshall Cavendish]]|isbn=9780761475217|page=1928}}</ref> Viskoziteti përcaktohet shkencërisht si një forcë e shumëzuar me një kohë të pjesëtuar me një sipërfaqe. Kështu [[Sistemi Ndërkombëtar i Njësive|njësitë e tij SI]] janë njuton-sekonda për metër katror, ose paskal-sekonda.<ref name="Britanica" /> Viskoziteti përcakton [[Fërkimi|forcën e brendshme të fërkimit]] midis shtresave ngjitur të rrjedhësit që janë në lëvizje relative. Për shembull, kur një rrjedhës viskoz futet përmes një tubi, ai rrjedh më shpejt pranë boshtit të tubit sesa pranë mureve të tij.<ref>{{Cite book|last=E. Dale Martin|url=https://books.google.com/books?id=XOmlecHzmiwC&pg=PA7|title=A Study of Laminar Compressible Viscous Pipe Flow Accelerated by an Axial Body Force, with Application to Magnetogasdynamics|publisher=[[NASA]]|year=1961|page=7}}</ref> Eksperimentet tregojnë se njëfarë stresi (siç është ndryshesa e [[Shtypja|shtypjes]] midis dy skajeve të tubit) nevojitet për të mbajtur rrjedhën. Kjo ndodh sepse kërkohet një forcë për të kapërcyer fërkimin midis shtresave të rrjedhësit të cilat janë në lëvizje relative. Për një tub me një shpejtësi konstante rrjedhje, forca e forcës kompensuese është e përpjesshme me viskozitetin e rrjedhësit. Në përgjithësi, viskoziteti varet nga gjendja e një rrjedhësi, si temperatura, shtypja dhe shpejtësia e shformimit. Megjithatë, varësia nga disa nga këto veti është e papërfillshme në raste të caktuara. Për shembull, viskoziteti i një [[lëngu Njutonian]] nuk ndryshon ndjeshëm me shkallën e shformimit. Viskoziteti zero (pa rezistencë ndaj stresit prerës ) vërehet vetëm në [[Kriogjenikët|temperatura shumë të ulëta]] në [[Superfluiditeti|superrrjedhshmëria]] ; përndryshe, [[ligji i dytë i termodinamikës]] kërkon që të gjithë rrjedhësit të kenë viskozitet pozitiv. {{Sfn|Balescu|1975}} {{Sfn|Landau|Lifshitz|1987}} Një rrjedhës që ka viskozitet zero quhet ''ideal'' ose ''i padukshëm'' . == Substancat e zgjedhura == Vlerat e vëzhguara të viskozitetit ndryshojnë në disa rende madhësie, madje edhe për substancat e zakonshme (shih tabelën e rendit të madhësisë më poshtë). Për shembull, një zgjidhje 70% e saharozës (sheqerit) ka një viskozitet mbi 400 herë më shumë se uji dhe 26000 herë më shumë se ai i ajrit. {{Sfn|Rumble|2018}} Në mënyrë më dramatike, katrani është vlerësuar të ketë një viskozitet 230 miliardë herë më të lartë se uji. {{Sfn|Edgeworth|Dalton|Parnell|1984}} === Uji === Viskoziteti dinamik <math>\mu</math> i [[Uji|ujit]] është rreth 0.89&nbsp;mPa·s në temperaturën e dhomës (25&nbsp;°C). Në funksion të temperaturës në [[Kelvini|kelvin]], viskoziteti mund të vlerësohet duke përdorur ekuacionin gjysmë empirik Vogel-Fulcher-Tammann : : <math> \mu = A e^{ \frac{B}{T - C}} </math> ku ''A'' = 0.02939&nbsp;mPa·s, ''B'' = 507,88&nbsp;K, dhe ''C'' = 149,3&nbsp;K. {{Sfn|Viswanath|Natarajan|1989}} Vlerat e përcaktuara eksperimentalisht të viskozitetit janë dhënë gjithashtu në tabelën e mëposhtme. Vlerat në 20&nbsp;°C janë një referencë e dobishme: atje, viskoziteti dinamik është rreth 1&nbsp;cP dhe viskoziteti kinematik është rreth 1&nbsp;cSt. {| class="wikitable sortable" |+Viskoziteti i ujit<br /> në temperatura të ndryshme {{Sfn|Rumble|2018}} ! Temperatura (°C) ! Viskoziteti (mPa·s ose cP) |- | 10 | 1,3059 |- | 20 | 1.0016 |- | 30 | 0,79722 |- | 50 | 0,54652 |- | 70 | 0,40355 |- | 90 | 0,31417 |} === Ajri === Në kushte standarde atmosferike (25&nbsp;°C dhe shtypje prej 1&nbsp;bar), viskoziteti dinamik i ajrit është 18.5&nbsp;μPa·s, afërsisht 50 herë më i vogël se viskoziteti i ujit në të njëjtën temperaturë. Përveç shtypjes shumë të lartë, viskoziteti i ajrit varet kryesisht nga temperatura. Midis shumë formulave të mundshme të përafërta për varësinë nga temperatura (shih ''Varësia nga temperatura e viskozitetit'' ), njëra është:<ref>{{Cite web|last=tec-science|date=2020-03-25|title=Viscosity of liquids and gases|url=https://www.tec-science.com/mechanics/gases-and-liquids/viscosity-of-liquids-and-gases/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200419222706/https://www.tec-science.com/mechanics/gases-and-liquids/viscosity-of-liquids-and-gases/|archive-date=2020-04-19|access-date=2020-05-07|website=tec-science|language=en-US}}</ref> : <math>\eta_{\text{air}} = 2.791 \times 10^{-7} \times T^{0.7355}</math> e cila është e saktë në intervalin −20&nbsp;°C deri në 400&nbsp;°C. Që kjo formulë të jetë e vlefshme, temperatura duhet të jepet në [[Kelvini|kelvin]] ; <math>\eta_{\text{air}}</math> atëherë korrespondon me viskozitetin në Pa·s. === Substanca të tjera të zakonshme === {| class="wikitable" !Substanca ! Viskoziteti (mPa·s) ! Temperatura (°C) ! Ref. |- | [[Benzeni]] | 0,604 | 25 | rowspan="3" | {{Sfn|Rumble|2018}} |- | [[Uji]] | 1.0016 | 20 |- | [[Zhiva|Mërkuri]] | 1.526 | 25 |- | [[Qumështi|Qumësht i plotë]] | 2.12 | 20 | {{Sfn|Fellows|2009}} |- | Birra e zezë | 2.53 | 20 | |- | [[Vaji i ullirit]] | 56.2 | 26 | {{Sfn|Fellows|2009}} |- | [[Mjalti]] | <math>\approx</math> 2000–10000 | 20 | {{Sfn|Yanniotis|Skaltsi|Karaburnioti|2006}} |- | Keçap {{Efn|These materials are highly [[non-Newtonian fluid|non-Newtonian]].}} | <math>\approx</math> 5000–20000 | 25 | {{Sfn|Koocheki|Ghandi|Razavi|Mortazavi|2009}} |- | Gjalpë kikiriku | <math>\approx</math> 10 <sup>4</sup> – 10 <sup>6</sup> | | {{Sfn|Citerne|Carreau|Moan|2001}} |- | Katrani | 2.3× 10 11 | 10–30 (ndryshueshme) | {{Sfn|Edgeworth|Dalton|Parnell|1984}} |} <references /> [[Kategoria:Viskozitet]] [[Kategoria:Aerodinamikë]] 4fdua6e3yx6smyljnjb6idnf2yhp9h5 3002610 3002602 2026-06-28T04:07:36Z Leutrim.P 113691 3002610 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Viscosities.gif|alt=Viscosities|djathtas|200x200px|Simulimi i lëngjeve me viskozitete të ndryshëm: lëngu në të majtë ka viskozitet më të vogël se lëngu në të djathtë. ]] '''Viskoziteti''' i një [[rrjedhësi]] është një masë e rezistencës së tij ndaj shformimit me një shkallë të caktuar. Për lëngjet, korrespondon me konceptin informal të "trashësisë": për shembull, [[Shurup|shurupi]] ka një viskozitet më të lartë se [[uji]] .<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HmfLP3AbMxkC&pg=PA1928|title=Growing up with Science|date=2006|publisher=[[Marshall Cavendish]]|isbn=9780761475217|page=1928}}</ref> Viskoziteti përcaktohet shkencërisht si një forcë e shumëzuar me një kohë të pjesëtuar me një sipërfaqe. Kështu [[Sistemi Ndërkombëtar i Njësive|njësitë e tij SI]] janë njuton-sekonda për metër katror, ose paskal-sekonda.<ref name="Britanica" /> Viskoziteti përcakton [[Fërkimi|forcën e brendshme të fërkimit]] midis shtresave ngjitur të rrjedhësit që janë në lëvizje relative. Për shembull, kur një rrjedhës viskoz futet përmes një tubi, ai rrjedh më shpejt pranë boshtit të tubit sesa pranë mureve të tij.<ref>{{Cite book|last=E. Dale Martin|url=https://books.google.com/books?id=XOmlecHzmiwC&pg=PA7|title=A Study of Laminar Compressible Viscous Pipe Flow Accelerated by an Axial Body Force, with Application to Magnetogasdynamics|publisher=[[NASA]]|year=1961|page=7}}</ref> Eksperimentet tregojnë se njëfarë stresi (siç është ndryshesa e [[Shtypja|shtypjes]] midis dy skajeve të tubit) nevojitet për të mbajtur rrjedhën. Kjo ndodh sepse kërkohet një forcë për të kapërcyer fërkimin midis shtresave të rrjedhësit të cilat janë në lëvizje relative. Për një tub me një shpejtësi konstante rrjedhje, forca e forcës kompensuese është e përpjesshme me viskozitetin e rrjedhësit. Në përgjithësi, viskoziteti varet nga gjendja e një rrjedhësi, si temperatura, shtypja dhe shpejtësia e shformimit. Megjithatë, varësia nga disa nga këto veti është e papërfillshme në raste të caktuara. Për shembull, viskoziteti i një [[lëngu Njutonian]] nuk ndryshon ndjeshëm me shkallën e shformimit. Viskoziteti zero (pa rezistencë ndaj stresit prerës ) vërehet vetëm në [[Kriogjenikët|temperatura shumë të ulëta]] në [[Superfluiditeti|superrrjedhshmëria]] ; përndryshe, [[ligji i dytë i termodinamikës]] kërkon që të gjithë rrjedhësit të kenë viskozitet pozitiv. {{Sfn|Balescu|1975}} {{Sfn|Landau|Lifshitz|1987}} Një rrjedhës që ka viskozitet zero quhet ''ideal'' ose ''i padukshëm'' . == Substancat e zgjedhura == Vlerat e vëzhguara të viskozitetit ndryshojnë në disa rende madhësie, madje edhe për substancat e zakonshme (shih tabelën e rendit të madhësisë më poshtë). Për shembull, një zgjidhje 70% e saharozës (sheqerit) ka një viskozitet mbi 400 herë më shumë se uji dhe 26000 herë më shumë se ai i ajrit. {{Sfn|Rumble|2018}} Në mënyrë më dramatike, katrani është vlerësuar të ketë një viskozitet 230 miliardë herë më të lartë se uji. {{Sfn|Edgeworth|Dalton|Parnell|1984}} === Uji === Viskoziteti dinamik <math>\mu</math> i [[Uji|ujit]] është rreth 0.89&nbsp;mPa·s në temperaturën e dhomës (25&nbsp;°C). Në funksion të temperaturës në [[Kelvini|kelvin]], viskoziteti mund të vlerësohet duke përdorur ekuacionin gjysmë empirik Vogel-Fulcher-Tammann : : <math> \mu = A e^{ \frac{B}{T - C}} </math> ku ''A'' = 0.02939&nbsp;mPa·s, ''B'' = 507,88&nbsp;K, dhe ''C'' = 149,3&nbsp;K. {{Sfn|Viswanath|Natarajan|1989}} Vlerat e përcaktuara eksperimentalisht të viskozitetit janë dhënë gjithashtu në tabelën e mëposhtme. Vlerat në 20&nbsp;°C janë një referencë e dobishme: atje, viskoziteti dinamik është rreth 1&nbsp;cP dhe viskoziteti kinematik është rreth 1&nbsp;cSt. {| class="wikitable sortable" |+Viskoziteti i ujit<br /> në temperatura të ndryshme {{Sfn|Rumble|2018}} ! Temperatura (°C) ! Viskoziteti (mPa·s ose cP) |- | 10 | 1,3059 |- | 20 | 1.0016 |- | 30 | 0,79722 |- | 50 | 0,54652 |- | 70 | 0,40355 |- | 90 | 0,31417 |} === Ajri === Në kushte standarde atmosferike (25&nbsp;°C dhe shtypje prej 1&nbsp;bar), viskoziteti dinamik i ajrit është 18.5&nbsp;μPa·s, afërsisht 50 herë më i vogël se viskoziteti i ujit në të njëjtën temperaturë. Përveç shtypjes shumë të lartë, viskoziteti i ajrit varet kryesisht nga temperatura. Midis shumë formulave të mundshme të përafërta për varësinë nga temperatura (shih ''Varësia nga temperatura e viskozitetit'' ), njëra është:<ref>{{Cite web|last=tec-science|date=2020-03-25|title=Viscosity of liquids and gases|url=https://www.tec-science.com/mechanics/gases-and-liquids/viscosity-of-liquids-and-gases/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200419222706/https://www.tec-science.com/mechanics/gases-and-liquids/viscosity-of-liquids-and-gases/|archive-date=2020-04-19|access-date=2020-05-07|website=tec-science|language=en-US}}</ref> : <math>\eta_{\text{air}} = 2.791 \times 10^{-7} \times T^{0.7355}</math> e cila është e saktë në intervalin −20&nbsp;°C deri në 400&nbsp;°C. Që kjo formulë të jetë e vlefshme, temperatura duhet të jepet në [[Kelvini|kelvin]] ; <math>\eta_{\text{air}}</math> atëherë korrespondon me viskozitetin në Pa·s. === Substanca të tjera të zakonshme === {| class="wikitable" !Substanca ! Viskoziteti (mPa·s) ! Temperatura (°C) ! Ref. |- | [[Benzeni]] | 0,604 | 25 | rowspan="3" | {{Sfn|Rumble|2018}} |- | [[Uji]] | 1.0016 | 20 |- | [[Zhiva|Mërkuri]] | 1.526 | 25 |- | [[Qumështi|Qumësht i plotë]] | 2.12 | 20 | {{Sfn|Fellows|2009}} |- | Birra e zezë | 2.53 | 20 | |- | [[Vaji i ullirit]] | 56.2 | 26 | {{Sfn|Fellows|2009}} |- | [[Mjalti]] | <math>\approx</math> 2000–10000 | 20 | {{Sfn|Yanniotis|Skaltsi|Karaburnioti|2006}} |- | Keçap {{Efn|These materials are highly [[non-Newtonian fluid|non-Newtonian]].}} | <math>\approx</math> 5000–20000 | 25 | {{Sfn|Koocheki|Ghandi|Razavi|Mortazavi|2009}} |- | Gjalpë kikiriku | <math>\approx</math> 10 <sup>4</sup> – 10 <sup>6</sup> | | {{Sfn|Citerne|Carreau|Moan|2001}} |- | Katrani | 2.3× 10 11 | 10–30 (ndryshueshme) | {{Sfn|Edgeworth|Dalton|Parnell|1984}} |} <references /> [[Kategoria:Viskozitet]] [[Kategoria:Aerodinamikë]] dq2sax4a1eh3v885mptjsf7zsng9sr4 Porto 0 215867 3002508 2951667 2026-06-28T01:15:37Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002508 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Porto | native_name = Concelho do Porto | nicknames = A Cidade Invicta (Qyteti i Pafavorizuar) A Cidade da Virgem (Qyteti i Virgjëreshës) | mottoes = Antiga, Mui Nobre, Sempre Leal e Invicta (I vjetër, shumë fisnik, gjithmonë besnik dhe i pamposhtur) | image_flag = Pt-prt1.png | flag_link = | image_seal = PRT.png | seal_link = | image_skyline = Porto montage.PNG <!--Administrimi territorial--> |Rajoni = Norte |Nënrajoni = Grande Porto |Distrikti = Porto |Kryetari = [[Rui Moreira]] <!--Sipërfaqja dhe Demografia --> |Sipërfaqja = 41.42 |Sipërfaqja urbane = 777 |Sipërfaqja metropolitane= 2040 | population_total = 287591 |Dendësia = 6,943 |Zona urbane = 1774000<ref name="World_Urban_Areas">[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas], March 2010</ref> |Zona metropolitane = 2162524 <!-- Të dhëna--> |Lartësia = 104 | population_demonym = | established_date = | postal_code = | registration_plate = | website =http://www.cm-porto.pt | gjer_g= 41 | gjer_m= 09 | gjer_s= 43.71 | gjat_g= 08 | gjat_m= 37 | gjat_s= 19.03 |footnotes =Geographic detail from CAOP (2010)<ref>{{citation|url=http://www.igeo.pt/produtos/cadastro/caop/download/Areas_Freg_Mun_Dist_CAOP2010.zip|title=Carta Administrativa Oficial de Portugal|publisher=Instituto Geográfico Português|location=Lisbon, Portugal|language=pt|accessdate=1 korrik 2011|year=2010|editor=IGP|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110521174146/http://www.igeo.pt/produtos/cadastro/caop/download/Areas_Freg_Mun_Dist_CAOP2010.zip|archivedate=21 maj 2011}}</ref> produced by Instituto Geográfico Português (IGP) }} '''Porto''' ({{IPA-pt|ˈpoɾtu}}nivel lokal, {{IPA-pt|ˈp<sup><small>w</small></sup>oɾtu}}; gjithashtu i njohur si '''Oporto''' në [[Gjuha angleze|anglisht]]<ref>[https://books.google.com/ngrams/graph?content=Porto%2COporto&year_start=1938&year_end=2008&corpus=15&smoothing=3 Ngram Viewer] Google Books</ref>) është qyteti i dytë më i madh në [[Portugalia|Portugali]] pas [[Lisbona|Lisbonës]]<ref>{{Cito web|url=http://uk.businessinsider.com/glassdoor-economic-research-cheapest-cities-to-live-in-europe-post-brexit-2016-11|title=The 7 cheapest European cities to live in|accessdate=21 nëntor 2016|publisher=Business Insider UK|archive-date=23 nëntor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123080732/http://uk.businessinsider.com/glassdoor-economic-research-cheapest-cities-to-live-in-europe-post-brexit-2016-11|url-status=dead}}</ref> dhe një prej zonave urbane kryesore të [[Gadishulli Pirinej|Gadishullit Iberian]]. Zona urbane e Portos, e cila shtrihet përtej kufijve administrativ të qytetit, ka një popullsi prej 2.1 milionë banorë <small>(2011)</small><ref>{{Cito web|url=http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_main|title=Statistics Portugal|accessdate=15 shtator 2011|publisher=Instituto Nacional de Estatística|last=ITDS, Rui Campos, Pedro Senos}}</ref> me një sipërfaqe prej {{Convert|389|km2|sqmi|0}}, duke e bërë atë zonën e dytë urbane më të madhe në Portugali.<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/United_Nations United Nations] Department of Economic and Social Affairs, [http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2 World Urbanization Prospects (2009 revision)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100425020103/http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2 |date=25 prill 2010 }}, (United Nations, 2010), Table A.12.</ref><ref>[//en.wikipedia.org/wiki/European_Spatial_Planning_Observation_Network European Spatial Planning Observation Network], [http://www.espon.eu/mmp/online/website/content/projects/261/420/index_EN.html Study on Urban Functions (Project 1.4.3)], Final Report, Chapter 3, (ESPON, 2007) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090728052348/http://www.espon.eu/mmp/online/website/content/projects/261/420/index_EN.html |date=28 korrik 2009 }}</ref><ref>Thomas Brinkoff, [http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html Principal Agglomerations of the World], Retrieved 12 March 2009.</ref> Ai njihet si i një rangu global nga Globalizimi dhe Grupi i Studimeve të Qyteteve të Botës (GaWC),<ref>{{Cito web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html|title=The World According to GaWC 2010|accessdate=23 nëntor 2012|publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]]|archive-date=24 maj 2012|archive-url=https://archive.today/20120524193101/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html|url-status=dead}}</ref> qyteti i vetëm portugez përveç Lisbonës që do të njihet si një qytet global. E vendosur përgjatë grykëderdhjes së lumit Douro në Portugalinë Veriore, Porto është një nga qendrat më të vjetra evropiane dhe bërthama e saj historike është shpallur një [[Vende të trashëgimisë botërore|Trashëgimisë Botërore]] nga [[UNESCO]] në vitin 1996. Pjesa perëndimore e zonës së saj urbane shtrihet në bregdetin e Oqeanit Atlantik.Vendosja në të daton shumë shekuj, kur ajo ishte një parakalim i Perandorisë Romake. Emri i saj i kombinuar [[Gjuhët keltike|keltike]]-[[Gjuha latine|latine]], Portus Cale, është përmendur si origjina e emrit "Portugal",<ref name="portuscale">{{Cito web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=portugal|title=Online Etymology Dictionary|accessdate=18 dhjetor 2006}}</ref> bazuar në transliterim dhe evolucion gojor nga latinishtja. Në portugalisht, emri i qytetit është shkruar me një artikull të caktuar ("o Porto", që do të thotë: port).  Një nga eksportet e famshme të Portugalisë, vera e portit, është emëruar për Porto, pasi zona metropolitane, dhe në veçanti [[Kantina|kantinat]] e Vila Nova de Gaia, ishin përgjegjës për paketimin, transportin dhe eksportin e verës së fortifikuar.<ref name="Port Wine">{{Cito web|url=http://www.ivp.pt/pagina.asp?codPag=96&codSeccao=6&idioma=1|title=Port Wine|accessdate=6 tetor 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080223233159/http://www.ivp.pt/pagina.asp?codPag=96&codSeccao=6&idioma=1|archivedate=23 shkurt 2008}}</ref> Në vitin 2014 dhe 2017, Porto u zgjodh ''Destinacioni më i Mirë Evropian'' nga Agjencia më e Mirë e Destinacionit Evropian. == Historia == === Historia e hershme === [[Skeda:Porto_July_2014-32a.jpg|majtas|parapamje|Katedralja e Portos]] Historia e Portos daton që nga viti300 para Krishtit me popullin proto-keltik dhe keltik, duke qenë banorët e parë të dihen. Rrënojat e asaj periudhe janë zbuluar në disa zona. Gjatë [[Perandoria Romake|pushtimit Romak]] të Gadishullit Iberik qyteti u zhvillua si një port i rëndësishëm tregtar, kryesisht në tregtinë midis Olissipona ([[Lisbona]] moderne) dhe Bracara Augusta (Braga moderne).<ref name="Timeline">{{Cito web|url=http://whc.unesco.org/en/list/755|title=Historic Centre of Oporto|accessdate=9 tetor 2014|website=World Heritage List|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> Porto ra nën kontrollin e Moors gjatë pushtimit të [[Gadishulli Pirinej|Gadishullit Iberik]] në vitin 711.<ref name="Collins">{{cite book|title=The Arab Conquest of Spain 710–797|url=https://archive.org/details/arabconquestofsp0000coll|publisher=Blackwell|year=1989|isbn=0-631-19405-3|location=Oxford, UK / Cambridge, USA|pages=[https://archive.org/details/arabconquestofsp0000coll/page/39 39]–40|author=Collins, Roger}}</ref> Në vitin 868, Vímara Peres, një kryekomandant nga Gallaciia dhe një vazal i Mbretit të Asturias, Léon dhe Galicia, Alfonso III, u dërgua për të rindërtuar dhe siguruar tokat nga maurët. Kjo përfshinte zonën nga Minho në lumin Douro: vendbanimin e Portus Cale dhe zonën që njihet si Vila Nova de Gaia. Portus Cale, i referuar më vonë si Portucale, ishte origjina për emrin modern të [[Portugalia|Portugalsë]].<ref name="Angelo">{{Citation|title=História de Portugal I&nbsp;— A Formação do Território|year=2004}}</ref> Në vitin 868, Count Vímara Peres themeloi Qarkun e Portugalisë, ose ({{lang-pt|Condado de Portucale}}), i njohur zakonisht si Condado Portucalense pasi rikuperonte rajonin në veri të Douro. Në vitin 1387, Porto ishte vendi i martesës së Gjonit I të Portugalisë dhe Philippa nga Lancaster, vajza e Gjonit të Gaunt; Kjo simbolizonte një aleancë ushtarake të gjatë në midis Portugalisë dhe Anglisë.<ref>{{Cito web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/645224/Treaty-of-Windsor|title=Treaty of Windsor – British-Portugal|website=britannica.com}}</ref> Aleanca portugeze-angleze është aleanca ushtarake më e vjetër e regjistruar në botë,<ref name="Arquivo Nacional Torre do Tombo">{{Cito web|url=http://digitarq.dgarq.gov.pt/details?id=4186035|title=Tratado de paz, amizade e confederação entre D. João I e Eduardo II, rei de Inglaterra, denominado Tratado de Windsor|accessdate=4 janar 2013|publisher=Portuguese National Archives Digital Collection|language=pt}}<span id="cxmwBKE" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwBKE" tabindex="0">Portuguese National Archives Digital Collection.</span>&#x20;<span id="cxmwBKE" tabindex="0">Vizituar në 4 janar 2013.</span></ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N9L1ZBtMybcC&pg=PR3|title=The Nadir of Alliance: The British Ultimatum of 1890 and Its Place in Anglo-Portuguese Relations, 1147—1945|last=Winslett|first=Matthew|publisher=ProQuest|accessdate=2016-02-10|year=2008|page=3}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> e cila frymëzoi formimin e [[NATO|NATO-s]]. Në shekujt e 14-të dhe të 15-të, kantieret detare të Porto-s kontribuuan në zhvillimin e ndërtimit të anijeve portugeze. Ishte edhe nga porti i Porto-s që, në vitin 1415, Princi Henry Navigator (biri i Gjonit I të Portugalisë) nisi përsipër pushtimin e portit Maur të Ceutës, në [[Maroku|Marokun]] e veriut.<ref name="mariners">{{Cito web|url=http://ageofex.marinersmuseum.org/index.php?type=explorer&id=33|title=The Mariners' Museum – EXPLORATION through the AGES|website=marinersmuseum.org|access-date=16 maj 2017|archive-date=7 prill 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160407085820/http://ageofex.marinersmuseum.org/index.php?type=explorer&id=33|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|title=The Genius That Was China: East and West in the Making of the Modern World|url=https://archive.org/details/geniusthatwaschi0000mers|publisher=The Overlook Press|year=1990|isbn=0-87951-397-7|location=Woodstock, New York|page=[https://archive.org/details/geniusthatwaschi0000mers/page/72 72]|postscript=A companion to the PBS Series ''The Genius That Was China''|last1=Merson|first1=John}}</ref> Kjo ekspeditë nga Mbreti dhe flota e tij, që numëronte mes të tjerash edhe Princin Henri, u pasua nga lundrimi dhe eksplorimi përgjatë bregut perëndimor të Afrikës, duke inicuar epokën portugeze të zbulimit. Nofka e dhënë popullit e Portos filloi në ato ditë; Portuenses janë sot e kësaj dite, colloquially, të referuara si ''tripeiros'' (popull ''tripe''), duke iu referuar kësaj periudhe të historisë, kur prerje cilësore të mishit u dërguan nga Porto me marinarët e tyre, ndërsa prerjet e mbetura dhe nënproduktet, mbetën për qytetarët e Portos. === Shekulli i 18-të === [[Skeda:Av_Aliados_5_(Porto).jpg|majtas|parapamje|200x200px|''Avenida dos Aliados'']] [[Skeda:Magestic_café.jpg|majtas|parapamje|''Café Majestic ''simbol i qytetit<br>]] [[Skeda:Pergola_Foz_(Porto).jpg|majtas|parapamje|''Lagjja Foz'', në bregdet]] [[Vera (pije alkoolike)|Vera]], e prodhuar në [[Douro DOC|luginën e Douro]], tashmë në shekullin e 13-të kishte filluar të transportohej në Porto në anije me vela të sheshtë. Në 1703, ''Traktati Methuen'' krijoi marrëdhëniet tregtare midis Portugalisë dhe Anglisë.<ref>Francis, A.D. ''John Methuen and the Anglo-Portuguese Treaties of 1703''.</ref> Në vitin 1717, një post tregtare e parë Angleze u krijua në Porto. Prodhimi i verës së portit gradualisht u kalua në duart e disa firmave angleze. Për të kundërshtuar këtë dominim anglez, Kryeministri Marquis i Pombal ngriti një firmë portugeze duke marrë monopolin e verërave nga lugina e Douro. Ai e kufizoi rajonin për prodhimin e portit, për të siguruar cilësinë e verës; Kjo ishte përpjekja e parë për të kontrolluar cilësinë e verës dhe prodhimin në Evropë. Vreshtarët e vegjël u revoltuan kundër politikës së tij të rreptë në ditë e "Martë Shrove", duke djegur ndërtesat e kësaj firme. Revolta quhej ''Revolta dos Borrachos'' (revolta e të dehurve).{{Citim i duhur}} Ndërmjet 1732 dhe 1763, arkitekti italian Nicolau Nasoni krijoi një kishë barok me një kullë që u bë ikona e saj arkitektonike dhe vizuale: Torre dos Clérigos (anglisht: Kulla e Klerikëve). Gjatë shekujve 18 dhe 19 qyteti u bë një qendër e rëndësishme industriale dhe pa madhësinë e saj dhe rritjen e popullsisë. == Gjeografia == {{Infobox Trashëgimni Botërore |whs = Qendra Historike e Porto |Imazhi = [[Skeda:(Porto) Quai de la Ribeira (21623147204).jpg|220px|s'ka]] |Përshkrimi = Zonë e qendrës historike, e cila i takon trashëgimisë botërore |Shteti = Portugalia |Lloji = Kulturor |Kriteri = iv |ID = 755 |Lidhja = |Rajoni = Evropë dhe Amerikë e Veriut |Koordinatat = |Viti = 1996 |Mbledhja = |Zgjerimi = |Rrezikuar = |map = 250 | map_caption = | map_size = | image_map = |latitude = |longitude = }} Në vitin 1996, [[UNESCO]] e njohu qendrën e saj historike si një [[Vende të trashëgimisë botërore|Vend i Trashëgimisë Botërore]]. Ndër pikat kryesore arkitekturore të qytetit, Katedralja e Porto është struktura më e vjetër e mbijetuar, së bashku me Kishën e vogël romane të Cedofeita, gotikën Igreja de São Francisco  (Kisha e [[Françesku i Asizit|Shën Françeskut]]), mbetjet e mureve të qytetit dhe disa shtëpi të shekullit të 15-të. Stili barok është i përfaqësuar mirë në qytet në dekorimin e punuar me zbukurime të brendshme të kishave të Shën Françeskut dhe Shën Clairit (Santa Clara), kishave të Mercy (Misericórida) dhe të Klerikëve (Igreja dos Clérigos), Pallati Episkopal i Porto, dhe të tjerët. Neoklasicizmi dhe romantizmi i shekullit të 19-të dhe të 20-të gjithashtu shtuan monumente interesante për peizazhin e qytetit, si Pallati i Madh i Shkëmbimit të Bursave (Palácio da Bolsa), Spitali i [[Antoni i Padovës|Shën Antonit]], Komuna, ndërtesat në Sheshin Liberdade dhe Avenida dos Aliados, stacioni i trenit São Bento dhe kopshtet e Pallatit të Crystal (Palácio de Cristal). Një vizitë udhëzuese në Palácio da Bolsa, dhe në veçanti në Dhomën Arabe, është një tërheqje e madhe turistike. Shumë nga shtëpitë më të vjetra të qytetit janë në rrezik të kolapsit. Popullsia në komunën e Porto ka rënë me rreth 100,000 që nga vitet 1980, por numri i banorëve të përhershëm në periferi dhe qytete satelitore është rritur fuqishëm.<ref>{{Cito web|url=http://ler.letras.up.pt/uploads/ficheiros/artigo9411.PDF|title=A Porto University document/study in Portuguese}}&nbsp;{{small|(478&nbsp;KB)}}</ref> Porto është renditur numri 3 në qytetet më të besueshme të Portugalisë, studim i kushteve të jetesës botuar çdo vit nga Expresso.<ref>[http://semanal.expresso.clix.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF-u0321.pdf ''Classificação Expresso das melhores cidades portuguesas para viver em 2007''] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20081025035303/http%3A//clix.semanal.expresso.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF%2Du0321.pdf |date=25 tetor 2008 }}, Expresso</ref> [[Skeda:Ayuntamiento_de_Oporto,_Portugal,_2012-05-09,_DD_03.JPG|parapamje|Bashkia e qytetit të Portos në Avenida dos Aliados]] [[Skeda:Porto_-_Torres_dos_clérigos.JPG|parapamje|Kisha Clérigos dhe Kulla<br>]] Administrativisht, komuna është e ndarë në 7 famullitë civile (''freguesias''):<ref>{{Cito web|url=http://dre.pt/pdf1sdip/2013/01/01901/0000200147.pdf|title=Law nr. 11-A/2013, pages 552 99–100|accessdate=29 korrik 2014|website=Diário da República|language=pt|format=PDF}}&#x20;<span id="cxmwBR8" tabindex="0">(PDF).</span>&#x20;<span id="cxmwBR8" tabindex="0">Vizituar në 29 korrik 2014.</span></ref> * Aldoar, Foz a Douro e Nevogilde * Bonfim * Campanhã * Cedofeita, Santo Ildefonso, Sé, Miragaia, San Nicolau e Vitória * Lordelo a Ouro e Massarelos * Paranhos * Ramalde [[Skeda:Porto_Panorama_2004.jpg|qendër|parapamje|600x600px|Pjesa historike e Portos dhe lumit Douro<br>]] == Sport == === Futboll === [[Skeda:Estadio_do_Dragao_20050805.jpg|djathtas|parapamje|Estádio a Dragão, shtëpi e [[F.C. Porto|FC Porto]]]] [[Skeda:Estadio_do_bessa.jpg|djathtas|parapamje|Estádio a Bessa XXI, në shtëpi të Boavista FC]] Ashtu si në shumicën e qyteteve portugeze, [[futbolli]] është sporti më i rëndësishëm. Ekzistojnë dy skuadra kryesore në Porto: [[F.C. Porto|FC Porto]] në famullinë e Campanhã, në pjesën lindore të qytetit dhe Boavista në zonën e Boavista në famullinë e Ramalde, në pjesën perëndimore të qytetit, afër qendrës së qytetit. FC Porto është një nga top tre ekipet e mëdha në ligën portugeze dhe ishte kampion i Europës në 1987 dhe 2004, fitoi Kupën UEFA (2003) dhe Europa League (2011) dhe Kupën Interkontinental Toyota në 1987 dhe 2004. Boavista kanë fituar Kampionati një herë, në sezonin 2000-01 dhe arriti gjysmëfinale të Kupës UEFA në 2003, ku humbën 2-1 ndaj [[Celtic F.C.|Celtic]]. == Marrëdhëniet ndërkombëtare == === Qytetet binjake === Porto është binjakëzuar me:<ref>{{cite web|url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M4000|title=Geminações de Cidades e Vilas|publisher=Associação Nacional de Municípios Portugueses|language=pt|accessdate=2015-02-13|archive-date=23 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923172345/http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M4000|url-status=dead}}</ref> {{Colbegin|2}} *{{flagicon|BEL}} [[Liège]], [[Belgium]], që nga viti 1977 *{{flagicon|FRA}} [[Bordeaux]], [[France]], që nga viti 1978<ref name="Bordeaux twinnings">{{cite web|url=http://www.bordeaux.fr/p63778/europe%C2%A0et%C2%A0international|title=Bordeaux – Rayonnement européen et mondial|accessdate=29 korrik 2013|work=Mairie de Bordeaux|language=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130207154903/http://www.bordeaux.fr/p63778/europe%C2%A0et%C2%A0international|archivedate=7 shkurt 2013}}</ref><ref name="Bordeaux twinnings 2">{{cite web|url=http://www.cncd.fr/frontoffice/bdd-recherche-resultat.asp?searchField=bordeaux&x=36&y=14|title=Bordeaux-Atlas français de la coopération décentralisée et des autres actions extérieures|accessdate=29 korrik 2013|work=Délégation pour l’Action Extérieure des Collectivités Territoriales (Ministère des Affaires étrangères)|language=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130207152951/http://www.cncd.fr/frontoffice/bdd-recherche-resultat.asp?searchField=bordeaux&x=36&y=14|archivedate=7 shkurt 2013}}</ref> *{{flagicon|GBR}} [[Bristol]], [[England]], [[United Kingdom|UK]], që nga viti 1984<ref name="Bristol">{{cite web|url=http://www.bristol.gov.uk/ccm/navigation/leisure-and-culture/tourism-and-travel/town-twinning/|title=Bristol City – Town twinning|publisher=Bristol City Council|accessdate=17 korrik 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728084457/http://www.bristol.gov.uk/ccm/navigation/leisure-and-culture/tourism-and-travel/town-twinning/|archivedate=28 korrik 2011|df=dmy}}</ref> *{{flagicon|ESP}} [[Vigo]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], [[Spain]], që nga viti 1986 *{{flagicon|JPN}} [[Nagasaki]], [[Japan]], që nga viti 1978<ref name="Nagasaki City Hall">{{cite web|url=http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/kokusai/english/exchange_e.html|title=Sister Cities of Nagasaki City|publisher=International Affairs Section, Nagasaki City Hall|accessdate=10 korrik 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090729002642/http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/kokusai/english/index-e.html|archivedate=29 korrik 2009}}</ref> *{{flagicon|ITA}} [[Crotone]], [[Italy]], që nga viti 2010<ref>{{cite web|url=http://www.comune.crotone.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/3025|title=Comune di Crotone – Crotone ed Oporto|first=Idea Futura srl -|last=www.ideafutura.com|work=comune.crotone.it}}</ref> *{{flagicon|GER}} [[Jena]], [[Germany]], që nga viti 1984 *{{flagicon|MAC}} [[Macau]], [[China]], që nga viti 1997 *{{flagicon|ESP}} [[Duruelo de la Sierra]], [[Castile and León]], Spain, që nga viti 1989 *{{flagicon|CZE}} [[Brno]], [[Czech Republic]], që nga viti 2004 *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]], [[China]], që nga viti 1995 *{{flagicon|MOZ}} [[Beira, Mozambique|Beira]], [[Mozambique]], që nga viti 1989 *{{flagicon|ANG}} [[Luanda]], [[Angola]], që nga viti 1989 *{{flagicon|STP}} [[Neves, São Tomé and Príncipe|Neves]], [[São Tomé and Príncipe]], që nga viti 1987 *{{flagicon|ESP}} [[León, Spain|León]], [[Castile and León]], Spain, që nga viti 2001 *{{flagicon|ZAM}} [[Ndola]], [[Zambia]], që nga viti 1978 *{{flagicon|GNB}} [[Canchungo]], [[Guiné Bissau]], që nga viti 2001 *{{flagicon|LTU}} [[Klaipėda]], [[Lithuania]], që nga viti 2007 *{{flagicon|BRA}} [[Recife]], [[Brazil]], që nga viti 1981 *{{flagicon|CPV}} [[Mindelo]], [[Cape Verde]], që nga viti 1992 {{Colend}} == Referime == === Bibliografia === * Francis, A.D. ''John Methuen and the Anglo-Portuguese Treaties of 1703''. The Historical Journal Vol. 3, No. 2 * Glover, Michael, ''The Peninsular War 1807–1814'' Penguin, 1974. * {{Citation|title=O'Shea's Guide to Spain and Portugal|publication-date=1889}} * Loyrette, Henri. ''Gustave Eiffel''. New York: Rizzoli, 1985 ISBN 0 8478 0631 6 * {{Citation|title=A Handbook for Travellers in Portugal|publication-date=1856}} * Redacção Quidnovi, com coordenação de José Hermano Saraiva, ''História de Portugal, Dicionário de Personalidades'', Volume VIII, Ed. QN-Edição e Conteúdos,S.A., 2004 * Smith, Digby, ''The Napoleonic Wars Data Book'' Greenhill, 1998. === Shënime === {{Reflist|30em}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.ccdr-n.pt/ Coordination and Development Committee of the North Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210430111728/http://www.ccdr-n.pt/ |date=30 prill 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20150503213615/http://www.amp.pt/ Metropolitan Area of Porto] * [http://www.portoenorte.pt/ Tourism of Porto and Norte Region, Portugal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809223536/http://portoenorte.pt/ |date=9 gusht 2018 }} [[Kategoria:Qytete në Portugali]] [[Kategoria:Trashëgimi botërore në Portugali]] jxojd9f5m66d7w0wz9ybw5w0hi9vqor Odiseja 0 224575 3002530 2985052 2026-06-28T02:06:01Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002530 wikitext text/x-wiki [[Skeda:John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|parapamje|John William Waterhouse, 1891]] '''''Odiseja''''' ([[Greqishtja e lashtë|greqisht të lashtë]]: Ὀδύσσεια, ''Odýsseia'') është një nga dy poemat epike greke të lashtë të atribuara [[Homeri]]t. Është pjesërisht një vazhdim i ''[[Iliada|Iliadës]]'', vepra tjetër që i atribuohet Homerit. ''Odiseja'' është thelbësore për kanunin modern perëndimor; është vepra e dytë më e vjetër e letërsisë perëndimore, ndërsa ''Iliada'' është më e vjetra. Dijetarët besojnë se ''Odiseja'' ishte e përbërë afër fundit të [[Shekulli VIII p.e.s.|shekullit VIII p.e.s.]], diku në [[Deti Jon|Jonia]], rajoni bregdetar grek i [[Anadolli]]t.<ref name="The Odyssey 2003">D.C.H. Rieu's introduction to ''The Odyssey'' (Penguin, 2003), p. ''xi''.</ref> Eshte shume e lashte nuk ka informacione 100% te sakta Poema përqendrohet kryesisht te heroi [[Akejtë|ake]] [[Odiseu]] (i njohur si Uliksi në [[Mitologjia romake|mitet romake]]), mbreti i [[Ithaqi|Itakë]]s, dhe udhëtimi i tij në shtëpi pas rënies së [[Troja|Trojës]].<ref>The dog Argos dies ''autik' idont' Odusea eeikosto eniauto'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hom.+Od.+17.290 ''Odyssey'' 17.327]; cf. dhe [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hom.+Od.+2.129 2.174-6], [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hom.+Od.+23.85 23.102], [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hom.+Od.+23.129 23.170].</ref> Udhëtimi i Odiseut për të arritur në Itakë pas [[Lufta e Trojës|luftës dhjetëvjeçare të Trojës]] zgjat dhjetë vjet. Në mungesë të tij, u supozua se Odiseu ka vdekur, dhe gruaja e tij Penelope dhe djali Telemaku duhet të merren me një grup shoqërues të pashtruar, ''Mnesteres'' (Greqisht: Μνηστῆρες) ose Proçi, të cilët garojnë për martesën e Penelopes. ''Odiseja'' vazhdon të lexohet në greqishten homerike dhe të përkthehet në gjuhët moderne në mbarë botën. Shumë studiues besojnë se poema origjinale ishte e përbërë në një traditë gojore nga një ''aoidos'' (poet/këngëtar epik), ndoshta një [[Rapsodi|rapsodë]] (interpretues profesionist) dhe kishte më shumë gjasa për qëllim që të dëgjohesh se të lexohesh.<ref name="The Odyssey 2003"/> Detajet e performancës të lashta gojore dhe kthimi i tregimit në një vepër të shkruar, frymëzojnë debat të vazhdueshëm ndërmjet studiuesve. ''Odiseja'' u shkrua në një dialekt poetik grek – një përbërje letrare e greqishtes eolike, jonike dhe dialekteve të tjera të greqishtes së lashtë – dhe përmban 12.110 rreshta.<ref>{{cite book|last=Homer|author-link=Homer|translator=Robert Fagles|others=Introduction by Bernard Knox|title=The Odyssey|url=https://archive.org/details/odyssey0000home_1996|year=1996|publisher=Penguin Books|location=United States of America|isbn=978-0-14-026886-7|page=[https://archive.org/details/odyssey0000home_1996/page/13 13]}}</ref><ref>{{cite book|last=Fox|first=Robin Lane|author-link=Robin Lane Fox|title=The Classical World: An Epic History from Homer to Hadrian|url=https://archive.org/details/classicalworldep00lane|year=2006|publisher=Basic Books|location=United States of America|isbn=978-0-465-02496-4|page=[https://archive.org/details/classicalworldep00lane/page/19 19]}}</ref> == Referime == <references/> [[Kategoria:Dokumente historike]] [[Kategoria:Vepra të lashta]] [[Kategoria:Letërsia e Greqisë së Lashtë]] iw47qbw8ng377ap34wc3fdspbaonilr Lufta e Moraçës 0 227025 3002693 2974300 2026-06-28T11:10:21Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002693 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Lufta e Moraçës | date = 1876-1877 | place = Moraçë | result = Fitore e [[Mali i Zi|Malit të Zi]] | combatant1 = [[Skeda:Flag of Albanian Provisional Government (Jun-Nov 1912).svg|25px]][[Lidhja e Prizrenit]] ''ndihmë nga:''<br>[[Skeda:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px]][[Perandoria Osmane]] | combatant2 = [[Skeda:Flag of Montenegro.svg|25px]][[Principata e Malit të Zi|Mali i Zi]] | commander1 = [[Jakup Ferri]]<br>[[Kadri Bajri]]<br>Haxhi Brahimi{{KIA}} | commander2 = Marko Miljanov | strength1 = | strength2 = | casualties1 = | casualties2 = }} '''Beteja e Moraçës 1877''' ishte pjesë e një serie beteje që ndodhën midis parregullsive shqiptaro-osmane nga [[Lidhja e Prizrenit]] dhe [[Ushtria malazeze|forcave malazeze]] të udhëhequr nga Marko Miljanov në vitet 1876-1877.<ref>{{Cite web|url=http://www.lajmishqip.com/?p=23937|title=Kopje e arkivuar|access-date=6 nëntor 2017|archive-date=27 shtator 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927164823/http://www.lajmishqip.com/?p=23937|url-status=dead}}</ref> Gjatë betejës më 1876, kreu i Lidhjes së Prizrenit,<ref>{{Cite web|url=http://archive.koha.net/?id=4&l=135268|title=Kopje e arkivuar|url-status=dead|access-date=6 nëntor 2017|archive-date=3 shkurt 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203084908/https://archive.koha.net/?id=4&l=135268}}</ref> Jakup Ferri dhe vëllai i tij bashkë me luftëtareë tjerë shqiptarë luftuan kundër forcave malazeze.<ref>http://www.zemrashqiptare.net/news/id_14399/Sk%C3%ABnder-R-Hoxha:-Nj%C3%AB-kapitull-i-historis%C3%AB-s%C3%AB-Becit-t%C3%AB-Dushkaj%C3%ABs.html</ref> == Përmbledhje == Cel Shabani, [[Bajraktari]] i [[Rugovë]]s, mori pjesë në betejë dhe ra në Betejën e Nokshiqit më 1879.<ref>{{Cite web |url=http://shekulliagency.com/histori/ali-pashe-gucia-2/ |title=Kopje e arkivuar |access-date=6 nëntor 2017 |archive-date=2 shkurt 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202212052/http://shekulliagency.com/histori/ali-pashe-gucia-2/ |url-status=dead }}</ref> së bashku me Maxhun Nimani nga Beci, Ali Mehmeti nga Pozhariti, Selim Syla nga Lluka, Zenel Sejda nga Rakociti dhe Osman Aga nga Rashkocit.<ref>https://www.voal.ch/gjergj-fishta-lahuta-e-malesise-poeme-epiko-historike-pershtatur-ne-proze-me-shkurtime-nga-rita-petro-dhe-skifter-kellici/</ref><ref>http://kosovapersanxhakun.org/?p=2023&lang=sq</ref> Në vitin 1858, Preng Markola nga rajoni i Mirditit luftonte forcat malazeze në Moraca. Betejat përmenden në veprën e Gjergj Fishtas "Lahuta e Malcis". Kadri Bajri mori pjesë në betejë dhe u nderua në vitin 2016 nga [[Bujar Nishani]] për aktin e tij. Në 11 qershor 1877, Ali Pasha nga [[Gusinje]] i udhëhoqi betejat e tij kundër malazezëve. Beteja përmendet në folklorin epik shqiptar. Në vitin 1876, Bajraktari i Gashit Haxhi Brahimi u vra në betejë së bashku me shumë Malesorë.<ref>https://telegrafi.com/rrefimi-i-burrneshes-se-fundit-te-bjeshkeve-te-rugoves/</ref><ref>{{Cite web|title=Kopje e arkivuar|url=http://www.voal-online.ch/index.php?mod=article&cat=INTERVIST%C3%8BPRESS&article=33709|access-date=6 nëntor 2017|archive-date=2 shkurt 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202212444/http://www.voal-online.ch/index.php?mod=article&cat=INTERVIST%C3%8BPRESS&article=33709|url-status=dead}}</ref><ref>http://www.fjala.info/binak-alia-rri-tek-pushka-e-urtnia/</ref><ref>http://lahutamalcis.blogspot.se/2013/03/preja.html</ref> Malazezët për një kohë kanë luftuar kundër osmanëve dhe kanë vendosur që një herë e përgjithmonë t'i detyrojnë ata të largohen. Malezori shqiptar i Moraçës kishte luftuar forcat malazeze të udhëhequra nga Danilo 1 gjatë luftës shtatëvjeçare (1852-1858). Nga ana shqiptare, Bajram Bajraktari, Bajraktari i Shipshanikut, me lidhje të ngushta me Mahmud Pasha Bushatin, mori pjesë në betejë. Kur sulmuan [[malazezët]], shqiptarët dhe osmanët u kapën dhe u dëbuan.<ref>{{Cite web|url=http://botapress.info/ramiz-lushaj-historia-perseritet-o-besnik-bajraktari/|title=Kopje e arkivuar|url-status=dead|access-date=6 nëntor 2017|archive-date=2 shkurt 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202212111/http://botapress.info/ramiz-lushaj-historia-perseritet-o-besnik-bajraktari/}}</ref><ref>https://www.scribd.com/doc/221333714/Gjurme-Mergimtaresh</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.stmarkorthodox.org/orthodox_saints/montenegro-churches/moracha.html|title=Kopje e arkivuar|access-date=6 nëntor 2017|archive-date=28 dhjetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228152939/http://www.stmarkorthodox.org/orthodox_saints/montenegro-churches/moracha.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.albaniapress.com/lajme/21839/LUFTA-E-VRANINES-DHE-PJESEMARRJA-E-SHQIPTAREVE-NE-KETE-BETEJE-TE-LAVDISHME-ME-NE-KRYE-OSO-KUKEN.html|title=Kopje e arkivuar|access-date=6 nëntor 2017|archive-date=2 shkurt 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202212618/http://www.albaniapress.com/lajme/21839/LUFTA-E-VRANINES-DHE-PJESEMARRJA-E-SHQIPTAREVE-NE-KETE-BETEJE-TE-LAVDISHME-ME-NE-KRYE-OSO-KUKEN.html|url-status=dead}}</ref><ref>http://www.toandrijevica.me/kulturna-ruta/2-crkva-na-knjazevcu/?lang=en</ref><ref>https://www.scribd.com/document/200402276/Krahina-e-Plave-e-Gucis-Neper-Shekuj</ref> == Shih edhe == * [[Rilindja Kombëtare]] == Referime == {{reflist}} {{Lidhja e Prizrenit}} [[Kategoria:Lidhja e Prizrenit]] [[Kategoria:Beteja që përfshijnë Perandorinë Osmane]] [[Kategoria:Luftëra që përfshijnë Malin e Zi|Mora]] [[Kategoria:1877]] jbh3hrmr0kmmi2zp3c2lujj626qq3r8 Të qënurit 0 227073 3002562 2953071 2026-06-28T03:03:56Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002562 wikitext text/x-wiki '''Të qënurit''' ose '''qenie''' është një koncept jashtëzakonisht i gjerë që përfshin tiparet objektive dhe subjektive të [[Realiteti|realitetit]] dhe [[Ekzistenca|ekzistencës]]. Çdo gjë që merr pjesë në të qënurit quhet gjithashtu një "qenie", edhe pse shpesh ky përdorim është i kufizuar për entitetet që kanë subjektivitet (si në shprehjen "[[Njeriu|qenie njerëzore]]"). Nocioni i "të qenit" e ka, në mënyrë të pashmangshme ka qenë i pakapshëm dhe i diskutueshëm në historinë e filozofisë, duke filluar nga filozofia perëndimore me përpjekjet e para-Sokratëve për ta shpërndarë atë në mënyrë të kuptueshme. == Referime == * {{cite book|title=Being and Some Philosophers|url=https://archive.org/details/beingsomephiloso0000etie_w5z0|first=Étienne|last=Gilson|publisher=Pontifical Institute of Mediaeval Studies (PIMS)|year=1952|edition=2nd corrected and enlarged|location=Toronto}} * {{cite book|title=Leviathan: or, The matter, forme & power of a commonwealth, ecclesiasticall and civill|url=https://archive.org/details/leviathanorthem00hobbuoft|first=Thomas|last=Hobbes|editor-first=Alfred Rayney|editor-last=Waller|location=Cambridge|publisher=University Press|year=1904|origyear=1651|ref=CITEREFHobbes1651}} * {{cite book|first=Robert J.|last=Kreyche|title=First Philosophy: An Introductory Text in Metaphysics|url=https://archive.org/details/firstphilosophy0000krey|year=1959|location=New York|publisher=Holt, Rinehart and Winston}} [[Kategoria:Koncepte në metafizikë]] [[Kategoria:Ontologji]] ftaaepdb3qbfg90u4ke4mzia6wp339v Raca (kategorizimi njerëzor) 0 228951 3002447 2988158 2026-06-27T22:51:08Z InternetArchiveBot 115207 Adding 3 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002447 wikitext text/x-wiki '''Raca''' është një koncept i përdorur në kategorizimin e njerëzve në grupe, të quajtur raca ose grupe racore, bazuar në kombinimet e tipareve të përbashkëta fizike, prejardhjes, gjenetike, dhe tipare sociale apo kulturore. Megjithëse grupimet e tilla nuk kanë një bazë të fortë në biologjinë moderne, ato vazhdojnë të kenë një ndikim të madh mbi marrëdhëniet shoqërore bashkëkohore. Termi '''racë''' për herë të parë është përdorur në shekullin XVII për t'iu referuar folësve të një gjuhe të përbashkët dhe më pas për të treguar lidhjet kombëtare dhe tiparet fizike (fenotipike). Termi shpesh përdoret në një kuptim të përgjithshëm taksonomik biologjik, duke filluar nga shekulli XIX, për të treguar grupet njerëzore të diferencuara gjenetikisht të definuara nga fenotipi. Konceptet shoqërore mbi racat dhe grupimet e racave ndryshojnë me kalimin e kohës, duke përfshirë taksonomi popullore që përcaktojnë llojet esenciale të individëve bazuar në tiparet e përceptuara. Shkencëtarët e konsiderojnë ekzistencializmin biologjik të vjetëruar, dhe në përgjithësi dekurajojnë shpjegimet racore për diferencimin kolektiv si në tiparet fizike ashtu edhe ato bihevioristike (të sjelljes). Megjithëse ekziston një marrëveshje e gjerë shkencore që konceptualizimet esenciale dhe tipologjike të racës janë të papërshtatshme, shkencëtarët në mbarë botën vazhdojnë të konceptojnë racën në mënyra të ndryshme, disa prej të cilave kanë implikime thelbësore. Përderisa disa studiues përdorin konceptin e racës për të bërë dallime midis grupeve të tipareve ose dallimeve të dukshme në sjellje, të tjerët në komunitetin shkencor sugjerojnë se ideja e racës shpesh përdoret në mënyrë naive ose të thjeshtuar dhe argumentojnë se, midis njerëzve, raca nuk ka rëndësi taksonomike duke vënë në dukje se të gjithë njerëzit i përkasin të njëjtës racë (specie), Homo sapiens dhe nënspecieve, Homo sapiens sapiens.<ref>{{cite news|title=Molecular eyewitness: DNA gets a human face|first=Carolyn|last=Abraham|url=http://m.theglobeandmail.com/life/molecular-eyewitness-dna-gets-a-human-face/article888804/?service=mobile&template=shareEmail&tabInside_tab=0&page=1|newspaper=The Globe and Mail|publisher=Phillip Crawley|date=2009-04-07|access-date=2011-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717002110/http://m.theglobeandmail.com/life/molecular-eyewitness-dna-gets-a-human-face/article888804/?service=mobile&template=shareEmail&tabInside_tab=0&page=1|archive-date=17 korrik 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.aaanet.org/stmts/racepp.htm|title=American Anthropological Association Statement on 'Race'|work=AAAnet.org|publisher=[[American Anthropological Association]] (AAA)|date=17 maj 1998|access-date=18 prill 2009|ref={{harvid|AAA|1998}}|archive-date=27 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627184228/http://www.aaanet.org/stmts/racepp.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1002/ajpa.1331010408|last=AAPA|author-link=American Association of Physical Anthropologists|date=1996|title=AAPA statement on biological aspects of race|url=http://www.virginia.edu/woodson/courses/aas102%20%28spring%2001%29/articles/AAPA_race.pdf|journal=Am J Phys Anthropol|volume=101|issue=4|pages=569–70|access-date=19 nëntor 2017|archive-date=17 nëntor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171117234458/http://www.virginia.edu/woodson/courses/aas102%20%28spring%2001%29/articles/AAPA_race.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.2307/1364805|last1=Amadon|first1=D.|date=1949|title=The seventy-five percent rule for subspecies|url=https://archive.org/details/sim_condor_november-december-1949_51_6/page/250|journal=Condor|volume=51|issue=6|pages=250–58|jstor=1364805}}</ref><ref>{{Cite book|last=Amundson|first=Ron|title=Quality of life and human difference: genetic testing, health care, and disability|date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521832014|pages=101–24|url=https://books.google.com/books?id=9PvWVZIzoTIC&pg=PA107|editor=David T. Wasserman|editor2=Robert Samuel Wachbroit|editor3=Jerome Edmund Bickenbach|chapter=Disability, Ideology, and Quality of Life: A Bias in Biomedical Ethics}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Andreasen|first1=Robin O.|title=Race: Biological Reality or Social Construct?|journal=Philosophy of Science|volume=67|issue=Suppl.|date=2000|pages=S653–66|jstor=188702|doi=10.1086/392853}}</ref><ref>{{Cite news|last=Angier|first=Natalie|title=Do Races Differ? Not Really, DNA Shows|url=https://www.nytimes.com/library/national/science/082200sci-genetics-race.html|access-date=9 gusht 2010|newspaper=[[The New York Times]]|date=2000-08-22}}</ref><ref>{{cite book|title=In My Father's House: Africa in the Philosophy of Culture|url=https://archive.org/details/inmyfathershous000appi|last=Appiah|first=Kwame Anthony|date=1992|isbn=9780195068528|publisher=Oxford University Press}} </ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1525/tran.2000.9.2.19|first2=Diana|last2=Smay|first=George|last=Armelagos|title=Galileo wept: A critical assessment of the use of race in forensic anthropolopy|journal=Transforming Anthropology|date=2000|volume=9|pages=19–29|url=http://www.anthropology.emory.edu/FACULTY/ANTGA/Web%20Site/PDFs/Galileo%20Wept-%20A%20Critical%20Assessment%20of%20the%20Use%20of%20Race%20in%20Forensic%20Anthropology.pdf|postscript=<!--None-->|issue=2|access-date=19 nëntor 2017|archive-date=18 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818073338/http://www.anthropology.emory.edu/FACULTY/ANTGA/Web%20Site/PDFs/Galileo%20Wept-%20A%20Critical%20Assessment%20of%20the%20Use%20of%20Race%20in%20Forensic%20Anthropology.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bamshad|first1=Michael|last2=Olson|first2=Steve E|url=http://schools.tdsb.on.ca/rhking/departments/science/bio/evol_pop_dyn/does_race_exist.pdf|title=Does Race Exist?|journal=Scientific American|volume=289|issue=6|pages=78|date=2003-11-10|bibcode=2003SciAm.289f..78B|doi=10.1038/scientificamerican1203-78|access-date=19 nëntor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614110106/http://schools.tdsb.on.ca/rhking/departments/science/bio/evol_pop_dyn/does_race_exist.pdf|archive-date=14 qershor 2007|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bamshad|first1=M|last2=Wooding|first2=S|last3=Salisbury|first3=BA|last4=Stephens|title=Deconstructing the relationship between genetics and race|journal=Nat. Rev. Genet.|volume=5|issue=8|pages=598–609|date=gusht 2004|pmid=15266342|doi=10.1038/nrg1401}}</ref> == Shih edhe == * [[Nazizmi dhe raca]] == Referime == <references/> == Bibliografia == * {{cite book|last=Banton|first=Michael|date=1977|title=The idea of race|url=https://archive.org/details/ideaofrace0000bant|publisher=Westview Press|location=Boulder|type=paperback|isbn=0891587195}} * {{cite journal|last1=Barbujani|first1=Guido|title=Human Races: Classifying People vs Understanding Diversity|journal=Current Genomics|date=1 qershor 2005|volume=6|issue=4|pages=215–26|doi=10.2174/1389202054395973}} * {{cite book|last=Blank|first=Rebecca M.|last2=Dabady|first2=Marilyn|last3=Citro|first3=Constance Forbes|series=National Research Council (U.S.). Panel on Methods for Assessing Discrimination|publisher=National Adademies Press|date=2004|isbn=9780309091268|page=317|title=Measuring racial discrimination|chapter=Chapter 2}} * {{cite journal|doi=10.1056/NEJMp048271|last1=Bloche|first1=Gregg M.|date=2004|title=Race-Based Therapeutics|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/351/20/2035|journal=New England Journal of Medicine|volume=351|issue=20|pages=2035–37|pmid=15533852|access-date=19 nëntor 2017|archive-date=25 korrik 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090725084959/http://content.nejm.org/cgi/content/full/351/20/2035|url-status=dead}} * {{Cite journal|doi=10.1525/aa.1912.14.3.02a00080|last1=Boas|first1=Franz|year=1912|title=Change in Bodily Form of Descendants of Immigrants|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_july-september-1912_14_3/page/530|journal=American Anthropologist|volume=14|issue=3|pages=530–62}} * {{cite book|last=Boyd|first=William C.|title=Genetics and the races of man: an introduction to modern physical anthropology|url=https://archive.org/details/geneticsracesofm00boyd|date=1950|publisher=Little, Brown and Company|page=[https://archive.org/details/geneticsracesofm00boyd/page/207 207]|location=Boston}} * {{cite web|last=Brace|first=C. Loring|date=2000|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/first/brace.html|title=Does race exist? An antagonist's perspective|publisher=Pbs.org|access-date=2010-10-11}} * {{cite book|last=Brace|first=C. Loring|date=2005|title=Race is a four letter word|url=https://archive.org/details/raceisfourletter0000brac|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195173512|page=[https://archive.org/details/raceisfourletter0000brac/page/326 326]}} * {{Cite journal|volume=105|issue=1|pages=65–76|last=Caspari|first=Rachel|title=From types to populations: A century of race, physical anthropology, and the American Anthropological Association|journal=American Anthropologist|date=2003|doi=10.1525/aa.2003.105.1.65|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/65890/aa.2003.105.1.65.pdf}} * {{cite book|title=The History and Geography of Human Genes|last2=Menozzi|first2=Paolo|last3=Piazza|first3=Alberto|date=1994|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-08750-4|location=Princeton|last1=Cavalli-Sforza|first1=Luigi Luca|author-link1=Luigi Luca Cavalli-Sforza|url=https://www.nytimes.com/books/00/08/20/reviews/000820.20ridleyt.html}} * {{cite book|last=Conley|first=D.|date=2007|chapter=Being black, living in the red"|editor=P. S. Rothenberg|title=Race, Class, and Gender in the United States|edition=7th|pages=350–58|location=New York|publisher=Worth Publishers}} * {{Cite journal|last1=Coop|first1=G.|last2=Pickrell|first2=J. K.|last3=Novembre|first3=J.|last4=Kudaravalli|first4=S.|last5=Li|first5=J.|doi=10.1371/journal.pgen.1000500|title=The Role of Geography in Human Adaptation|journal=PLoS Genetics|volume=5|issue=6|pages=e1000500|date=2009|pmid=19503611|pmc=2685456}} * {{cite journal|last=Cravens|first=Hamilton|date=2010|title=What's New in Science and Race since the 1930s?: Anthropologists and Racial Essentialism|url=https://archive.org/details/sim_historian_summer-2010_72_2/page/299|journal=The Historian|volume=72|issue=2|pages=299–320|doi=10.1111/j.1540-6563.2010.00263.x|pmid=20726131}} * {{cite journal|doi=10.2307/1341398|last1=Crenshaw|first1=KW|name-list-style=vanc|year=1988|title=Race, reform, and retrenchment: Transformation and legitimation in antidiscrimination law|url=https://archive.org/details/sim_harvard-law-review_1988-05_101_7/page/1331|journal=Harvard Law Review|volume=101|issue=7|pages=1331–37|jstor=1341398}} * {{Cite journal|doi=10.1056/NEJMsb022863|last1=Cooper|first1=RS|last2=Kaufman|first2=JS|last3=Ward|first3=R|date=2003|title=Race and genomics|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2003-03-20_348_12/page/1166|journal=N Engl J Med|volume=348|issue=12|pages=1166–70|pmid=12646675}} * {{Cite book|last1=Currell|first1=Susan|first2=Christina|last2=Cogdell|title=Popular Eugenics: National Efficiency and American Mass Culture in The 1930s|publisher=[[Ohio University Press]]|date=2006|location=Athens, OH|page=203|isbn=082141691X}} * {{citation|last1=Desmond|first1=Adrian|author-link1=Adrian Desmond|last2=Moore|first2=James|author-link2=James Moore (biographer)|title=Darwin's sacred cause: how a hatred of slavery shaped Darwin's views on human evolution|publisher=Allen Lane, Penguin Books|date=2009|page=484|isbn=9781846140358}} * {{cite book|last=Dikötter|first=Frank|date=1992|title=The discourse of race in modern China|url=https://archive.org/details/discourseofracei0000diko|publisher=Stanford University Press|location=Stanford|isbn=9780804719940}} * {{cite book|last1=Dobzhansky|first1=T.|date=1970|title=Genetics of the Evolutionary Process|location=New York, NY|publisher=Columbia University Press|isbn=0231028377}} * {{Cite journal|doi=10.1126/science.1110303|last1=Duster|first1=T.|date=2005|title=Race and reification in science|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-02-18_307_5712/page/1050|journal=Science|volume=307|issue=5712|pages=1050–51|pmid=15718453}} * {{cite journal|last=Edwards|first=AW|title=Human genetic diversity: Lewontin's fallacy|journal=BioEssays|volume=25|issue=8|pages=798–801|date=gusht 2003|pmid=12879450|doi=10.1002/bies.10315}} * {{cite book|last1=Ehrlich|first1=Paul|last2=Holm|first2=Richard W.|chapter=A Biological View of Race|title=The Concept of Race|editor=Ashley Montagu|date=1964|publisher=Collier Books|pages=153–79}} * {{Cite book|last=Fullwiley|first=Duana|title=Race and the Genetic Revolution: Science, Myth, and Culture|editor1-last=Krimsky|editor1-first=Sheldon|editor2-last=Sloan|editor2-first=Kathleen|chapter=Chapter 6: Can DNA "Witness" Race?|url=http://www.cup.columbia.edu/book/978-0-231-15696-7/|access-date=31 gusht 2013|date=2011|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-52769-9|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140313181417/http://www.cup.columbia.edu/book/978-0-231-15696-7/|archivedate=13 mars 2014|url-status=dead}} * {{Cite web|last=Gill|first=G|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/first/gill.html|title=Does Race Exist? A proponent's perspective|publisher=Pbs.org|date=2000|access-date=2009-04-18}} * {{cite journal|last=Gitschier|first=Jane|url=http://www.plosgenetics.org/article/info:doi/10.1371/journal.pgen.0010014|title=The Whole Side of It&nbsp;– An Interview with Neil Risch|date=2005|journal=PLoS Genet|volume=1|issue=1|page=e14|doi=10.1371/journal.pgen.0010014|pmid=17411332|pmc=1183530}} * {{Cite book|last=Gordon|first=Milton Myron|title=Assimilation in American life: the role of race, religion, and national origins|url=https://archive.org/details/assimilationinam0000gord|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|date=1964|isbn=978-0-19-500896-8}} * {{cite book|last=Graves|first=Joseph L|author-link=Joseph L. Graves|title=The Emperor's New Clothes: Biological Theories of Race at the Millennium|url=https://archive.org/details/emperorsnewcloth00grav|publisher=Rutgers University Press|date=2001}} * {{cite web|url=http://raceandgenomics.ssrc.org/Graves/|title=What We Know and What We Don't Know: Human Genetic Variation and the Social Construction of Race|work=Is Race "Real"?|access-date=2011-01-22|last=Graves|first=Joseph L.|date=2006|publisher=Social Science Research Council}}<!--This site describes itself as "A Web Forum organized by the Social Science Research Council". This does not mean a "web forum" in the usual sense of "Internet chatroom"; it means a "forum" in the formal sense, a symposium, that in this case is online.--> * {{Cite book|last=Graves|first=Joseph L.|title=Race and the Genetic Revolution: Science, Myth, and Culture|editor1-last=Krimsky|editor1-first=Sheldon|editor2-last=Sloan|editor2-first=Kathleen|chapter=Chapter 8: Evolutionary Versus Racial Medicine|url=http://www.cup.columbia.edu/book/978-0-231-15696-7/|access-date=31 gusht 2013|date=2011|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-52769-9|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140313181417/http://www.cup.columbia.edu/book/978-0-231-15696-7/|archivedate=13 mars 2014|url-status=dead}} * {{Cite journal|last1=Haig|first1=SM|last2=Beever|first2=EA|last3=Chambers|first3=SM|last4=Draheim|first4=HM|display-authors=etal|title=Taxonomic considerations in listing subspecies under the U.S. Endangered Species Act|url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2006-12_20_6/page/1584|journal=Conservation Biology|volume=20|issue=6|pages=1584–94|date=dhjetor 2006|pmid=17181793|doi=10.1111/j.1523-1739.2006.00530.x}} * {{Cite book|last=Harpending|first=Henry|title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications|editor-last=Crawford|editor-first=Michael|chapter=Chapter 16: Anthropological Genetics: Present and Future|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54697-3|url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/life-sciences/biological-anthropology-and-primatology/anthropological-genetics-theory-methods-and-applications}} * {{cite book|last=Harris|first=Marvin|title=Patterns of race in the Americas|publisher=Greenwood Press|location=Westport, Connecticut|date=1980|isbn=0-313-22359-9}} * {{cite journal|last=Hawks|first=John|date=2013|title=Significance of Neandertal and Denisovan Genomes in Human Evolution|url=http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-anthro-092412-155548|access-date=4 janar 2014|journal=Annual Review of Anthropology|publisher=Annual Reviews|volume=42|issn=0084-6570|isbn=978-0-8243-1942-7|pages=433–49|doi=10.1146/annurev-anthro-092412-155548|issue=1}} * {{cite journal|last1=Helms|first1=Janet E.|last2=Jernigan|first2=Maryam|last3=Mascher|first3=Jackquelyn|title=The meaning of race in psychology and how to change it: A methodological perspective|journal=American Psychologist|date=2005|volume=60|issue=1|pages=27–36|doi=10.1037/0003-066X.60.1.27|pmid=15641919}} * {{cite journal|title=Methods of Racial Analysis|url=https://archive.org/details/sim_science_1926-01-22_63_1621/page/n1|last=Hooton|first=Earnest A.|journal=Science|date=22 janar 1926|volume=63|issue=1621|pages=75–81|doi=10.1126/science.63.1621.75|pmid=17774966|bibcode=1926Sci....63...75H}} * {{cite web|last=Human Genome Project|url=http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/elsi/minorities.shtml|title=Human Genome Project Information: Minorities, Race, and Genomics|date=2003|publisher=U.S. Department of Energy (DOE)&nbsp;– Human Genome Program|access-date=19 nëntor 2017|archive-date=15 maj 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090515144721/http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/elsi/minorities.shtml|url-status=dead}} * Joseph, Celucien L. Race, Religion, and The Haitian Revolution: Essays on Faith, Freedom, and Decolonization (CreateSpace Independent Publishing Platform, 2012) * Joseph, Celucien L. From Toussaint to Price-Mars: Rhetoric, Race, and Religion in Haitian Thought (CreateSpace Independent Publishing Platform, 2013) * {{Cite book|last=Kahn|first=Jonathan|title=Race and the Genetic Revolution: Science, Myth, and Culture|editor1-last=Krimsky|editor1-first=Sheldon|editor2-last=Sloan|editor2-first=Kathleen|chapter=Chapter 7: Bidil and Racialized Medicine|url=https://books.google.com/books?id=OVg4AAAAQBAJ|access-date=31 gusht 2013|date=2011|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-52769-9|page=132}} * {{cite journal|last1=Kaplan|first1=J. M.|last2=Winther|first2=R. G.|title=Prisoners of Abstraction? The Theory and Measure of Genetic Variation, and the Very Concept of 'Race'|journal=Biological Theory|volume=7|url=http://philpapers.org/archive/KAPPOA.14.pdf}} * {{Cite journal|doi=10.1525/aa.1997.99.3.534|last1=Keita|first1=S. O. Y.|last2=Kittles|first2=R. A.|date=1997|title=The persistence of racial thinking and the myth of racial divergence|journal=Am Anthropol|volume=99|issue=3|pages=534–44}} * {{Cite journal|last1=Keita|first1=S. O. Y.|last2=Kittles|first2=R. A.|last3=Royal|first3=C. D. M.|last4=Bonney|first4=G. M.|last5=Furbert-Harris|first5=P.|last6=Dunston|first6=G. M.|last7=Rotimi|first7=C. M.|date=2004|title=Conceptualizing human variation|url=http://www.nature.com/ng/journal/v36/n11s/full/ng1455.html|journal=Nature Genetics|volume=36|issue=S17–S20|pmid=15507998|doi=10.1038/ng1455|pages=S17–20}} * {{Cite journal|last=Kennedy|first=Kenneth A. R.|title=But Professor, Why Teach Race Identification if Races Don't Exist?|date=1995|url=http://www.astm.org/doiLink.cgi?JFS15386J|journal=Journal of Forensic Sciences|volume=40|issue=5|pages=15386J|doi=10.1520/jfs15386j|access-date=19 nëntor 2017|archive-date=18 shtator 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918064223/https://www.astm.org/doiLink.cgi?JFS15386J|url-status=dead}} * {{cite book|last=King|first=Desmond|editor1-last=Beem|editor1-first=Christopher|editor2-last=Mead|editor2-first=Lawrence M.|title=Welfare Reform and Political Theory|url=https://archive.org/details/welfarereformpol0000unse_z5j3|chapter=Making people work: Democratic consequences of workfare|publisher=Russell Sage Foundation Publications|location=New York|date=2007|pages=[https://archive.org/details/welfarereformpol0000unse_z5j3/page/n78 65]–81|isbn=0-87154-588-8}} * {{cite book|title=Race and the Genetic Revolution: Science, Myth, and Culture|editor1-last=Krimsky|editor1-first=Sheldon|editor2-last=Sloan|editor2-first=Kathleen|date=2011|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-52769-9|url=http://www.cup.columbia.edu/book/978-0-231-15696-7/|accessdate=19 nëntor 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140313181417/http://www.cup.columbia.edu/book/978-0-231-15696-7/|archivedate=13 mars 2014|url-status=dead}} * {{cite web|last=Krulwich|first=Robert|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=100057939|title=Your Family May Once Have Been A Different Color|publisher=Morning Edition, National Public Radio|date=2009-02-02}} * {{cite book|editor=Gates, E. Nathaniel|title=Critical Race Theory: Essays on the Social Construction and Reproduction of Race|publisher=Garland Pub|location=New York|date=1997|isbn=9780815326038|last=Lee|first=Jayne Chong-Soon|chapter=Review essay: Navigating the topology of race"|volume=4:''The Judicial Isolation of the "Racially" Oppressed''|pages=393–426}} * {{cite journal|last1=Lee|first1=Sandra SJ|last2=Mountain|first2=Joanna|last3=Koenig|first3=Barbara|last4=Altman|first4=Russ|title=The ethics of characterizing difference: guiding principles on using racial categories in human genetics|journal=Genome Biol.|volume=9|issue=7|page=404|date=2008|pmid=18638359|pmc=2530857|doi=10.1186/gb-2008-9-7-404|url=http://genomebiology.com/2008/9/7/404|access-date=19 nëntor 2017|archive-date=19 janar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119224434/http://www.genomebiology.com/2008/9/7/404|url-status=dead}} * {{cite book|last1=Lewis|first1=B|date=1990|title=Race and slavery in the Middle East|url=https://archive.org/details/bwb_P8-BLO-766|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=0195062833}} * {{cite book|last=Lie|first=John|title=Modern Peoplehood|url=https://archive.org/details/modernpeoplehood0000liej|location=Cambridge, Mass.|publisher=Harvard University Press|date=2004|isbn=0674013271}} * {{Cite journal|doi=10.1086/318434|last1=Lieberman|first1=L|date=2001|title=How "Caucasoids" got such big crania and why they shrank: from Morton to Rushton|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2001-02_42_1/page/69|journal=Curr Anthropol|volume=42|issue=1|pages=69–95|pmid=14992214}} * {{cite book|last1=Lieberman|first1=Leonard|last2=Kirk|first2=Rodney|chapter=Teaching About Human Variation: An Anthropological Tradition for the Twenty-first Century|editor=Rice, Patricia|editor2=Kottak, Conrad Phillip|editor3=White, Jane G.|editor4=Richard H. Furlow|title=The Teaching of Anthropology: Problems, Issues, and Decisions|url=https://archive.org/details/teachingofanthro0000unse|publisher=Mayfield Pub|date=1997|page=[https://archive.org/details/teachingofanthro0000unse/page/381 381]|isbn=1-55934-711-2}} * {{cite journal|last1=Lieberman|first1=L.|last2=Kirk|first2=R.C.|last3=Corcoran|first3=M.|title=The decline of race in American physical anthropology|journal=Anthropological Review|date=2003|volume=66|pages=3–21|url=http://www.anthro.amu.edu.pl/pdf/paar/vol066/01lieb.pdf|issn=0033-2003|access-date=19 nëntor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120813005756/http://www.anthro.amu.edu.pl/pdf/paar/vol066/01lieb.pdf|archive-date=13 gusht 2012|url-status=dead}} * {{Cite journal|doi=10.1525/aa.1995.97.2.02a00030|last1=Lieberman|first1=Leonard|last2=Jackson|first2=Fatimah Linda C.|year=1995|title=Race and Three Models of Human Origins|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1995-06_97_2/page/231|journal=American Anthropologist|volume=97|issue=2|pages=231–42}} * {{Cite journal|doi=10.1002/tea.3660290308|last1=Lieberman|first1=Leonard|last2=Hampton|first2=Raymond E.|last3=Littlefield|first3=Alice|last4=Hallead|first4=Glen|year=1992|title=Race in Biology and Anthropology: A Study of College Texts and Professors|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-research-in-science-teaching_1992-03_29_3/page/301|journal=Journal of Research in Science Teaching|volume=29|issue=3|pages=301–21|bibcode=1992JRScT..29..301L}} * {{Cite journal|last1=Lewontin|first1=Richard C.|date=1972|title=The Apportionment of Human Diversity|journal=Evolutionary Biology|volume=6|pages=381–97|doi=10.1007/978-1-4684-9063-3_14|isbn=978-1-4684-9065-7}} * {{Cite journal|doi=10.1086/200290|last1=Livingstone|first1=Frank B.|last2=Dobzhansky|year=1962|first2=Theodosius|title=On the Non-Existence of Human Races|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_1962-06_3_3/page/279|journal=Current Anthropology|volume=3|issue=3|pages=279–81|jstor=2739576}} * {{Cite journal|last1=Long|first1=J. C.|last2=Kittles|first2=R. A.|title=Human genetic diversity and the nonexistence of biological races|journal=Human Biology|volume=75|issue=4|pages=449–71|date=gusht 2003|pmid=14655871|doi=10.1353/hub.2003.0058|url=http://muse.jhu.edu/journals/human_biology/v075/75.4long.pdf|access-date=2009-04-18}} * {{cite book|last1=Marks|first1=J.|date=1995|title=Human biodiversity: genes, race, and history|url=https://archive.org/details/humanbiodiversit0000mark|publisher=Aldine de Gruyter|location=New York|isbn=0-585-39559-4}} * {{cite book|title=Race and Intelligence: Separating Science from Myth|url=https://archive.org/details/raceintelligence00fish|editor-first=Jefferson M.|editor-last=Fish|chapter=Folk Heredity|last=Marks|first=Jonathan|publisher=Lawrence Erlbaum Associates|location=Mahwah, NJ|date=2002|page=[https://archive.org/details/raceintelligence00fish/page/n116 98]|isbn=0805837574}} * {{cite book|last=Marks|first=Jonathan|date=2008|chapter=Race: Past, present and future. Chapter 1|title=Revisiting Race in a Genomic Age|url=https://archive.org/details/revisitingracein0000unse|editor1-first=Barbara|editor1-last=Koenig|editor2-first=Sandra|editor2-last=Soo-Jin Lee|editor3-first=Sarah S.|editor3-last=Richardson|publisher=Rutgers University Press}} * {{cite book|last1=Mayr|first1=Ernst|author-link=Ernst Mayr|year=1969|title=Principles of Systematic Zoology|url=https://archive.org/details/isbn_070411433|location=New York, NY|publisher=McGraw-Hill|isbn=0070411433}} * {{cite journal|last1=Mayr|first1=Ernst|title=The Biology of Race and the Concept of Equality|date=dimër 2002|journal=Daedalus|volume=31|issue=1|pages=89–94|publisher=MIT Press on behalf of American Academy of Arts & Sciences|jstor=20027740}} * {{cite journal|last1=McNeilly|first1=M. D.|last2=Anderson|first2=M. B.|last3=Armstead|first3=C. A.|last4=Clark|first4=R.|last5=Corbett|first5=M.|last6=Robinson|first6=E. L.|date=1996|title=The perceived racism scale: A multidimensional assessment of the experience of white racism among African Americans|publisher=Ethnicity & Disease|volume=6|issue=1–2|pages=154–66}} * {{cite book|last1=Meltzer|first1=M.|date=1993|title=Slavery: a world history|url=https://archive.org/details/slaveryworldhist0000melt|edition=revised|publisher=DaCapo Press|location=Cambridge, MA|isbn=0306805367}} * {{Cite journal|doi=10.1525/ae.2007.34.2.238|title=Race, racism, and academic complicity|url=https://archive.org/details/sim_american-ethnologist_2007-05_34_2/page/n43|date=2007|last1=Mevorach|first1=Katya Gibel|journal=American Ethnologist|volume=34|pages=238–41|issue=2}} * {{cite book|last=Miles|first=Robert|chapter=Apropos the idea of race ... again|title=Theories of race and racism|editor=Les Back|editor2=John Solomos|date=2000|publisher=Psychology Press|isbn=9780415156721|pages=125–43}} * {{cite book|last=Molnar|first=Stephen|title=Human variation: races, types, and ethnic groups|url=https://archive.org/details/humanvariationra0000moln|publisher=Prentice Hall|location=Englewood Cliffs, N.J|date=1992|isbn=0-13-446162-2}} * {{cite journal|last1=Montagu|first1=Ashley|date=1941|title=The Concept of Race in The Human Species in the Light of Genetics|url=http://jhered.oxfordjournals.org/content/32/8/243.full.pdf|format=PDF|journal=Journal of Heredity|volume=32|issue=8|pages=243–48}} * {{cite book|last1=Montagu|first1=Ashley|date=1997|origyear=1942|title=Man's Most Dangerous Myth: The Fallacy of Race|url=https://archive.org/details/mansmostdangerou0000mont_e3u5|isbn=0803946481|publisher=AltaMira Press|type=paperback}} * {{Cite journal|url=http://www.americanethnography.com/article.php?id=36|title=The Concept of Race|last=Montagu|first=Ashley|author-link=Ashley Montagu|publisher=''American Ethnography Quasimonthly''|access-date=26 janar 2009|date=1962}} * {{cite book|last=Morgan|first=Edmund S.|date=1975|title=American Slavery, American Freedom: The Ordeal of Colonial Virginia|url=https://archive.org/details/americanslaverya00morg|publisher=W. W. Norton and Company, Inc.}} * {{cite journal|last=Mountain|first=Joanna L.|last2=Risch|first2=Neil|title=Assessing genetic contributions to phenotypic differences among 'racial' and 'ethnic' groups|date=2004|doi=10.1038/ng1456|url=http://rds.epi-ucsf.org/ticr/syllabus/courses/14/2006/02/28/Lecture/readings/mountain%20and%20risch.pdf|format=pdf|pmid=15508003|volume=36|issue=11 Suppl|pages=S48–53|journal=Nature Genetics|access-date=19 nëntor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814223328/http://rds.epi-ucsf.org/ticr/syllabus/courses/14/2006/02/28/Lecture/readings/mountain%20and%20risch.pdf|archive-date=14 gusht 2015|url-status=dead}} * {{cite journal|last=Muffoletto|first=Robert|title=Ethics: A discourse of power|publisher=TechTrends|volume=47|issue=6|pages=62–66|doi=10.1007/BF02763286|date=2003|journal=TechTrends}} * {{cite book|last=Nobles|first=Melissa|title=Shades of citizenship: race and the census in modern politics|url=https://archive.org/details/shadesofcitizens0000nobl_x6z7|publisher=Stanford University Press|location=Stanford, Calif|date=2000|isbn=0-8047-4059-3}} * {{Cite journal|doi=10.1037/0003-066X.60.1.115|last1=Ossorio|first1=P.|last2=Duster|first2=T.|date=2005|title=Controversies in biomedical, behavioral, and forensic sciences|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_2005-01_60_1/page/115|journal=Am Psychol|volume=60|issue=1|pages=115–28|pmid=15641926}} * {{Cite journal|last1=Ousley|first1=Stephen|last2=Jantz|first2=Richard|last3=Freid|first3=Donna|title=Understanding race and human variation: Why forensic anthropologists are good at identifying race|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2009-05_139_1/page/68|journal=American Journal of Physical Anthropology|date=18 shkurt 2009|volume=139|issue=1|pages=68–76|doi=10.1002/ajpa.21006|pmid=19226647}} * {{Cite journal|last1=Owens|first1=K.|last2=King|date=1999|first2=MC|title=Genomic Views of Human History|url=https://archive.org/details/sim_science_1999-10-15_286_5439/page/n85|journal=Science|pmid=10521333|volume=286|issue=5439|pages=451–53|doi=10.1126/science.286.5439.451}} * {{Cite journal|doi=10.1525/ae.2007.34.2.205|title=Genomics, divination, 'racecraft'|url=https://archive.org/details/sim_american-ethnologist_2007-05_34_2/page/n9|date=maj 2007|last1=Palmié|first1=Stephan|journal=American Ethnologist|volume=34|pages=205–22|issue=2}} * {{cite journal|doi=10.1642/0004-8038(2002)119[0026:DVMDOS]2.0.CO;2|last1=Patten|first1=M. A.|last2=Unitt|first2=P.|date=2002|title=Diagnosability versus mean differences of sage sparrow subspecies|journal=Auk|volume=119|issue=1|pages=26–35}} * {{cite journal|last1=Pigliucci|first1=Massimo|title=What are we to make of the concept of race?|journal=Studies in History and Philosophy of Science Part C: Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences|date=shtator 2013|volume=44|issue=3|pages=272–77|doi=10.1016/j.shpsc.2013.04.008}} * {{Cite book|last=Reardon|first=Jenny|title=Race to the finish: identity and governance in an age of genomics|date=2005|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691118574|pages=17ff|url=https://books.google.com/books?id=HMHiuOJIQcYC&pg=PA17|chapter=Post World-War II Expert Discourses on Race}} * {{cite journal|last1=Relethford|first1=John H.|title=Apportionment of global human genetic diversity based on craniometrics and skin color|journal=American Journal of Physical Anthropology|date=gusht 2002|volume=118|issue=4|pages=393–398|doi=10.1002/ajpa.10079|pmid=12124919|url=http://references.260mb.com/Biometria/Relethford2002.pdf|access-date=19 nëntor 2017|archive-date=26 tetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026053656/http://references.260mb.com/Biometria/Relethford2002.pdf|url-status=dead}} * {{Cite journal|last1=Rosenberg|first1=N. A.|last2=Mahajan|first2=S.|last3=Ramachandran|first3=S.|last4=Zhao|first4=C.|last5=Pritchard|first5=J. K.|author5-link=Jonathan K. Pritchard|last6=Feldman|first6=M. W.|doi=10.1371/journal.pgen.0010070|title=Clines, Clusters, and the Effect of Study Design on the Inference of Human Population Structure|journal=PLoS Genetics|volume=1|issue=6|page=e70|date=2005|pmid=16355252|pmc=1310579}} * {{cite journal|doi=10.1016/0277-9536(92)90086-6|last1=Sauer|first1=Norman J.|date=1992|title=Forensic Anthropology and the Concept of Race: If Races Don't Exist, Why are Forensic Anthropologists So Good at Identifying them|url=https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_1992-01_34_2/page/107|journal=Social Science and Medicine|volume=34|issue=2|pages=107–11|pmid=1738862}} * {{cite journal|last=Sesardic|first=Neven|date=2010|title=Race: A Social Destruction of a Biological Concept|publisher=Biology & Philosophy|volume=25|issue=143|doi=10.1007/s10539-009-9193-7|journal=Biology|pages=143–62}} * {{Cite journal|doi=10.2307/3032780|pages=7–9|last=Segal|first=Daniel A.|title='The European': Allegories of Racial Purity|url=https://archive.org/details/sim_anthropology-today_1991-10_7_5/page/7|journal=Anthropology Today|volume=7|issue=5|publisher=Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland|date=1991|jstor=3032780}} * {{cite journal|last1=Serre|first1=D.|last2=Pääbo|first2=S.|title=Evidence for gradients of human genetic diversity within and among continents|journal=[[Genome Res.]]|volume=14|issue=9|pages=1679–85|date=shtator 2004|pmid=15342553|pmc=515312|doi=10.1101/gr.2529604|url=http://www.genome.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15342553|access-date=19 nëntor 2017|archive-date=22 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122063940/https://genome.cshlp.org/content/14/9/1679.long|url-status=dead}} * {{cite book|editor-last=Schaefer|editor-first=Richard T.|date=2008|title=Encyclopedia of Race, Ethnicity and Society|url=https://archive.org/details/encyclopediarace00scha|page=[https://archive.org/details/encyclopediarace00scha/page/n1148 1096]|publisher=Sage|isbn=9781412926942}} * {{Cite journal|last1=Shriver|first1=M. D.|last2=Kittles|first2=R. A.|doi=10.1038/nrg1405|title=Opinion: Genetic ancestry and the search for personalized genetic histories|journal=Nature Reviews Genetics|volume=5|issue=8|pages=611–18|date=2004|pmid=15266343}} * {{cite book|last=Sivanandan|first=A.|editor-first=L.|editor-last=Black|date=2000|chapter=Apropos the idea of 'race' ... again"|editor2=J Solomos|title=Theories of Race and Racism|url=https://archive.org/details/theoriesraceraci00back|pages=[https://archive.org/details/theoriesraceraci00back/page/125 125]–43|location=London|publisher=Routledge}} * {{cite book|last=Slotkin|first=J. S.|date=1965|title=Readings in early Anthropology|publisher=[[Methuen Publishing]]|chapter=The Eighteenth Century|url=https://books.google.com/books?id=wIkOAAAAQAAJ|pages=175–243}} * {{cite journal|last1=Smaje|first1=Chris|date=1997|title=Not just a social construct: Theorising race and ethnicity|url=https://archive.org/details/sim_sociology-the-journal-of-the-british-sociological-assoc_1997-05_31_2/page/307|journal=Sociology|volume=31|issue=2|pages=307–27|doi=10.1177/0038038597031002007}} * {{cite book|last=Smedley|first=A.|date=1999|title=Race in North America: origin and evolution of a worldview|url=https://archive.org/details/raceinnorthameri00smed|edition=2nd|publisher=Westview Press|location=Boulder|isbn=0813334489}} * {{Cite book|title=Race and Intelligence: Separating Science from Myth|url=https://archive.org/details/raceintelligence00fish|editor-first=Jefferson M.|editor-last=Fish|chapter=Science and the Idea of Race: A Brief History|last=Smedley|first=Audrey|publisher=Lawrence Erlbaum Associates|location=Mahwah, NJ|date=2002|page=[https://archive.org/details/raceintelligence00fish/page/n190 172]|isbn=0805837574}} * {{cite journal|last1=Smedley|first1=A.|last2=Smedley|first2=B. D.|title=Race as biology is fiction, racism as a social problem is real: Anthropological and historical perspectives on the social construction of race|journal=American Psychologist|volume=60|issue=1|pages=16–26|date=janar 2005|pmid=15641918|doi=10.1037/0003-066X.60.1.16|url=http://www.history.ox.ac.uk/hsmt/courses_reading/undergraduate/authority_of_nature/week_8/smedley.pdf}} * {{cite book|last=Sober|first=Elliott|date=2000|title=Philosophy of biology|url=https://archive.org/details/philosophyofbiol0000sobe_x5r9|edition=2nd|location=Boulder, CO|publisher=Westview Press|isbn=978-0813391267}} * {{cite book|last1=Stanton|first1=W.|origyear=1960|date=1982|title=The leopard's spots: scientific attitudes toward race in America, 1815–1859|url=https://archive.org/details/bwb_C0-BHC-334|isbn=0226771229|publisher=University of Chicago Press}} * {{cite book|last=Stocking|first=George W.|title=Race, Culture and Evolution: Essays in the History of Anthropology|url=https://archive.org/details/racecultureevolu0000stoc|date=1968|page=380|isbn=9780226774947|publisher=University of Chicago Press}} * {{cite book|last1=Takaki|first1=R|date=1993|title=A different mirror: a history of multicultural America|url=https://archive.org/details/differentmirrorh00taka_0|publisher=Little, Brown|location=Boston|isbn=0316831123|type=paperback}} * {{Cite journal|first1=Hua|last1=Tang|first2=Tom|last2=Quertermous|first3=Beatriz|last3=Rodriguez|first4=Sharon L.R.|last4=Kardia|first5=Xiaofeng|last5=Zhu|first6=Andrew|last6=Brown|first7=James S.|last7=Pankow|first8=Michael A.|last8=Province|first9=Steven C.|last9=Hunt|first10=Eric|last10=Boerwinkle|first11=Nicholas J.|last11=Schork|first12=Neil J.|last12=Risch|title=Genetic Structure, Self-Identified Race/Ethnicity, and Confounding in Case-Control Association Studies|doi=10.1086/427888|journal=The American Journal of Human Genetics|volume=76|pages=268–75|date=2005|pmid=15625622|pmc=1196372|issue=2}} * {{Cite journal|doi=10.1525/aa.1998.100.3.632|last1=Templeton|first1=A. R.|date=1998|title=Human races: a genetic and evolutionary perspective|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1998-09_100_3/page/632|journal=Am Anthropol|volume=100|issue=3|pages=632–50}} * {{Cite journal|doi=10.1016/j.shpsc.2013.04.010|issn=1369-8486|volume=44|issue=3|pages=262–271|last=Templeton|first=Alan R.|title=Biological Races in Humans|journal=Studies in history and philosophy of biological and biomedical sciences|date=shtator 2013|pmid=23684745|pmc=3737365}} * {{Cite book|last=Thompson|first=William|last2=Hickey|first2=Joseph|date=2005|title=Society in Focus|url=https://archive.org/details/societyinfocusin0000will|publisher=Pearson|location=Boston, Massachusetts|isbn=0-205-41365-X}} * {{Cite journal|doi=10.1038/ng1438|title=Implications of biogeography of human populations for 'race' and medicine|date=2004|last1=Tishkoff|first1=Sarah A.|last2=Kidd|first2=Kenneth K.|journal=Nature Genetics|volume=36|pages=S21|pmid=15507999|issue=11 Suppl}} * {{cite journal|last1=Travassos|first1=Claudia|last2=Williams|first2=David R.|title=The concept and measurement of race and their relationship to public health: a review focused on Brazil and the United States|journal=Cadernos de Saúde Pública|date=qershor 2004|volume=20|issue=3|pages=660–678|doi=10.1590/S0102-311X2004000300003|url=http://www.scielo.br/pdf/csp/v20n3/03.pdf}} * {{cite book|last1=Todorov|first1=T|date=1993|title=On human diversity|url=https://archive.org/details/onhumandiversity00todo|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=0674634381}} * {{cite book|last=von Vacano|first=Diego|title=The Color of Citizenship: Race, Modernity and Latin American/Hispanic Political Thought|url=https://archive.org/details/colorofcitizensh0000vonv|publisher=Oxford University Press|date=2011}} * {{Cite journal|doi=10.1111/j.1365-294X.2006.02890.x|title=What is a population? An empirical evaluation of some genetic methods for identifying the number of gene pools and their degree of connectivity|date=2006|last1=Waples|first1=Robin S.|last2=Gaggiotti|first2=Oscar|journal=Molecular Ecology|volume=15|pages=1419–39|pmid=16629801|issue=6}} * {{cite news|date=2005-12-16|first1=Rick|last1=Weiss|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/12/15/AR2005121501728.html|title=Scientists Find a DNA Change That Accounts for Light Skin|newspaper=The Washington Post}} * {{cite news|url=https://www.usatoday.com/news/nation/2005-08-16-dna_x.htm|title=DNA tests offer clues to suspect's race|first1=Richard|last1=Willing|work=USA Today|date=2005-08-16}} * {{Cite journal|doi=10.2307/2411818|last1=Wilson|first1=E. O|last2=Brown|first2=W. L.|year=1953|title=The Subspecies Concept and Its Taxonomic Application|journal=Systematic Zoology|volume=2|issue=3|pages=97–110|jstor=2411818}} * {{Cite journal|doi=10.1038/ng761|last1=Wilson|first1=JF|last2=Weale|first2=ME|last3=Smith|first3=A. C.|last4=Gratrix|first4=F.|last5=Fletcher|first5=B.|last6=Thomas|first6=M. G.|last7=Bradman|first7=N.|last8=Goldstein|first8=D. B.|date=2001|title=Population genetic structure of variable drug response|journal=Nat Genet|volume=29|issue=3|pages=265–69|pmid=11685208}} * {{cite book|last=Winfield|first=A. G.|date=2007|title=Eugenics and education in America: Institutionalized racism and the implications of history, ideology, and memory|pages=45–46|location=New York|publisher=Peter Lang Publishing, Inc}} * {{Cite journal|last1=Witherspoon|first1=D. J.|last2=Wooding|first2=S.|last3=Rogers|first3=A. R.|last4=Marchani|first4=E. E.|last5=Watkins|first5=W. S.|last6=Batzer|first6=M. A.|last7=Jorde|first7=L. B.|doi=10.1534/genetics.106.067355|title=Genetic Similarities Within and Between Human Populations|url=https://archive.org/details/sim_genetics_2007-05_176_1/page/350|journal=Genetics|volume=176|issue=1|pages=351–59|date=2007|pmid=17339205|pmc=1893020}} * {{cite journal|last1=Witzig|first1=R|title=The medicalization of race: scientific legitimization of a flawed social construct.|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1996-10-15_125_8/page/675|journal=Annals of Internal Medicine|date=15 tetor 1996|volume=125|issue=8|pages=675–79|pmid=8849153|doi=10.7326/0003-4819-125-8-199610150-00008}} * {{cite book|last=Wright|first=Sewall|date=1978|title=Evolution and the Genetics of Populations|volume=4, Variability Within and Among Natural Populations|publisher=Univ. Chicago Press|location=Chicago, Illinois|page=438}} * {{Cite journal|doi=10.1016/j.ygeno.2010.07.004|pmid=20643205|issn=0888-7543|volume=96|issue=4|pages=199–210|last1=Xing|first1=Jinchuan|last2=Watkins|first2=W. Scott|last3=Shlien|first3=Adam|last4=Walker|first4=Erin|last5=Huff|first5=Chad D.|last6=Witherspoon|first6=David J.|last7=Zhang|first7=Yuhua|last8=Simonson|first8=Tatum S.|last9=Weiss|first9=Robert B.|last10=Schiffman|first10=Joshua D.|last11=Malkin|first11=David|last12=Woodward|first12=Scott R.|last13=Jorde|first13=Lynn B.|title=Toward a more uniform sampling of human genetic diversity: A survey of worldwide populations by high-density genotyping|journal=Genomics|accessdate=2016-02-10|date=2010|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0888754310001552|pmc=2945611}} == Lidhje të jashtme == {{Commonscat|race|Raca}} * [https://www.pbs.org/race/000_General/000_00-Home.htm ''Race: the Power of an Illusion''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101013857/http://www.pbs.org/race/000_General/000_00-Home.htm |date=1 janar 2013 }} companion website to California Newsreel feature, 2003, PBS * [https://web.archive.org/web/20190901093820/http://www.understandingrace.org/ "Understanding Race"], the American Anthropological Association's educational website, with links for primary school educators and researchers * [http://raceandgenomics.ssrc.org/ Is Race "Real"?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117075200/http://raceandgenomics.ssrc.org/ |date=17 nëntor 2017 }}, forum by the Social Science Research Council. === Deklarimet zyrtare=== * [http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001282/128291eo.pdf "The Race Question"], [[UNESCO]], 1950 * [https://web.archive.org/web/20080509192236/http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_68184.htm US Census Bureau: Definition of Race] * [https://web.archive.org/web/20031004010836/http://www.doi.gov/diversity/doc/racedata.htm "Standards for Maintaining, Collecting, and Presenting Federal Data on Race and Ethnicity"], ''Federal Register,'' 1997, Department of Interior * [https://web.archive.org/web/20190901093820/http://www.understandingrace.org/ ''RACE: Are we so different?''], a public education program by the American Anthropological Association. [[Kategoria:Racizëm]] [[Kategoria:Diskriminim]] [[Kategoria:Pabarazi shoqërore]] [[Kategoria:Antropologji]] duqc4wx036cs50pwnj3djyf6fimjf7d Pirro Thomo 0 232930 3002392 2953515 2026-06-27T20:59:07Z Benvictoria17 189701 Veprimtaria Studimore-Shkencore dhe Botuese 1. Studime për gjurmimin, vlerësimin dhe vënien në mbrojtje të monumenteve të kulturës (banesa qytetare e fshatare, ansamble dhe Qendra Historike, kisha bizantine dhe pasbizantine) 2. Kapitujt «Arkitektura e Greqisë së Vjetër» dhe «Arkitektura e Bizantit» të tekstit mësimor universitar Historia e Arkitekturës, 1973 3. Historia e arkitekturës në Shqipëri (bashkautor), 1979 4. Banesa fshatare e Shqipërisë së Veriut, 1981 5. Korça, Urbanistika dhe Arkitek 3002392 wikitext text/x-wiki == Veprimtaria Studimore-Shkencore dhe Botuese == # 1. Studime për gjurmimin, vlerësimin dhe vënien në mbrojtje të monumenteve të kulturës (banesa qytetare e fshatare, ansamble dhe Qendra Historike, kisha bizantine dhe pasbizantine) # 2. Kapitujt «Arkitektura e Greqisë së Vjetër» dhe «Arkitektura e Bizantit» të tekstit mësimor universitar ''Historia e Arkitekturës'', 1973 # 3. ''Historia e arkitekturës në Shqipëri'' (bashkautor), 1979 # 4. ''Banesa fshatare e Shqipërisë së Veriut'', 1981 # 5. ''Korça, Urbanistika dhe Arkitektura'', 1988 # 6. Monografia «Albanie» të volumit ''Architecture Traditionnelle des Pays Balkaniques'', Athine, 1990, (bashkautor) # 7. Kryeredaktor i korpusit ''Vendbanime dhe Banesa Popullore Shqiptare'', Vol. I, Tiranë 2004 # 8. ''Kishat Pasbizantine në Shqipërinë e Jugut'', 1998 # 9. Redaktor shkencor i akteve të Simpoziumit Ndërkombëtar «2000 Vjet Art dhe Kulturë Kishtare në Shqipëri», Tiranë, 2003 # 10. ''Restaurimi i Monumenteve të Kishës Orthodhokse në Shqipëri'', Tiranë 2005 # 11. ''Multilingual Illustrated Dictionary of Byzantine Architecture and Sculpture Terminology'', Crete University Press, Herakleion 2010 # 12. ''Korça, Urbanistika dhe Arkitektura'', 2012. Botim i tretë i përmirësuar # 13. ''Historia e Arkitekturës në Shqipëri'' (bashkautor), 2016. Botim i dytë i përmirësuar # 14. ''Përmbledhje studimesh e kumtesash'', Tiranë 2020 # 15. ''Vendbanime dhe banesa fshatare në Shqipërinë e Veriut'', Tiranë, 2021. Botim i dytë i përmirësuar # 16. ''Kishat Pasbizantine në Shqipëri'', Tiranë, 2023. Botim i dytë i përmirësuar # 17. ''Theofan Popa, Martir i shkencës'' (bashkautor), Tiranë, 2023 # 18. ''Praktika Vlerësimi të Monumenteve'', Tiranë, 2024 # 19. Mbi 60 artikuj të botuara në shtypin shkencor në Shqiperi dhe jashtë mbi arkitekturën popullore, arkitekturën bizantine dhe pasbizantine, restaurimin etj. # 20. Studim mbi vënien në mbrojtje shtetërore të Qendrës Historike të Qytetit të Korçës, 2006-2007 # 21. Studim mbi vënien në mbrojtje shtetërore të Qendrës Historike të Qytetit të Pogradecit, 2007 # 22. Studim mbi vënien në mbrojtje shtetërore të Pazarit të vjetër të Bilishtit, 2007 # 23. Studim mbi vënien në mbrojtje shtetërore të Qendrës Historike të Himarës, 2012 # 24. Gjurmime, studime dhe propozime për vënien në mbrojtje shtetërore monumentesh të periudhës bizantine e pasbizantine dhe të arkitekturës tradicionale # 25. Studim mbi: Ndërtimet me qerpiç, përhapja, teknologjia, karakteristikat == Pjesëmarrja në Simpoziume == Pjesëmarrje me kumtesa shkencore në shumë simpoziume kombëtare dhe ndërkombëtare, nga të cilat më kryesoret janë: # 1. ICOMOS, Simpozium «Mbi rigjallërimin e Qendrave Historike dhe mbi tipologjinë e arkitekturës Popullore», Selanik-Kostur, 3-10 tetor 1973 # 2.- Symposion Albanien. Mit Besonderer Berucksichtigung der Volkskunde, Geschichte und Sozialgeschichte am 22 und 23 November 1984, Kittsee, Austri # 3.- Simpozium «Kosturi, Qyteti, Liqeni dhe Monumentet, Kostur, 27.9-2.10. 1987 # 4.- University of Minnesota (USA), An Unknown Territory: The Art and Architecture of Albania in a Balkan Context, Minneapolis, 14-17 April 1994 # 5.- AIESEE, Septième Congres International d'Étude du Sud-Est Européen, Thessalonique, 29.8.-4.9. 1994 # 6.- Australian Institute of Macedonian Studies, Third International Conference Byzantine Macedonia, Melbourne, Australia, 10-15 July 1995 # 7.- Simpozium «Ndërhyrjet arkitektonike në Qendrat Historike të Qyteteve», Veria-Greqi, 2-3 Σεπτεμβρίου 1995 # 8.- Institut Français d'Études Anatolienne, Université Technique d'Istanbul, La Maison Ottomane, origine, typologie, aires de diffusion, Istanbul, 19-20 Avril 1996 # 9.- Instituti i Studimeve Maqedone, Simpozium «Voskopoja», Selanik 31.10.-1.11. 1997 # 10.- Simpozium «Druri në konstruksion- teknologjitë e reja dhe të vjetra», Selanik, 27-28.2. 1997 # 11.- Simpozium «Arkitektura Tradicionale Ballkanike», Selanik, 7- 10 Nëntor 1997 # 12.- Simpoziumi i XI i Historisë dhe Artit «Marrëdhënie dhe Transporte në Periudhën Paraindustriale» Monemvasia-Greqi, 23-26 Korrik 1998 # 13.- Takimi i tretë shkencor, Drama, 1998 # 14.- TEE, Selanik, 1999. Simpozium «Restaurimi dhe ripërdorimëi i Ndërtesave Historike dhe i Qyteteve gjatë shekujve 18-20» # 15.- Simpoziumi Ndërkombëtar «2000 Vjet Art dhe Kulturë Kishtare në Shqipëri», Tiranë, 16-18 nëntor 2000 # 16.- Simpoziumi "Ndërhyrje të përmbajtura dhe mbrojtja e ndërtesave historike", Selanik, 2000 # 17.- Konferenca Ndërkombëtare "Edukimi në vendet kufitare", Follorinë, 2012 # 18.- Takimi shkencor "Rijetëzimi i Trashëgimisë Kulturore, potenciale dhe sfida", Tiranë, 2014 # 19.- Simpoziumi ndërkombëtar "Kultura dhe hapësira në Ballkan", Selanik, 2014 # 20.- Konferenca ndërkombëtare shkencore "50 Vjet Studim dhe Restaurim i Trashëgimisë kulturore Shqiptare", Tiranë 22-23 tetor 2015 # 21.- Leksione me temë mbi Arkitekturën Popullore dhe kriteret e mbrojtjes dhe të restaurimit të tyre në Shqipëri, - Helsinki-Finlandë 1986, Marburg-Gjermani, 1988 == Veprimtaria Projektuese, Mbikqyrëse dhe Zbatuese == # 1. Mbi 30 projekte restaurimi dhe zbatimi gjate periudhës 1962-1991 # 2. Bashkëpunim në14 projekte restaurimi dhe konsolidimi në manastiret e Malit të Shenjtë-Greqi (Ivironit, Stavronikitës dhe Pantokratorit) # 3. Bashkëpunim në projektin e restaurimit dhe rifunksionimit të Zonës së Mbrojtur të Laladikas të Selanikut-Greqi # 4. Bashkëpunim në projektin e restaurimit të njësisë urbanistike të Mitropolisë së Selanikut-Greqi # 5. Bashkepunim në projektin e restaurimit të njesise urbanistike të Manastirit Vlatadhon në Zonen e Mbrojtur të Ano Polit të Selanikut-Greqi # 6. Drejtimi i punimeve të restaurimit dhe modifikimi i projektit të restaurimit të kishës së Shën Panteleimonit të Selanikut-Greqi (I lauruar me çmim nga Europa Nostra) # 7. Projekti i fazës së parë të restaurimit dhe konsolidimit të kishës së Osios David të Selanikut-Greqi # 8. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit të kishës së Shën Zaharias në Gramo të Kosturit-Greqi # 9. Projekti dhe drejtimi i punimeve të restaurimit të monumentit «Varri i Hortaxhit» në Rotondën e Selanikut-Greqi # 10. Projekti i restaurimit të banesës Monument Kulture, në rrugën Meleniku 14, Selanik-Greqi # 11. Projekti i restaurimit të banesës Monument Kulture, në rrugën Velisariu 48, Selanik-Greqi # 12. Projekti i restaurimit të xhamisë së Hamza beut, Alkazar, Selanik-Greqi # 13. Projekti i restaurimit të banjave bizantine, Langadha-Greqi # 14. Supervizimi i punimeve të restaurimit në kishën e Manastirit të Shën Kozmait në Koldondas të Fierit # 15. Projekti dhe supervizimi i punimeve të restaurimit në kishën e Shën Marisë së Leusës të Përmetit # 16. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të kishës Fjetja e Shën Marisë në Zervat të Gjirokastrës # 17. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të kishës së Taksiarkeve në Bodrishtë të Gjirokastrës. # 18. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të manastirit të Shën Gjergjit në Çukë të Sarandës. # 19. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të kishës së manastirit të Cepos, Gjirokastër # 20. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të kishës së manastirit të Nivanit # 21. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të konakëve dhe pareklisit të Shën Kozmait në manastirin e Shën Kozmait në Kolkondas. # 22. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të manastirit të Shën Marisë në Kakome të Sarandës. # 23. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të kishës së Shën Marisë në Konckë të Gjirokastrës # 24. Projekti i restaurimit i fazës I dhe II të Amfiteatrit të Durrësit # 25. Konsulent i projektit të restaurimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të Pazarit të Vjetër të Qytetit të Korçës # 26. Konsulent i studimit dhe projektit të rivitalizimit të fshatrave turistike të Bregdetit (Dhërmi e Vuno) # 27. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit të manastirit të Shën Prodhromit në Voskopojë # 28. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit të kishës së Shën e Premtes në Çetë të Kavajës # 29. Modifikimi i projektit dhe realizimi i ndërhyrjeve restauruese në kishën e Shën Marisë së Labovës së Kryqit, Gjirokastër # 30. Modifikimi i projektit dhe realizimi i ndërhyrjeve restauruese në kishën e Shën Marisë së Peshkëpisë së Sipërme, Gjirokastër # 31. Modifikimi i projektit dhe realizimi i ndërhyrjeve restauruese në kishën e manastirit të Shën Nikollës në Mesopotam, Sarandw # 32. Projekti dhe zbatimi i punimeve për ringritjen e kullës C të mureve rrethuese të Durrësit. [[Kategoria:Arkitektë shqiptarë]] [[Kategoria:Lindje 1939]] [[Kategoria:Njerëz nga Ballshi]] [[Kategoria:Restauratorë shqiptarë]] ek38zlqfrd97jzu5zb5cpxrebbly04c 3002394 3002392 2026-06-27T21:00:05Z Benvictoria17 189701 3002394 wikitext text/x-wiki == <ref>{{Cite web |title=Pirro Thomo - Trashëgimia Arkitekturore |url=https://thomouvic.github.io/pirrothomoalb/#simpoziume |access-date=2026-06-27 |website=thomouvic.github.io}}</ref>Veprimtaria Studimore-Shkencore dhe Botuese == # 1. Studime për gjurmimin, vlerësimin dhe vënien në mbrojtje të monumenteve të kulturës (banesa qytetare e fshatare, ansamble dhe Qendra Historike, kisha bizantine dhe pasbizantine) # 2. Kapitujt «Arkitektura e Greqisë së Vjetër» dhe «Arkitektura e Bizantit» të tekstit mësimor universitar ''Historia e Arkitekturës'', 1973 # 3. ''Historia e arkitekturës në Shqipëri'' (bashkautor), 1979 # 4. ''Banesa fshatare e Shqipërisë së Veriut'', 1981 # 5. ''Korça, Urbanistika dhe Arkitektura'', 1988 # 6. Monografia «Albanie» të volumit ''Architecture Traditionnelle des Pays Balkaniques'', Athine, 1990, (bashkautor) # 7. Kryeredaktor i korpusit ''Vendbanime dhe Banesa Popullore Shqiptare'', Vol. I, Tiranë 2004 # 8. ''Kishat Pasbizantine në Shqipërinë e Jugut'', 1998 # 9. Redaktor shkencor i akteve të Simpoziumit Ndërkombëtar «2000 Vjet Art dhe Kulturë Kishtare në Shqipëri», Tiranë, 2003 # 10. ''Restaurimi i Monumenteve të Kishës Orthodhokse në Shqipëri'', Tiranë 2005 # 11. ''Multilingual Illustrated Dictionary of Byzantine Architecture and Sculpture Terminology'', Crete University Press, Herakleion 2010 # 12. ''Korça, Urbanistika dhe Arkitektura'', 2012. Botim i tretë i përmirësuar # 13. ''Historia e Arkitekturës në Shqipëri'' (bashkautor), 2016. Botim i dytë i përmirësuar # 14. ''Përmbledhje studimesh e kumtesash'', Tiranë 2020 # 15. ''Vendbanime dhe banesa fshatare në Shqipërinë e Veriut'', Tiranë, 2021. Botim i dytë i përmirësuar # 16. ''Kishat Pasbizantine në Shqipëri'', Tiranë, 2023. Botim i dytë i përmirësuar # 17. ''Theofan Popa, Martir i shkencës'' (bashkautor), Tiranë, 2023 # 18. ''Praktika Vlerësimi të Monumenteve'', Tiranë, 2024 # 19. Mbi 60 artikuj të botuara në shtypin shkencor në Shqiperi dhe jashtë mbi arkitekturën popullore, arkitekturën bizantine dhe pasbizantine, restaurimin etj. # 20. Studim mbi vënien në mbrojtje shtetërore të Qendrës Historike të Qytetit të Korçës, 2006-2007 # 21. Studim mbi vënien në mbrojtje shtetërore të Qendrës Historike të Qytetit të Pogradecit, 2007 # 22. Studim mbi vënien në mbrojtje shtetërore të Pazarit të vjetër të Bilishtit, 2007 # 23. Studim mbi vënien në mbrojtje shtetërore të Qendrës Historike të Himarës, 2012 # 24. Gjurmime, studime dhe propozime për vënien në mbrojtje shtetërore monumentesh të periudhës bizantine e pasbizantine dhe të arkitekturës tradicionale # 25. Studim mbi: Ndërtimet me qerpiç, përhapja, teknologjia, karakteristikat == Pjesëmarrja në Simpoziume == Pjesëmarrje me kumtesa shkencore në shumë simpoziume kombëtare dhe ndërkombëtare, nga të cilat më kryesoret janë: # 1. ICOMOS, Simpozium «Mbi rigjallërimin e Qendrave Historike dhe mbi tipologjinë e arkitekturës Popullore», Selanik-Kostur, 3-10 tetor 1973 # 2.- Symposion Albanien. Mit Besonderer Berucksichtigung der Volkskunde, Geschichte und Sozialgeschichte am 22 und 23 November 1984, Kittsee, Austri # 3.- Simpozium «Kosturi, Qyteti, Liqeni dhe Monumentet, Kostur, 27.9-2.10. 1987 # 4.- University of Minnesota (USA), An Unknown Territory: The Art and Architecture of Albania in a Balkan Context, Minneapolis, 14-17 April 1994 # 5.- AIESEE, Septième Congres International d'Étude du Sud-Est Européen, Thessalonique, 29.8.-4.9. 1994 # 6.- Australian Institute of Macedonian Studies, Third International Conference Byzantine Macedonia, Melbourne, Australia, 10-15 July 1995 # 7.- Simpozium «Ndërhyrjet arkitektonike në Qendrat Historike të Qyteteve», Veria-Greqi, 2-3 Σεπτεμβρίου 1995 # 8.- Institut Français d'Études Anatolienne, Université Technique d'Istanbul, La Maison Ottomane, origine, typologie, aires de diffusion, Istanbul, 19-20 Avril 1996 # 9.- Instituti i Studimeve Maqedone, Simpozium «Voskopoja», Selanik 31.10.-1.11. 1997 # 10.- Simpozium «Druri në konstruksion- teknologjitë e reja dhe të vjetra», Selanik, 27-28.2. 1997 # 11.- Simpozium «Arkitektura Tradicionale Ballkanike», Selanik, 7- 10 Nëntor 1997 # 12.- Simpoziumi i XI i Historisë dhe Artit «Marrëdhënie dhe Transporte në Periudhën Paraindustriale» Monemvasia-Greqi, 23-26 Korrik 1998 # 13.- Takimi i tretë shkencor, Drama, 1998 # 14.- TEE, Selanik, 1999. Simpozium «Restaurimi dhe ripërdorimëi i Ndërtesave Historike dhe i Qyteteve gjatë shekujve 18-20» # 15.- Simpoziumi Ndërkombëtar «2000 Vjet Art dhe Kulturë Kishtare në Shqipëri», Tiranë, 16-18 nëntor 2000 # 16.- Simpoziumi "Ndërhyrje të përmbajtura dhe mbrojtja e ndërtesave historike", Selanik, 2000 # 17.- Konferenca Ndërkombëtare "Edukimi në vendet kufitare", Follorinë, 2012 # 18.- Takimi shkencor "Rijetëzimi i Trashëgimisë Kulturore, potenciale dhe sfida", Tiranë, 2014 # 19.- Simpoziumi ndërkombëtar "Kultura dhe hapësira në Ballkan", Selanik, 2014 # 20.- Konferenca ndërkombëtare shkencore "50 Vjet Studim dhe Restaurim i Trashëgimisë kulturore Shqiptare", Tiranë 22-23 tetor 2015 # 21.- Leksione me temë mbi Arkitekturën Popullore dhe kriteret e mbrojtjes dhe të restaurimit të tyre në Shqipëri, - Helsinki-Finlandë 1986, Marburg-Gjermani, 1988 == Veprimtaria Projektuese, Mbikqyrëse dhe Zbatuese == # 1. Mbi 30 projekte restaurimi dhe zbatimi gjate periudhës 1962-1991 # 2. Bashkëpunim në14 projekte restaurimi dhe konsolidimi në manastiret e Malit të Shenjtë-Greqi (Ivironit, Stavronikitës dhe Pantokratorit) # 3. Bashkëpunim në projektin e restaurimit dhe rifunksionimit të Zonës së Mbrojtur të Laladikas të Selanikut-Greqi # 4. Bashkëpunim në projektin e restaurimit të njësisë urbanistike të Mitropolisë së Selanikut-Greqi # 5. Bashkepunim në projektin e restaurimit të njesise urbanistike të Manastirit Vlatadhon në Zonen e Mbrojtur të Ano Polit të Selanikut-Greqi # 6. Drejtimi i punimeve të restaurimit dhe modifikimi i projektit të restaurimit të kishës së Shën Panteleimonit të Selanikut-Greqi (I lauruar me çmim nga Europa Nostra) # 7. Projekti i fazës së parë të restaurimit dhe konsolidimit të kishës së Osios David të Selanikut-Greqi # 8. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit të kishës së Shën Zaharias në Gramo të Kosturit-Greqi # 9. Projekti dhe drejtimi i punimeve të restaurimit të monumentit «Varri i Hortaxhit» në Rotondën e Selanikut-Greqi # 10. Projekti i restaurimit të banesës Monument Kulture, në rrugën Meleniku 14, Selanik-Greqi # 11. Projekti i restaurimit të banesës Monument Kulture, në rrugën Velisariu 48, Selanik-Greqi # 12. Projekti i restaurimit të xhamisë së Hamza beut, Alkazar, Selanik-Greqi # 13. Projekti i restaurimit të banjave bizantine, Langadha-Greqi # 14. Supervizimi i punimeve të restaurimit në kishën e Manastirit të Shën Kozmait në Koldondas të Fierit # 15. Projekti dhe supervizimi i punimeve të restaurimit në kishën e Shën Marisë së Leusës të Përmetit # 16. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të kishës Fjetja e Shën Marisë në Zervat të Gjirokastrës # 17. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të kishës së Taksiarkeve në Bodrishtë të Gjirokastrës. # 18. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të manastirit të Shën Gjergjit në Çukë të Sarandës. # 19. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të kishës së manastirit të Cepos, Gjirokastër # 20. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të kishës së manastirit të Nivanit # 21. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të konakëve dhe pareklisit të Shën Kozmait në manastirin e Shën Kozmait në Kolkondas. # 22. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të manastirit të Shën Marisë në Kakome të Sarandës. # 23. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të kishës së Shën Marisë në Konckë të Gjirokastrës # 24. Projekti i restaurimit i fazës I dhe II të Amfiteatrit të Durrësit # 25. Konsulent i projektit të restaurimit dhe supervizimi i punimeve të restaurimit të Pazarit të Vjetër të Qytetit të Korçës # 26. Konsulent i studimit dhe projektit të rivitalizimit të fshatrave turistike të Bregdetit (Dhërmi e Vuno) # 27. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit të manastirit të Shën Prodhromit në Voskopojë # 28. Projekti i restaurimit dhe konsolidimit të kishës së Shën e Premtes në Çetë të Kavajës # 29. Modifikimi i projektit dhe realizimi i ndërhyrjeve restauruese në kishën e Shën Marisë së Labovës së Kryqit, Gjirokastër # 30. Modifikimi i projektit dhe realizimi i ndërhyrjeve restauruese në kishën e Shën Marisë së Peshkëpisë së Sipërme, Gjirokastër # 31. Modifikimi i projektit dhe realizimi i ndërhyrjeve restauruese në kishën e manastirit të Shën Nikollës në Mesopotam, Sarandw # 32. Projekti dhe zbatimi i punimeve për ringritjen e kullës C të mureve rrethuese të Durrësit. [[Kategoria:Arkitektë shqiptarë]] [[Kategoria:Lindje 1939]] [[Kategoria:Njerëz nga Ballshi]] [[Kategoria:Restauratorë shqiptarë]] 8orru7jo5ysy13ux7wk3t5cn1e9f6oq 3002401 3002394 2026-06-27T21:16:31Z Benvictoria17 189701 3002401 wikitext text/x-wiki == Pirro Thomo == == Pirro Thomo is an Albanian architect, architectural historian, and conservation specialist known for his contributions to the documentation, preservation, and restoration of Albania's cultural heritage. His work has focused primarily on traditional Albanian architecture, Byzantine and post-Byzantine churches, historic urban centers, and architectural conservation. Over a career spanning more than six decades, he has authored numerous scholarly publications, participated in international research conferences, and directed restoration projects in Albania and Greece. == == Career == == Thomo began his professional career in architectural conservation during the early 1960s. His research has concentrated on the identification, documentation, evaluation, and legal protection of cultural monuments, including vernacular architecture, historic urban ensembles, Byzantine and post-Byzantine churches, and historic town centers. == == He has contributed to the preservation and protection of several historic urban areas in Albania, including the historic centers of Korçë, Pogradec, Himarë, and the Old Bazaar of Bilisht. His research has also addressed traditional earthen construction techniques and the conservation of vernacular architecture throughout northern Albania. == == Beyond Albania, Thomo collaborated on restoration and conservation projects in Greece, including work at monasteries on Mount Athos, protected historic districts in Thessaloniki, and numerous Byzantine churches and monuments. Several of these projects involved restoration design, structural consolidation, and construction supervision. His work on the Church of Saint Panteleimon in Thessaloniki formed part of a restoration project recognized by Europa Nostra. == == Academic work == == Thomo has written extensively on Albanian architectural history and cultural heritage. His publications cover traditional rural housing, urban history, Byzantine architecture, conservation theory, and monument restoration. == == Among his best-known works are: == == Historia e Arkitekturës në Shqipëri (co-author, 1979; revised edition, 2016) == == Banesa Fshatare e Shqipërisë së Veriut (1981; revised edition, 2021) == == Korça: Urbanistika dhe Arkitektura (1988; revised edition, 2012) == == Kishat Pasbizantine në Shqipëri (1998; revised edition, 2023) == == Restaurimi i Monumenteve të Kishës Orthodhokse në Shqipëri (2005) == == Praktika Vlerësimi të Monumenteve (2024) == == He also served as editor or scientific editor for several collective publications, including Vendbanime dhe Banesa Popullore Shqiptare (Volume I), the proceedings of the international symposium 2000 Vjet Art dhe Kulturë Kishtare në Shqipëri, and the Multilingual Illustrated Dictionary of Byzantine Architecture and Sculpture Terminology. == == In addition to his books, Thomo has published more than sixty scholarly articles in Albanian and international journals on vernacular architecture, Byzantine architecture, monument conservation, and restoration. == == International activities == == Thomo has presented research at numerous national and international conferences on architecture, conservation, and cultural heritage. His presentations have included meetings organized by ICOMOS, AIESEE, the University of Minnesota, the Australian Institute of Macedonian Studies, the French Institute of Anatolian Studies, and several universities and professional organizations in Greece, Austria, Finland, Germany, Australia, and the United States. == == He has also delivered invited lectures on Albanian traditional architecture and conservation methodology in Finland and Germany. == == Restoration projects == == During his professional career, Thomo has participated in or directed more than thirty restoration projects in Albania and numerous additional projects in Greece. His work has included: == == restoration of Byzantine and post-Byzantine churches; == == conservation of Orthodox monasteries; == == restoration of historic urban districts in Thessaloniki; == == restoration of the Amphitheatre of Durrës; == == conservation of the Old Bazaar of Korçë; == == restoration of monasteries and churches in Gjirokastër, Sarandë, Përmet, Voskopojë, and Kavajë; == == restoration of historic monuments in Thessaloniki, Kastoria, and Mount Athos. == == His projects have included architectural documentation, conservation planning, structural consolidation, restoration design, and construction supervision. == == Selected bibliography == == Historia e Arkitekturës (1973) == == Historia e Arkitekturës në Shqipëri (1979; revised edition 2016) == == Banesa Fshatare e Shqipërisë së Veriut (1981; revised edition 2021) == == Korça: Urbanistika dhe Arkitektura (1988; revised edition 2012) == == "Albanie", in Architecture Traditionnelle des Pays Balkaniques (1990) == == Kishat Pasbizantine në Shqipëri (1998; revised edition 2023) == == Vendbanime dhe Banesa Popullore Shqiptare, Vol. I (editor, 2004) == == Restaurimi i Monumenteve të Kishës Orthodhokse në Shqipëri (2005) == == Multilingual Illustrated Dictionary of Byzantine Architecture and Sculpture Terminology (2010) == == Përmbledhje Studimesh e Kumtesash (2020) == == Theofan Popa, Martir i Shkencës (co-author, 2023) == == Praktika Vlerësimi të Monumenteve (2024) == == Legacy == == Pirro Thomo is regarded as one of Albania's leading specialists in architectural heritage conservation. His research, publications, and restoration projects have contributed to the documentation and preservation of Albania's traditional architecture, Byzantine monuments, and historic urban heritage.<ref>{{Cite web |title=Pirro Thomo - Trashëgimia Arkitekturore |url=https://thomouvic.github.io/pirrothomoalb/ |access-date=2026-06-27 |website=thomouvic.github.io}}</ref> == [[Kategoria:Arkitektë shqiptarë]] [[Kategoria:Lindje 1939]] [[Kategoria:Njerëz nga Ballshi]] [[Kategoria:Restauratorë shqiptarë]] 8t1ljeb6eebunqloqm9xvurru7evty7 3002691 3002401 2026-06-28T11:03:03Z Deshmitari1872 189684 Rishkrova artikullin në shqip, rregullova formatimin, shtova strukturë enciklopedike dhe referime. 3002691 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Pirro Thomo | image = | caption = | birth_date = 1939 | birth_place = [[Ballshi]], [[Shqipëria]] | occupation = Arkitekt, studiues i arkitekturës, restaurator | known_for = Studime dhe restaurime të monumenteve të kulturës në Shqipëri | field = Arkitekturë, trashëgimi kulturore, restaurim monumentesh | notable_works = ''Korça: urbanistika dhe arkitektura''; ''Kishat pasbizantine në Shqipëri''; ''Praktika vlerësimi të monumenteve'' }} '''Pirro Thomo''' është arkitekt, studiues i arkitekturës dhe specialist shqiptar i restaurimit të monumenteve të kulturës. Veprimtaria e tij lidhet kryesisht me dokumentimin, studimin, vlerësimin, mbrojtjen dhe restaurimin e trashëgimisë arkitekturore shqiptare, veçanërisht të banesave tradicionale, kishave bizantine dhe pasbizantine, qendrave historike dhe monumenteve të kultit.<ref name="faqja">{{cite web |title=Pirro Thomo - Trashëgimia Arkitekturore |url=https://thomouvic.github.io/pirrothomoalb/ |website=thomouvic.github.io |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Ai konsiderohet një nga specialistët më jetëgjatë të fushës së trashëgimisë kulturore në Shqipëri. Në vitin 2024, ABC News e përshkroi Thomon si studiues të arkitekturës së kultit dhe restaurator me rreth 60 vite veprimtari në trashëgiminë kulturore shqiptare.<ref name="abc">{{cite web |title=Prej 60 vitesh pjesë e trashëgimisë kulturore/ Pirro Thomo: Kam shkelur çdo cep të Shqipërisë |url=https://abcnews.al/prej-60-vitesh-pjese-e-trashegimise-kulturore-pirro-thomo-kam-shkelur-cdo-cep-te-shqiperise/ |website=ABC News |date=19 mars 2024 |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> == Veprimtaria profesionale == Thomo e ka zhvilluar veprimtarinë e tij në fushën e arkitekturës, historisë së arkitekturës dhe restaurimit të monumenteve. Studimet e tij janë përqendruar në gjurmimin, dokumentimin dhe vlerësimin e monumenteve të kulturës, duke përfshirë banesa qytetare e fshatare, ansamble urbane, qendra historike, kisha bizantine dhe pasbizantine, si dhe ndërtime tradicionale shqiptare.<ref name="faqja" /> Gjatë karrierës së tij, ai ka punuar për vënien në mbrojtje të disa zonave dhe qendrave historike, përfshirë Qendrën Historike të Korçës, Qendrën Historike të Pogradecit, Pazarin e Vjetër të Bilishtit dhe Qendrën Historike të Himarës.<ref name="faqja" /> == Studimet mbi trashëgiminë arkitekturore == Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së Thomos lidhet me studimin e arkitekturës tradicionale shqiptare. Ai ka trajtuar tipologjinë e banesës popullore, ndërtimet me qerpiç, arkitekturën fshatare të Shqipërisë së Veriut, si dhe urbanistikën dhe arkitekturën e qyteteve shqiptare. Vepra e tij ''Korça: urbanistika dhe arkitektura'' trajton zhvillimin urbanistik dhe arkitektonik të qytetit të Korçës. Botimi i vitit 2012 u publikua nga Akademia e Shkencave dhe ka 430 faqe.<ref name="korca">{{cite web |title=Korça: urbanistika dhe arkitektura |url=https://albanianlibrary.com/books/korca-al3ls8jd |website=Albanian Library |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Thomo ka kontribuar gjithashtu në studimet mbi arkitekturën shqiptare përmes veprës kolektive ''Historia e arkitekturës në Shqipëri'', ku ai figuron si bashkautor në botimin e vitit 1979 dhe në botimin e dytë të përmirësuar të vitit 2016.<ref name="faqja" /> == Kishat bizantine dhe pasbizantine == Thomo është marrë gjerësisht me studimin e kishave bizantine dhe pasbizantine në Shqipëri. Libri i tij ''Kishat pasbizantine në Shqipëri'' përmbledh dekada pune në gjurmimin, dokumentimin, studimin dhe restaurimin e kishave pasbizantine shqiptare. Sipas botuesit BERK, botimi i dytë i kësaj vepre erdhi pas rreth 30 vitesh nga përgatitja e botimit të parë dhe e zgjeroi numrin e monumenteve të studiuara nga 88 në 111.<ref name="berk">{{cite web |title=Kishat Pasbizantine në Shqipëri |url=https://berk.al/libra/kishat-pasbizantine-ne-shqiperi |website=Berk |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Në këtë fushë, ai ka botuar edhe studime dhe artikuj mbi tipologjinë, konstruksionin dhe vlerat artistike të kishave të Shqipërisë së Jugut. Në dokumentet teknike për Kishën e Shën Prodhromit në Voskopojë, puna e tij citohet në bibliografi dhe ai përmendet si pjesë e ekipit të vlerësimit teknik për këtë monument.<ref name="voskopoje">{{cite web |title=Albania: St. John Prodrom Church in Voskopojë, Preliminary Technical Assessment |url=https://www.academia.edu/30898072/Alkis_Prepis_Scientific_Coordinator_Pirro_Thomo_Gentian_Stratob%C3%ABrdha_Albania_St_John_Prodrom_Church_in_Voskopoj%C3%AB_Preliminary_Technical_Assessment_of_the_Architectural_and_Archaeological_Heritage_in_South_East_Europe_Council_of_Europe_and_European_Commission_Strasbourg_2006_pp_10 |website=Academia.edu |access-date=28 qershor 2026 |language=en}}</ref> == Restaurimi i monumenteve == Në fushën e restaurimit, Thomo ka marrë pjesë në një numër të madh projektesh në Shqipëri dhe jashtë saj. Sipas përmbledhjes së veprimtarisë së tij, ai ka realizuar ose mbikëqyrur mbi 30 projekte restaurimi në periudhën 1962–1991, si dhe ka bashkëpunuar në projekte restaurimi në Greqi, përfshirë manastire të Malit Athos dhe monumente në Selanik.<ref name="faqja" /> Në Shqipëri, veprimtaria e tij restauruese lidhet me monumente si Amfiteatri i Durrësit, Pazari i Vjetër i Korçës, kisha dhe manastire në Voskopojë, Përmet, Gjirokastër, Sarandë, Kavajë dhe zona të tjera.<ref name="faqja" /> Thomo është bashkautor, së bashku me Gentian Stratobërdhën, i librit ''Restoration of the Orthodox Church Monuments in Albania'', botuar në vitin 2005 nga Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë.<ref name="googlebooks">{{cite web |title=Restoration of the Orthodox Church Monuments in Albania |url=https://books.google.com/books/about/Restoration_of_the_Orthodox_Church_Monum.html?id=SM2htgAACAAJ |website=Google Books |access-date=28 qershor 2026 |language=en}}</ref> == Mbrojtja e monumenteve të kultit == Në një intervistë për Radio Vatikanin, Thomo ka folur për periudhën 1967–1968 dhe për përpjekjet për të mbrojtur monumentet e kultit gjatë fushatës së mbylljes dhe shkatërrimit të objekteve fetare në Shqipëri. Sipas tij, rreth 120 monumente kulti u shpëtuan nga vala e shkatërrimeve të asaj periudhe.<ref name="vatican">{{cite web |title=Pirro Thomo: Si mbrojtëm nga shkatërrimi 120 monumente kulti në ’68-ën |url=https://www.archivioradiovaticana.va/storico/2013/07/18/pirro_thomo_si_mbrojt%C3%ABm_nga_shkat%C3%ABrrimi_120_monumente_kulti_n%C3%AB/alb-711586 |website=Radio Vatikani |date=18 korrik 2013 |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Kjo pjesë e veprimtarisë së tij lidhet me mbrojtjen e trashëgimisë fetare dhe artistike në një periudhë kur shumë objekte kulti, ikona, kodikë, dokumente dhe libra fetarë u dëmtuan ose u shkatërruan.<ref name="vatican" /> == Pjesëmarrja në konferenca dhe veprimtari shkencore == Thomo ka marrë pjesë në konferenca, simpoziume dhe takime shkencore kombëtare e ndërkombëtare mbi arkitekturën, restaurimin dhe trashëgiminë kulturore. Në përmbledhjen e veprimtarisë së tij përmenden pjesëmarrje në aktivitete të ICOMOS-it, AIESEE-së, Universitetit të Minnesotës, Institutit Francez të Studimeve Anatoliane, si dhe në konferenca të mbajtura në Greqi, Austri, Finlandë, Gjermani, Australi dhe Shtetet e Bashkuara.<ref name="faqja" /> Ai ka mbajtur edhe leksione mbi arkitekturën popullore shqiptare dhe kriteret e mbrojtjes e restaurimit në Helsinki dhe Marburg.<ref name="faqja" /> == Botime == Thomo ka botuar dhe bashkëbotuar libra, artikuj shkencorë dhe studime mbi arkitekturën, restaurimin dhe trashëgiminë kulturore. Në përmbledhjen e veprimtarisë së tij përmenden mbi 60 artikuj të botuar në shtypin shkencor shqiptar dhe ndërkombëtar mbi arkitekturën popullore, arkitekturën bizantine dhe pasbizantine, si dhe restaurimin e monumenteve.<ref name="faqja" /> Ndër botimet kryesore të tij janë: * ''Historia e Arkitekturës'', 1973; * ''Historia e arkitekturës në Shqipëri'', bashkautor, 1979; botim i dytë i përmirësuar, 2016; * ''Banesa fshatare e Shqipërisë së Veriut'', 1981; botim i dytë i përmirësuar, 2021; * ''Korça: urbanistika dhe arkitektura'', 1988; botim i përmirësuar, 2012;<ref name="korca" /> * ''Kishat pasbizantine në Shqipërinë e Jugut'', 1998; * ''Vendbanime dhe banesa popullore shqiptare'', vëll. I, kryeredaktor, 2004; * ''Restaurimi i monumenteve të Kishës Orthodhokse në Shqipëri'', 2005;<ref name="googlebooks" /> * ''Multilingual Illustrated Dictionary of Byzantine Architecture and Sculpture Terminology'', 2010; * ''Përmbledhje studimesh e kumtesash'', 2020; * ''Kishat pasbizantine në Shqipëri'', botim i dytë i përmirësuar, 2023;<ref name="berk" /> * ''Theofan Popa, martir i shkencës'', bashkautor, 2023; * ''Praktika vlerësimi të monumenteve'', 2024.<ref name="praktika">{{cite web |title=Praktika vlerësimi të monumenteve, 1, 2, Pirro Thomo |url=https://www.shtepiaelibrit.com/store/sq/pirro-thomo/11351-praktika-vleresimi-te-monumenteve-1-2-pirro-thomo-9789928368324.html |website=ShtepiaeLibrit.com |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> == Rëndësia == Rëndësia e Pirro Thomos lidhet me kontributin e tij afatgjatë në studimin, dokumentimin dhe restaurimin e trashëgimisë arkitekturore shqiptare. Puna e tij ka ndihmuar në njohjen e banesës tradicionale shqiptare, të arkitekturës së qyteteve historike, të kishave bizantine dhe pasbizantine, si dhe të metodave të restaurimit të monumenteve të kulturës. Përmes veprimtarisë kërkimore, botimeve dhe projekteve restauruese, Thomo ka dhënë një kontribut të rëndësishëm në ruajtjen e kujtesës arkitekturore dhe kulturore të Shqipërisë. == Shih edhe == * [[Arkitektura e Shqipërisë]] * [[Trashëgimia kulturore e Shqipërisë]] * [[Korça]] * [[Voskopojë]] * [[Amfiteatri i Durrësit]] * [[Kisha Ortodokse Autoqefale e Shqipërisë]] == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://thomouvic.github.io/pirrothomoalb/ Pirro Thomo – Trashëgimia Arkitekturore] * [https://berk.al/libra/kishat-pasbizantine-ne-shqiperi ''Kishat pasbizantine në Shqipëri'' – BERK] * [https://albanianlibrary.com/books/korca-al3ls8jd ''Korça: urbanistika dhe arkitektura'' – Albanian Library] {{DEFAULTSORT:Thomo, Pirro}} [[Kategoria:Arkitektë shqiptarë]] [[Kategoria:Restauratorë shqiptarë]] [[Kategoria:Studiues shqiptarë]] [[Kategoria:Lindje 1939]] [[Kategoria:Njerëz nga Ballshi]] n57w7d85ms3q0yob4rd82ph9yv49q6v Diskutim:Saul Bellow 1 238682 3002624 2996330 2026-06-28T04:17:14Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Saul Bellow/Arkivi 1]] 3002624 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Saul Bellow/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} g7mn92nx2xcnag2vvoc6xh4zaone9f7 Fëmijëria 0 238775 3002653 2988373 2026-06-28T04:48:09Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002653 wikitext text/x-wiki [[File:Independence..JPG|thumb|Fëmijë me veshje kombëtare]] '''Fëmijëria''' është një periudhe e zhvillimit [[Njeriu|njerëzor]] midis fazave të [[Lindja e fëmijës|lindjes]] dhe [[Puberteti|pubertetit]],<ref name="Child">{{Cite web|title=Child|url=http://www.thefreedictionary.com/Child|access-date=5 janar 2013|publisher=[[TheFreeDictionary.com]]|lang=en}}</ref> ose midis [[Zhvillimi i trupit të njeriut|periudhës së zhvillimit]] të [[Foshnja|foshnjërisë]] dhe pubertetit.<ref name="Rathus">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OfIWAAAAQBAJ&pg=PT48|title=Childhood and Adolescence: Voyages in Development|vauthors=Rathus SA|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2013|isbn=978-1-285-67759-0|page=48|lang=en}}</ref> Ajo mund t'i referohet gjithashtu një qenieje njerëzore të palindur.<ref>{{Cite web|title=Child|url=https://www.oed.com/viewdictionaryentry/Entry/31619|access-date=11 prill 2023|publisher=[[OED.com]]|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Child|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/child|access-date=11 prill 2023|publisher=[[Merriam-Webster.com]]|lang=en}}</ref> Përkufizimi ligjor i ''fëmijës'' në përgjithësi i referohet të [[I mituri|miturit]], i njohur ndryshe si person më i ri se [[I rrituri|mosha madhore]] .<ref name="Child" /> Fëmijët në përgjithësi kanë më pak [[Të drejtat e fëmijëve|të drejta]] dhe përgjegjësi sesa [[Mosha madhore|të rriturit]] . Ata në përgjithësi klasifikohen si të paaftë për të marrë vendime serioze.<ref name="PN">[[Pajazit Nushi]]:Leksikon i Psikologjisë, Vëllimi 1, (A - M), [[Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës]], [[Prishtinë]], [[2014]], fq. 236.</ref> Koncepti i fëmijërisë u shfaq gjatë shekujve XVII dhe XVIII, veçanërisht nëpërmjet teorive arsimore ([[Pedagogjia|pedagogjike]]) të filozofit [[John Locke]] dhe fillimit të paraqitjes së hulumtimeve të para për fëmijët.<ref>{{cite journal|last1=Eddy|first1=Matthew Daniel|title=‘The Alphabets of Nature: Children, Books and Natural History, 1750-1800’|journal=Nuncius|date=2010|volume=25|pages=1–22.|url=https://www.academia.edu/1112085/_The_Alphabets_of_Nature_Children_Books_and_Natural_History_1750-1800_Nuncius_25_2010_1-22|language=en}}</ref> Duhet theksuar se deri në këtë periudhë, fëmijët shpesh shiheshin dhe konsideroheshin si versione të paplota të të rriturve ose si "njerëz të vegjël".<ref name="Students Macmillan 1981 page 173">''Macmillan Dictionary for Students'' Macmillan, Pan Ltd. (1981), page 173. Retrieved 2010-7-15.</ref><ref>{{cite web|title=Childhood definition and meaning|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/childhood|website=Collins Dictionary|accessdate=2 shkurt 2019|language=en}}</ref> Studimet e zhvilluara treguan se faktorë të ndryshëm gjatë periudhës së fëmijërisë mund të ndikojnë në formimin e qëndrimeve të një personaliteti të caktuar prandaj këtu shihet edhe rëndësia e njohjes dhe studimit sa më të gjithanshëm të kësaj periudhe të zhvillimit të njeriut.<ref name="Students Macmillan 1981 page 173"/> ''[[Fëmija]]'' mund të përshkruajë gjithashtu një marrëdhënie me një prind (siç janë [[Biri|djemtë]] dhe [[Bija|vajzat]] e çdo moshe)<ref>{{Cite web|title=For example, the US Social Security department specifically defines an adult child as being over 18|url=http://www.ssa.gov/dibplan/dacpage.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001072300/http://www.ssa.gov/dibplan/dacpage.shtml|archive-date=1 tetor 2013|access-date=9 tetor 2013|publisher=Ssa.gov|lang=en}}</ref> ose, në mënyrë metaforike, një [[Autoriteti|figurë autoriteti]], ose të nënkuptojë anëtarësimin në grup në një klan, fis ose fe; mund të nënkuptojë gjithashtu të qenit i prekur fuqishëm nga një kohë, vend ose rrethanë specifike, si në "një fëmijë i natyrës" ose "një fëmijë i viteve gjashtëdhjetë".<ref>{{Cite web|date=7 dhjetor 2007|title=American Heritage Dictionary|url=http://www.bartleby.com/61/13/C0291300.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071229155809/http://www.bartleby.com/61/13/C0291300.html|archive-date=29 dhjetor 2007|lang=en}}</ref> == Përkufizime == Në shkencat biologjike, një fëmijë zakonisht përkufizohet si një person midis lindjes dhe pubertetit,<ref name="Child"/> ose midis periudhës së zhvillimit të foshnjërisë dhe pubertetit.<ref name="Rathus"/> Ligjërisht, termi ''fëmijë'' mund t'i referohet kujtdo nën moshën madhore ose ndonjë kufi tjetër moshe. Konventa [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|e Kombeve të Bashkuara]] [[Konventa për të Drejtat e Fëmijës|për të Drejtat e Fëmijës]] e përkufizon ''fëmijën'' si: "Një qenie njerëzore nën moshën 18 vjeç, përveç nëse sipas [[Ligji|ligjit]] të zbatueshëm për fëmijën, [[I rrituri|mosha e madhe]] arrihet më herët".<ref name="un">{{Cite web|title=Convention on the Rights of the Child|url=http://www.hakani.org/en/convention/Convention_Rights_Child.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031104336/http://www.hakani.org/en/convention/Convention_Rights_Child.pdf|archive-date=31 tetor 2010|publisher=The Policy Press, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|lang=en}}</ref> Kjo është ratifikuar nga 192 nga 194 vende anëtare. Termi ''fëmijë'' mund t'i referohet gjithashtu dikujt nën një kufi tjetër moshe të përcaktuar ligjërisht, që nuk lidhet me moshën madhore. Në [[Singapori|Singapor]], për shembull, një ''fëmijë'' përkufizohet ligjërisht si dikush nën moshën 14 vjeç sipas "Akti për Fëmijët dhe Personat e Rinj" ndërsa mosha madhore është 21 vjeç.<ref>{{Cite web|title=Children and Young Persons Act|url=http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;page=0;query=DocId%3A911aba78-1d05-4341-96b7-ee334d4a06f0%20%20Status%3Ainforce%20Depth%3A0;rec=0|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180203075312/http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;page=0;query=DocId:911aba78-1d05-4341-96b7-ee334d4a06f0%20%20Status:inforce%20Depth:0;rec=0|archive-date=3 shkurt 2018|access-date=20 tetor 2017|website=Singapore Statutes Online|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Proposal to lower the Age of Contractual Capacity from 21 years to 18 years, and the Civil Law (Amendment) Bill|url=http://www.mlaw.gov.sg/content/minlaw/en/news/public-consultations/proposal-to-lower-the-age-of-contractual-capacity-from-21-years-to-18-years-and-the-civil-law.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626054418/https://www.mlaw.gov.sg/content/minlaw/en/news/public-consultations/proposal-to-lower-the-age-of-contractual-capacity-from-21-years-to-18-years-and-the-civil-law.html|archive-date=26 qershor 2018|access-date=21 tetor 2017|publisher=[[Ministry of Law (Singapore)|Ministry of Law]]|location=Singapore|lang=en}}</ref> Në Ligjin e Emigracionit në SHBA, një fëmijë i referohet kujtdo që është nën moshën 21 vjeç<ref>{{Cite web|title=8 U.S. Code § 1101 - Definitions|url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/8/1101|website=LII / Legal Information Institute|lang=en}}</ref> Disa përkufizime në anglisht të fjalës ''fëmijë'' përfshijnë [[Fetusi|fetusin]] (nganjëherë quhet ''i palindur'' ).<ref name="SeeShorter">See Shorter ''[[Oxford English Dictionary]]'' 397 (6th ed. 2007), which's first definition is "A fetus; an infant;...". See also ‘The Compact Edition of the ''[[Oxford English Dictionary]]'': Complete Text Reproduced Micrographically’, Vol. I (''Oxford University Press'', Oxford 1971): 396, which defines it as: ‘The unborn or newly born human being; foetus, infant’.</ref> Në shumë kultura, një fëmijë konsiderohet i rritur pasi i nënshtrohet një riti të kalimit, i cili mund ose nuk mund të korrespondojë me kohën e pubertetit. Fëmijët në përgjithësi kanë më pak të drejta se të rriturit dhe klasifikohen si të paaftë për të marrë vendime serioze dhe ligjërisht duhet të jenë gjithmonë nën kujdesin e një të rrituri ose kujdestarie të fëmijës, pavarësisht nëse prindërit e tyre divorcohen apo jo. == Fazat e zhvillimit të fëmijërisë == === Fëmijëria e hershme === [[Skeda:Children_Playing_Violin_Suzuki_Institute_2011.JPG|parapamje| Fëmijët që luajnë [[Violina|violinë]] në një recital në grup, Itaka, Nju Jork, 2011]] [[Fëmijëria e hershme]] ndjek fazën [[Foshnja|e foshnjërisë]] dhe fillon me fëmijërinë kur fëmija fillon të flasë ose të ndërmarrë hapa në mënyrë të pavarur.<ref>{{Cite book|last=Alam|first=Gajanafar|title=Population and Society|date=2014|publisher=K.K. Publications|isbn=978-8178441986|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=18 janar 2019|title=Infant and toddler development|url=https://www.britannica.com/science/infant-and-toddler-development|access-date=27 maj 2020|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> Ndërsa fëmijëria përfundon rreth moshës 3 vjeç kur fëmija bëhet më pak i varur nga ndihma prindërore për nevojat bazë, fëmijëria e hershme vazhdon afërsisht deri në moshën 6 ose 7 vjeç. Megjithatë, sipas Shoqatës Kombëtare për Edukimin e Fëmijëve të Vegjël, fëmijëria e hershme përfshin gjithashtu foshnjërinë. Në këtë fazë fëmijët mësojnë përmes vëzhgimit, eksperimentimit dhe komunikimit me të tjerët. Të rriturit mbikëqyrin dhe mbështesin procesin e zhvillimit të fëmijës, i cili më pas do të çojë në autonominë e fëmijës. Gjithashtu gjatë kësaj faze krijohet një lidhje e fortë emocionale midis fëmijës dhe ofruesve të kujdesit. Fëmijët gjithashtu fillojnë parashkollorin dhe kopshtin në këtë moshë: dhe rrjedhimisht jetën e tyre sociale. === Fëmijëria e mesme === Fëmijëria e mesme fillon rreth moshës 6 vjeçare, përafërsisht me moshën [[Shkolla fillore|e shkollës fillore]] . Përfundon rreth moshës 9 ose 10.<ref name="auto">{{Cite web|title=APA Dictionary of Psychology|url=https://dictionary.apa.org/childhood|lang=en}}</ref> Së bashku, fëmijëria e hershme dhe e mesme quhen vite formuese. Në këtë periudhë të mesme, fëmijët zhvillohen socialisht dhe mendërisht. Ata janë në një fazë ku bëjnë miq të rinj dhe fitojnë aftësi të reja, të cilat do t'u mundësojnë të bëhen më të pavarur dhe të rrisin individualitetin e tyre. Gjatë fëmijërisë së mesme, fëmijët hyjnë në vitet e shkollës, ku paraqiten me një mjedis të ndryshëm nga ai që janë mësuar. Ky mjedis i ri krijon sfida dhe fytyra të reja për fëmijët.<ref name="Collins_1984">{{Cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK216778/|title=Development during Middle Childhood|vauthors=Collins WA|collaboration=National Research Council (US) Panel to Review the Status of Basic Research on School-Age Children|publisher=National Academies Press (US)|year=1984|isbn=978-0-309-03478-4|location=Washington D.C.|doi=10.17226/56|pmid=25032422|lang=en}}</ref> Me hyrjen e shkollës dalin në dritë çrregullime mendore që normalisht nuk do të viheshin re. Shumë nga këto çrregullime përfshijnë: [[Spektri i autizmit|autizmin]], [[Disleksia|disleksinë]], [[Diskalkulia|diskalkulinë]] dhe [[ADHD]] .<ref name="Berger_2017">{{Cite book|title=The Developing Person through the Lifespan|vauthors=Berger K|date=2017|publisher=Worth Publishers|isbn=978-1-319-01587-9|lang=en}}</ref> {{Rp|303–309}} [[Pedagogjia speciale|Edukimi special]], mjedisi më pak kufizues, reagimi ndaj ndërhyrjes dhe planet e edukimit të individualizuar janë të gjitha plane të specializuara për të ndihmuar fëmijët me aftësi të kufizuara.<ref name="Berger_2017" /> {{Rp|310–311}} Fëmijëria e mesme është koha kur fëmijët fillojnë të kuptojnë përgjegjësinë dhe kanë filluar të formohen nga bashkëmoshatarët dhe prindërit e tyre. Punët dhe vendimet më të përgjegjshme vijnë në këtë kohë, si dhe krahasimi social dhe loja sociale.<ref name="Berger_2017"/> {{Rp|338}}Gjatë lojës sociale, fëmijët mësojnë dhe mësojnë njëri-tjetrin, shpesh përmes vëzhgimit.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780674045668/page/512|title=The Evolution of Childhood|vauthors=Konner M|date=2010|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|isbn=978-0-674-04566-8|location=Cambridge, Massachusetts|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780674045668/page/512 512–513]|url-access=registration|lang=en}}</ref> === Fëmijëria e vonë === Paraadoleshenca është një fazë e zhvillimit njerëzor pas fëmijërisë së hershme dhe para [[Adoleshenca|adoleshencës]] . Paraadoleshenca zakonisht përkufizohet si mosha 9-12 vjeç, që përfundon me fillimin kryesor të pubertetit, me shënues të tillë si menarke, spermarche dhe kulmin e shpejtësisë së lartësisë. Këto ndryshime zakonisht ndodhin midis moshës 11-14 vjeç. Mund të përkufizohet gjithashtu si periudha 2-vjeçare para fillimit të madh të pubertetit.<ref name="auto"/> Paraadoleshenca mund të sjellë sfidat dhe ankthet e veta. Fëmijët paraadoleshentë kanë një pikëpamje të ndryshme për botën nga fëmijët më të vegjël në shumë mënyra domethënëse. Në mënyrë tipike, e tyre është një pamje më realiste e jetës sesa bota intensive, e orientuar nga fantazia e fëmijërisë më të hershme. Paraadoleshentët kanë mendime dhe veprime më të pjekura, të ndjeshme, realiste: 'faza më e "ndjeshme" e zhvillimit...fëmija është një ''qenie shumë më pak emocionale'' tani.'<ref>Mavis Klein, ''Okay Parenting'' (1991) p. 13 and p. 78</ref> Paraadoleshentët mund t'i shohin marrëdhëniet njerëzore ndryshe (p.sh. ata mund të vërejnë anën e gabuar, njerëzore të figurave [[Autoriteti|të autoritetit]] ). Krahas kësaj, ata mund të fillojnë të zhvillojnë një ndjenjë të [[Identiteti (shkenca shoqërore)|identitetit]] të vetvetes dhe të kenë ndjenja të shtuara të [[Pavarësia|pavarësisë]] : 'mund të ndjehen si një individ, jo më "vetëm një nga familja."<ref>E. Fenwick/T. Smith, ''Adolescence'' (London 1993) p. 29</ref> == Fazat e zhvillimit pas fëmijërisë == === Adoleshenca === [[Skeda:Paolo_Monti_-_Serie_fotografica_-_BEIC_6341393.jpg|parapamje| Një vajzë adoleshente, fotografuar nga Paolo Monti]] [[Adoleshenca]] zakonisht përcaktohet të jetë midis fillimit të pubertetit dhe moshës madhore ligjore: kryesisht korrespondon me vitet e adoleshencës (13-19). Megjithatë, [[puberteti]] zakonisht fillon para viteve të adoleshencës. Edhe pse biologjikisht një fëmijë është një qenie njerëzore midis fazave të [[Lindja e fëmijës|lindjes]] dhe [[Puberteti|pubertetit]],<ref name="Child"/> adoleshentët konsiderohen ligjërisht fëmijë, pasi priren t'u mungojnë të drejtat e të rriturve dhe ende u kërkohet të ndjekin shkollën e detyrueshme në shumë kultura, megjithëse kjo ndryshon. . Fillimi i adoleshencës sjell ndryshime të ndryshme fizike, [[Psikologjia|psikologjike]] dhe të sjelljes. Fundi i adoleshencës dhe fillimi i moshës madhore ndryshon sipas vendit dhe funksionit, madje edhe brenda një shteti-komb apo kulture të vetme mund të ketë mosha të ndryshme në të cilat një individ konsiderohet të jetë mjaft i pjekur për t'i besuar nga shoqëria detyra të caktuara. == Historia == Gjatë [[Rilindja|Rilindjes]] Evropiane, përshkrimet artistike të fëmijëve u rritën në mënyrë dramatike, gjë që megjithatë nuk ndikoi shumë në qëndrimin shoqëror ndaj fëmijëve.<ref>{{Cite book|title=Forgotten children : parent-child relations from 1500 to 1900|url=https://archive.org/details/forgottenchildre0000poll|vauthors=Pollock LA|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-25009-2|oclc=255923951|lang=en}}</ref> Historiani francez Philippe Ariès argumentoi se gjatë viteve 1600, koncepti i fëmijërisë filloi të shfaqej në Evropë,<ref>{{Cite book|title=Centuries of Childhood|title-link=Centuries of Childhood|vauthors=Ariès P|date=1960|author-link=Philippe Ariès|lang=en}}</ref> megjithatë historianë të tjerë si Nicholas Orme e kanë sfiduar këtë pikëpamje dhe kanë argumentuar se fëmijëria është parë si një fazë më vete që të paktën që nga mesjeta. periudhë.<ref>{{Cite book|last=Orme|first=Nicholas|title=Medieval Children|url=https://archive.org/details/medievalchildren00orme|date=2001|publisher=Yale University Press|isbn=0-300-08541-9|lang=en}}</ref> Të rriturit i shihnin fëmijët si qenie të veçanta, të pafajshme dhe në nevojë për mbrojtje dhe trajnim nga të rriturit përreth tyre. Filozofi anglez [[John Locke]] ishte veçanërisht me ndikim në përcaktimin e këtij qëndrimi të ri ndaj fëmijëve, veçanërisht në lidhje me teorinë e tij të [[tabula rasa]], e cila e konsideronte mendjen në lindje si një "propozim bosh". Një pasojë e kësaj doktrine ishte se mendja e fëmijës lindte bosh dhe se ishte detyra e prindërve që ta mbushnin fëmijën me nocione të sakta. Gjatë periudhës së hershme të [[Kapitalizmi|kapitalizmit]], ngritja e një klase të mesme të madhe tregtare, kryesisht në vendet [[Protestantizmi|protestante]] të Republikës Holandeze dhe [[Anglia|Anglisë]], solli një ideologji të re familjare të përqendruar rreth edukimit të fëmijëve. [[Puritanët|Puritanizmi]] theksoi rëndësinë e shpëtimit individual dhe shqetësimin për mirëqenien shpirtërore të fëmijëve.<ref>{{Cite journal|vauthors=Fox VC|date=prill 1996|title=Poor Children's Rights in Early Modern England.|url=https://www.proquest.com/openview/20f04350242eb7f2342f8b8bb8326d76/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1816657|journal=The Journal of Psychohistory|volume=23|issue=3|pages=286–306|lang=en}}</ref> Nocioni modern i fëmijërisë me autonominë dhe qëllimet e veta filloi të shfaqej gjatë [[Epoka e Iluminizmit|Iluminizmit]] të shekullit të 18-të dhe [[Romanticizmi|periudhës romantike]] që pasoi atë.<ref name="cohen" /><ref name="reeves">{{Cite book|title=The Youth of Early Modern Women|vauthors=Reeves M|publisher=Amsterdam University Press|year=2018|isbn=978-90-485-3498-2|veditors=Cohen ES, Reeves M|page=40|chapter='A Prospect of Flowers', Concepts of Childhood and Female Youth in Seventeenth-Century British Culture|doi=10.2307/j.ctv8pzd5z|jstor=j.ctv8pzd5z|access-date=11 shkurt 2018|chapter-url=http://www.oapen.org/viewer/web/viewer.html?file=http://www.oapen.org/document/1004126|lang=en}}</ref> [[Zhan Zhak Ruso|Jean Jacques Rousseau]] formuloi qëndrimin romantik ndaj fëmijëve në romanin e tij të famshëm të vitit 1762 ''[[Emili, ose Mbi edukatën]]''. Duke u bazuar në idetë e [[John Locke]] dhe mendimtarëve të tjerë të shekullit të 17-të, Jean-Jaques Rousseau e përshkroi fëmijërinë si një periudhë të shkurtër të shenjtërores përpara se njerëzit të ndeshen me rreziqet dhe vështirësitë e moshës madhore.<ref name="cohen">{{Cite book|title=The development of play|url=https://archive.org/details/developmentofpla0000cohe|vauthors=Cohen D|date=1993|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-86782-0|edition=2nd|location=London|page=[https://archive.org/details/developmentofpla0000cohe/page/20 20]|lang=en}}</ref> Portreti i gjerë i fëmijëve të Sir Joshua Reynolds demonstroi qëndrimet e reja të ndriçuara ndaj fëmijëve të vegjël. Piktura e tij e vitit 1788 ''"Epoka e pafajësisë"'' thekson pafajësinë dhe hirin natyral të fëmijës pozues dhe shpejt u bë një e preferuar e publikut. Ideja e fëmijërisë si një vend i hyjnisë, pastërtisë dhe pafajësisë është shpjeguar më tej në " [[William Wordsworth|Ode]] : Intimacionet e pavdekshmërisë nga kujtimet e fëmijërisë së hershme", imazhet e së cilës ai "e modeloi nga një përzierje komplekse estetike baritore., pikëpamjet panteiste të hyjnisë dhe një ide e pastërtisë shpirtërore të bazuar në një nocion edenik të pafajësisë baritore të mbushur me nocione neoplatonike të rimishërimit".<ref name="reeves"/> Ky koncept romantik i fëmijërisë, sugjeron historiania Margaret Reeves, ka një histori më të gjatë se sa njihet përgjithësisht, me rrënjët e saj të gjurmuara në ndërtime të ngjashme imagjinative të fëmijërisë që qarkullojnë, për shembull, në poezinë neoplatonike të poetit metafizik të shekullit të shtatëmbëdhjetë Henry Vaughan (p.sh., "The Retreate", 1650; "Childe-hood", 1655). Pikëpamjet e tilla binin në kontrast me pikëpamjet e forta didaktike kalviniste të shthurjes së foshnjave. {{Sfnp|Reeves|2018}} Me fillimin e [[Revolucioni industrial|industrializimit]] në Angli në 1760, divergjenca midis idealeve romantike me mendje të lartë të fëmijërisë dhe realitetit të përmasave në rritje të shfrytëzimit të fëmijëve në vendin e punës, u bë gjithnjë e më e dukshme. Nga fundi i shekullit të 18-të, fëmijët britanikë ishin të punësuar posaçërisht në fabrika dhe miniera dhe si oxhakpastrues,<ref name="Del_Col_1930">{{Cite book|url=http://www.victorianweb.org/history/workers1.html|title=Readings in European History|vauthors=Del Col L|date=shtator 1930|publisher=Appleton-Century-Crofts|veditors=Scott JF, Baltzly A|chapter=The Life of the Industrial Worker in Ninteenth-Century &#91;sic&#93; England — Evidence Given Before the Sadler Committee (1831–1832)|lang=en}}</ref> shpesh duke punuar me orë të gjata në punë të rrezikshme me paga të ulëta.<ref>{{Cite web|title=Poverty and Families in the Victorian Era|url=http://www.hiddenlives.org.uk/articles/poverty.html|website=hiddenlives.org|lang=en}}</ref> Me kalimin e shekullit, kontradikta midis kushteve në terren për fëmijët e varfër dhe nocionit të klasës së mesme të fëmijërisë si një kohë e thjeshtësisë dhe pafajësisë çoi në fushatat e para për vendosjen e mbrojtjes ligjore për fëmijët. Reformatorët britanikë sulmuan [[Puna e fëmijëve|punën e fëmijëve]] që nga vitet 1830 e tutje, të mbështetur nga përshkrimet e tmerrshme të jetës në rrugë të Londrës nga [[Çarls Dikens|Charles Dickens]].<ref>{{Cite book|title=Charles Dickens and the Victorian child : romanticizing and socializing the imperfect child|vauthors=Malkovich A|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-07425-8|location=New York|lang=en}}</ref> Fushata përfundimisht çoi në Aktet e Fabrikës, të cilat zbutën shfrytëzimin e fëmijëve në vendin e punës<ref name="Del_Col_1930"/><ref>{{Cite journal|date=dhjetor 1901|title=The Factory and Workshop Act, 1901|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=2139|pages=1871–1872|doi=10.1136/bmj.2.2139.1871|pmc=2507680|pmid=20759953|lang=en}}</ref> === Konceptet moderne të fëmijërisë === [[Skeda:A_moment_in_the_garden.jpg|parapamje| Një plak dhe mbesa e tij në [[Turqia|Turqi]].]] Qëndrimi modern ndaj fëmijëve u shfaq në fund të shekullit të 19-të; klasa e mesme dhe e lartë viktoriane theksoi rolin e familjes dhe shenjtërinë e fëmijës – një qëndrim që ka mbetur dominues në shoqëritë perëndimore që atëherë.<ref>{{Cite book|title=Victorian child savers and their culture : a thematic evaluation|vauthors=Jordan TE|date=1998|publisher=[[Edwin Mellen Press]]|isbn=978-0-7734-8289-0|location=Lewiston, New York|oclc=39465039|lang=en}}</ref> Zhanri i [[Letërsia për fëmijë|letërsisë për fëmijë]] mori hov, me një përhapje të librave humoristikë, të orientuar nga fëmijët, të përshtatur me imagjinatën e fëmijës. Fantazia e [[Lewis Carroll]] ''[[Aventurat e Lizës në Botën e Çudirave|, Alice's Adventures in Wonderland]]'', botuar në 1865 në Angli, ishte një pikë referimi në zhanër; e konsideruar si “kryevepra e parë angleze e shkruar për fëmijë”, botimi i saj hapi “Epokën e parë të artë” të letërsisë për fëmijë. Gjysma e dytë e shekullit të 19-të pa prezantimin e shkollimit të detyrueshëm shtetëror të fëmijëve në të gjithë Evropën, i cili i largoi me vendosmëri fëmijët nga vendi i punës në shkolla.<ref>Sagarra, Eda. (1977). ''A Social History of Germany 1648–1914'', pp. 275–84</ref><ref>Weber, Eugen. (1976). ''Peasants into Frenchmen: The Modernization of Rural France, 1870–1914'', pp. 303–38</ref> Ekonomia e tregut e shekullit të 19-të mundësoi konceptin e fëmijërisë si një kohë argëtimi, lumturie dhe imagjinate. Kukullat dhe shtëpitë e kukullave të bëra nga fabrika i kënaqnin vajzat dhe djemtë luanin sporte dhe aktivitete të organizuara.<ref>{{Cite book|title=Children at Play: An American History|url=https://archive.org/details/childrenatplayam0000chud|vauthors=Chudacoff HP|date=2007|publisher=New York University Press|isbn=978-0-8147-1665-6|lang=en}}</ref> Boy Scouts u themelua nga Sir Robert Baden-Powell në 1908,<ref>{{Cite book|title=Why Brownsea? The Beginnings of Scouting|vauthors=Woolgar B, La Riviere S|publisher=Brownsea Island Scout and Guide Management Committee|year=2002|lang=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hillcourt|first=William|url=https://archive.org/details/badenpowelltwoli0000unse/mode/2up?q=brownsea|title=Baden-Powell; the two lives of a hero|date=1964|publisher=Putnam|isbn=978-0839535942|location=New York|oclc=1338723|lang=en}}</ref> i cili u siguronte djemve të rinj aktivitete në natyrë që synonin zhvillimin e karakterit, qytetarisë dhe cilësive personale të fitnesit.<ref>{{Cite book|title=Notes to 2004 edition of Scouting for Boys|vauthors=Boehmer E|publisher=Oxford University Press|year=2004|location=[[Oxford]]|lang=en}}</ref> Në shekullin e 20-të, Philippe Ariès, një historian francez i specializuar në [[Mesjeta|historinë mesjetare]], sugjeroi se fëmijëria nuk ishte një fenomen natyror, por një krijim i shoqërisë në librin e tij të vitit 1960 ''Shekujt e fëmijërisë'' . Në vitin 1961 ai botoi një studim të pikturave, gurëve të varreve, mobiljeve dhe regjistrimeve shkollore, duke zbuluar se para shekullit të 17-të, fëmijët përfaqësoheshin si mini-të rritur. Në vitin 1966, filozofi amerikan George Boas botoi librin ''Kulti i fëmijërisë'' . Që atëherë, historianët kanë hulumtuar gjithnjë e më shumë fëmijërinë në kohët e kaluara.<ref>{{Cite journal|vauthors=Ulbricht J|date=nëntor 2005|title=J.C. Holz Revisited: From Modernism to Visual Culture|url=https://archive.org/details/sim_art-education_2005-11_58_6/page/n11|journal=Art Education|volume=58|issue=6|pages=12–17|doi=10.1080/00043125.2005.11651564|issn=0004-3125|lang=en}}</ref> Në vitin 2006, Hugh Cunningham botoi librin ''Shpikja e Fëmijërisë'', duke parë fëmijërinë britanike që nga viti 1000, [[mesjeta]], deri në atë që ai i referohet si Periudha e pasluftës e viteve 1950, 1960 dhe 1970.<ref>{{Cite book|title=Leisure in the Industrial Revolution|vauthors=Cunningham H|date=korrik 2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-315-63767-9|pages=15–56|chapter=The Growth of Leisure in the Early Industrial Revolution, c. 1780–c. 1840|doi=10.4324/9781315637679-2|lang=en}}</ref> Fëmijëria evoluon dhe ndryshon ndërsa stilet e jetesës ndryshojnë dhe pritshmëritë e të rriturve ndryshojnë. Në epokën moderne, shumë të rritur besojnë se fëmijët nuk duhet të kenë shqetësime apo punë, pasi jeta duhet të jetë e lumtur dhe pa probleme. Fëmijëria shihet si një përzierje e thjeshtësisë, pafajësisë, lumturisë, argëtimit, imagjinatës dhe mrekullisë. Mendohet si një kohë loje, mësimi, shoqërimi, eksplorimi dhe shqetësimi në një botë pa shumë ndërhyrje të të rriturve.<ref name="cohen"/><ref name="reeves"/> Një "humbje e pafajësisë" është një koncept i zakonshëm dhe shpesh shihet si një pjesë integrale e moshës madhore . Zakonisht mendohet si një përvojë ose periudhë në jetën e një fëmije që zgjeron vetëdijen e tyre për të keqen, dhimbjen ose botën përreth tyre. Kjo temë është demonstruar në romanet ''To Kill a Mockingbird'' dhe ''Lord of the Flies'' . Personazhi imagjinar [[Piter Pan|Peter Pan]] ishte mishërimi i një fëmijërie që nuk mbaron kurrë.<ref>{{Cite news|last=Bloom|first=Harold|title=Major themes in Lord of the Flies|url=https://1.cdn.edl.io/DCZIfXm4z8XvzcRiCqTQbpSIBE3zLa6rhs0IuJCTkigqTLD9.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211194237/https://1.cdn.edl.io/DCZIfXm4z8XvzcRiCqTQbpSIBE3zLa6rhs0IuJCTkigqTLD9.pdf|archive-date=11 dhjetor 2019|lang=en}}</ref><ref>Barrie, J. M. ''Peter Pan''. Hodder & Stoughton, 1928, Act V, Scene 2.</ref> == Fëmijëri e shëndetshme == === Shëndeti i fëmijëve === Shëndeti i fëmijëve përfshin mirëqenien fizike, mendore dhe sociale të fëmijëve. Ruajtja e shëndetit të fëmijëve nënkupton ofrimin e ushqimeve të shëndetshme, sigurimin e gjumit dhe stërvitjes së mjaftueshme dhe mbrojtjen e sigurisë së tyre.<ref>{{Cite web|title=Children's Health|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/childrenshealth.html|website=MedlinePlus|publisher=U.S. National Library of Medicine, National Institutes of Health, U.S. Department of Health and Human Services|lang=en}}</ref> Fëmijët në pjesë të caktuara të botës shpesh vuajnë nga kequshqyerja, e cila shpesh shoqërohet me kushte të tjera, të tilla si diarre, pneumoni dhe malarie.<ref>{{Cite journal|vauthors=Caulfield LE, de Onis M, Blössner M, Black RE|date=korrik 2004|title=Undernutrition as an underlying cause of child deaths associated with diarrhea, pneumonia, malaria, and measles|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=80|issue=1|pages=193–198|doi=10.1093/ajcn/80.1.193|pmid=15213048|doi-access=free|lang=en}}</ref> === Mbrojtja e fëmijëve === Mbrojtja e fëmijëve, sipas UNICEF-it, i referohet “parandalimit dhe reagimit ndaj dhunës, shfrytëzimit dhe abuzimit ndaj fëmijëve – duke përfshirë shfrytëzimin seksual komercial, trafikimin, [[Puna e fëmijëve|punën e fëmijëve]] dhe praktikat e dëmshme tradicionale, si gjymtimi/prerja e organeve gjenitale të femrave dhe martesat e fëmijëve ”.<ref>{{Cite web|date=maj 2006|title=What is child Protection?|url=http://www.unicef.org/chinese/protection/files/What_is_Child_Protection.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417093417/https://www.unicef.org/chinese/protection/files/What_is_Child_Protection.pdf|archive-date=17 prill 2021|access-date=7 janar 2021|publisher=The United Nations Children’s Fund (UniCeF)|lang=en}}</ref> [[Konventa për të Drejtat e Fëmijës]] mbron të drejtat themelore të fëmijëve. Mbrojtja e fëmijëve nga abuzimi konsiderohet si një synim i rëndësishëm bashkëkohor. Kjo përfshin mbrojtjen e fëmijëve nga shfrytëzimi si puna e fëmijëve, trafikimi i fëmijëve dhe shitja e fëmijëve, abuzimi seksual i fëmijëve, duke përfshirë prostitucionin e fëmijëve dhe pornografinë e fëmijëve, përdorimin ushtarak të fëmijëve dhe pastrimin e fëmijëve në birësime të paligjshme. Ekzistojnë disa instrumente ndërkombëtare për këto qëllime, si: * Konventa për format më të këqija të punës së fëmijëve * Konventa për moshën minimale, 1973 * Protokolli opsional mbi shitjen e fëmijëve, prostitucionin e fëmijëve dhe pornografinë e fëmijëve * Konventa e Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Fëmijëve nga Shfrytëzimi Seksual dhe Abuzimi Seksual * Protokolli Fakultativ mbi Përfshirjen e Fëmijëve në Konflikte të Armatosura * Konventa e Hagës për Birësimin === Loja === Loja është thelbësore për mirëqenien konjitive, fizike, sociale dhe emocionale të fëmijëve.<ref name="Ginsburg_2007">{{Cite journal|vauthors=Ginsburg KR|date=janar 2007|title=The importance of play in promoting healthy child development and maintaining strong parent-child bonds|journal=Pediatrics|volume=119|issue=1|pages=182–191|doi=10.1542/peds.2006-2697|pmid=17200287|doi-access=free|lang=en}}</ref> Ai u ofron fëmijëve mundësi për zhvillim fizik (vrapim, kërcim, ngjitje, etj.), intelektual (aftësi sociale, norma të komunitetit, etikë dhe njohuri të përgjithshme) dhe emocional (empati, dhembshuri dhe miqësi). Loja e pastrukturuar inkurajon kreativitetin dhe imagjinatën. Loja dhe bashkëveprimi me fëmijë të tjerë, si dhe me disa të rritur, ofron mundësi për miqësi, ndërveprime shoqërore, konflikte dhe zgjidhje. Megjithatë, të rriturit priren (shpesh gabimisht) të supozojnë se praktikisht të gjitha aktivitetet sociale të fëmijëve mund të kuptohen si "lojë" dhe, për më tepër, se aktivitetet e lojës së fëmijëve nuk përfshijnë shumë aftësi ose përpjekje.<ref>{{Cite journal|vauthors=Björk-Willén P, Cromdal J|year=2009|title=When education seeps into 'free play': How preschool children accomplish multilingual education|journal=Journal of Pragmatics|volume=41|issue=8|pages=1493–1518|doi=10.1016/j.pragma.2007.06.006|lang=en}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Cromdal J|year=2001|title=Can I be with?: Negotiating play entry in a bilingual school|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pragmatics_2001-04_33_4/page/515|journal=Journal of Pragmatics|volume=33|issue=4|pages=515–543|doi=10.1016/S0378-2166(99)00131-9|lang=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Talk and social interaction in the playground|url=https://archive.org/details/talksocialintera0000butl|vauthors=Butler CW|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|year=2008|isbn=978-0-7546-7416-0|location=Aldershot|lang=en}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Cromdal J|year=2009|title=Childhood and social interaction in everyday life: Introduction to the special issue|journal=Journal of Pragmatics|volume=41|issue=8|pages=1473–76|doi=10.1016/j.pragma.2007.03.008|lang=en}}</ref> Është përmes lojës që fëmijët në një moshë shumë të hershme përfshihen dhe ndërveprojnë në botën përreth tyre. Loja i lejon fëmijët të krijojnë dhe eksplorojnë një botë që mund ta zotërojnë, duke mposhtur frikën e tyre gjatë praktikimit të roleve të të rriturve, ndonjëherë në lidhje me fëmijë të tjerë ose kujdestarë të rritur.<ref name="Ginsburg_2007"/> Loja e padrejtuar i lejon fëmijët të mësojnë se si të punojnë në grup, të ndajnë, të negociojnë, të zgjidhin konfliktet dhe të mësojnë aftësitë e vetë-advokimit. Megjithatë, kur loja kontrollohet nga të rriturit, fëmijët pajtohen me rregullat dhe shqetësimet e të rriturve dhe humbasin disa nga përfitimet që u ofron loja. Kjo është veçanërisht e vërtetë në zhvillimin e kreativitetit, udhëheqjes dhe aftësive në grup.<ref name="Ginsburg_2007" /> [[Skeda:Ralph_Hedley_The_tournament_1898.jpg|parapamje| Ralph Hedley, ''Turneu,'' 1898, paraqet djem të varfër duke luajtur jashtë në një pjesë rurale të verilindjes në Angli.]] Loja konsiderohet të jetë shumë e rëndësishme për zhvillimin optimal të fëmijës, sepse ajo është njohur nga Komisioni i Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut si një e drejtë e çdo fëmije.<ref name="un"/> Fëmijët që rriten me një stil të nxituar dhe nën presion mund të kufizojnë përfitimet mbrojtëse që do të përfitonin nga loja e drejtuar nga fëmijët.<ref name="Ginsburg_2007"/> Fillimi i lojës në një mjedis klase i lejon mësuesit dhe studentët të ndërveprojnë përmes lojërave të lidhura me një përvojë mësimore. Prandaj, loja ndihmon në ndërveprimet midis të rriturve dhe fëmijëve në një mjedis mësimi. "Strukturë lozonjare" do të thotë të kombinosh të mësuarit informal me të mësuarit formal për të prodhuar një përvojë efektive të të mësuarit për fëmijët në moshë të re.<ref>{{Cite journal|vauthors=Walsh G, Sproule L, McGuinness C, Trew K|date=korrik 2011|title=Playful structure: a novel image of early years pedagogy for primary school classrooms.|journal=Early Years|volume=31|issue=2|pages=107–119|doi=10.1080/09575146.2011.579070|lang=en}}</ref> Edhe pse loja konsiderohet si më e rëndësishmja për zhvillimin optimal të fëmijëve, mjedisi ndikon në lojën e tyre dhe rrjedhimisht në zhvillimin e tyre. Fëmijët e varfër përballen me pabarazi të përhapura mjedisore pasi përjetojnë më pak mbështetje sociale dhe prindërit e tyre janë më pak të përgjegjshëm dhe më autoritar. Fëmijët nga familjet me të ardhura të ulëta kanë më pak gjasa të kenë akses në libra dhe kompjuterë që do të përmirësonin zhvillimin e tyre.<ref name="pmid14992634">{{Cite journal|vauthors=Evans GW|date=2004|title=The environment of childhood poverty|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_february-march-2004_59_2/page/n6|journal=The American Psychologist|volume=59|issue=2|pages=77–92|doi=10.1037/0003-066X.59.2.77|pmid=14992634|lang=en}}</ref> === Kultura e rrugës === [[Skeda:Boys_in_front_of_the_movie_theatre_on_Dundas_Street.jpg|parapamje| Fëmijët përpara një kinemaje, Toronto, 1920.]] Kultura e fëmijëve në rrugë i referohet [[Kultura|kulturës]] kumulative të krijuar nga fëmijët e vegjël dhe nganjëherë referohet si ''bota e tyre sekrete'' . Është më e zakonshme tek fëmijët nga mosha shtatë deri në dymbëdhjetë vjeç. Është më i fortë në zonat urbane industriale [[Klasa punëtore|të klasës punëtore]], ku fëmijët tradicionalisht janë të lirë të luajnë në rrugë për periudha të gjata pa mbikëqyrje. Ai është shpikur dhe mbështetur kryesisht nga vetë fëmijët me pak ndërhyrje nga të rriturit. Kultura e rrugës e fëmijëve të vegjël zakonisht zhvillohet në rrugë të qeta dhe trotuare, dhe përgjatë rrugëve që dalin në [[Parku|parqe]] lokale, [[Sheshi i lojërave|kënde lojërash]], shkurre dhe djerrina, dhe në dyqanet lokale. Shpesh imponon status imagjinativ në pjesë të caktuara të sferës urbane (ndërtesa lokale, bordurat, objektet e rrugëve, etj.). Fëmijët caktojnë zona të veçanta që shërbejnë si vende takimi dhe relaksi jozyrtare (shih: Sobel, 2001). Një zonë urbane që duket pa fytyrë ose e lënë pas dore për një të rritur, mund të ketë kuptime të thella ' fryma e vendit ' për fëmijët. Që nga ardhja e shpërqendrimeve të brendshme si [[Video loja|lojërat video]] dhe [[televizioni]], janë shprehur shqetësime për vitalitetin – apo edhe mbijetesën – e kulturës së rrugës së fëmijëve. == Gjeografitë e fëmijërisë == Gjeografia e fëmijërisë përfshin mënyrën se si shoqëria (e rritur) e percepton idenë e fëmijërisë, mënyrat e shumta se si qëndrimet dhe sjelljet e të rriturve ndikojnë në jetën e fëmijëve, duke përfshirë mjedisin që rrethon fëmijët dhe implikimet e tij. === Çrregullimi i mungesës së natyrës === Çrregullimi i mungesës së natyrës, një term i krijuar nga Richard Louv në librin e tij të vitit 2005 ''Fëmija i fundit në pyll ,'' i referohet prirjes në Shtetet e Bashkuara dhe Kanada drejt më pak kohë për lojëra në natyrë,<ref>{{Cite web|date=29 qershor 2006|title=For more children, less time for outdoor play: Busy schedules, less open space, more safety fears, and lure of the Web keep kids inside|url=http://www.csmonitor.com/2006/0629/p13s02-lifp.html|website=The Christian Science Monitor|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=U.S. children and teens spend more time on academics|url=http://www.umich.edu/~urecord/0405/Dec06_04/20.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702135326/http://www.umich.edu/~urecord/0405/Dec06_04/20.shtml|archive-date=2 korrik 2007|access-date=7 janar 2021|website=The University Record Online|publisher=The University of Michigan|lang=en}}</ref> duke rezultuar në një gamë të gjerë sjelljesh probleme.<ref>{{Cite web|title=Are your kids really spending enough time outdoors? Getting up close with nature opens a child's eyes to the wonders of the world, with a bounty of health benefits.|url=http://www.canadianliving.com/canadianliving/client/en/Family/DetailNews.asp?idNews=238340&pg=2&|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120728104732/http://www.canadianliving.com/canadianliving/client/en/Family/DetailNews.asp?idNews=238340&pg=2&|archive-date=28 korrik 2012|website=Canadian Living|lang=en}}</ref> == Mosha e përgjegjësisë == Mosha në të cilën fëmijët konsiderohen përgjegjës për veprimet e tyre të lidhura me shoqërinë (p.sh. martesa, votimi, etj.) gjithashtu ka ndryshuar me kalimin e kohës,<ref>{{Cite news|last=RJ|first=Raawat|date=9 dhjetor 2021|title=बच्चे चुनौतियों का जवाब दे सकते हैं – द समझ एन.जी.ओ.|language=hi|work=Navbharat Times Reader's Blog|url=https://readerblogs.navbharattimes.indiatimes.com/natures_warrior/children-can-respond-to-challenges-the-samajh-ngo/|access-date=13 dhjetor 2021}}</ref> dhe kjo reflektohet në mënyrën se si ata trajtohen në gjykata. Në kohën romake, fëmijët konsideroheshin si të pafajshëm për krime, një pozicion i adoptuar më vonë nga Kisha. Në shekullin e 19-të, fëmijët më të vegjël se shtatë vjeç konsideroheshin të paaftë për krim. Fëmijët nga mosha shtatë vjeçare konsideroheshin përgjegjës për veprimet e tyre. Prandaj, ata mund të përballen me akuza penale, të dërgohen në burg për të rritur dhe të dënohen si të rriturit me kamxhik, damkë ose varje. Megjithatë, gjykatat e asaj kohe do të merrnin parasysh moshën e shkelësit kur shqyrtonin dënimin. {{Citim i duhur}} Mosha minimale e punësimit dhe mosha e martesës gjithashtu ndryshojnë. Kufiri i moshës së shërbimit ushtarak vullnetar/jovullnetar është i diskutueshëm edhe në nivel ndërkombëtar.<ref>{{Cite journal|vauthors=Yun S|date=2014|title=BreakingImaginary Barriers: Obligations of Armed Non-State Actors Under General Human Rights Law – The Case of the Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child|journal=Journal of International Humanitarian Legal Studies|volume=5|issue=1–2|pages=213–257|doi=10.1163/18781527-00501008|ssrn=2556825|lang=en}}</ref> == Arsimi == [[Skeda:Torvisen_kansakoulu_1924-26.jpg|parapamje| Fëmijë të ulur në një klasë finlandeze në shkollën e Torvinen në [[Sodankylä]], [[Finlanda|Finlandë]], në vitet 1920]] Edukimi, në kuptimin e përgjithshëm, i referohet aktit ose procesit të dhënies ose marrjes së njohurive të përgjithshme, zhvillimit të fuqive të arsyetimit dhe gjykimit dhe përgatitjes intelektuale për një jetë të pjekur.<ref>{{Cite web|title=Define Education|url=http://dictionary.reference.com/browse/education|access-date=3 gusht 2014|website=Dictionary.com|publisher=Dictionary.reference.com|lang=en}}</ref> Arsimi formal më së shpeshti zhvillohet përmes [[Shkolla|shkollimit]] . E [[E drejta për arsim|drejta për arsim]] është njohur nga disa qeveri. Në nivel global, neni 13 i Paktit Ndërkombëtar të [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombeve të Bashkuara]] [[Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore|për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore të]] vitit 1966 (ICESCR}) njeh të drejtën e secilit për arsimim.<ref name="ICESCR-art13.1">''ICESCR'', Article 13.1</ref> [[Arsimi i detyrueshëm|Arsimi është i detyrueshëm]] në shumicën e vendeve deri në një moshë të caktuar, por frekuentimi në [[Shkolla|shkollë]] mund të mos jetë i detyrueshëm, me opsione alternative si [[Arsimi shtëpiak|shkollimi në shtëpi]] ose [[Teknologjia arsimore|mësimi elektronik]] që njihen si forma të vlefshme edukimi në juridiksione të caktuara. == Qëndrimet ndaj fëmijëve == Qëndrimet sociale ndaj fëmijëve ndryshojnë në mbarë botën në kultura të ndryshme dhe ndryshojnë me kalimin e kohës. Një studim i vitit 1988 mbi qëndrimet evropiane ndaj qendrës së fëmijëve zbuloi se Italia ishte më e përqendruar te fëmijët dhe Holanda më pak te fëmijët, me vende të tjera, si Austria, Britania e Madhe, Irlanda dhe [[Gjermania Perëndimore]] që bien në mes.<ref>{{Cite journal|vauthors=Jones RK, Brayfield A|date=qershor 1997|title=Life's greatest joy?: European attitudes toward the centrality of children.|url=https://archive.org/details/sim_social-forces_1997-06_75_4/page/1239|journal=Social Forces|volume=75|issue=4|pages=1239–1269|doi=10.1093/sf/75.4.1239|lang=en}}</ref> Në vitin 2013, normat e martesës së fëmijëve femra nën moshën 18 vjeç arritën në 75% në Niger, 68% në Republikën e Afrikës Qendrore dhe Çad, 66% në Bangladesh dhe 47% në [[India|Indi]] .<ref>{{Cite news|date=8 mars 2013|title=Child brides around the world sold off like cattle|work=[[USA Today]]|agency=Associated Press|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/03/08/child-brides-sold/1972905/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130308200221/https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/03/08/child-brides-sold/1972905/|archive-date=8 mars 2013|lang=en}}</ref> Sipas një raporti [[UNICEF|të UNICEF-it]] të vitit 2019 mbi martesën e fëmijëve, 37% e femrave janë martuar para moshës 18 vjeç në Afrikën Sub-Sahariane, e ndjekur nga Azia Jugore me 30%. Nivele më të ulëta u gjetën në Amerikën Latine dhe Karaibe (25%), Lindjen e Mesme dhe Afrikën e Veriut (18%) dhe Evropën Lindore dhe Azinë Qendrore (11%), ndërsa normat në Evropën Perëndimore dhe Amerikën e Veriut ishin minimale.<ref>{{Cite web|title=Child marriage|url=https://data.unicef.org/topic/child-protection/child-marriage/|access-date=2020-04-27|website=UNICEF DATA|language=en-US}}</ref> Martesa e fëmijëve është më e përhapur me vajzat, por përfshin edhe djemtë. Një studim i vitit 2018 në revistën Studime të Fëmijëve dhe Rinisë Vulnerable zbuloi se, në mbarë botën, 4.5% e meshkujve janë martuar para moshës 18 vjeç, me Republikën e Afrikës Qendrore që ka normën mesatare më të lartë me 27.9%.<ref>{{Cite journal|vauthors=Gastón CM, Misunas C, Cappa C|date=2019-07-03|title=Child marriage among boys: a global overview of available data|journal=Vulnerable Children and Youth Studies|volume=14|issue=3|pages=219–228|doi=10.1080/17450128.2019.1566584|issn=1745-0128|doi-access=free|lang=en}}</ref> === Fertiliteti dhe numri i fëmijëve për grua === Përpara se [[Kontrolli i lindjeve|kontracepsioni]] të bëhej gjerësisht i disponueshëm në shekullin e 20-të, gratë nuk kishin zgjidhje tjetër përveç abstinencës ose të pasurit shpesh shumë fëmijë. Në fakt, shqetësimet aktuale të rritjes së popullsisë janë bërë të mundshme vetëm me uljen drastike të vdekshmërisë së fëmijëve dhe fertilitetit të qëndrueshëm. Në vitin 2017, shkalla totale e lindshmërisë globale u vlerësua të ishte 2.37 fëmijë për grua,<ref name=":2">{{Cite journal|display-authors=6|vauthors=Vollset SE, Goren E, Yuan CW, Cao J, Smith AE, Hsiao T, Bisignano C, Azhar GS, Castro E, Chalek J, Dolgert AJ, Frank T, Fukutaki K, Hay SI, Lozano R, Mokdad AH, Nandakumar V, Pierce M, Pletcher M, Robalik T, Steuben KM, Wunrow HY, Zlavog BS, Murray CJ|date=tetor 2020|title=Fertility, mortality, migration, and population scenarios for 195 countries and territories from 2017 to 2100: a forecasting analysis for the Global Burden of Disease Study|journal=Lancet|volume=396|issue=10258|pages=1285–1306|doi=10.1016/s0140-6736(20)30677-2|pmc=7561721|pmid=32679112|lang=en}}</ref> duke shtuar rreth 80 milionë njerëz në popullsinë botërore në vit. Për të matur numrin e përgjithshëm të fëmijëve, shkencëtarët shpesh preferojnë fertilitetin e plotë të grupit në moshën 50 vjeç (CCF50).<ref name=":2" /> Megjithëse numri i fëmijëve ndikohet gjithashtu nga normat kulturore, [[feja]], presioni i bashkëmoshatarëve dhe faktorë të tjerë socialë, CCF50 duket të jetë më së shumti i varur nga niveli arsimor i grave, duke filluar nga 5-8 fëmijë në gratë pa arsim në më pak se 2. te femrat me arsim 12 ose më shumë.<ref name=":2" /> == Çështjet te rendesishme == === Emergjencat dhe konfliktet === Emergjencat dhe konfliktet paraqesin rreziqe të dëmshme për shëndetin, sigurinë dhe mirëqenien e fëmijëve. Ka shumë lloje të ndryshme konfliktesh dhe emergjencash, p.sh. [[Lufta|luftërat]] dhe [[Fatkeqësia natyrore|fatkeqësitë natyrore]]. Që nga viti 2010, rreth 13 milionë fëmijë janë zhvendosur nga [[Lufta|konfliktet e armatosura]] dhe [[dhuna]] në mbarë botën.<ref name="UNICEF_2010">{{Cite book|last=UNICEF|url=http://crianca.mppr.mp.br/arquivos/File/publi/unicef_sowc/sit_mund_inf_2010_ed_especial_tabelas.pdf|title=The State of the World's Children Report, Special Edition|date=2010|publisher=UNICEF|isbn=978-92-806-4445-6|location=New York|access-date=25 dhjetor 2023|archive-date=21 qershor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621132804/https://crianca.mppr.mp.br/arquivos/File/publi/unicef_sowc/sit_mund_inf_2010_ed_especial_tabelas.pdf|url-status=dead|lang=en}}</ref> Aty ku konfliktet e dhunshme janë normë, jeta e fëmijëve të vegjël është ndërprerë ndjeshëm dhe familjet e tyre kanë vështirësi të mëdha për të ofruar kujdesin e ndjeshëm dhe të vazhdueshëm që fëmijët e vegjël kanë nevojë për zhvillimin e tyre të shëndetshëm.<ref name="UNICEF_2010" /> Studimet mbi efektin e emergjencave dhe konflikteve në shëndetin [[Shëndeti|fizik]] dhe [[Shëndeti mendor|mendor]] të fëmijëve nga lindja deri në 8 vjeç tregojnë se aty ku fatkeqësia është e natyrshme, shkalla e [[Stresi posttraumatik|PTSD]] ndodh në diku nga 3 deri në 87 për qind të fëmijëve të prekur.<ref name="Shannon_1994">{{Cite journal|vauthors=Shannon MP, Lonigan CJ, Finch AJ, Taylor CM|date=janar 1994|title=Children exposed to disaster: I. Epidemiology of post-traumatic symptoms and symptom profiles|journal=Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry|volume=33|issue=1|pages=80–93|doi=10.1097/00004583-199401000-00012|pmid=8138525|lang=en}}</ref> Megjithatë, normat e PTSD për fëmijët që jetojnë në kushte konflikti kronik variojnë nga 15 në 50 përqind.<ref>{{Cite book|title=Trauma, War, and Violence: Public Mental Health in Socio Cultural Context|vauthors=De Jong JT|date=2002|publisher=Kluwer|isbn=978-0-306-47675-4|location=New York|lang=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002335/233558E.pdf|title=Investing against Evidence: The Global State of Early Childhood Care and Education|vauthors=Marope PT, Kaga Y|publisher=Paris: UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100113-0|pages=118–125|lang=en}}</ref> == Shih edhe == * [[Rinia]] * [[Fëmija]] * [[Puberteti]] * [[Adoleshenca]] * [[Psikologjia fëmijënore]] * [[Psikologjia zhvillimore]] == Literatura == {{div col}} * {{Cite book|last=Rorabaugh|first=W. J.|last2=Critchlow|first2=Donald T.|last3=Baker|first3=Paula C.|title=America's Promise: A Concise History of the United States|url=https://books.google.com/books?id=VL_6X5zWOokC&pg=PA47|year=2004|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-1189-7|pages=47|lang=en}}{{Lidhje e vdekur}} * {{Cite book|last=Waites|first=Matthew|title=The Age of Consent: Young People, Sexuality and Citizenship|url=https://archive.org/details/ageofconsentyoun0000wait|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=978-1-4039-2173-4|oclc=238887395|lang=en}} * {{Cite book|url=http://www.worldcat.org/oclc/958061287|title=By birth or consent: children, law, and the Anglo-American revolution in authority.|last=Brewer|first=Holly|publisher=University of North Carolina Press|year=2012|isbn=978-0-8078-2950-9|location=Chapel Hill, NC|pages=288|lang=en}} * {{Cite book|url=http://www.ilpa.org.uk/data/resources/13266/ILPA-Age-Dispute-Report.pdf|title=When is a child not a child? Asylum, age disputes and the process of age assessment|last=Crawley|first=Heaven|date=2007|publisher=Immigration Law Practitioners' Association|accessdate=8 qershor 2014|isbn=978-1-901833-13-3|pages=45|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708180722/http://www.ilpa.org.uk/data/resources/13266/ILPA-Age-Dispute-Report.pdf|archive-date=8 korrik 2014|url-status=dead|lang=en}} * Brewer, Holly. [http://uncpress.unc.edu/browse/book_detail?title_id=833 ''By Birth or Consent: Children, Law, & the Anglo-American Revolution in Authority''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711010512/http://uncpress.unc.edu/browse/book_detail?title_id=833 |date=11 korrik 2011 }} {{citation|title=''By Birth or Consent: Children, Law, & the Anglo-American Revolution in Authority''|url=http://uncpress.unc.edu/browse/book_detail?title_id=833|date=2005|publisher=University of North Carolina Press (Chapel Hill)|isbn=978-0-8078-5832-5|lang=en|access-date=30 maj 2022|archive-date=11 korrik 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711010512/http://uncpress.unc.edu/browse/book_detail?title_id=833|url-status=dead}} * Robertson, Stephen (University of Sydney). "[http://chnm.gmu.edu/cyh/case-studies/230 Age of Consent Laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150716063642/http://chnm.gmu.edu/cyh/case-studies/230 |date=16 korrik 2015 }}." In: ''Children & Youth in History'', Roy Rosenzweig Center for History and New Media (CHNM) at George Mason University and the University of Missouri–Kansas City.—Includes links to primary sources. * Waites, Matthew ''The Age of Consent: Young People, Sexuality and Citizenship'', (New York [United States] and Houndmills, Basingstoke [United Kingdom]: Palgrave Macmillan). 2005, {{ISBN|978-1-4039-2173-4}} * {{cite journal|last=Schaffner|first=Laurie|year=2002|title=An Age of Reason: Paradoxes in Legal Constructions of Adulthood|journal=International Journal of Children's Rights|volume=10|issue=3|doi=10.1163/157181802761586699|pages=201–232|lang=en}} * {{Cite book|last=Senn|author2=Richard|first=David R. A. Weems|title=Manual of Forensic Odontology|url=https://books.google.com/books?id=c9u0MUnexdIC|year=2013|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-5133-3|pages=[https://books.google.com/books?id=c9u0MUnexdIC&pg=PA212 212]|lang=en}} * {{Cite book|author=Cornick|title=A Practical Guide to Family Law|url=https://books.google.com/books?id=YcZhqGMFht0C|year=1995|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-314-04451-8|pages=[https://books.google.com/books?id=YcZhqGMFht0C&pg=PA229 229]|lang=en}}{{Lidhje e vdekur}} * {{Cite book|last=Morolli|first=Danilo Ceccarelli|title=A brief outline of roman law|url=https://books.google.com/books?id=WVEjYPaeuTgC&pg=PA53|year=2012|publisher=Gangemi Editore spa|isbn=978-88-492-7509-4|lang=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=V9ICUHILa68C&pg=PA144#v=onepage&q&f=false|title=Do African Children Have Rights?|accessdate=28 korrik 2015|lang=en}} * {{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/884617656|title=Population : an introduction to concepts and issues|last=Weeks|first=John Robert|isbn=9781305094505|edition=Twelfth|location=Boston, MA|oclc=884617656|lang=en}} * {{Cite book|vauthors=Andrews KM, Brouillette DB, Brouillette RT|title=Encyclopedia of Infant and Early Childhood Development|url=https://archive.org/details/psychologyencycl03libg|chapter=Mortality, Infant|year=2008|publisher=Elsevier|doi=10.1016/B978-012370877-9.00084-0|pages=[https://archive.org/details/psychologyencycl03libg/page/n349 343]–359|lang=en}} * {{Cite book|chapter=Sudden Infant Death Syndrome: An Overview|first=Jhodie R|last=Duncan|first2=Roger W|last2=Byard|editor-first=Jhodie R|editor-last=Duncan|editor-first2=Roger W|editor-last2=Byard|name-list-style=vanc|title=SIDS Sudden infant and early childhood death: The past, the present and the future|publisher=University of Adelaide Press|year=2018|doi=10.20851/j.ctv2n7f0v.6|lang=en}} * {{Cite book|last=Nussbaum|first=Martha|name-list-style=vanc|title=Creating Capabilities|url=https://archive.org/details/creatingcapabili0000nuss|year=2011|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|isbn=978-0-674-05054-9|lang=en}} * {{Cite book|publisher=Geneva WHO|last=Krug|first=Etienne|name-list-style=vanc|title=World Report on Violence and Health|location=Geneva|year=2002|url=http://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/world_report/en/|lang=en}} * {{Cite book|last=Stratton|first=Kathleen|last2=Almario|first2=Donna A.|last3=Wizemann|first3=Theresa M.|last4=McCormick|first4=Marie C.|name-list-style=vanc|year=2003|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK221465/|title=Immunization Safety Review: Vaccinations and Sudden Unexpected Death in Infancy|publisher=National Academies Press (US)|location=Washington, DC|lang=en}} {{div col end}} == Referime == {{reflist|3}} == Lidhje të jashtme == {{CommonsCat|Childhood}} *[http://www.childhood.org/ World Childhood Foundation] *[https://web.archive.org/web/20181215171458/https://www.mfa.gouv.qc.ca/fr/publication/Documents/programme_educatif_en.pdf Meeting Early Childhood Needs] [[Kategoria:Psikologji zhvillimore]] [[Kategoria:Fëmijëri]] [[Kategoria:Familje]] 607yhg4upi1qfsa8k0w7864exqko3qw Ankizi 0 239217 3002588 2953802 2026-06-28T03:48:49Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002588 wikitext text/x-wiki '''Ankizi''' ([[Greqishtja e lashtë|greqisht të lashtë]]: Ἀγχίσης, ''Anchísēs'') ishte mbret [[Dardanët|Dardan]] i [[Troja|Trojës]], biri i [[Kapisi]]t dhe gruas së tij [[Temida|Temidës]] (vajza e [[Ilosi|Ilosit]], i cili ishte biri i [[Tros|Trosit]]). Ai ishte babai i [[Eneu]]t dhe një anëtar të familjes mbretërore të [[Troja|Trojës]].<ref name="Brit">"Anchises" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 1, p. 377.</ref> Në [[mitologjia greke|mitologjinë greke]] ai ishte një dashnor i vdekshëm i perëndeshës [[Afërdita]] (dhe në [[mitologjia romake|mitologjinë romake]], dashnore e [[Venusi (hyjneshë)|Venusit]]). Një version është se Afërdita pretendonte të ishte një princeshë [[Frigia|frigiane]] dhe e joshi atë. Më vonë ajo zbuloi veten dhe e informoi se do të kishin një djalë të quajtur Ené.<ref name=":0">{{Cite book|title=Homeric Hymn to Aphrodite|language=en|last=Unknown}}</ref> Afërdita e kishte paralajmëruar atë se nëse ai mburrej për këtë çështje, ai do të shpërthente nga rrufeja e [[Zeusi]]t.<ref name=":0" /> Ai nuk i vuri veshin paralajmërimit të saj dhe u godit me një rrufe, e cila në versione të ndryshme ose e verbon ose e vret.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Rose|first=H. J.|date=jan 1924|title=Anchises and Aphrodite|journal=The Classical Quarterly|language=en}}</ref> Tregimi kryesor i hershëm i joshjes së Afërditës nga Ankizi dhe lindja e Enes është [[Himni homerik i Afërditës]]. Sipas ''[[Biblioteka (Pseudo-Apolodori)|Bibliotekës]]'', Ankizi dhe Afërdita kishin një djalë tjetër, Liri, i cili vdiq pa fëmijë. sipas skoliave, Ankizi më vonë pati një grua të vdekshëme të quajtur Eriopi, me të cilën pati fëmijë të tjerë, përveç Eneut dhe Lirit.<ref name=":1" /> [[Homeri]], në [[Iliada|Iliadën]], përmend një vajzë me emrin Hipodameia, më e moshuara e tyre ("e dashura e babait dhe nënës së saj"), e cila u martua me kushëririn e saj Alkant.<ref name=":2">{{Cite book|title=The Iliad of Homer|url=https://archive.org/details/iliadofhomer0000home_y1a4|last=Homer|last2=Lattimore|first2=Richmond|publisher=The University of Chicago Press|year=2011|isbn=9780226470498|location=Chicago|language=en|pages=303, 480}}</ref> Pas humbjes së Trojës në [[Lufta e Trojës|Luftën trojane]], Ankizi i moshuar u mbart nga qyteti i djegur me djalin e tij Ené, shoqëruar nga gruaja e Eneut, [[Kreuza]], e cila vdiq në përpjekjen e arratisjes, dhe i biri i vogël [[Askani|Askan]].<ref name=":3">{{Cite book|title=Aeneid|last=Virgil|last2=Ahl|first2=Frederick|publisher=Oxford University Press|language=en|year=2007|isbn=9780199231959|location=Oxford}}</ref> Ankizi vdiq dhe u varros në [[Sicili]] shumë vite më vonë luftës së Trojës. Eneu më vonë vizitoi [[Hadesi]]n dhe pa babanë e tij përsëri në [[Fushat Eliziane]].<ref name=":3" /> Subjekti është përshkruar në disa piktura, duke përfshirë një version të famshëm nga [[Federico Barocci]] në [[Galleria Borghese]] në [[Romë]]. Shpëtimi përmendet gjithashtu në një fjalim në Jul Çezarit të [[Shekspiri]]t, kur Kasiu përpiqet të bindë Brutin për të vrarë Çezarin. == Referime == <References/> [[Kategoria:Figura mitologjike]] [[Kategoria:Heronj]] [[Kategoria:Mitologji greke]] [[Kategoria:Mitologji romake]] lx8ra45f3bag7yojvsqbkfy1khyl4ed Muhamed ibën Ibrahim Al esh-Shejh 0 239654 3002479 2953820 2026-06-28T00:16:52Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002479 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | office = [[Myftiu i Madh i Arabisë Saudite]] | monarch = [[Mbreti Abdulaziz]]<br/>[[Mbreti Saud]]<br/>[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi|Mbreti Feisal]] | term_end = 1969 | term_start = 1953 | successor = [[Sheh Ibën Bazi|Abdulaziz ibën Bazi]] ''(Pozicioni u hoq; u rivendos në vitin 1993)'' | birth_date = 1890 | birth_place = [[Rijad]], [[Emirati i Jabal Shammar]] (tani [[Arabia Saudite]]) | death_date = 3 dhjetor 1969 (78-79 vjeç) | death_place = [[Rijad]], Arabia Saudite | nationality = Arab Saudit }} '''Muhammed ibn Ibrahim Al esh-Shejh''' ([[Gjuha arabe|Arabisht]]: '''محمد بن إبراهيم آل الشيخ''') ishte krye mufti i Arabisë Saudite nga viti 1953 deri në vdekjen e tij 1969. ==Jeta== Muhammed ibn Ibrahim El esh-Shejh lindi më 24 korrik 1893 në një familje të dijetarëve saudit, [[El esh-Shejh]], pasardhësit e dijetarit të njohur [[Muhammed bin Abdylvehhabi]].<ref name= "Commins">{{cite book|title=The Wahhabi mission and Saudi Arabia|url=https://archive.org/details/wahhabimissionsa00comm|last=Commins|first=David Dean|year=2006|language=en|isbn=1-84511-080-3|page=[https://archive.org/details/wahhabimissionsa00comm/page/n220 210]}}</ref> ==Rolet== Muhammedi ishte krye mufti i Arabisë Saudite nga viti 1953 deri më 1969.<ref>{{cite book|title=Guardians of faith in modern times: ʻulamaʼ in the Middle East|last=Hatina|first=Meir|year=2008|language=en|isbn=978-90-04-16953-1|page=221}}</ref> Ai vdiq më 3 dhjetor 1969.<ref name= "Commins"/> Ai ishte poashtu president i këshillit kushtetues i [[Lidhja Botërore e Myslimanëve|Ligës Botërore të Myslimanëve]]. ==Familja== Ai ishte babai i [[Ibrahim ibn Muhammed El esh-Shejh]],<ref name= "Gold">{{cite book|title=Hatred's kingdom: how Saudi Arabia supports the new global terrorism|last=Gold|first=Dore|year=2004|language=en|isbn=978-0-89526-061-1|page=76,80–81}}</ref> ministër i drejtësisë nga viti 1975 deri më 1990<ref name= "Baamir">{{cite book|title=Shari'a Law in Commercial and Banking Arbitration|url=https://archive.org/details/sharialawincomme0000baam|last=Baamir|first=Abdulrahman Yahya|year=2010|language=en|isbn=978-1-4094-0377-7|page=[https://archive.org/details/sharialawincomme0000baam/page/29 29] (n. 87)}}</ref><ref name= "Who">{{cite book|title=Saudi Arabia|last=Long|first=David E.|year=1976|language=en|isbn=0-8039-0660-9|page=41}}; {{cite book|title=Who's who in Saudi Arabia 1983-1984, Volume 3|publisher=Jeddah: Tihama|year=1984|language=en|page=32}}</ref> dhe [[Abdullah ibn Muhammed El esh-Shejh]],<ref name="majlis">{{cite web|url=http://www.shura.gov.sa/wps/wcm/connect/ShuraEn/internet/CV/Abdullah+Bin+Mohammed+Bin+Ibrahim+Al-Sheikh/|title=H.E Dr. Abdullah Bin Mohammed Bin Ibrahim Al-Sheikh|publisher=Majlis ash-Shura, Government of Saudi Arabia|accessdate=15 korrik 2011|archive-date=15 dhjetor 2009|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20091215044204/http://www.shura.gov.sa/wps/wcm/connect/ShuraEn/internet/CV/Abdullah+Bin+Mohammed+Bin+Ibrahim+Al-Sheikh|url-status=dead}}</ref> ministër i drejtësisë nga viti 1993 deri më 2009.<ref name= "Baamir"/> == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Lindje 1893]] [[Kategoria:Vdekje 1969]] [[Kategoria:Myftinj të madh të Arabisë Saudite]] kmkvk0v75ft35ah2hgw2s51dyy6i0v6 Diskutim:Shoqëria 1 242149 3002626 2996342 2026-06-28T04:17:34Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Shoqëria/Arkivi 1]] 3002626 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Shoqëria/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} ma2k7aagjv2yj7q9lxq1tummyk3phq9 Konfucianizmi 0 244323 3002523 2954049 2026-06-28T01:44:15Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002523 wikitext text/x-wiki '''Konfucianizmi''', i njohur gjithashtu si '''ruizëm''' ose '''klasicizëm ru''',<ref>{{Cite book|last=Nylan|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C|title=The Five "Confucian" Classics|date=1 tetor 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-13033-1|page=23|language=en|author-link=Michael Nylan|access-date=12 mars 2022}}</ref> është një sistem mendimi dhe sjelljeje me origjinë në [[Historia e Kinës|Kinën e lashtë]], dhe përshkruhet në mënyra të ndryshme si një traditë, filozofi ( [[Humanizmi|humaniste]] ose [[Racionalizmi|racionaliste]] ), fe, teori e qeverisjes ose mënyrë jetese. .<ref>{{Harvnb|Yao|2000}}</ref> Konfucianizmi u zhvillua nga mësimet e [[Filozofia kineze|filozofit kinez]] [[Konfuci]] (551–479&nbsp;BC), gjatë një kohe që më vonë u referua si epoka e njëqind shkollave të mendimit . Konfuci e konsideronte veten një transmetues të vlerave kulturore të trashëguara nga [[Dinastia Xia|Xia]] (c.&nbsp;2070–1600&nbsp;BC), [[Dinastia Shang|Shang]] (c.&nbsp;1600–1046&nbsp;pes), dhe Zhou perëndimore (rreth 1046–771&nbsp;BC) dinastitë. {{Sfnp|Fung|2008}} Konfucianizmi u shtyp gjatë dinastisë legaliste dhe autokratike [[Dinastia Çin|Qin]] (221–206&nbsp;para Krishtit), por mbijetoi. Gjatë [[Dinastia Han|dinastisë Han]] (206&nbsp;para Krishtit – 220&nbsp;Pas Krishtit), Qasjet konfuciane nxorrën "proto-taoiste" Huang–Lao si ideologji zyrtare, ndërsa perandorët i përzienin të dyja me teknikat realiste të Legalizmit.<ref name="Lin">{{Cite book|last=Lin|first=Justin Yifu|url=https://books.google.com/books?id=rxzJoskK_rwC|title=Demystifying the Chinese Economy|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=978-0-521-19180-7|page=107}}</ref> == Vështrim == Konfucianizmi ka të bëjë me parimet e përfshira në Pesë Klasikët, parimet kryesore që duhen ndjekur për të promovuar harmoninë e familjes dhe shoqërisë në tërësi. Një ringjallje konfuciane filloi gjatë [[Dinastia Tang|dinastisë Tang]] (618-907).&nbsp;pas Krishtit). Në Tang të vonë, konfucianizmi u zhvillua më tej në përgjigje të ndikimit në rritje të [[Budizmi|Budizmit]] dhe [[Taoismi|Taoizmit]] dhe u riformulua si Neo-Konfucianizëm . Kjo formë e rigjallëruar u adoptua si bazë e [[Provimi perandorak|provimeve perandorake]] dhe filozofisë bazë të klasës dijetare-zyrtare në [[Dinastia Song|dinastinë Song]] (960–1297). Heqja e sistemit të provimit në vitin 1905 shënoi fundin e konfucianizmit zyrtar. Intelektualët e Lëvizjes Kulturore të Re të fillimit të shekullit të njëzetë fajësuan konfucianizmin për [[Shekulli i Turpërimit|dobësitë e Kinës]] . Ata kërkuan për doktrina të reja për të zëvendësuar mësimet konfuciane; disa nga këto ideologji të reja përfshijnë " Tre Parimet e Popullit " me themelimin e [[Republika e Kinës (1912-1949)|Republikës së Kinës]], dhe më pas Maoizmin nën [[Kina|Republikën Popullore të Kinës]] . Në fund të shekullit të njëzetë, etika konfuciane e punës është vlerësuar me rritjen e ekonomisë së Azisë Lindore .<ref name="Lin"/> Me theks të veçantë në rëndësinë e familjes dhe harmonisë sociale, në vend të një burimi të botës tjetër të vlerave shpirtërore, {{Sfnp|Fingarette|1972}} thelbi i konfucianizmit është [[Humanizmi|humanist]] .<ref name="Juergensmeyer">{{Cite book|last=Juergensmeyer|first=Mark|title=Religion in Global Civil Society|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-518835-6|editor-last=Juergensmeyer|editor-first=Mark|page=70|doi=10.1093/acprof:oso/9780195188356.001.0001|quote=...{{nbsp}}humanist philosophies such as Confucianism, which do not share a belief in divine law and do not exalt faithfulness to a higher law as a manifestation of divine will}}.</ref> Sipas konceptualizimit të filozofit amerikan Herbert Fingarette për konfucianizmin si një sistem filozofik që e konsideron " [[Shekullariteti|laiken]] si [[Shenjtëria|të shenjtë]] ", {{Sfnp|Fingarette|1972}} konfucianizmi e kapërcen dikotominë midis fesë dhe humanizmit, duke marrë parasysh aktivitetet e zakonshme të jetës njerëzore - dhe veçanërisht marrëdhëniet njerëzore - si një manifestim i së shenjtës, {{Sfnp|Adler|2014}} sepse ato janë shprehje e natyrës morale të njerëzimit (性; ), i cili ka një ankorim transcendent në ''tian'' (天;). {{Sfnp|Littlejohn|2010}} Ndërsa koncepti konfucian i ''tian'' ndan disa ngjashmëri me konceptin e një hyjnie, ai është kryesisht një parim absolut jopersonal si ''tao'' ose ''Brahman'' . Shumica e studiuesve<ref>{{Cite web|title=Confucianism|url=https://www.britannica.com/topic/Confucianism|access-date=30 prill 2023|publisher=[[Encyclopedia Britannica]]}}</ref> dhe praktikuesve nuk e mendojnë ''tianin'' si një zot, dhe hyjnitë që shumë konfucianë adhurojnë nuk e kanë origjinën nga konfucianizmi ortodoks.<ref>{{Cite web|date=20 maj 2022|title=Confucianism|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/confucianism|access-date=30 prill 2023|publisher=[[National Geographic Society]]}}</ref> Konfucianizmi fokusohet në rendin praktik që jepet nga një vetëdije e kësaj bote për ''tian'' .<ref>{{Harvp|Adler|2014}} </ref> Shqetësimi i kësaj bote i konfucianizmit mbështetet në besimin se qeniet njerëzore janë thelbësisht të mira, dhe të mësueshme, të përmirësuara dhe të përsosura nëpërmjet përpjekjeve personale dhe të përbashkëta, veçanërisht vetë-kultivimit dhe vetë-krijimit. Mendimi konfucian fokusohet në kultivimin e virtytit në një botë të organizuar moralisht.<ref name=":1">{{Cite book|last=Ivanhoe|first=Philip J.|title=Readings in Classical Chinese Philosophy|last2=Van Norden|first2=Bryan W.|publisher=[[Hackett Publishing Company]]|year=2005|isbn=0-87220-781-1|edition=2nd|location=Indianapolis|page=2|oclc=60826646|author-link=Philip J. Ivanhoe|author-link2=Bryan W. Van Norden}}</ref> Disa nga konceptet dhe praktikat themelore etike konfuciane përfshijnë ''ren'', ''yi'', ''li'' dhe ''[[Dituria|zhi]]'' . ''Ren'' është thelbi i qenies njerëzore që manifestohet si dhembshuri. Është forma e virtytit e Parajsës. {{Sfnp|Tay|2010}} ''Yi'' është mbështetja e drejtësisë dhe prirja morale për të bërë mirë. ''Li'' është një sistem normash rituale dhe përshtatshmërie që përcakton se si një person duhet të veprojë siç duhet në jetën e përditshme në harmoni me ligjin e Qiellit. ''Zhi'' (智; ) është aftësia për të parë atë që është e drejtë dhe e drejtë, ose e kundërta, në sjelljet e shfaqura nga të tjerët. Konfucianizmi e përbuz njeriun, qoftë në mënyrë pasive apo aktive, për dështimin për të mbështetur vlerat morale kryesore të ''ren'' dhe ''yi'' . Tradicionalisht, kulturat dhe vendet në sferën kulturore kineze janë të ndikuar fuqishëm nga konfucianizmi, duke përfshirë Kinën, Tajvanin, Korenë, [[Kultura e Japonisë|Japoninë]] dhe Vietnamin, si dhe territore të ndryshme të vendosura kryesisht nga populli kinez Han, si Singapori . Sot, ajo është vlerësuar për formësimin e shoqërive [[Azia Lindore|të Azisë Lindore]] dhe komuniteteve kineze jashtë shtetit, dhe në një farë mase, pjesëve të tjera të Azisë.<ref>{{Cite news|last=Kaplan|first=Robert D.|date=6 shkurt 2015|title=Asia's Rise Is Rooted in Confucian Values|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/asias-rise-is-rooted-in-confucian-values-1423254759}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|last=Tucker|first=Mary Evelyn|author-link=Mary Evelyn Tucker|date=1998|title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits|url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism|access-date=29 prill 2023|website=The Forum on Religion and Ecology at Yale|publisher=[[Yale University]]}}</ref> Shumica e lëvizjeve konfucianiste kanë pasur dallime domethënëse nga mësimet origjinale të epokës [[Dinastia Zhou|Zhou]],<ref name=":02">{{Cite book|last=Harari|first=Yuval Noah|url=https://www.worldcat.org/oclc/910498369|title=Sapiens: A Brief History of Humankind|publisher=Penguin Random House UK|year=2015|isbn=978-0-09-959008-8|location=London|pages=391|translator-last=Harari|translator-first=Yuval Noah|oclc=910498369|author-link=Yuval Noah Harari|translator-last2=Purcell|translator-first2=John|translator-last3=Watzman|translator-first3=Haim|translator-link=Yuval Noah Harari|translator-link3=Haim Watzman}}</ref> dhe janë zakonisht shumë më komplekse për shkak të mbështetjes së tyre në " [[Doktrina|doktrinën]] e përpunuar"<ref>{{Cite book|last=Freedman|first=Russell|title=Confucius: The Golden Rule|url=https://archive.org/details/confuciusgoldenr00free|date=2002|publisher=[[Arthur A. Levine Books]]|isbn=978-0-439-13957-1|edition=1st|location=New York|pages=38|language=en-US|author-link=Russell Freedman}}</ref> dhe faktorë të tjerë si [[Tradita|traditat]] me histori të gjata. Në dekadat e fundit, ka pasur bisedime për një "Rilindje Konfuciane" në komunitetin akademik dhe studiues, dhe ka pasur një përhapje në bazë të llojeve të ndryshme të kishave konfuciane . {{Sfnp|Billioud|Thoraval|2015}} Në fund të vitit 2015, shumë personalitete konfuciane themeluan zyrtarisht një kishë kombëtare konfuciane (孔圣会;孔聖會; ) në Kinë për të bashkuar shumë kongregacione konfuciane dhe organizata të shoqërisë civile. == Shih edhe == * [[Konfuci]] * [[Kultura kineze]] * [[Historia e Kinës]]  == Literatura == * {{Cite conference|last=Adler|first=Joseph A.|year=2020|orig-date=2006|title=Confucianism as a Religious Tradition: Linguistic and Methodological Problems|url=https://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Confucianism_as_Religious_Tradition.pdf<!--http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Still%20Hazy%20-%20Minzu.pdf-->|conference=Confucianism in Dialogue with Cultures and Religions: A Conference in Honor of Professor Tu Weiming|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123231845/https://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Confucianism_as_Religious_Tradition.pdf<!--https://ghostarchive.org/archive/20221010/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Still%20Hazy%20-%20Minzu.pdf-->|archive-date=23 janar 2022|ref={{sfnref|Adler|2014}}|url-status=live|place=University of California at Berkeley}} * {{Cite book|last=William Theodore De Bary|url=https://books.google.com/books?id=Gb0RcMQ-sOkC|title=Neo-Confucian Education: The Formative Stage|publisher=University of California Press|year=1989|isbn=978-0-520-06393-8|page=455}} * {{Cite book|last1=Billioud|first1=Sébastien|url=https://books.google.com/books?id=jZLxCQAAQBAJ|title=The Sage and the People: The Confucian Revival in China|last2=Thoraval|first2=Joël|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-025814-6}} * {{Cite journal|last=Billioud|first=Sébastien|year=2010|title=Carrying the Confucian Torch to the Masses: The Challenge of Structuring the Confucian Revival in the People's Republic of China|url=http://www.oriens-extremus.de/inhalt/pdf/49/OE49-09.pdf|url-status=live|journal=Oriens Extremus|publisher=Harrassowitz Verlag|volume=49|jstor=i24047714|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221010/http://www.oriens-extremus.de/inhalt/pdf/49/OE49-09.pdf|archive-date=10 tetor 2022}} * {{Cite journal|last=Clart|first=Philip|year=2003|title=Confucius and the Mediums: Is There a "Popular Confucianism"?|url=http://home.uni-leipzig.de/clartp/Clart%202003.pdf|url-status=live|journal=T'oung Pao|publisher=Brill|volume=89|issue=1/3|pages=1–38|doi=10.1163/156853203322691301|jstor=4528921|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221010/http://home.uni-leipzig.de/clartp/Clart%202003.pdf|archive-date=10 tetor 2022}} * {{Cite book|last=Chan|first=Joseph|url=https://books.google.com/books?id=VW2YDwAAQBAJ|title=Confucian Perfectionism: A Political Philosophy for Modern Times|publisher=Princeton University Press|year=2013|isbn=978-0-691-16816-6}} * {{Cite book|last=Chen Yong|url=https://books.google.com/books?id=I-JpRmACSdYC|title=Confucianism as Religion: Controversies and Consequences|publisher=Brill|year=2012|isbn=978-90-04-24373-6|ref={{sfnref|Chen|2012}}}} * {{Cite book|last=Creel|first=Herrlee Glessner|title=Confucius and the Chinese Way|url=https://archive.org/details/confuciuschinese0000cree_b7o0|publisher=Harper Torchbooks|year=1949|location=New York|author-link=Herrlee Creel}} * {{Cite book|last=John W. Dardess|url=https://books.google.com/books?id=OvdqvKxbCc4C|title=Confucianism and Autocracy: Professional Elites in the Founding of the Ming Dynasty|publisher=University of California Press|year=1983|isbn=978-0-520-04733-4}} * {{Cite journal|last=Didier|first=John C.|year=2009|title=In and Outside the Square: The Sky and the Power of Belief in Ancient China and the World, c. 4500 BC – AD 200|journal=[[Sino-Platonic Papers]]|issue=192}} **''[http://sino-platonic.org/complete/spp192_vol1.pdf Volume I: The Ancient Eurasian World and the Celestial Pivot]''. **''[http://sino-platonic.org/complete/spp192_vol2.pdf Volume II: Representations and Identities of High Powers in Neolithic and Bronze China]''. **''[http://sino-platonic.org/complete/spp192_vol3.pdf Volume III: Terrestrial and Celestial Transformations in Zhou and Early-Imperial China]''. * {{Citation|last=Elman|first=Benjamin A.|title=On Their Own Terms: Science in China, 1550–1900|year=2005|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01685-9}}. * {{Cite journal|last1=Fan Lizhu|last2=Chen Na|year=2015|title=The Religiousness of "Confucianism" and the Revival of Confucian Religion in China Today|journal=Cultural Diversity in China|volume=1|issue=1|pages=27–43|doi=10.1515/cdc-2015-0005|issn=2353-7795|ref={{sfnref|Fan|Chen|2015}}|doi-access=free}} * {{Citation|last1=Fan Lizhu|title=The Presence and Future of Humanity in the Cosmos|date=18–23 mars 2015a|contribution=Revival of Confucianism and Reconstruction of Chinese Identity|place=Tokyo|publisher=ICU|ref={{sfnref|Fan|Chen|2015a}}|last2=Chen Na}}. * {{Cite book|last=Feuchtwang|first=Stephan|title=Religions in the Modern World: Traditions and Transformations|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-317-43960-8|editor-last=Woodhead|editor-first=Linda|edition=3nd|location=London|pages=143–172|chapter=Chinese religions|author-link=Stephan Feuchtwang|editor-last2=Kawanami|editor-first2=Hiroko|editor-last3=Partridge|editor-first3=Christopher H.}} * {{Cite book|last=Fingarette|first=Herbert|url=https://books.google.com/books?id=lawUAAAAQBAJ|title=Confucius: The Secular as Sacred|publisher=Harper|year=1972|isbn=978-1-4786-0866-0|location=New York|author-link=Herbert Fingarette}} * {{Cite book|last=Fung Yiu-ming|url=https://books.google.com/books?id=w8vSE2lN0H4C|title=Teaching Confucianism|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-804256-3|editor-last=Richey|editor-first=Jeffrey|pages=157–186|chapter=Problematizing Contemporary Confucianism in East Asia|ref={{sfnref|Fung|2008}}}} * {{Citation|last=Gunn|first=Geoffrey C.|title=First Globalization: The Eurasian Exchange, 1500 to 1800|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-2662-4}}. * {{Citation|last=Haynes|first=Jeffrey|title=Routledge Handbook of Religion and Politics|year=2008|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-41455-5}}. * {{Cite magazine|last=Hsu|first=Daniel|date=16 nëntor 2014|title=The Civil Theology of Confucius' "Tian" Symbol|url=https://voegelinview.com/civil-theology-confucius-tian-symbol/|url-status=dead|magazine=Voegelin View|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224202106/https://voegelinview.com/civil-theology-confucius-tian-symbol/|archive-date=24 dhjetor 2019|access-date=25 shkurt 2018}} * {{Cite book|last=Ivanhoe|first=Philip J.|title=Confucian Moral Self Cultivation|url=https://archive.org/details/confucianmoralse0000ivan_2ed|publisher=Hackett Publishing|year=2000|isbn=978-0-87220-508-6|edition=2nd rev.|location=Indianapolis|author-link=Philip J. Ivanhoe}} * {{Cite book|last=Libbrecht|first=Ulrich|url=https://books.google.com/books?id=rmT3ZHGxJPgC|title=Within the Four Seas{{nbsp}}...: Introduction to Comparative Philosophy|publisher=Peeters Publishers|year=2007|isbn=978-90-429-1812-2|author-link=Ulrich Libbrecht}} * {{Citation|last=Littlejohn|first=Ronnie|title=Confucianism: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=_RZe8Hr57NEC|year=2010|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84885-174-0}}. * {{Cite book|last=Nivison|first=David S.|title=The Ways of Confucianism: Investigations in Chinese Philosophy|url=https://archive.org/details/waysofconfuciani0000nivi|publisher=Open Court Press|year=1996|isbn=978-0-8126-9340-9|location=Chicago}} * {{Cite conference|last=Payette|first=Alex|date=19–24 korrik 2014|title=Panel RC43: Role of Religion in Political Life|url=http://paperroom.ipsa.org/papers/paper_30036.pdf|conference=23rd World Congress of Political Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023011728/http://paperroom.ipsa.org/papers/paper_30036.pdf|archive-date=23 tetor 2017|access-date=9 maj 2015|contribution=Shenzhen's Kongshengtang: Religious Confucianism and Local Moral Governance|url-status=dead}} * {{Cite book|last=Pankenier|first=David W.|url=https://books.google.com/books?id=wUuyAAAAQBAJ|title=Astrology and Cosmology in Early China|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=978-1-107-00672-0}} * {{Cite book|last=Rosenlee|first=Lisa Li-Hsiang|url=https://books.google.com/books?id=|title=Confucianism and Women: A Philosophical Interpretation|publisher=SUNY Press|year=2012|isbn=978-0-7914-8179-0|page=164}} * {{Citation|last1=Shen Qingsong|title=Confucian Ethics in Retrospect and Prospect|year=2007|publisher=Council for Research in Values and Philosophy|isbn=978-1-56518-245-5|ref={{sfnref|Shen|Shun|2007}}|last2=Shun Kwong-loi}}. * {{Citation|last=Sinaiko|first=Herman L.|title=Reclaiming the Canon: Essays on Philosophy, Poetry, and History|url=https://archive.org/details/reclaimingcanone00sina|year=1998|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06529-9}}. * {{Cite journal|last=Tay|first=Wei Leong|year=2010|title=Kang Youwei: The Martin Luther of Confucianism and His Vision of Confucian Modernity and Nation|url=http://utcp.c.u-tokyo.ac.jp/publications/pdf/UTCPBooklet17_08_Tay.pdf|url-status=live|journal=Secularization, Religion and the State|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221010/http://utcp.c.u-tokyo.ac.jp/publications/pdf/UTCPBooklet17_08_Tay.pdf|archive-date=10 tetor 2022}} * {{Cite book|last=Yang|first=C.K.|url=https://books.google.com/books?id=N2d09EhGBgkC|title=Religion in Chinese Society; a Study of Contemporary Social Functions of Religion and Some of Their Historical Factors|publisher=University of California Press|year=1961|isbn=978-0-520-01371-1|location=Berkeley|author-link=C. K. Yang (sociologist)}} * {{Cite book|last=Yao Xinzhong|url=https://books.google.com/books?id=tAE2OJ9bPG0C|title=An Introduction to Confucianism|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=978-0-521-64312-2|ref={{sfnref|Yao|2000}}|author-link=Xinzhong Yao}} * {{Cite journal|last=Zhou Youguang|author-link=Zhou Youguang|year=2012|title=To Inherit the Ancient Teachings of Confucius and Mencius and Establish Modern Confucianism|url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp226_zhou_youguang_modern_confucianism.pdf|url-status=live|journal=[[Sino-Platonic Papers]]|issue=226|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221010/http://www.sino-platonic.org/complete/spp226_zhou_youguang_modern_confucianism.pdf|archive-date=10 tetor 2022|ref={{sfnref|Zhou|2012}}}} == Referime == [[Kategoria:Etikë fetare]] [[Kategoria:Articles containing Japanese-language text]] egfvfxwt03h1ryxb1qn1riiey01ucec Përdoruesi diskutim:Rinazh 3 250105 3002620 3002267 2026-06-28T04:15:57Z MediaWiki message delivery 56618 /* This Month in Education: June 2026 */ pjesë e re 3002620 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Përdoruesi diskutim:Rinazh/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} <div style="float:left; border:1px solid lightgrey; padding:10px 20px; margin-bottom:10px;"> <div class="Stampa_Simulim_titujsh_2" style="margin:0 0 .6em 0; padding-top:.5em; padding-bottom:.17em; background:none; font-size:150%; color:black; font-weight:normal; border-bottom:1px solid lightgrey;"> Përshëndetje {{PAGENAME}}, mirëserdhe në Wikipedian në shqip ![[Skeda:Gtk-dialog-info.svg|djathtas|20px]] </div> {| | style="padding-right:20px; vertical-align:top;" | Kjo është [[Ndihmë:Faqja e diskutimit|faqja juaj e diskutimit]], në të cilën do të merrni mesazhe nga përdoruesit e tjerë. Në qoftë se ke pyetje mund të adresohesh pa ngurrim tek '''[[Wikipedia:Oda e fillestarëve|Oda e fillestarëve]]''', ku një përdorues me eksperiencë do të ketë mirësinë të të përgjigjet sa më shpejt. Përpara se të redaktoni një faqe në Wikipedia ne do t’iu rekomandonim të lexonit se si '''[[Ndihmë:Redaktimi i faqeve|redaktohet]]''' dhe '''[[Ndihmë:Formatimi i tekstit|formatohet]]''' një faqe. Gjithashtu është e këshillueshme që të përdorni [[Wikipedia:Livadhi|livadhin tonë]] për të eksperimentuar përpara se të redaktoni një artikull në Wikipedia. Në qoftë se dëshironi të krijoni një artikull të ri ndiqni '''[[Wikipedia:Kujdestari i artikujve|Kujdestarin e artikujve]]''', i cili do t’iu ofrojë ndihmë hap pas hapi. Kujdes, ju [[Wikipedia:Të drejta autori|nuk duhet]] të kopjoni tekst nga faqet e tjera në internet dhe ta vendosni në Wikipedia! Gjithashtu gjatë katër ditëve të para të krijimit të llogarisë nuk do të mund të zhvendosni faqe nën një titull të ri alternativ. Për t’iu përgjigjur një mesazhi nga një përdorues tjetër, duhet të shkoni në faqen e tij të diskutimit dhe të shtypni komandën “Shto një temë (të re diskutimi)”. Mos harro që diskutimet e tua duhet ti nënshkruash me (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) ose thjesht shtyp butonin [[Skeda:Insert-signature.png]] në fund të mesazhit tënd. Në [[User:{{PAGENAME}}|faqen tuaj të {{GENDER:{{ROOTPAGENAME}}|përdoruesit|përdorueses}}]] ju mund të shkruani shkurtimisht rreth vetes tuaj në mënyrë që [[Wikipedia:Wikipedianët|wikipedianët]] e tjerë të të njohim më lehtë. E këshillueshme do të qe përdorimi si stampës {{stampa|Babel}}. Në qoftë se dëshiron ti mund të vendosësh edhe vendbanimin tënd aktual në [[Wikipedia:Harta e wikipedianëve|hartën e wikipedianëve]]. Mos harroni të ndryshoni [[Speciale:Preferencat|preferencat]] tuaja. Wikipedianët të urojnë punë të mbarë! [[Përdoruesi:Olsi|Olsi]] ([[Përdoruesi_diskutim:Olsi|diskutimet]]) 9 gusht 2018 16:55 (CEST) | style="width:200px; padding-left:20px; border-left:1px solid lightgrey; vertical-align:top;" | Në ndihmën tënde janë faqet: * [[Wikipedia:Pesë shtyllat]] * [[Wikipedia:Fillimi]] * [[Wikipedia:Ndihmë]] * [[Wikipedia:FAQ|Wikipedia:Pyetje dhe përgjigje]] <br /> [[Wikipedia:Ambasadat|Not Albanian? sq-0? Click here!]] |} </div> <br style="clear:both;" /> == This Month in Education: June 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 6 • June 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement|Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026|Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries|Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education|Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite|Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo|Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives|Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana|Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/"25x25 Project – Celebrating Wikipedia" in Córdoba, Argentina|"25x25 Project – Celebrating Wikipedia" in Córdoba, Argentina]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities|Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026|Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program|From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter|EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography|Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes|Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda|Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 28 qershor 2026 06:15 (CEST)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30725833 --> kb8yjj2dg3abv3ndr8skcx09064c5ki Minamoto no Joritomo 0 250909 3002546 2954373 2026-06-28T02:31:02Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002546 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Minamoto no Yoritomo.jpg|thumb|Minamoto no joritomo]] '''Minamoto no Joritomo''' ({{lang|ja|源 頼朝}}, 9 maj [[1147]] – 9 shkurt [[1199]]) ishte themeluesi dhe ''[[Shoguni|shōguni]]'' i parë i [[Periudha Kamakura|shogunatit Kamakura]] të Japonisë. Ai sundoi nga viti [[1192]] deri në vitin [[1199]].<ref>Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "Minamoto no Yoritomo" in [https://books.google.al/books?id=p2QnPijAEmECPA635 Japan Encyclopedia], fq. 635</ref> Emri i tij budist ishte '''Ōgosho Atsushi Dai Zenmon''' ({{lang|ja|武皇嘯厚大禅門}}). == Jeta e hershme == Joritomo ishte djali i tretë i [[Minamoto no Joshitomo]], trashëgimtar i klanit [[Klani Minamoto|Minamoto]] ([[Seiva Genxhi]]) dhe gruaja e tij zyrtare, Urahime, bijë e Fuxhivara no Suenori, i cili ishte anëtar i klanit të shquar [[Klani Fuxhivara|Fuxhivara]]. Joritomo lindi në Atsuta në [[Provinca Ovari|Provincën Ovari]]<ref>"系図纂要(Keizusanyo)"</ref><ref>"尾張名所図会(Owarimeishozue)"</ref><ref>"尾張志(owarishi)"</ref> (sot [[Atsuta-ku]], [[Nagoja]]). Në atë kohë, gjyshi i Joritomos [[Minamoto no Tamejoshi]] ishte kreu i klanit Minamoto. Emri i tij i fëmijërisë ishte Onivakamaru ({{lang|ja|鬼 武 丸}}). Në vitin [[1156]], ndarjet fraksionale në gjykatë shpërthyen në një luftë të hapur brenda kryeqytetit. [[Perandori Toba]] dhe i biri i tij, [[Perandori Go-Shirakava]], u bashkuan me djalin e regjentit Fuxhivara [[Fuxhivara Fuxhivara no Tadazane]], [[Fuxhivara no Tadamiçi]], si dhe [[Taira no Kijomori]] (një anëtar i [[Klani Taira|klanit Taira]]), ndërsa [[Perandori Sutoku|perandori i përkulur Sutoku]] u bashkua me djalin e vogël të Tadazane, [[Fuxhivara no Jorinaga]]. Kjo njihet si [[Rebelimi i Hōgenit|rebelimi i Hōgenit]].<ref name="Sansom"/>{{rp|210–211, 255}} Seiva Genxhi u ndanë. Kreu i klanit, Tamejoshi, u ankua me Sutoku; djali i tij, Joshitomo, u bashkua me Tobën dhe Go-Shirakavën, si dhe Kijomori. Në fund, mbështetësit e Go-Shirakavës e fituan luftën civile, duke siguruar kështu fitore për Joshitomo dhe Kijomori. Sutoku u vu nën arrest shtëpiak dhe Jorinaga u plagos për vdekje në betejë. Tamejoshi u ekzekutua, edhe pas lutjeve të shumta nga Joshitomo. Sidoqoftë, Go-Shirakava dhe Kijomori ishin të pamëshirshëm, dhe Joshitomo e gjeti veten si kreu i Minamotos dhe fisit, ndërsa Joritomo u bë trashëgimtar.<ref name="Sansom">{{Cite book|last=Sansom|first=George|title=A History of Japan to 1334|url=https://archive.org/details/historyofjapanto00sans|publisher=Stanford University Press|year=1958|lang=en|ISBN=0-80470523-2|pages=[https://archive.org/details/historyofjapanto00sans/page/210 210]–211, 255–258}}</ref> Joritomo dhe klani Minamoto zbriste nga familja perandorake në anën e babait të tij. Megjithatë, në [[Kioto]], klani Taira, tani nën udhëheqjen e Kijomorit, dhe klanin Minamoto, nën udhëheqjen e Joshitomos, filluan përsëri të përplaseshin.<ref name="Sansom"/>{{rp|239–241, 256–257}} Kijomori u mbështet nga [[Fuxhivara no Miçinori]] (i njohur edhe si Shinzei), ndërsa Joshitomo u mbështet nga [[Fuxhivara no Nobujori]]. Kjo njihej si [[Rebelimi Heixhi|Rrebelimi Heixhi]] (janar-shkurt [[1160]]). Shtëpitë e ish-perandorit dhe Shinzei u dogjën, ndërsa Shinzei u kap dhe u mbyll. Megjithatë, Minamoto nuk ishin të përgatitur mirë dhe Taira mori kontrollin e [[Kioto]]s. Joshitomo iku nga kryeqyteti, por më vonë u tradhtua dhe u ekzekutua nga një mbajtës.<ref name="Sansom"/> Pas kësaj, Minamoto dhe aleatët e tyre u imponuan kushte të ashpra. Vetëm tre të rinjtë e Joshitomos mbetën të gjallë, kështu që Kijomori dhe klani Taira tani ishin udhëheqësit e padiskutueshëm të Japonisë.<ref name="Sansom"/>{{rp|258–260}} Joritomo, kreu i ri i Minamotos, u dëbua. Joritomo nuk u ekzekutua nga Kijomori për shkak të lutjeve nga njerka e Kijomorit. Vëllezërit e Joritomos, [[Minamoto no Norijori]] dhe [[Minamoto no Joshitsune]] u lejuan gjithashtu të jetonin.<ref name="Sato">{{Cite book|last=[[Hiroaki Sato (përkthyes)|Sato]]|first=Hiroaki|title=Legends of the Samurai|url=https://archive.org/details/legendsofsamurai0000sato|publisher=Overlook Duckworth|year=1995|lang=en|ISBN=978-159020730-7|page=[https://archive.org/details/legendsofsamurai0000sato/page/30 30]}}</ref> Joritomo u rrit në mërgim. Ai u martua në [[Klani Hoxho|klanin Hōxhō]], të udhëhequr nga [[Hoxho Tokimasa]], duke u martuar me vajzën e Tokimasit, [[Hoxho Masako]].<ref name="Sato"/>{{rp|147}}<ref name="Sansom"/>{{rp|371}} Ndërkohë, ai u njoftua për ngjarjet në [[Kioto]] falë miqve të dobishëm. Shpejt, mërgimi pasiv i Joritomos duhej të mbaronte.<ref name="Turnbull3">{{Cite book|last=Turnbull|first=Stephen|title=The Samurai, A Military History|year=1977|lang=en|url=https://archive.org/details/samuraimilitaryh0000turn|publisher=MacMillan Publishing Co., Inc.|ISBN=002620540-8|pages=[https://archive.org/details/samuraimilitaryh0000turn/page/40 40], 50–51}}</ref> ==Familja== * Babai: [[Minamoto no Joshitomo]]. * Nëna: Jura Gozen. * Vëllezërit: ** Gjysmë-vëllezërit: *** Ano Zenxho ([[1153]]–[[1203]]). *** Gien ([[1155]]–[[1181]]). *** [[Minamoto no Joshitsune]]. *** [[Minamoto no Norijori]]. *** [[Minamoto no Tomonaga]]. *** [[Minamoto no Joshihira]]. ** Motrat: *** Bomon-hime u martua me Içixhō Joshijasun. *** Minamoto no Marejoshi ([[1152]]–[[1180]]). * Gruaja: [[Hoxho Masako]]. * Konkubinat: ** Daishin no Tsubone. ** Kame no Mae. * Fëmijët: ** Sentsurumaru ([[1167]]–[[1169]]), djali i Joritomos me Jaehimen, vajzën e Itō Sukeçika më vonë u vra nga Sukeçika. ** [[Minamoto no Joriie]] nga Masako. ** [[Minamoto no Sanetomo]] nga Masako. ** O-hime ([[1178]]–[[1197]]) u martua me Minamoto no Joshitaka nga Masako. ** Otohime ([[1186]]–[[1199]]) nga Masako. ** Xhogjo ([[1186]]–[[1231]]) nga Daishin no Tsubone. ==Shiko edhe== * [[Periudha Heian]] * [[Periudha Kamakura]] * [[Shoguni]] * [[Tokiva Gozen]] * [[Minamoto no Joshitsune]] * [[Historia e Japonisë]] == Referime == <references/> [[Kategoria:Lindje - Vitet 1140]] [[Kategoria:Vdekje - Shekulli XII]] [[Kategoria:Udhëheqës]] [[Kategoria:Qeveria e Japonisë feudale]] [[Kategoria:Japonezë]] pexo81ym4wfpejr7z5oyk3f7sughnqh Kongresi i Përmetit 0 257238 3002563 2669105 2026-06-28T03:04:15Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002563 wikitext text/x-wiki [[File:Ndertesa Ku U Mbajt Kongresi i Përmetit.jpg|thumb|300px]] '''Kongresi i Përmetit''' ishte një takim i liderave komunistë shqiptarë në 24 maj 1944. Takimi u zhvillua në [[Përmeti|Përmet]] dhe zgjodhi qeverinë provizore. Kongresi ndoqi të njëjtin model si Këshilli Anti-Fashist për Çlirimin Kombëtar të Jugosllavisë.<ref name="Vickers2011">{{cite book|author=Miranda Vickers|title=The Albanians: A Modern History|url=https://books.google.com/books?id=vtQABAAAQBAJ&pg=PA155|date=28 janar 2011|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0-85773-655-0|page=155}}</ref> == Zhvillimi i punimeve == === Anëtarësia === Në kongresin e Përmetit morën pjesë 188 delegatë, ku me përjashtim të 5-6 prej tyre, të gjithë të tjerët ishin nga Shqipëria e Jugut: 18 delegatë anëtarë të Shtabit të Përgjithshëm e të Këshillit nacionalçlirimtar; 25 delegatë nga Korça, 48 nga zona e I Operative Vlorë-Gjirokastër, 15 nga zona e Berati, 8 nga zona e Elbasani, 10 nga Tirana, 3 nga Peza, 2 delegatë nga Durrësi. Të tjerët ishin: 10 delegatë nga Rinia antifashiste, 5 nga Gruaja antifashiste, 6 nga Brigada e I, 4 nga Brigada II, 4 nga Brigada III, 4 nga e IV, 7 nga Brigada e V, 5 nga Brigada VI, 6 nga Brigada VII, 3 nga Brigada VIII dhe 5 delegatë nga Brigada XII; përfaqësuesit e brigadave partizane ishin krerët e tyre. Me përjshtime të rralla, po thuaj se të gjithë ishin antarë të PKSH.<ref>{{Cite web|url=http://shekulliagency.com/histori/kongresi-i-permetit-projekti-sllav-mbi-shqiperine/|title=Kongresi i Përmetit, projekti sllav mbi Shqipërinë|date=24 maj 2016|website=shekulliagency.com|last=Sadiku|first=Xhafer|access-date=6 mars 2019|archive-date=6 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206093141/http://shekulliagency.com/histori/kongresi-i-permetit-projekti-sllav-mbi-shqiperine/|url-status=dead}}</ref> == Referime == {{reflist}} === Literatura === * ↑ Elsie 2010: Robert Elsie: Historical dictionary of Albania. 2nd ed. Lanham: Scarecrow Press. 2010. = European Historical Dictionaries, 75. ISBN 978-0-8108-6188-6 * ↑ Gloyer 2012: Gillian Gloyer: Albania: The Bradt Travel Guide. Chalfont St Peter: Bradt Travel Guides. 2012. ISBN 978-1-84162-387-0 * ↑ Pearson 2005: Owen Pearson: Albania in occupation and war: From fascism to communism. London; New York: Centre for Albanian Studies. 2005. = Albania In the Twentieth Century, 2. ISBN 1-84511-014-5 * ↑ Pollo & Puto 1981: Stefanaq Pollo – Arben Puto: The history of Albania from its origins to the present day. Ass. by Kristo Frasheri, Skënder Anamali; transl. by Carol Wiseman, Ginni Hole. London: Routledge & Kegan. 1981. ISBN 0-7100-0365-X * ↑ Réti 2000: Réti György: Albánia sorsfordulói. Budapest: Aula. 2000. = XX. Század, ISBN 963-9215-74-0 * ↑ Zavalani 2015: Tajar Zavalani: History of Albania. Ed. by Robert Elsie, Bejtullah Destani. London: Centre for Albanian Studies. 2015. = Albanian Studies, ISBN 978-1-5075-9567-1 [[Kategoria:Shqipëria në Luftën e Dytë Botërore]] [[Kategoria:Përmeti]] [[Kategoria:Shqipëri]] atg1zcv4hxaceuzo2s6r7gg78hmfjze Roberto Baggio 0 257729 3002379 2997072 2026-06-27T20:39:08Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002379 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Roberto Baggio | image = Roberto Baggio - Italia '90.jpg | image_size = 235px | caption = Baggio me [[Kombëtarja italiane e futbollit|Italinë]] në 1990 | fullname = Roberto Baggio | birth_date = {{birth date and age|df=yes|18|2|1967}} | birth_place = [[Caldogno]], Itali | height = 1.74 m | position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]]<br> [[Mesfushori|Mesfushor sulmues]] | youthyears1 = 1974–1980 | youthclubs1 = Caldogno | youthyears2 = 1980–1982 | youthclubs2 = [[Vicenza Calcio|L.R. Vicenza]] | years1 = 1982–1985 |clubs1 = [[Vicenza Calcio|L.R. Vicenza]] |caps1 = 36 |goals1 = 13 | years2 = 1985–1990 |clubs2 = [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] |caps2 = 94 |goals2 = 39 | years3 = 1990–1995 |clubs3 = [[Juventus F.C.|Juventus]] |caps3 = 141|goals3 = 78 | years4 = 1995–1997 |clubs4 = [[A.C. Milan|Milan]] |caps4 = 51 |goals4 = 12 | years5 = 1997–1998 |clubs5 = [[Bologna F.C. 1909|Bologna]] |caps5 = 30 |goals5 = 22 | years6 = 1998–2000 |clubs6 = [[Inter Milan|Internazionale]] |caps6 = 41 |goals6 = 9 | years7 = 2000–2004 |clubs7 = [[Brescia Calcio|Brescia]] |caps7 = 95 |goals7 = 45 | totalcaps = 488 |totalgoals = 218 | nationalyears1 = 1984 |nationalteam1 = [[Kombëtarja italiane nën-16 e futbollit|Italia U16]]<ref name="R.Baggio49-59">{{cite book|title=Roberto Baggio|language=it|date=2004|pages=49–59}}</ref> |nationalcaps1 = 4 |nationalgoals1 = 3 | nationalyears2 = 1988–2004 | nationalteam2 = [[Kombëtarja italiane e futbollit|Italia]] | nationalcaps2 = 56 |nationalgoals2 = 27 | medaltemplates = {{MedalTeam|{{flamuri|Italia}} [[Kombëtarja italiane e futbollit|Italia]]}} {{MedalSport|[[Futbolli|Shoqata e futbollit]]}} {{MedalCompetition |[[FIFA Kupa e Botës]]}} {{Medal|Bronze|[[1990 FIFA Kupa e Botës|Itali 1990]]|}} {{Medal|Silver|[[1994 FIFA Kupa e Botës|Shba 1994]]|}} }} '''Roberto Baggio''' (<small>Italisht:</small> [[Gjuha italiane|[roˈbɛrto ˈbaddʒo]]]; lindur më 18 shkurt 1967) është një ish [[futbolli]]st profesionist [[Italia|italian]] i cili luante zakonisht si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues i dytë]] ose [[Mesfushori|mesfushor sulmues]], si dhe ishte i aftë të luante në disa pozicione sulmuese.<ref name="=Del Piero, Totti e Baggio la fantasia al potere">{{cite web|url=http://www.repubblica.it/online/calcio/fantasisti/fantasisti/fantasisti.html|title=Del Piero, Totti e Baggio la fantasia al potere|trans-title=Del Piero, Totti dhe Baggio fantazia e fuqisë|publisher=La Repubblica|language=it|author=Andrea di Nicola|date=6 tetor 2001|accessdate=16 shkurt 2016}}</ref> Ai është ish drejtori i sektorit teknik të [[Federata Italiane e Futbollit|Federatës Italiane të Futbollit]] (FIGC). Ai ka qënë një lojtar me dhunti teknike, si dhe një organizator krijues dhe një specialist i goditjeve të lira, i cili gjithashtu njihej për aftësitë dribluese dhe atyre të shënimit. Baggio gjithashtu është konsideruar si një nga lojtarët më të mirë të të gjitha kohërave.{{#tag:ref|Shiko<ref name="FIFA 94" /><ref name="A History of the Gala">{{cite web|url=https://www.fifa.com/ballon-dor/news/y=2002/m=12/news=history-the-gala-part-european-legends-84548.html|title=A History of the Gala: Part I - European legends|trans-title=Një histori e Galasë: Pjesa I - Legjendat Evropiane|publisher=FIFA|language=en|date=13 dhjetor 2002|accessdate=19 korrik 2015|archive-date=22 dhjetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222155132/http://www.fifa.com/ballon-dor/news/y=2002/m=12/news=history-the-gala-part-european-legends-84548.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/news/newsid=151911.html#baggio+beckham|title=24-22: Baggio to Beckham|trans-title=24-22: Baggio te Beckham|publisher=UEFA|language=en|accessdate=9 shkurt 2015}}</ref><ref name="top 20">{{cite web|url=http://www.espnfc.com/blog/world-cup-central/59/post/1845146/all-time-top-20-no-7-roberto-baggio|title=All-time Top 20: No. 7 Roberto Baggio|trans-title=20 më të mirët e të gjitha kohërave: Nr. 7 Roberto Baggio|publisher=ESPN FC|language=it|accessdate=9 shkurt 2015}}</ref><ref name="AFS Top-100 Players of All-Time">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/afstop100.html|title=AFS Top-100 Players of All-Time|trans-title=AFS 100 lojtarët më të mirë të të gjitha kohërave|publisher=RSSSF|language=it|author1=Marcelo Leme de Arruda|date=14 dhjetor 2007|accessdate=19 gusht 2015}}</ref><ref name="The Best of The Best">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/bestbest.html|title="The Best of The Best"|trans-title=Më i miri i të mirëve|publisher=RSSSF|language=en|author=Marcelo Leme de Arruda|date=19 qershor 2009|accessdate=28 shtator 2017}}</ref><ref name="I wanted to die">{{cite web|url=http://www.football-italia.net/73161/baggio-i-wanted-die|title=Baggio: 'I wanted to die'|trans-title=Baggio: 'Doja të vdisja'|publisher=Football Italia|language=en|date=19 shtator 2015|accessdate=21 shtator 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fourfourtwo.com/features/pele-or-puskas-maradona-or-messi-just-who-best-no10-all-time#:LI88bVyLMf3plA|title=Pele or Puskas? Maradona or Messi? Just who is the best No.10 of all-time|trans-title=Pele apo Puskas? Maradona apo Messi? Kush është numri 10 më i mirë i të gjithave kohërave|publisher=FourFourTwo|language=en|author1=Louis Massarella|date=5 nëntor 2015|accessdate=11 shkurt 2016}}</ref><ref name="Three ex-Bianconeri number 10s in FIFA's all-time list">{{cite web|url=http://www.juventus.com/en/news/news/2013/three-ex-bianconeri-number-10s-in-fifa-s-all-time-list.php|title=Three ex-Bianconeri number 10s in FIFA's all-time list|trans-title=Tre ish-juventina në listën e 10-tave më të mira të të gjitha kohërave të FIFA-s|publisher=Juventus F.C.|language=en|date=3 mars 2014|accessdate=11 shkurt 2016}}</ref><ref name="huffingtonpost">{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/luke-chandley/roberto-baggio-transfers-_b_9586534.html|title=Roberto Baggio: Transfers That Broke the Richter Scale|trans-title=Roberto Baggio: Transferimet që thyen shkallën më të pasur|publisher=The Huffington Post|language=en|author1=Luke Chandley|date=1 prill 2016|accessdate=2 prill 2016}}</ref><ref name="CM">{{cite web|url=http://www.calciomercato.com/news/sconcerti-a-cm-giusta-la-vittoria-di-riva-ma-rivera-e-al-suo-liv-217354|title=Riva il migliore per i lettori di CM. Sconcerti: 'Ma Rivera era al suo livello'|publisher=Calciomercato.com|language=it|author1=Mario Sconcerti|date=28 mars 2016|accessdate=13 shkurt 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.football-italia.net/117400/baggio-divine-ponytail|title=Baggio: The Divine Ponytail|trans-title=Baggio: Bishtkali hyjnor|publisher=Football Italia|language=it|author1=Greg Murray|date=18 shkurt 2018|accessdate=20 shkurt 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/2017/02/18-21756568/ravanelli_elogia_baggio_il_piu_forte_di_sempre_/|title=Ravanelli elogia Baggio: "Il più forte di sempre"|trans-title=Ravanelli vlerëson Baggion: "Është më i forti i të gjitha kohërave"|publisher=Il Corriere dello Sport|language=it|date=18 shkurt 2017|accessdate=6 nëntor 2018}}</ref><ref name="16 May 2012"/>|name="greatest-players"|group="nb"}} Në vitin 1999, ai u rendit i katërti në sondazhin e mbartur në internet nga [[FIFA]] për lojtarin më të mirë të shekullit,<ref name="FIFA Player of the Century">{{cite web|url=http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf|title=FIFA Player of the Century|trans-title=FIFA Lojtari i Shekullit|publisher=FIFA|language=en|accessdate=19 gusht 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426005029/http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf|archive-date=26 prill 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> si dhe u zgjodh edhe në [[Ekipi i Ëndërrave i FIFA Kupës së Botës|ekipin e ëndërrave të FIFA Kupës së Botës]] në vitin 2002.<ref name="World All-Time Teams">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/wrldallt.html|title=World All-Time Teams|trans-title=Ekipet më të mira të të gjitha kohërave të botës|publisher=RSSSF|language=it|author1=Marcelo Leme de Arruda|date=24 korrik 2014|accessdate=19 gusht 2015}}</ref> Në vitin 1993, ai u emërua [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit]] dhe fitoi edhe [[Topi i artë|Topin e artë]]. Në vitin 2004, ai u emërua nga [[Pelé]] në [[FIFA 100]], një list me lojtarët më të mirë të të gjitha kohërave.<ref name="Pele">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm|title=Pele's list of the greatest|trans-title=Lista e më të mirëve të Peles|publisher=BBC Sport|language=en|date=4 mars 2004|accessdate=15 qershor 2013}}</ref> Baggio ka luajtur 56 ndeshje me [[Kombëtarja italiane e futbollit|Italinë]], dhe ka shënuar 27 gola, duke qënë golashënuesi i katërt më i mirë i të gjitha kohërave i kombëtares sëbashku me [[Alessandro Del Piero]]n. Ai shkëlqeu në ekipin italian që u rendit i treti në [[1990 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 1990]], duke shënuar dy herë. Në [[1990 FIFA Kupa e Botës|edicionin tjetër]], ai udhëhoqi Italinë në [[Finalja e 1994 FIFA Kupës së Botës|finale]], duke shënuar pesë gola; ai mori çmimin [[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topi i Argjendë]] dhe u emërua edhe në formacionin e turnamentit. Pavarësisht se ishte ylli i ekipit gjatë turnamentit, ai humbi penalltinë vendimtare në gjuajtjet e penalltive në finale ndaj [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilit]].<ref name="A History of the Gala"/> Në [[1998 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 1998]], ai shënoi dy herë me Italinë që u eliminua në çerek-finale nga [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]] që në fund u shpall fituese. Baggio është lojtari i vetëm italian që ka shënuar në tre edicione të FIFA Kupës së Botës, dhe me nëntë gola është një nga tre lojtarët, sëbashku me [[Paolo Rossi]]n dhe [[Christian Vieri]]n, që kanë shënuar më shumë gola për Italinë në këtë turnament.<ref name="Mondial">{{cite web|url=http://it.eurosport.yahoo.com/10052010/45/top-10-mondiali-pele-baggio-i-10-grandi.html|title=10 Leggende Mondiali|trans-title=10 Legjenda të Kupës së Botës|publisher=Eurosport|language=it|accessdate=29 qershor 2012|archive-date=16 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216233952/http://it.eurosport.yahoo.com/10052010/45/top-10-mondiali-pele-baggio-i-10-grandi.html|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2002, Baggio u bë lojtari i parë italian në 50 vite që shënon më shumë se 300 gola në karrierë; aktualisht ai është lojtari i pesë italian me më shumë gola në të gjitha kompeticionet (318 gola). Në vitin 2004, gjatë sezonit të fundit të karrierës, Baggio u bë lojtari i parë në 30 vite që shënon 200 gola në [[Serie A]], dhe aktualisht është i shtati në renditjen e golashënuesve më të mirë me 205 gola.<ref>{{cite web|url=http://www.fantasista10.co.uk/when-totti-surpassed-baggio/|title=When Totti Surpassed Baggio|trans-title=Kur Totti kaloi Baggion|publisher=fantasista10.co.uk|language=en|accessdate=2 maj 2014|archive-date=27 prill 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427152408/http://www.fantasista10.co.uk/when-totti-surpassed-baggio/|url-status=dead}}</ref> Në vitin 1990, ai kaloi nga [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] tek [[Juventus F.C.|Juventus]] për një shifër rekord transferimi në atë kohë.<ref name="Rekordi">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23903470|title=The history of the world transfer record|trans-title=Historia e rekordit botëror të transferimit|publisher=BBC Sport|language=en|date=1 shtator 2013|accessdate=1 maj 2014}}</ref> Baggio ka fituar dy tituj të Serie A, një [[Coppa Italia]] dhe një [[UEFA Liga e Evropës|Kupë UEFA]], dhe luajti me shatë ekipe të ndryshme gjatë karrierës: [[Vicenza Calcio|Vicenza]], Fiorentina, Juventus, [[A.C. Milan|Milan]], [[Bologna F.C. 1909|Bologna]], [[F.C. Internazionale Milano|Inter]] dhe [[Brescia Calcio|Brescia]]. Baggio njihet me pseudonimin ''Il Divin Codino'' (Bishtkali hyjnor), për modelin e flokëve që ka pasur gjatë shumicës së karrierës së tij, për talentin dhe bindjeve të tija [[Budizmi|Budiste]].<ref name="au.fourfourtwo.com">{{cite web|url=http://au.fourfourtwo.com/features/5146,roberto-baggio-italys-finest-no10.aspx|title=Roberto Baggio: Italy's Finest no. 10|trans-title=Roberto Baggio: Nr. 10 më i mirë i Italisë|publisher=FourFourTwo|language=en|accessdate=29 qershor 2012|archive-date=9 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109223941/http://au.fourfourtwo.com/features/5146,roberto-baggio-italys-finest-no10.aspx|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2002, ai u emërua ambasador i [[Organizata e Ushqimit dhe Bujqësisë|Organizatës së Ushqimit dhe Bujqësisë]] të [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombeve të Bashkuara]]. Një vit më vonë, ai ishte fituesi i parë i çmimit [[Golden Foot]]. Si mirënjohje për aktivitetet humanitare të tij, ai mori çmimin [[Njeriu i Paqes]] nga [[Çmimi Nobel për Paqe]] në vitin 2010. Ai u fut në [[Salla e Famës së Futbollit Italian|Sallën e Famës së Futbollit Italian]] në vitin 2011. ==Karriera me klube== ===1982–1985: Vicenza=== [[Skeda:Roberto Baggio - Lanerossi Vicenza.jpg|parapamje|majtas|Roberto Baggio në debutimin e tij me [[Lanerossi Vicenza]].]] Baggio filloi karrierën e tij si i ri pasi ra në sytë e ekipit të të rinjëve të qytetit të tij, Caldogno, në moshën nëntë vjeçare. Nga koha që ai kishte mbushur 11 vjeç, ai kishte shënuar 45 gola dhe kishte dhuruar 20 asiste në 26 ndeshje; ai gjithashtu kishte shënuar edhe gjashtë gola në një ndeshje. Talenti i tij tërhoqi vëmëndjen e zbuluesit të talenteve Antonio Mora, dhe në fund u ble nga ekipi i të rinjëve të [[Lanerossi Vicenza|Vicenzës]] në moshën 13 vjeçare për 500 mijë [[Lira italiane|lira italiane]]. Pasi shënoi 110 gola në 120 ndeshje, Baggio bëri debutimin e tij si profesionist me ekipin e parë të Vicenzës në vitin 1983, në moshën 15 vjeçare.<ref name="Fantasista Legends: Roberto Baggio">{{cite web|url=http://www.fantasista10.co.uk/roberto-baggio/|title=Fantasista Legends: Roberto Baggio|trans-title=Legjendat fantazistë: Roberto Baggio|publisher=fantasista10.co.uk|language=it|accessdate=26 maj 2014|archive-date=28 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528011232/http://www.fantasista10.co.uk/roberto-baggio/|url-status=dead}}</ref><ref name="battezzò">{{cite web|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2004/02/15/la-samp-battezzo-il-codino.html|title=E la Samp battezzò il Codino|trans-title=Samp pagëzon Codinën|publisher=La Repubblica|language=it|author1=Lorenzo Mangini|date=15 shkurt 2004|accessdate=12 shtator 2018}}</ref> Në moshën 16 vjeçare, Baggio bëri debutimin e tij në [[Serie C|Serie C1]] me Vincenën më 5 qershor [[1982–83 Serie C1|1983]], duke luajtur në pjesën e dytë të humbjes 1–0 në shtëpi ndaj [[Piacenza Calcio 1919|Piacenzës]] në ndeshjen e fundit të sezonit. Ai shënoi golin e tij të parë në [[1983–84 Serie C1|Serie C]] në sezonin e ardhshëm, më 3 qershor 1984, me një gjuajtje nga penalltia në fitoren 3–0 kundër [[Brescia Calcio|Brescias]], klub me të cilin ai u pensionua në vitin 2004.<ref name="Baggio - Goals in Serie A"/><ref name="battezzò"/><ref name="golcalcio.it">{{cite web|url=http://www.golcalcio.it/Bag3002.htm|title=Roberto Baggio: Statistiche|trans-title=Roberto Baggio: Statistikat|website=gocalcio.it|language=it|accessdate=30 gusht 2014|archive-date=4 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904011324/http://www.golcalcio.it/Bag3002.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/Itemid,3/action,detail/id,1376_02_1984_0152_0021_14595766/|title=Inutile la vendemmiata del Vicenza sul Brescia|trans-title=Të korrat e Vicenzës në Brescia janë të padobishme|publisher=La Stampa Sera|language=it|page=7|date=4 qershor 1984|accessdate=12 shtator 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.storiapiacenza1919.it/part82.htm#ViPc|title=Le partite della stagione 1982/1983|trans-title=Ndeshjet e sezonit 1982/1983|publisher=www.storiapiacenza1919.it|language=it|accessdate=12 shtator 2018}}</ref> Baggio shënoi golin e parë si profesionist në karrierën e tij në [[Coppa Italia Serie C]] në një fitore 4–1 në shtëpi ndaj [[Legnano Calcio|Legnano]] më 30 nëntor 1983.<ref name="Baggio - Goals in Serie A"/><ref name="golcalcio.it"/> Ai bëri debutimin e tij në [[Coppa Italia]] më 31 gusht 1983 kundër [[U.S. Città di Palermo|Palermos]], kurse goli i parë në këtë kompeticion erdhi më 26 gusht 1984 në humbjen 4–2 jashtë fushe ndaj [[Empoli F.C.|Empolit]].<ref name="Baggio - Goals in Serie A"/><ref name="golcalcio.it"/> Gjatë sezonit [[1984–85 Serie C1|1984–85]], nën drejtimin e trajnerit [[Bruno Giorgi (futbollist)|Bruno Giorgi]], Baggio shënoi 12 gola në 29 paraqitje, duke ndihmuar klubin të ngjitej në [[Serie B]]. Baggio filloi të tërhiqte vëmëndjen e klubeve të mëdha italiane, veçanërisht atë të [[ACF Fiorentina|Fiorentinës]]; stili i tij i lojës u krahasua edhe me atë të idhullit të tij, [[Zico]].<ref name="Fantasista Legends: Roberto Baggio"/><ref name="battezzò"/> Baggio gjithashtu u nderua me çmimin Guerin d'Oro si lojtari më i mirë i Serie C në vitin 1985.<ref name="Roberto Baggio: Statistiche">{{cite web|url=http://www.robertobaggio.org/italian/statistiche.html|title=Roberto Baggio: Statistiche|trans-title=Roberto Baggio: Statistikat|website=robertobaggio.org|language=it|accessdate=29 korrik 2014|archive-date=10 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810050521/http://www.robertobaggio.org/italian/statistiche.html|url-status=dead}}</ref> Gjatë fundit të sezonit të tij të fundit në klub, Baggio këputi ligamentin arterior crucial dhe meniskusin e gjurit të tij të djathtë gjatë një ndeshje ndaj [[Rimini Calcio|Riminit]] më 5 maj 1985; dëmtimi ndodhi gjatë kohës që Baggio bëri një rrëshkitje. Dëmtimi ndodhi vetëm dy ditë para zyrtarizimit të transfermit të tij tek Fiorentina, gjë që i rrezikoi karrierën seriozisht, edhe pse ishte vetëm 18 vjeç. Pavarësisht se disa doktorë kishin frikë se ai mund të mos luante më, Fiorentina pati sërisht besim tek ai, duke pranuar të kryente transferimin si dhe të paguante shumën e plotë të operacionit; kjo ishte një nga arsyet e lidhjes së fortë që Baggio kishte me klubin.<ref name="Fantasista Legends: Roberto Baggio"/><ref>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/accade-oggi/21-settembre-1986-roberto-baggio-esordisce-in-serie-a-880064|title=21 settembre 1986, Roberto Baggio esordisce in Serie A|trans-title=21 shtator 1986, Roberto Baggio debuton në Serie A|publisher=Tutto Mercato Web.com|language=it|author1=Gaetano Mocciaro|date=21 shtator 2016|accessdate=20 shtator 2016|archive-date=22 shtator 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160922140647/http://www.tuttomercatoweb.com/accade-oggi/21-settembre-1986-roberto-baggio-esordisce-in-serie-a-880064|url-status=dead}}</ref> ===1985–1990: Fiorentina=== Fiorentina bleu Baggion në vitin 1985 për 1.5 milion [[Paund sterlina|£]]. Gjatë kohës së tij në klub, pavarësisht dëmtimeve që hasi në fillim, ai u bë shumë popullor, duke u konsideruar si një nga lojtarët e klubit më të mirë të të gjitha kohërave.<ref>{{cite web|url=http://www.fiorentinacalcio.net/i-giocatori-che-hanno-fatto-la-storia-della-fiorentina-roberto-baggio/|title=I giocatori che hanno fatto la storia della Fiorentina: Roberto Baggio|trans-title=Lojtarët që kanë bërë historinë e Fiorentinës: Roberto Baggio|publisher=FiorentinaCalcio.net|language=it|accessdate=20 tetor 2014}}</ref> Në [[1985–86 Serie A|sezonin e tij të parë]] në klub, Fiorentina pëfundoi e pesta në [[Serie A]] dhe arriti gjysëm-finalen e [[1985–86 Coppa Italia|Coppa Italia]]s, me Baggion i cili bëri debutimin e tij me klubin në këtë kompeticion. Ai zhvilloi paraqitjen e tij të parë në Serie A më 21 shtator 1986 kundër [[U.C. Sampdoria|Sampdorias]],<ref name="Biografia: Roberto Baggio">{{cite web|url=http://www.robertobaggio.org/italian/biografia.html|title=Biografia: Roberto Baggio|website=robertobaggio.org|language=it|accessdate=19 janar 2015|archive-date=8 gusht 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808054427/http://www.robertobaggio.org/italian/biografia.html|url-status=dead}}</ref> kurse debutimi evropian erdhi po në atë sezon, saktësisht më 17 shtator 1986 në një ndeshje të [[1986–87 Kupa UEFA|Kupës UEFA]] kundër [[Boavista F.C.|Boavista]].<ref>{{cite web|url=http://www.worldfootball.net/report/europa-league-1986-1987-1-runde-acf-fiorentina-boavista/|title=Fiorentina vs. Boavista: 1-0|website=worldfootball.net|language=en|accessdate=18 mars 2016}}</ref> Baggio pësoi një tjetër dëmtim në gju më 28 shtator, duke bërë që të operohej sërisht; plaga kërkonte 220 qepje për t'u mbyllur, dhe Baggio humbi 12 kilogram dhe si pasoj e kësaj mungoi gjatë pjesës më të madhe të [[1986–87 Serie A|sezonit]].<ref name="au.fourfourtwo.com"/> Baggio u rikthye në fund të sezonit, dhe shënoi golin e parë në elite më 10 maj 1987 me një goditje dënimi në barazimin 1–1 ndaj [[S.S.C. Napoli|Napolit]] të [[Diego Maradona|Diego Maradonës]], që në fund fituan kampionatin; goli i tij, i cili ishte goli i barazimit, shpëtoi Fiorentinën nga rënia një kategori më poshtë. {{Quote box|width=33%|align=djathtas|quote="Ëngjëjt këndojnë në këmbët e tij" |source =— Ish trajneri i Fiorentinës [[Aldo Agroppi]] për Baggion.<ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/5673057/why-us-needs-true-no-10|title=The U.S. needs a true No. 10|trans-title=Shba ka nevoj për një nr. 10 të vërtetë|publisher=ESPN FC|language=en|author1=David Hirshey|date=11 tetor 2010|accessdate=31 tetor 2015}}</ref>}} Baggio udhëhoqi Fiorentinën në çerek-finalen e [[1988–89 Coppa Italia|Coppa Italias]] gjatë sezonit 1988–89 nën drejtimin e trajnerit [[Sven-Göran Eriksson]], duke shënuar nëntë gola; Fiorentina u eliminua nga Sampdoria që në fund u shpall kampione.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/italcuptops.html|title=Coppa Italia Top Scorers|trans-title=Golashënuesit më të mirë të Coppa Italias|publisher=RSSSF|language=en|accessdate=19 maj 2012|url-status=dead|archive-date=29 tetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029033413/http://www.rsssf.com/tablesi/italcuptops.html}}</ref> Ky do të ishte edhe sezoni ku Baggio do të shpërthente, duke shënuar 15 gola në [[1988–89 Serie A|Serie A]], duke u renditur i treti në garën për çmimin ''[[capocannoniere]]'' (golashënuesi më i mirë). Ai gjithashtu ndihmoi Fiorentinën të përfundonte kampionatin në vendin e shtatë, që i siguroi një vend në [[UEFA Liga e Evropës|Kupën UEFA]], duke asistuar golin e vetëm të [[Roberto Pruzzo]]s në ndeshjen vendimtare ndaj [[A.S. Roma|Romës]] për këtë pozicion.<ref>{{cite web|url=http://www.sportmediaset.mediaset.it/news/2011/06/29/6522997.shtml|title=Il passato e' domani: Fiorentina in coppa Uefa|trans-title=E shkuara dhe e nesërmja: Fiorentina në Kupën UEFA|publisher=Mediaset.it|language=it|date=29 qershor 2011|accessdate=19 janar 2015|archive-date=19 janar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150119205444/http://www.sportmediaset.mediaset.it/news/2011/06/29/6522997.shtml|url-status=dead}}</ref> Ai formoi një dyshe të shquar sulmi me [[Stefano Borgonovo]]n; ata të dy shënuan 29 nga 44 golat e Fiorentinës në Serie A, duke fituar edhe pseudonimin "B2".<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Primo_Piano/2008/10/08/Baggio.shtml|title=Baggio: "Borgonovo? E' un eroe moderno"|trans-title=Baggio: "Borgonovo? Është një hero modern"|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=8 tetor 2008|accessdate=7 janar 2015}}</ref> Performancat e Baggios bënë që ai të konsiderohej si një hero nga tifozët e Fiorentinës, duke u vlerësuar edhe nga disa specialistë. Karakteristikat e tij bënë që ish organizatori i ekipit [[Miguel Montuori]] të thoshte se Baggio "ishte më produktiv se Maradona"; ai gjithashtu deklaroi se Baggio ishte numri 10 më i mirë i ligës, duke shtuar se Baggio ka "akull në damarë" për shkak të gjakftohtësisë përballë portës.<ref name="Fantasista Legends: Roberto Baggio"/> Pavarësisht se Fiorentina po luftonte për mbijetesë gjatë [[1989–90 Serie A|sezonit 1989–90]], Baggio udhëhoqi ekipin në [[Finalja e Kupës UEFA 1990|finalen e Kupës UEFA]], ku u mposht nga klubi i tij i ardhshëm Juventus.<ref name="huffingtonpost"/> Ai shënoi vetëm një herë në 12 paraqitje në kompeticion; ai realizoi me penallti në fitoren 1–0 në shtëpi ndaj [[FC Dynamo Kyiv|Dynamo Kyiv]] në raundin e 16-tave më 22 nëntor 1989. Ky ishte goli i tij i parë evropian.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1989/matches/round=620/match=2441/postmatch/statistics/index.html|title=Fiorentina vs. Dinamo Kiev (1-0) UEFA Cup, 1989-90|publisher=UEFA.com|language=en|accessdate=18 mars 2016}}</ref> Ai gjithashtu shënoi penalltinë vendimtare në raundin e parë të gjuajtje të penalltive ndaj [[Atlético Madrid]].<ref>{{cite web|url=http://www.calcio.com/cronaca_partita/europa-league-1989-1990-1-runde-acf-fiorentina-atletico-madrid/|title=Fiorentina Atlético de Madrid: 0-1 (3-1)|publisher=Calcio.com|language=it|accessdate=13 janar 2015}}</ref> Me 17 gola, Baggio ishte golashënuesi i dytë më i mirë në Serie A, duke u renditur mbrapa vetëm holandezit [[Marco van Basten]]; ai u nderua me [[Çmimi Bravo|Çmimin Bravo]] si lojtari më i mirë nën-23 në kompeticionet evropiane.<ref>{{cite web|url=http://www.overnewsmagazine.com/legends-roberto-baggio/|title=Legends: Roberto Baggio|trans-title=Legjendat: Roberto Baggio|language=en|accessdate=2 maj 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304223214/http://www.overnewsmagazine.com/legends-roberto-baggio/|archivedate=4 mars 2016}}</ref> Ai gjithshtu u rendit i teti në garën për [[Topi i artë 1990|Topin e artë 1990]].<ref name="Ballon d'Or 1990">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/europa-poy90.html|title=European Footballer of the Year ("Ballon d'Or") 1990|trans-title=Futbollisti Evropian i Vitit ("Ballon d'Or") 1990|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]|language=en|first=José Luis|last=Pierrend|date=26 mars 2005|accessdate=15 nëntor 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130314042336/http://rsssf.com/miscellaneous/europa-poy90.html|archivedate=14 mars 2013}}</ref> Me Fiorentinën, Baggio zhvilloi gjithsej 136 paraqitje dhe shënoi 55 gola, 39 prej të cilave në Serie A, nga 94 paraqitje.<ref name="Roberto Baggio: Statistiche"/> ===1990–1995: Juventus=== {{Quote box|width=33%|align=djathtas|quote="Një ndeshje dallohet veçantisht, ajo kundër Anconës që e fituam 5–1. Baggio shënoi katër gola në 20 minutat e para dhe e vrau lojën. Nuk mendoj se kam parë ndonjë performancë më të mirë nga ndonjë lojtar tjetër në çdo ndeshje që unë kam luajtur. Për gjysëm ore, ai ishte fantastik. Ai është një gjeni." |source =— Ish shoku i tij tek Juventus [[David Platt (futbollist)|David Platt]] për Baggion, 1995.<ref name="Fourfourtwo"/>}} Në vitin 1990, Baggio u shit tek [[Rivaliteti ACF Fiorentina–Juventus F.C.|një nga klubet rival të Fiorentinës]], [[Juventus F.C.|Juventus]], për 8 milion £, shifra më e lartë për një futbollist në atë kohë.<ref name="Rekordi"/> Ai trashëgoi fanellën me numrin 10, e veshur më parë nga legjenda franceze [[Michel Platini]].<ref>{{cite web|url=http://www.corriere.it/foto-gallery/sport/17_luglio_25/da-platini-del-piero-tutti-numeri-10-juventus-aspettando-bernardeschi-fc1f9762-70f9-11e7-97e0-849a9c15ef13.shtml|title=Da Platini a Del Piero, tutti i numeri 10 della Juventus aspettando Bernardeschi|trans-title=Nga Platini tek Del Piero, të gjithë numrat 10 të Juventusit presin Bernardeschin|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=25 korrik 2017|accessdate=26 korrik 2017}}</ref> Pas transfermit, pati rrëmuja të shumta në [[Firencia|Firence]] ku gjithashtu mbetën të dëmtuar edhe 50 persona.<ref name="pro-paul">{{cite web|url=http://www.pro-paul.net/baggio/special/sportsillustrated.html|title=ROBERTO BAGGIO'S WORLD|trans-title=Bota e Roberto Baggios|publisher=pro-paul.net|language=en|accessdate=2 shkurt 2016|archive-date=3 shkurt 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203085652/http://www.pro-paul.net/baggio/special/sportsillustrated.html|url-status=dead}}</ref> Baggio j'u përgjigj tifozëve, duke thënë: "Më detyruan të pranoja transferimin". Kur Juventus u përball me Fiorentinën më 7 prill 1991, Baggio refuzoi që të merrte përsipër të godiste një penallti, duke thënë se portieri kundërshtar [[Gianmatteo Mareggini]] e njihte shumë mirë. Megjithatë, [[Luigi De Agostini]], zëvëndësuesi i Baggios, humbi penalltinë dhe në fund Juventus u mposht. Kur Baggio u zëvëndësua, ai mori një shall të Fiorentinës që kishte rënë në tokë, një veprim i cili, pavarësisht se u vlerësua nga tifozët e ish klubit të tij, shkaktoi zemërim të madh tek tifozët e Juventusit, të cilët fillimisht refuzonin ta pranonin Baggion. Ai pohoi: "Thellë në zemër jam gjithmonë lejla", ngjyra e Fiorentinës.<ref name="Le sfide nel segno di Baggio">{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Primo_Piano/2009/03/12/bagnati.shtml|title=Le sfide nel segno di Baggio R.|trans-title=Sfidat në shenjë të R. Baggios|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|author=Giuseppe Bagnati|date=12 mars 2009|accessdate=18 qershor 2012}}</ref> Në [[1990–91 Serie A|sezonin]] e tij të parë tek Juventus, Baggio shënoi 14 gola dhe prodhoi 12 asiste në Serie A, duke luajtur zakonisht mbrapa sulmuesve nën drejtimin e trajnerit [[Luigi Maifredi]]. Juventus, megjithatë, përfundoi në vendin e shtatë duke humbur mundësinë për të luajtur në Evropë sezonin tjetër. Pavarësisht kësaj, ekipi arriti gjysëm-finalen e [[UEFA Kupa e Fituesve të Kupës|Kupës Evropiane të Fituesve të Kupës]] të [[1990–91 UEFA Kupa e Fituesve të Kupës|atij sezoni]], një turnament në të cilin Baggio ishte kryegolashënuesi me nëntë gola, duke arritur në shifrën 27 gola. Juventus në fund u eliminua nga [[FC Barcelona|Barcelona]] e [[Johan Cruyff]]. Juventus u eliminua edhe nga [[1990–91 Coppa Italia|Coppa Italia]], këtë herë nga Roma, që në fund fitoi turnamentin, në çerek-finale; Baggio shënoi tre gola gjatë turnamentit. Juventus gjithashtu humbi edhe [[1990 Supercoppa Italiana|Superkupën Italiane]] ndaj [[S.S.C. Napoli|Napolit]] në fillim të sezonit; Baggio shënoi golin e vetëm të ekipit me goditje dënimi.<ref>{{cite web|url=http://www.mondi.it/almanacco/voce/17028|title=La Supercoppa italiana al Napoli|trans-title=Superkupa Italiane në Napoli|publisher=Mondi.it|language=it|accessdate=12 shkurt 2015}}</ref> Ai zhvilloi paraqitjen e 100të në Serie A në barazimin pa gola kundër [[S.S. Lazio|Lazios]] më 21 tetor 1990.<ref name="golcalcio.it" /> Në [[1991–92 Serie A|sezonin]] e tij të dytë, nën drejtimin e trajnerit të ri [[Giovanni Trapattoni]], Baggio u shpall golashënuesi i dytë më i mirë i kampionatit me 18 gola, duke u renditur mbarapa [[Marco van Basten]] në garën për titullin e [[Capocannoniere]]s; ai gjithashtu dhuroi edhe 8 asiste.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/ital92.html|title=Italy Championship 1991/92|trans-title=Kampionati i Italisë 1991/92|publisher=RSSSF|language=it|author1=Maurizio Mariani|date=31 tetor 2000|accessdate=22 janar 2018}}</ref> Juventus e mbylli kampionatin si ndjekës të [[A.C. Milan|Milanit]] të [[Fabio Capello]]s,<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/news/y=2012/m=5/news=eight-goal-milan-make-history-foggia-1637247.html|title=Eight-goal Milan make history in Foggia|trans-title=Milan me tetë gola bën historinë në Foggia|publisher=FIFA.com|language=it|date=24 maj 2012|accessdate=22 janar 2018|archive-date=23 janar 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123073156/http://www.fifa.com/news/y=2012/m=5/news=eight-goal-milan-make-history-foggia-1637247.html|url-status=dead}}</ref> kurse në kupë u mposht në [[1991–92 Coppa Italia|finale]] nga [[Parma F.C.|Parma]], ku Baggio shënoi golin e vetëm të takimit të parë me penallti.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/italcup92.html|title=Coppa Italia 1991/92|trans-title=Kupa e Italisë 1991/92|publisher=RSSSF|language=it|author1=Roberto Di Maggio|date=17 nëntor 2005|accessdate=22 janar 2018}}</ref> Ishte ky sezoni ku Baggio mundi të fitonte edhe simpatinë e tifozëve të klubit, të cilët e panë gjithashtu edhe si udhëheqës të ekipit.<ref name="Baggio, il nome della Juve">{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1992/febbraio/18/Baggio_nome_della_Juve_co_0_92021815209.shtml?refresh_ce-cp|title=Baggio, il nome della Juve|trans-title=Baggio, emri i Juves|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|author1=Luca Valdiserri|date=18 shkurt 1992|accessdate=31 maj 2014}}</ref> Megjithatë, trajneri Trapattoni e vendoste Baggion në një rol më të avancuar se zakonisht,<ref name="Baggio, il nome della Juve"/> duke shkaktuar disa pakënaqësi midis lojtarit, trajnerit<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1992/dicembre/05/Trapattoni_Baggio_divorzio_non_fine_co_0_92120516884.shtml|title=Trapattoni a Baggio: " divorzio? non e' la fine del mondo "|trans-title=Trapattoni për Baggion: "divorci? nuk është fundi i botës"|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=5 dhjetor 1992|accessdate=2 maj 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1992/novembre/04/Baggio_firma_armistizio_con_Trapattoni_co_0_9211045619.shtml|title=Baggio firma l' armistizio con Trapattoni|trans-title=Baggio firmos armëpushimin me Trapattonin|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=4 nëntor 1992|accessdate=2 maj 2014}}</ref> dhe drejtuesve të Juventusit.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1992/novembre/30/Baggio_trasmette_malumore_diretta_societa_co_0_92113011383.shtml|title=Baggio trasmette il malumore in diretta: " la societa' deve difendermi dalle critiche "|trans-title=Baggio transmeton pakënaqësin direkt: "shoqëria" duhet të më mbrojë nga kritikat"|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=30 nëntor 1992|accessdate=2 maj 2014}}</ref> Baggio u vendos kapiten i ekipit në [[1992–93 Serie A|sezonin 1992–93]]. Ai pati një sezon dominues, duke fituar trofeun e vetëm evropian në karrierë, [[1992–93 Kupa UEFA|Kupën UEFA]], ku Juventus mposhti në [[Finalja e Kupës UEFA 1993|finale]] gjermanët e [[Borussia Dortmund]] me rezultatin e përgjithshëm 6–1; në dy ndeshjet finale, Baggio shënoi dy gola si dhe asistoi një tjetër.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1993/maggio/06/Juve_vince_Coppa_prenotata_co_0_9305068330.shtml|title=la Juve vince 3 1 Coppa prenotata|trans-title=Juve fiton 3-1, kupa pronontohet|publisher=Il Corriere dello Sport|language=it|date=6 maj 1993|accessdate=31 maj 2014}}</ref> Gjatë rrugës për në finale, Baggio shënoi dy gola në fitoren 2–1 në shtëpi ndaj [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] në ndeshjen e parë të gjysëm-finales, si dhe shënoi golin e vetëm të ndeshjes së kthimit.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1993/aprile/07/tutto_Baggio_Juve_puo_sperare_co_0_9304074051.shtml|title=Tutto Baggio e la Juve puo' sperare|trans-title=E gjitha çfarë Baggio dhe Juve mund të bëjnë është të shpresojë|publisher=Il Corriere dello Sport|language=it|date=7 prill 1993|accessdate=31 maj 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1993/aprile/23/Juve_vola_sulle_ali_Baggio_co_0_9304231569.shtml|title=La Juve vola sulle ali di Baggio|trans-title=Baggio fluturon në krahet e Baggios|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=23 prill 1993|accessdate=31 maj 2014}}</ref> Juventus gjithashtu arriti gjysëm-finalen e [[1992–93 Coppa Italia|Coppa Italia]]s, ku u eliminua me rregullin e golit jashtë fushe nga [[Derby della Mole|rivalët lokal]] dhe fituesit e turnamentit, [[Torino F.C.|Torino]]. Juventus e mbylli kampionatin në vendin e katërt, pavarësisht se arritën një fitore 3–1 jashtë fushe ndaj Milanit që u shpall kampione, me Baggion që shënoi një gol të paharrueshëm pas një inkursioni personal si dhe asistoi edhe golin e parë të ndeshjes të shënuar nga [[Andreas Möller]].<ref>{{cite web|url=http://www.spaziojuve.it/2014/milan-juve-secolo-suon-goal/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212083330/http://www.spaziojuve.it/2014/milan-juve-secolo-suon-goal/|url-status=dead|archive-date=12 shkurt 2015|title=Milan-Juve, da più di un secolo a suon di goal|trans-title=Milan-Juve, më shumë se një shekull melodi golash|website=spaziojuve.it|language=it|accessdate=11 shkurt 2015}}</ref> Një nga ngjarjet kryesore të sezonit ishte edhe performanca e Baggios kundër [[Udinese Calcio|Udineses]]; ai shënoi katër gola në lojë të hapur në fitoren 5–0 në shtëpi të ekipit.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1992/novembre/10/Baggio_Van_Basten_gol_perpetuo_co_0_9211106953.shtml|title=Baggio. Van Basten, il gol perpetuo|trans-title=Baggio. Van Basten, goli i paharrueshëm|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=10 nëntor 1992|accessdate=25 maj 2014}}</ref> Baggio sërisht u rendit i dyti në garën e titullit të golashënuesit më të mirë, duke shënuar 21 gola dhe asistuar 6 të tjerë. Ai shënoi 30 gola në të gjitha kompeticionet, një rekord personal, përfshirë edhe 5 gola me ekipin kombëtar. Gjatë vitit kalendarik 1993, Baggio arriti të shënonte 39 gola në të gjitha kompeticionet, një tjetër rekord personal; nga këto 39 gola, 23 erdhën në Serie A, 3 në Coppa Italia, 8 në kompeticionet evropiane dhe 5 për Italinë, duke e ndihmuar të kualifikohej për në Kupën e Botës.<ref>{{cite web|url=http://www.golcalcio.it/Bag3001.htm|title=Roberto Baggio: Tutti i suoi Gol e le sue Statistiche|trans-title=Roberto Baggio: Të gjithë golat dhe statistikat e tij|website=golcalcio.it|language=it|accessdate=30 gusht 2014|archive-date=4 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904011353/http://www.golcalcio.it/Bag3001.htm|url-status=dead}}</ref> Performancat e Baggios gjatë vitit u shpërblyen me çmimet [[Futbollisti Evropian i Vitit]], duke fituar 142 pikë nga 150 gjithsej,<ref name="Ballon d'Or 1993">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/europa-poy93.html|title=European Footballer of the Year ("Ballon d'Or") 1993|trans-title=Futbollisti Evropian i Vitit ("Ballon d'Or") 1993|publisher=RSSSF|language=it|accessdate=6 shkurt 2014}}</ref> dhe [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit]].<ref name="FIFA 94" /> Ai gjithashtu u nderua me çmimet [[Onze d'Or]],<ref name="Onze Mondial Awards"/> dhe [[World Soccer (revistë)|Futbollisti i Vitit i World Soccer]].<ref name="ws"/> Në [[1993–94 Serie A|sezonin 1993–94]], Baggio luajti zakonisht si sulmues i dytë sëbashku me [[Gianluca Vialli]]n ose [[Fabrizio Ravanelli]]n, dhe ndonjëherë me të riun Alessandro Del Piero;<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1998/giugno/14/Baggio_Del_Piero_Trapattoni_gia_co_0_98061413824.shtml|title=Baggio Del Piero? Trapattoni lo ha gia' fatto|trans-title=Baggio Del Piero? Trapattoni e ka bërë tashmë atë|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=14 qershor 1998|accessdate=31 maj 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1993/agosto/06/esce_Ravanelli_Juve_Baggio_rimonta_co_0_9308067950.shtml|title=Esce Ravanelli e la Juve di Baggio rimonta e vince|trans-title=Ravanelli del dhe Juventus i Baggios rikthehet dhe fiton|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=6 gusht 1993|accessdate=31 maj 2014}}</ref> Juventus sërisht përfundoi në vendin e dytë në kampionat mbrapa Milanit, kurse Baggio përfundoi në vendin e tretë në garën për çmimin ''capocannoniere'' me 17 gola dhe 8 asiste; në [[1993–94 Kupa UEFA|Kupën UEFA]], ekipi pësoi një eliminim në çerek-finale nga [[Cagliari Calcio|Cagliari]]. Më 31 tetor 1993, Baggio shënoi një tregolësh në fitoren 4–0 ndaj [[Genoa C.F.C.|Genoas]], duke arritur edhe golin e 100të në Serie A në vazhdim; ai gjithashtu asistoi golin e Möller gjatë ndeshjes.<ref name="Baggio - Goals in Serie A"/><ref name="golcalcio.it"/><ref>{{cite web|url=https://www.calciomercato.com/news/juve-il-ricordo-della-tripletta-di-baggio-al-genoa-video-25181|title=Juve, il ricordo della tripletta di Baggio al Genoa VIDEO|trans-title=Juve, kujtimi i tripletës së Baggios në Genoa Video|publisher=www.calciomercato.com|language=it|date=18 tetor 2018|accessdate=19 tetor 2018}}</ref> Ai zhvilloi paraqitjen e 200të në Serie A më 5 dhjetor 1993 në fitoren 1–0 ndaj [[S.S.C. Napoli|Napolit]].<ref name="golcalcio.it"/> Pasi pësoi një dëmtim në fillim të sezonit, Baggio u operua në menisku në mars 1994.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/marzo/08/Baggio_menisco_sara_operato_dopo_co_0_94030810043.shtml|title=Baggio, e' menisco: sara' operato dopo Juve Cagliari|trans-title=Baggio dhe menisku: do të operohet pas Juve Cagliari|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=8 mars 1994|accessdate=31 maj 2014}}</ref> Baggio u rendit i dyti në garën për [[Topi i artë 1994|Topin e artë 1994]],<ref name="Baggio elogia Stoichkov"/> i treti në garën për çmimin [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit 1994]],<ref name="FIFA 94"/> si dhe fitoi Onze de Bronze 1994.<ref name="Onze Mondial Awards"/> Në [[1994–95 Serie A|sezonin 1994–95]], zëvëndësuesi i Trapattonit, [[Marcello Lippi]], dëshironte të krijonte një ekip më pak të bashkuar dhe më pak të varur tek Baggio,<ref name="oppression">{{cite web|url=http://forzaitalianfootball.com/2013/03/the-oppression-of-roberto-baggio/|title=The Oppression of Roberto Baggio|trans-title=Shtypja e Roberto Baggios|website=forzaitalianfootball.com|language=en|accessdate=2 maj 2014}}</ref> i cili luante si sulmues i jashtëm në formacionin 4–3–3.<ref name="corriere2">{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2000/agosto/17/disoccupato_Roberto_Baggio_prova_stregare_co_0_0008178872.shtml|title=Il "disoccupato" Roberto Baggio prova a stregare il Real Madrid alla festa della Francia pigliatutto|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=17 gusht 2000|accessdate=2 maj 2014}}</ref> Baggio ishte i dëmtuar për pjesën më të madhe të sezonit, duke qëndruar jashtë për më shumë se tre muaj pas një dëmtimi në gju të pësuar në ndeshjen ndaj [[Padova Calcio|Padovës]] më 27 nëntor 1994. Pasi shënoi me një goditje dënimi, ai u zëvëndësua nga Alessandro Del Piero, i cili përkohësisht zuri vendin e tij në formacion.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/aprile/25/Baggio_Zola_varata_coppia_impossibile_co_0_9504251849.shtml|title=Baggio Zola, varata la coppia impossibile " Il goleador del Parma avrebbe giocato comunque, l' altro mi e' piaciuto col Borussia " " Uno dei due mi ha detto: un anno fa avrei rifiutato, adesso sono pronto "|trans-title=Baggio Zola, dyshja e pamundur vendoset, Golashënuesi i Parmës do të luante gjithsesi, tjetri më pëlqente me Borussian. Njëri nga ata më tha: "një vit më parë do të kisha refuzuar, por tani jam gati"|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=25 prill 1995|accessdate=31 maj 2014}}</ref> Baggio u rikthye në formacion për ndeshjen e parë të gjysëm-finales së [[1994–95 Coppa Italia|Coppa Italia]]s ndaj [[S.S. Lazio|Lazios]] në [[Roma|Romë]] më 8 mars 1995; gjatë ndeshjes ai asistoi golin e fitores së shënuar nga Ravanelli.<ref>{{cite web|url=http://www.spaziojuve.it/2012/11-giugno-1995-la-juventus-vince-la-nona-coppa-italia/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120622081314/http://www.spaziojuve.it/2012/11-giugno-1995-la-juventus-vince-la-nona-coppa-italia/|url-status=dead|archive-date=22 qershor 2012|title=11 giugno 1995, la Juventus vince la nona Coppa Italia|trans-title=11 qershor 1995, Juventus fiton Kupën e nëntë të Italisë|website=spaziojuve.it|language=it|date=11 qershor 2012|accessdate=7 janar 2015}}</ref> Në ndeshjen e parë në Serie A pas rikthimit nga dëmtimi, Baggio shënoi golin e dytë të Juventusit në fitoren 2–0 ndaj [[Foggia Calcio|Foggias]], duke asistuar një tjetër gol të Ravanellit.<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Juventus-Foggia/4190s|title=Juventus-Foggia, 12 Marzo 1995 (2-0)|publisher=legaseriea.it|language=it|date=12 mars 1995|accessdate=29 gusht 2014}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Për shkak të dëmtimit, Baggio mundi të zhvillonte vetëm 17 paraqitje në Serie A, por sërisht kontribuoi në fitimin e ''[[Scudetto]]s'' së parë të tij me Juventusin duke shënuar tetë gola e asistuar tetë të tjerë.<ref name="altervista">{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/roberto-baggio.html|title=Storie di Calcio: Roberto Baggio, Il Poeta Errante|trans-title=Historitë e Futbollit: Roberto Baggio, Poeti Udhëtues|publisher=Storie di Caldio|language=it|accessdate=14 janar 2015}}</ref><ref name="spaziomilan.it">{{cite web|url=http://www.spaziomilan.it/2012/02/3-baggio-immensa-fantasia-poche-parole-tanti-litigi/|title=#3 – BAGGIO: immensa fantasia, poche parole, tanti litigi|trans-title=#3 – Baggio: fantazi e pafund, pak fjalë, shumë sherre|website=spaziomilan.it|language=it|date=3 shkurt 2012|accessdate=10 gusht 2012}}</ref> Ai dhuroi asistet e tre golave në ndeshjen vendimtare për titull ndaj Parmës, të cilën Juventus e fitoi 4–0 në [[Torino]] më 21 maj 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.juvenewsradio.it/21-maggio-1995-juventus-parma-4-0-di-nuovo-scudetto-dopo-nove-anni-di-digiuno/|title=21 maggio 1995, Juventus-Parma 4-0: di nuovo scudetto dopo nove anni di digiuno!|trans-title=21 maj 1995, Juventus-Parma 4-0: scudetto pas nëntë vitesh agjërim!|publisher=Juventus News Radio|language=it|accessdate=7 janar 2015|url-status=dead|archive-date=7 janar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150107131720/http://www.juvenewsradio.it/21-maggio-1995-juventus-parma-4-0-di-nuovo-scudetto-dopo-nove-anni-di-digiuno/}}</ref> Ai ndihmoi Juventusin të fitonte edhe [[1994–95 Coppa Italia|Coppa Italian]] në atë vit, duke shënuar dy gola dhe duke dhënë dy asiste, përfshirë edhe golin e fitores në ndeshjen e dytë të gjysëm-finales.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/italcup95.html|title=Coppa Italia 1994/95|publisher=RSSSF|language=it|accessdate=29 gusht 2014}}</ref> Ai udhëhoqi Juventusin drejt një tjetër [[1994–95 Kupa UEFA|finale të Kupës UEFA]] duke shënuar katër gola, përfshirë dy gola dhe një asist në dy ndeshjet gjysëm-finale ndaj Borussia Dortmund.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1994/matches/round=655/match=51596/postmatch/lineups/index.html|title=Juventus vs. Borussia Dortmund, UEFA Cup, 1994-95 (2-2)|publisher=UEFA.com|language=en|accessdate=30 gusht 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/aprile/19/sigillo_Baggio_Juve_Parma_co_0_9504191004.shtml|title=Il sigillo di Baggio su Juve Parma|trans-title=Vula e Baggios mbi Juve Parma|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=19 prill 1995|accessdate=21 prill 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/coppa_uefa/UEFA_94_95.html|title=La vendetta dell'ex si abbatte sulla Juventus|trans-title=Hakmarrja e ish-it sulmon ndaj Juventusit|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=21 prill 2015|archive-date=7 janar 2015|archive-url=https://archive.today/20150107170732/http://www.storiedicalcio.altervista.org/coppa_uefa/UEFA_94_95.html|url-status=dead}}</ref> Pavarësisht performancave të forta të Baggios, Juventus u mposht në [[Finalja e Kupës UEFA 1995|finale]] nga Parma.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/maggio/19/Juve_ora_roviniamo_festa_scudetto_co_0_9505195514.shtml|title=Juve, ora ti roviniamo la festa scudetto|trans-title=Juve, tani do t'ju prishim festimet e scudettos|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=19 maj 1995|accessdate=7 janar 2015}}</ref> Baggio shënoi 115 gola në 200 paraqitje gjatë pesë sezoneve të tij tek Juventus; 78 gola u shënuan në Serie A në 141 paraqitje.<ref name="FIFA 94"/><ref>{{cite web|url=http://www.bbc-now.co.uk/sport/0/football/23078711|title=Carlos Tevez: Striker proud to take Juventus number 10 shirt|trans-title=Carlos Tezez: Sulmuesi krenar që do të marr fanellën me numër 10 të Juventusit|publisher=BBC Sport|language=en|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=2 janar 2019|archive-date=2 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140602200113/http://www.bbc-now.co.uk/sport/0/football/23078711}}</ref> Në vitin 1995, Baggio u nominua për çmimin [[Topi i artë 1995]] dhe u rendit i pesti në garën për çmimin [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit 1995]].<ref name="FIFA Awards – World Player of the Year - Top 10"/> Ai gjithashtu u nderua me çmimin Onze d'Argent, duke u renditur mrapa fituesit të Onze d'Oro [[George Weah]].<ref name="Onze Mondial Awards"/> Baggio është aktualisht golashënuesi i nëntë më i mirë i të gjitha kohërave i klubit,<ref name="MyJuve-Statistiche: Reti">{{cite web|url=http://www.myjuve.it/statistiche-giocatori-juventus/riassunto_reti_segnate.aspx|title=Statistiche: Reti|trans-title=Statistikat: Golat|publisher=myjuve.it|language=it|accessdate=23 shkurt 2017}}</ref> dhe i teti sëbashku me [[Pietro Anastasi]]n për numrin e golave të shënuar në Serie A.<ref>{{cite web|url=http://www.myjuve.it/statistiche-giocatori-juventus/classifica-reti_segnate-campionato_serie_a-SerA.aspx|title=Statistiche: Reti - Campionato Serie A|trans-title=Statistikat: Golat - Kampionati Serie A|publisher=myjuve.it|language=it|accessdate=23 shkurt 2017}}</ref> Ai gjithashtu është golashënuesi i gjashtë më i mirë në Coppa Italia me 14 gola, si dhe i katërti, sëbashku me Anastasin, në kompeticionet evropiane me 22 gola.<ref name="MyJuve-Statistiche: Reti"/> Në vitin 2010, ai u listua si një nga 50 legjendat më të mëdhaja të klubit.<ref>{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2010/04/19-64719/Juve,+50+stelle+da+onorare|title=Juve, 50 stelle da onorare|trans-title=Juve, 50 yjet e nderit|publisher=Tutto Sport|language=it|date=19 prill 2010|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=2 janar 2019|archive-date=12 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912004457/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2010/04/19-64719/Juve,+50+stelle+da+onorare}}</ref> ===1995–1997: Milan=== {{Quote box|width=33%|align=djathtas|quote="Baggio në stol? Është diçka që nuk do ta kuptoj kurrë në jetën time."|source =—[[Zinedine Zidane]].<ref name="oppression"/>}} Në vitin 1995, Marcello Lippi, [[Roberto Bettega]] dhe [[Umberto Agnelli]] deklaruar se Baggio nuk ishte më në planet e tyre tek Juventus dhe se ata do të përqëndroheshin tek ylli i ri Alessandro Del Piero, i cili gjithashtu do të mbante fanellën me numrin 10 të Baggios.<ref name="spaziomilan.it"/><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/dicembre/27/Baggio_Pallone_oro_sente_solo_co_0_94122714160.shtml|title=Baggio, l' ex " Pallone d' oro " si sente solo|trans-title=Baggio, ish "Topi i artë" ndihet i vetëm|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=27 dhjetor 1994|accessdate=2 maj 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1996/09/11/sports/11iht-rob.t.html|title=Juventus Gambles on Youth : Soccer's Old Lady Prefers Younger Men|trans-title=Bastet e Juventusit tek të rinjtë: Zonja e vjetër e futbollit preferon burrat e rinjë|publisher=The New York Times|language=it|author=Rob Hughes|date=11 shtator 1996|accessdate=10 gusht 2012}}</ref> Baggio hasi vështirësi me Agnellin, [[Luciano Moggi]]n dhe stafin drejtues të Juventusit në sezonin e tij të fundit në klub, pasi ata deklaruan se do t'i ofronin rinovimin lojtarit vetëm nëse rroga e tij do të përgjysmohej.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/giugno/26/una_sorpresa_nel_bilancio_Juve_co_0_95062611792.shtml|title=C' e' una sorpresa nel bilancio Juve Vialli guadagna la meta' di Baggio|trans-title=Ka një befasi në bilanc Juve Vialli fiton gjysmën e Baggios|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=26 qershor 1995|accessdate=2 maj 2014}}</ref><ref name="archiviostorico.corriere.it">{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/giugno/01/Baggio_Juve_divorzio_davanti_agli_co_0_95060110928.shtml|title=Baggio Juve, divorzio davanti agli ultra'|trans-title=Baggio Juve, divorc para ultrasve|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=1 qershor 1995|accessdate=2 maj 2014}}</ref> Pas një presioni të fort të presidentit të [[A.C. Milan|Milanit]] [[Silvio Berlusconi]] dhe trajnerit Fabio Capello, Baggio u shit tek klubi milanez për 6.8 milion £; ky transferim u prit me protesta nga tifozët e Juventusit.<ref name="archiviostorico.corriere.it"/><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/giugn/18/Baggio_Milan_anche_una_firma_co_0_95061813037.shtml|title=Baggio-Milan: Anche una Firma|trans-title=Baggio-Milan: Vjen edhe firma|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=18 qershor 1995|accessdate=19 maj 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/luglio/02/Tifosi_Baggio_manifestano_Umberto_Agnelli_co_0_9507022952.shtml|title=Tifosi di Baggio manifestano Umberto Agnelli: va al Milan|trans-title=Tifozët e Baggios protestojnë ndaj Umberto Agnelli: ai do iki tek Milan|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=2 korrik 1995|accessdate=19 maj 2012}}</ref> Në atë kohë, Baggio kishte kontakte edhe me klubin tjetër milanez, [[F.C. Internazionale Milano|Inter]],<ref>{{cite web|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1995/06/15/baggio-al-milan-ore-decisive.html|title=BAGGIO AL MILAN, ORE DECISIVE|trans-title=Baggio tek Milan, orë vendimtare|publisher=La Repubblica|language=it|date=15 qershor 1995|accessdate=10 gusht 2012}}</ref> [[Real Madrid C.F.|Real Madridin]] dhe klubet e [[Premier League|Premier Ligës]] angleze [[Manchester United F.C.|Manchester United]] dhe [[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn Rovers]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/apr/28/sport.comment|title=Loved by the people, distrusted by coaches, Baggio bows out|trans-title=I dashur nga njerëzit, i mosbesuar nga trajnerët, Baggio largohet|publisher=The Guardian|language=it|author=Kevin McKarra|date=28 prill 2004|accessdate=6 shkurt 2015}}</ref> Pavarësisht se Baggio hasi vështirësi me dëmtime në sezonin e tij të parë tek Milan,<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/settembre/11/Milan_nel_tunnel_Baggio_fiuta_co_0_95091110931.shtml|title=Milan nel tunnel: Baggio fiuta l' uscita|trans-title=Milan në tynel: Baggio jashtë|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=11 shtator 1995|accessdate=2 maj 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/ottobre/02/Roby_Baggio_infortuna_Meno_dilemmi_co_0_9510022887.shtml|title=Roby Baggio s' infortuna Meno dilemmi per il c. t.|trans-title=Fatkeqësitë e shumta të Roby Baggios, dilema për c.t.|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=2 tetor 1995|accessdate=2 maj 2014}}</ref> ai e fitoi vendin në formacionin titullar dhe u bë gjuajtësi kryesor i penalltive.<ref name="altervista"/> Ai ndihmoi Milanin të fitonte [[1995–96 Serie A|titullin e Serie A]], duke shënuar një gol me penallti ndaj ish ekipit të tij Fiorentina në ndeshjen vendimtare për titull.<ref>{{cite web|url=http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=cronomilan|title=15° scudetto rossonero|trans-title=Scudetto e 15të kuqezi|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|accessdate=19 janar 2015|archive-date=21 nëntor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141121203742/http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=cronomilan|url-status=dead}}</ref> Baggio shënoi 10 gola në të gjitha kompeticionet, në 34 paraqitje; 7 nga këto gola u shënuan në Serie A, sëbashku me 10 asiste, në 28 paraqitje. Ai u bë një nga gjashtë lojtarët që kanë fituar dy kampionate rresht me dy ekipe të ndryshme,<ref>{{cite web|url=http://www.sportzoom.it/serie-a-i-migliori-della-stagione-i-top-ruolo-per-ruolo/|title=Serie A|language=it|accessdate=10 gusht 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109224734/http://www.sportzoom.it/serie-a-i-migliori-della-stagione-i-top-ruolo-per-ruolo/|archivedate=9 janar 2014}}</ref> dhe u votua si lojtari më i mirë i sezonit nga tifozët e klubit, pavarësisht se nuk shënoi shumë për shkak të rolit të tij më krijues.<ref name="altervista"/><ref name="p193">{{Cite book|publisher=Bantam Books|language=en|isbn=978-0-553-82566-4|last=Marcotti|first=Gabriele|title=Capello: The Man Behind England's World Cup Dream|url=https://archive.org/details/capellomanbehind0000marc|trans-title=Capello: Njeriu mbrapa Ëndërrës së Kupës së Botës të Anglisë|year=2008|p=[https://archive.org/details/capellomanbehind0000marc/page/193 193]}}</ref> Gjatë fundit të sezonit, Baggio pati disa mosmarrëveshje me Capellon për shkak të kohës së kufizuar të tij në fushën e lojës, pasi Capello besonte se Baggio nuk ishte mjaftueshëm në formë për të luajtur për 90 minuta; pavarësisht se Baggio luante zakonisht si titullar, ai zëvëndësohej shpesh në pjesën e dytë.<ref name="altervista"/><ref name="spaziomilan.it"/> Gjatë [[1996–97 Serie A|sezonit të ardhshëm]], nën drejtimin e trajnerit të ri të Milanit [[Óscar Tabárez]], Baggio luajti fillimisht në rolin e tij të preferuar mbrapa George Weah, dhe, në disa raste, si anësor i majtë ose organizator në qëndër.<ref name="solocalcio">{{cite web|url=http://www.solocalcio.com/gallery/players/robaggio_uk.htm|title=Roby Baggio - SoloCalcio.com|website=solocalcio.com|language=it|accessdate=6 shkurt 2015|archive-date=9 shkurt 2015|archive-url=https://archive.today/20150209110622/http://www.solocalcio.com/gallery/players/robaggio_uk.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="trapianto"/> Megjithatë, pas një vargu rezultatesh zhgënyjese, Baggio u la në stol,<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1996/novembre/10/Baggio_che_sorpresa_felice_Take_co_0_9611105638.shtml|title=Baggio, che sorpresa! Fa felice il Take That|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=10 nëntor 1996|accessdate=2 maj 2014}}</ref> kurse [[Arrigo Sacchi]], ish trajneri i Italisë dhe i Baggios me të cilin ai kishte debatuar pas [[1994 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 1994]], u punësua sërisht në postin e trajnerit të Milanit.<ref name="spaziomilan.it"/><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/giugno/30/Sacchi_Baggio_attenti_quei_due_co_0_94063014123.shtml|title=Sacchi e Baggio, attenti a quei due|trans-title=Sacchi dhe Baggio, kini kujdes nga këta të dy|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=30 qershor 1994|accessdate=10 gusht 2012}}</ref> Pavarësisht në fillim marrëdhënja e tyre u përmirësua,<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1996/dicembre/19/Baggio_Milan_scoppia_pace_Resto_co_8_9612192566.shtml|title=Baggio Milan, scoppia la pace "Resto al servizio di Sacchi"|trans-title=Baggio Milan, paqja thyhet "Të pushoni në shërbim të Sacchit"|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=19 dhjetor 1996|accessdate=2 maj 2014}}</ref> Sacchi e aktivizoi pak Baggion, duke bërë që ai të binte nga forma, sëbashku me pjesën tjetër të ekipit, gjë që shkaktoi prishjen e marrëdhënjeve sërisht.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1997/aprile/08/Arrigo_Codino_separati_casa_solo_co_0_9704084513.shtml|title=Arrigo e Codino separati in casa: solo Carmignani convince Baggio a giocare|trans-title=Arrigo dhe Codino ndahen në shtëpi: vetëm Carmignani bind Baggion për të luajtur|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=8 prill 1997|accessdate=2 maj 2014}}</ref> Milan dështoi ruajtjen e fronit në kampionat, duke përfunduar në një vend zhgënyjes të 11të,<ref name="Tra Tabarez e il ritorno di Sacchi">{{cite web|url=http://www.corriere.it/sport/cards/milan-c-era-anche-quando-si-stava-peggio-tutte-annate-dimenticare/quel-ritorno-dell-arrigo.shtml|title=Milan: c’era anche quando si stava peggio, tutte le annate da dimenticare: Tra Tabarez e il ritorno di Sacchi|trans-title=Milani: Kishte edhe kur ishte më keq, të gjitha vitet e harruara: mes Tabarezit dhe rikthimit të Sacchit|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|author=Fiorenzo Radogna|date=23 tetor 2017|accessdate=15 janar 2018}}</ref> si dhe u eliminua sërisht në çerek-finalet e [[1996–97 Coppa Italia|Coppa Italia]].<ref name="Roberto Baggio">{{cite web|url=http://www.francobrain.com/robybaggio.htm|title=Roberto Baggio|language=it|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=2 janar 2019|archive-date=18 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618135820/http://www.francobrain.com/robybaggio.htm}}</ref> Baggio bëri debutimin e tij në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]] në [[1996–97 UEFA Liga e Kampioneve|sezonin 1996–97]], duke shënuar edhe golin e tij të parë në këtë kompeticion,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1996/matches/round=76/match=53235/index.html|title=Milan 4-2 Göteborg|publisher=UEFA|language=en|accessdate=20 nëntor 2016}}</ref> me Milanin që u eliminua në fazën e grupeve.<ref name="Tra Tabarez e il ritorno di Sacchi"/><ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1996/clubs/club=50058/matches/index.html|title=UEFA Champions League 1996/97 - History - Milan|trans-title=UEFA Liga e Kampioneve 1996/97 - Historia - Milan|publisher=UEFA|language=it|accessdate=20 nëntor 2016}}</ref> Milan gjithashtu humbi edhe [[1996 Supercoppa Italiana|Superkupën 1996]] nga Fiorentina, në një ndeshje të cilën Baggio e pa nga stoli.<ref>{{cite web|url=http://www.thegentlemanultra.com/calcio-caught-on-camera/classic-match-the-1996-supercoppa-italiana-ac-milan-1-2-fiorentina|title=CLASSIC MATCH: THE 1996 SUPERCOPPA ITALIANA - AC MILAN 1-2 FIORENTINA|trans-title=Ndeshje klasike: Superkupa Italiane 1996 - AC Milan 1-2 Fiorentina|publisher=THE GENTLEMAN ULTRA|language=en|date=16 janar 2016|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=2 janar 2019|archive-date=20 nëntor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161120222731/http://www.thegentlemanultra.com/calcio-caught-on-camera/classic-match-the-1996-supercoppa-italiana-ac-milan-1-2-fiorentina}}</ref><ref name="Supercoppa Finals">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/italsupcuphist.html|title=Italy Super Cup Finals|trans-title=Finalet e Superkupës Italiane|publisher=RSSSF|language=en|author1=Roberto Di Maggio|author2=Sorin Arotaritei|date=17 gusht 2017|accessdate=15 janar 2018}}</ref> Gjatë kohës së tij tek Milan, Baggio koleksionoi 19 gola në 67 paraqitje; 12 nga këto gola u shënuan në Serie A, në 51 paraqitje, 3 u shënuan në Coppa Italia, në 6 paraqitje kurse 4 u shënuan në kompeticionet evropiane, në 10 paraqitje.<ref name="Roberto Baggio: Statistiche"/> ===1997–1998: Bologna=== {{quote box|width=33%|align=djathtas|quote="Unë i thash atij, ‘Jo, ti duhet të luash si sulmues.’ Baggio më pas iku në klub tjetër. Atë vit Baggio shënoi 25 [në fakt 22] gola – për Bolonjën. Unë humba 25 gola! Gabim i madh."|source=—[[Carlo Ancelotti]] duke biseduar me [[Simon Kuper]]in e ''[[Financial Times]]'' në vitin 2014, duke kujtuar pendesën më të madh të tij në futboll, duke zgjedhur një formacion para një talenti gjeneratash.<ref name="MM">{{cite web|url=http://www.managingmadrid.com/2017/4/1/15110610/how-zidanes-experience-in-italy-shaped-his-coaching-philosophy|title=How Zidane’s experience in Italy shaped his coaching philosophy|trans-title=Si u mpreh fizolozia e trajnerit për Zidanin nga përvoja e tij në Itali|publisher=Managing Madrid|language=en|author=Matt Wiltse|date=1 prill 2017|accessdate=4 prill 2017}}</ref>}} Në vitin 1997, Capello u rikthye tek Milan, dhe deklaroi se Baggio nuk ishte në planet e tij për klubin.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1999/febbraio/24/Baggio_Sparavo_con_papa_ora_co_0_9902241958.shtml|title=Baggio: "Sparavo con papa', ora faccio la lepre con i miei figli|trans-title=Baggio: "Isha duke gjuajtur me babin", tani jam këtu me fëmijët e mi|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=24 shkurt 1999|accessdate=2 maj 2014}}</ref> Baggio vendosi të kalonte tek Parma, por trajneri i ekipit në atë kohë, [[Carlo Ancelotti]], bllokoi transferimin, pasi mendonte se Baggio nuk mund të bëhej pjesë e skemave të tij.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1997/luglio/10/Tanzi_pensa_mercato_Baggio_Parma_co_0_9707103541.shtml|title=Tanzi pensa al mercato: Baggio al Parma|trans-title=Tanzi mendon për merkaton: Baggio tek Parma|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=10 korrik 1997|accessdate=2 maj 2014}}</ref> Ancelotti më vonë deklaroi se u pendua për këtë veprim, duke shtuar se ai u tregua naiv kur besoi se formacioni 4–4–2 ishte i duhuri për sukses, dhe ai besonte se në atë kohë, lojtarët krijues si [[Gianfranco Zola]] dhe Baggio nuk përshtateshin dot me këtë formacion.<ref>{{cite web|url=http://www.football-italia.net/43963/ancelotti-pirlo-and-baggio|title=Ancelotti: 'Pirlo and Baggio'|trans-title=Ancelotti: 'Pirlo dhe Baggio'|publisher=Football Italia|language=en|accessdate=2 maj 2014}}</ref> Baggio në fund u transferua tek [[Bologna F.C. 1909|Bolonja]], duke synuar të shpëtonte ekipin nga rënja një kategori më poshtë; ai gjithashtu fitoi një fanellë për në [[1998 FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupën e Botës 1998]]. Baggio rigjeti formën e tij me klubin dhe pati një sezon dominues, duke shënuar 22 gola në [[1997–98 Serie A|Serie A]], një rekord personal, dhe duke asistuar edhe nëntë të tjerë. Performancat e tij udhëhoqën Bolonjën në një vend të tetë, duke siguruar një vend në [[UEFA Kupa Intertoto|UEFA Kupën Intertoto]]. Baggio ishte golashënuesi më i mirë italian i atij sezoni, dhe i treti gjithsej. Baggio gjithashtu ndihmoi ekipin të arrinte në raundin e 16-tave të [[1997–98 Coppa Italia|Coppa Italias]], duke kontribuar me një gol në tre paraqitje. Pavarësisht se ai lulëzoi në statusin hero mes tifozëve,<ref name="Pacearmata"/> ai pati vështirësi me trajnerin [[Renzo Ulivieri]], në veçanti kur u la jashtë formacionit titullar në ndeshjen ndaj Juventusit..<ref name="Pacearmata">{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1998/gennaio/20/Baggio_Bologna_una_pace_armata_co_0_980120233.shtml|title=Baggio e Bologna, una pace armata|trans-title=Baggio dhe Bologna, një paqe e armatosur|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|author=Luca Valdisseri|date=20 janar 1998|accessdate=3 mars 2014}}</ref> Ulivieri më vonë mohoi të kishte ndonjë problem me Baggion.<ref>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/?action=read&id=194559|title=Ulivieri: "Baggio? Un campione, mai avuto problemi con lui"|trans-title=Ulivieri: "Baggio? Një kampion, nuk kam ndonjë problem me të"|publisher=Tutto Mercato Web.com|language=it|accessdate=10 gusht 2012}}</ref> Në fillim të sezonit, Baggio preu bishtkalin e tij ikonik, duke sinjifikuar rilindjen e tij.<ref name="Roberto Baggio"/> Ai gjithashtu u emërua kapiten i ekipit për një pjesë sezoni, para se ta dorëzonte shiritin tek [[Giancarlo Marocchi]].<ref name="Le sfide nel segno di Baggio"/> Baggio zhvilloi paraqitjen e 300të në Serie A në barazimin pa gola kundër [[Empoli F.C.|Empolit]] më 11 janar 1998.<ref name="golcalcio.it"/> Ai u nominua për çmimet [[Topi i artë 1998|Topi i artë]] dhe [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit 1998|FIFA Lojtari Botëror i Vitit]] falë performancave të tij me Bolonjën dhe Italinë në atë sezon. Ai gjithashtu u nominua edhe për çmimet [[Serie A Futbollisti Italian i Vitit]] dhe [[Serie A Futbollisti i vitit]], të cilat u fituan respektivisht nga Alessandro Del Piero dhe [[Luis Nazário de Lima|Ronaldo]].<ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/storia-assocalciatori-sergio-campana_6.html|title=Gli Oscar del Calcio|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=6 shkurt 2015|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304115825/http://www.storiedicalcio.altervista.org/storia-assocalciatori-sergio-campana_6.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/news/sport/calcio/199809/22/3607ef0f06e63/|title=La notte degli Oscar|trans-title=Mbrëmja e Oscar|website=rai.it|publisher=Rai Sport|language=it|date=22 shtator 1998|accessdate=4 janar 2016|archive-date=8 dhjetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208154017/http://www2.raisport.rai.it/news/sport/calcio/199809/22/3607ef0f06e63/|url-status=dead}}</ref> ===1998–2000: Internazionale=== [[Skeda:Boots of Roberto Baggio.jpg|parapamje|djathtas|Këpucët [[Diadora]] të Baggios në muzeumin e [[San Siro]]s, shtëpia e Interit dhe Milanit.]] Pas Kupës së Botës 1998, Baggio firmosi me klubin e tij të preferuar të fëmijërisë [[F.C. Internazionale Milano|Inter]] me qëllim për të luajtur në [[1998–99 UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]].<ref name="Biografia: Roberto Baggio"/> Megjithatë, kjo rezultoi një lëvizje e pafat, pasi dëmtimet, rezultatet zhgënjyese dhe ndryshimet e shumta manaxheriale (përfshirë [[Luigi Simoni]]n, [[Mircea Lucescu]]n dhe [[Roy Hodgson]]) bën që Baggio të kishte vështirësi për të luajtur rregullisht,<ref name="Biografia: Roberto Baggio"/><ref name="Le sfide nel segno di Baggio"/><ref name="eroi">{{cite web|url=http://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-roberto-baggio-41807|title=Gli eroi in bianconero: Roberto BAGGIO|trans-title=Herojnë bardhezi: Roberto Baggio|publisher=Tutto Juve|language=it|author1=Stefano Bedeschi|date=18 shkurt 2014|accessdate=20 prill 2016}}</ref> si dhe u vendos në pozicionin e anësorit, i cili nuk ishte pozicioni i tij natyral, si zëvëndësues.<ref name="InterVenezia">{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1999/gennaio/11/Inter_una_miniera_piena_gol_co_0_990111434.shtml|title=Inter, una miniera piena di gol|trans-title=Inter, një minierë plot me gola|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|author1=Fabio Monti|author2=Giancarla Ghisi|date=11 janar 1999|accessdate=11 mars 2014}}</ref> Baggio shënoi 5 gola dhe dhuroi 10 asiste në 23 paraqitje gjatë [[1998–99 Serie A|sezonit 1998–99]], me Interin që e mbylli në vendin e tetë, duke humbur një vend për në kompeticionet evropiane.<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/rubriche/la-storia/2010/11/09/news/le_confessioni_di_zanetti_la_coppa_uefa_il_momento_pi_bello-8939632/?refresh_ce|title=Le confessioni di Capitan Zanetti "Dal caos alle vittorie con l'Inter"|trans-title=Rrëfimi i Kapiten Zanettit "Nga kaosi në fitore me Interin"|publisher=La Repubblica|language=it|author1=Giovanni Marino|date=9 nëntor 2010|accessdate=20 prill 2016}}</ref> Ai ndihmoi Interin të arrinte gjysëm-finalen e [[1998–99 Coppa Italia|Coppa Italias]]. Atje, ekipi u eliminua nga Parma që në fund triumfoi.<ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/news/rubriche/coppe978/199903/09/36e5859404e9f/|title=Parma in finale|trans-title=Parma në finale|website=rai.it|publisher=Rai Sport|language=it|author1=Alessandro Forti|date=9 mars 1999|accessdate=20 prill 2016|archive-date=27 prill 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427140518/http://www2.raisport.rai.it/news/rubriche/coppe978/199903/09/36e5859404e9f/|url-status=dead}}</ref> Baggio shënoi një gol ndaj ish klubit të tij Bolonjës në një ndeshje play-off për të luajtur në Kupën UEFA sezonin tjetër, por Inter pësoi disfata në të dy ndeshjet.<ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/news/rubriche/coppe978/199905/27/374d9bf0035df/|title=Spareggio UEFA 1998-99: Inter-Bologna 1-2|website=rai.it|publisher=Rai Sport|language=it|accessdate=29 korrik 2014|archive-date=22 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722072352/http://www2.raisport.rai.it/news/rubriche/coppe978/199905/27/374d9bf0035df/|url-status=dead}}</ref> Baggio gjithashtu shënoi katër gola në Ligën e Kampioneve, duke ndihmuar Interin të kalonte nga fazat kualifikuese për në çerek-finale, ku u eliminuan nga fituesit e turnamentit Manchester United;<ref>{{cite web|url=http://www.tuttochampions.it/campioni-senza-coppe/baggio-due-maglie-una-citta-zero-champions-5354|title=Baggio: due maglie, una città, zero Champions|trans-title=Baggio: dy fanella, një qytet, zero Champions|publisher=TuttoChampions.it|language=it|author1=Gaetano Mocciaro|date=18 mars 2011|accessdate=20 prill 2016}}</ref> gjatë turnamentit, ai shënoi një dopietë të paharrueshme ndaj [[Finalja e UEFA Ligës së Kampioneve 1998|kampionëve në kuqi]] Real Madrid në fazën e grupeve.<ref name="altervista"/><ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/news/rubriche/coppe978/199811/25/365c7eb90415c/|title=Inter-Real Madrid 3-1|website=rai.it|publisher=Rai Sport|language=it|accessdate=19 janar 2015|archive-date=29 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629131520/http://www2.raisport.rai.it/news/rubriche/coppe978/199811/25/365c7eb90415c/|url-status=dead}}</ref> Në [[1999–2000 Serie A|sezonin 1999–2000]], ish trajneri i Baggios tek Juventus, Marcello Lippi, u punësua si trajneri i ri i Interit. Lippi nuk e pëlqente Baggion i cili u la jashtë skuadrës për pjesën më të madhe të sezonit, duke deklaruar se lojtari ishte jashtë forme.<ref name="eroi"/><ref name="Biografia: Roberto Baggio"/> Në autobiografinë e tij, Baggio deklaroi se Lippi e hoqi nga ekipi pasi Baggio refuzoi të tregonte se kush lojtar i Interit kishte shfaqur mendime negative rreth trajnerit, dhe gjithashtu tregoi edhe një incident në një seancë stërvitore kur ai [Lippi] thirri [[Christian Vieri]]n dhe [[Christian Panucci]]n për shkak se ata duartrokitën Baggion pas një asisti të shkëlqyer të këtij të fundit.<ref name="Fantasista Legends: Roberto Baggio"/><ref name="Le sfide nel segno di Baggio"/><ref name="altervista"/><ref name="Roberto Baggio" /> Baggio luajti pak, dhe në ato pak raste luante si zëvëndësues, duke shënuar vetëm 4 gola në 18 paraqitje gjatë sezonit të Serie A. Ai zhvilloi pesë paraqitje në [[1999–2000 Coppa Italia|Coppa Italia]], kurse goli i vetëm në turnament erdhi në [[Derby della Madonnina|derbin lokal]] kundër Milanit në ndeshjen e dytë të çerek-finales; në fund ai ndihmoi Interin të shkonte në [[Finalja e Coppa Italia 2000|finale]],<ref name="Biografia: Roberto Baggio"/><ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/online/sport/ita/derby/derby.html|title=Baggio regala all'Inter la semifinale di Coppa Italia|trans-title=Baggio i siguron Interit një vend në gjysëm-finalen e Kupës së Italisë|publisher=La Repubblica|language=it|date=27 janar 2000|accessdate=28 prill 2015}}</ref> ku u mposhtën nga Lazio.<ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/news/rubriche/coppe978/200005/18/39244d01019db/|title=Anche la Coppa Italia|trans-title=Edhe Kupa e Italisë|website=rai.it|publisher=Rai Sport|language=it|author1=Dario Di Gennaro|date=18 maj 2000|accessdate=20 prill 2016|archive-date=27 prill 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427112804/http://www2.raisport.rai.it/news/rubriche/coppe978/200005/18/39244d01019db/|url-status=dead}}</ref> Pavarësisht kohës së kufizuar në fushën e lojës, Baggio sërisht arriti në shënojë disa gola vendimtar që ndihmuan Interin ta mbyllte kampionatin në vendin e katërt, sëbashku me Parmën; një nga golat vendimtar ishte goli i fitores kundër [[Hellas Verona F.C.|Hellas Veronës]], të cilën ai e shënoi pasi hyri si zëvëndësues, pasi ishte përjashtuar nga ekipi që nga 18 dhjetori 1999. Më parë, Baggio kishte shënuar golin e barazimit në ndeshje. Ishin golat e parë të Baggios me Interin që nga 27 maji i sezonit të kaluar, dhe në intervistën pas ndeshjes, ai hodhi poshtë akuzat e trajnerit Lippi në lidhje me formën e tij.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2000/gennaio/24/BAGGIO_gol_contro_tutti_co_0_000124472.shtml|title=BAGGIO Un gol contro tutti|trans-title=Baggio një gol kundër të gjithëve|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=24 janar 2000|accessdate=2 maj 2014}}</ref> Kontributi i fundit i rëndësishëm i Baggios për Interin ishin dy golat e paharrueshëm kundër Parmës në ndeshjen ''play-off'' për të siguruar vendin e fundit për Ligën e Kampioneve, me Interin që fitoi 3–1;<ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/news/sport/calcio/200005/23/392ad14d06645/|title=Baggio porta l'Inter tra i Campioni|trans-title=Baggio i hap derën Interit mes kampionëve|website=rai.it|publisher=Rai Sport|language=it|date=23 maj 2000|accessdate=30 tetor 2014|archive-date=1 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131201024554/http://www2.raisport.rai.it/news/sport/calcio/200005/23/392ad14d06645/|url-status=dead}}</ref> Lippi ishte i detyruar ta vendoste Baggion si titullar për shkak të disa dëmtimeve. Baggios ju dha një notë perfekte 10 nga gazeta italiane sportive ''[[La Gazzetta dello Sport]]'', e cila e përshkroi performancën e tij si "absolutisht perfekte në të gjithë ndeshjen".<ref>{{cite web|url=http://www.fantasista10.co.uk/totti-tops-40-years-of-gazzetta-ratings-but-baggio-is-perfect-10/|title=Totti tops 40 years of Gazzetta ratings but Baggio is perfect 10|trans-title=Totti në krye të vlerësimeve 40 vjeçare të Gazzetës por Baggio është 10ta perfekte|publisher=fantasista10.co.uk|language=en|accessdate=26 maj 2014|archive-date=27 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527214155/http://www.fantasista10.co.uk/totti-tops-40-years-of-gazzetta-ratings-but-baggio-is-perfect-10/|url-status=dead}}</ref> Kjo ndeshje u konsiderua si shëmbulli i profesionalizmit të treguar nga Baggio, pasi presidenti [[Massimo Moratti]] kishte deklaruar se Lippi do të qëndronte si trajner i ekipit vetëm nëse do të siguronte një vend në Ligën e Kampioneve.<ref name="Le sfide nel segno di Baggio"/><ref name="Roberto Baggio" /><ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/online/sport/spareggio/qualificata/qualificata.html|title=Grande Baggio, l'Inter è in Champions League|trans-title=Bravo Baggio, Inter është në Ligën e Kampioneve|publisher=La Repubblica|language=it|date=23 maj 2000|accessdate=20 prill 2016}}</ref> ===2000–2004: Brescia=== {{Quote box|width=33%|align=djathtas|quote="Roberto Baggio ishte fantazisti më i mirë italian; ai ishte më i mirë se [[Giuseppe Meazza|Meazza]] dhe [[Giampiero Boniperti|Boniperti]], dhe ishte një nga më të mirët e të gjitha kohërave, mbrapa [[Diego Maradona|Maradonës]], [[Pelé]]s, ose ndoshta [[Johan Cruyff|Cruyff]]. Pa problemet e dëmtimeve dhe vështirësive me gjurin, ai do të ishte lojtari më i mirë i historisë."|source=—[[Carlo Mazzone]].<ref name="il più grande del calcio">{{cite web|url=http://www.calciopro.com/calcio-italiano/roberto-baggio-il-piu-grande-del-calcio-italiano/|title=Roberto Baggio: il più grande del calcio italiano|trans-title=Roberto Baggio: më i miri i futbollit italian|website=calciopro.com|language=it|accessdate=9 tetor 2014}}</ref>}} Pas dy viteve me Interin, Baggio vendosi të mos rinovonte kontratën pas skandencës për shkak të konflikteve me Marcello Lippin, duke u bërë lojtar i lirë në moshën 33 vjeç.<ref name="Biografia: Roberto Baggio"/> Ai ishte i lidhur me klube të vogla të Serie A si Napoli dhe [[Reggina Calcio|Reggina]],<ref name="Baggio eyes Spain">{{cite web|url=http://theworldgame.sbs.com.au/article/2000/08/08/baggio-eyes-spain|title=Baggio eyes Spain|trans-title=Baggio shikon Spanjën|publisher=SBS|language=en|date=8 gusht 2000|accessdate=20 tetor 2014}}</ref> por edhe me disa klube nga Premier League dhe [[La Liga]], përfshirë [[FC Barcelona|Barcelonën]].<ref name="Baggio eyes Spain"/> Baggio përfundimisht u transferua tek klubi i sapongjitur në Serie A Brescia, e drejtuar nga trajneri [[Carlo Mazzone]], duke synuar mbijetesën; ai vendosi të qëndronte në Itali pasi mendonte se do të kishte mundësi më të mëdhaja për t'u thirrur në [[2002 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2002]].<ref name="Ambitious Baggio joins Brescia">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/4771342/Ambitious-Baggio-joins-Brescia.html|title='Ambitious' Baggio joins Brescia|trans-title=Baggio ambicioz i bashkohet Brescias|publisher=The Telegraph|language=en|author=Astrid Andersson|date=15 shtator 2000|accessdate=20 tetor 2014}}</ref> Ai u vendos kapiten i skuadrës dhe ju dha fanella me numrin 10,<ref>{{cite web|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/09/17/mazzone-juve-accuse-veleni.html|title=Mazzone-Juve, accuse e veleni|trans-title=Mazzone-Juve, akuza dhe helme|publisher=La Repubblica|language=it|author1=Enrico Curro'|date=17 shtator 2000|accessdate=22 janar 2016}}</ref> si dhe u pozicionua në rolin e mesfushor sulmuesit.<ref>{{cite web|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/09/16/brescia-baggio-subito-contro-la-juve.html|title=Brescia, Baggio subito contro la Juve|trans-title=Brescia, Baggio menjëherë ndaj Juves|publisher=La Repubblica|language=it|date=16 shtator 2000|accessdate=22 janar 2016}}</ref> Pavarësisht problemeve me dëmtimet në pjesën e parë të sezonit, Baggio ri-gjeti formën e tij dhe arriti të shënonte dhjetë gola dhe dhjetë asiste në [[2000–01 Serie A|sezonin 2000–01]].<ref name="Biografia: Roberto Baggio"/><ref name="Storie di Provincia">{{cite web|url=http://www.mondopallone.it/2013/07/18/storie-di-provincia-le-quattro-stagioni-del-brescia-di-baggio-e-mazzone-e-non-solo/|title=Storie di Provincia: le quattro stagioni del Brescia di Baggio e Mazzone (e non solo)|trans-title=Historia e Provincës: katër sezonet e Brescias së Baggios dhe Mazzones (dhe jo vetëm)|website=mondopallone.it|language=it|date=18 korrik 2013|accessdate=20 tetor 2014|archive-date=20 tetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020060539/http://www.mondopallone.it/2013/07/18/storie-di-provincia-le-quattro-stagioni-del-brescia-di-baggio-e-mazzone-e-non-solo/|url-status=dead}}</ref> Brescia përfundoi në vendin e shtatë, rezultati më i mirë i klubit që nga rithemelimi i ligës në vitin 1946, duke siguruar një biletë për në UEFA Kupën Intertoto; ekipi gjithashtu arriti çerek-finalen e [[2000–01 Coppa Italia|Coppa Italias]], ku humbën ndaj fituesve të Fiorentinës.<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/online/campionato_partite/bresciabari/bresciabari/bresciabari.html|title=Mazzone fa il capolavoro Brescia settimo in classifica|trans-title=Mazzone bën kryevepër Brescia e shtata në renditje|publisher=La Repubblica|language=it|date=17 qershor 2001|accessdate=22 janar 2016}}</ref> Baggio ndihmoi Brescian të arrinte në finalen e Kupës Intertoto, ku u mposhtën nga francezët e Paris Saint-Germain me rregullin e golit jashtë fushe. Ai shënoi një gol në turnament, duke realizuar me penallti në finale.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/news/newsid=3975.html|title=PSG edge past Brescia|trans-title=PSG kalon Brescian me vështirësi|publisher=UEFA|language=en|date=21 gusht 2001|accessdate=29 maj 2015}}</ref> Performancat pozitive i siguruan atij një nominim për [[Topi i artë 2001|Topin e artë 2001]]; ai u rendit në vendin e 25të në renditjen përfundimtare.<ref>{{cite web|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/11/13/nomination-del-pallone-oro-anche-baggio-fra.html|title=Pallone d'Oro 2001: Anche Baggio fra i Magnifici 50|trans-title=Topi i artë 2001: Edhe Baggio mes 50 të magjishmëve|publisher=La Repubblica|language=it|date=13 nëntor 2001|accessdate=10 qershor 2012}}</ref> Baggio ishte një nga organizatorët ofensiv më të mirë të ligës,<ref name="The Trequartista">{{cite web|url=http://www.soccertranslator.com/2013/10/part-ii-of-tactical-thesis-trequartista.html|title=Part II of a Tactical Thesis: "The Trequartista" by Roberto Mancini|trans-title=Pjesa II e tezave taktike: "Trekuartista" nga Roberto Mancini|publisher=Soccer Translator|language=it|accessdate=20 tetor 2014|archiveurl=https://archive.today/20141020151631/http://www.soccertranslator.com/2013/10/part-ii-of-tactical-thesis-trequartista.html|archivedate=20 tetor 2014}}</ref> duke fituar çmimin [[Guerin d'oro]], e dhuruar nga revista italiane sportive ''il [[Guerin Sportivo]]'' për lojtarin me notën mesatare më të mirë dhe me të paktën 19 ndeshje të luajtura gjatë një sezoni futbollistik.<ref name="Guerin d'Oro">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/italpoy.html|title=Italy - Footballer of the Year|trans-title=Italia - Futbollisti i Vitit|publisher=RSSSF|language=en|accessdate=28 nëntor 2019}}</ref> Në fillim të [[2001–02 Serie A|sezonit 2001–02]], Baggio shënoi tetë herë në nëntë ndeshjet e para, duke u bërë kryegolashënuesi i kampionatit.<ref name="altervista"/> Në paraqitjen e tij të tetë të sezonit, kundër Piacenzës, Baggio shënoi por më pas u dëmtua.<ref>{{cite web|url=http://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2001/10/22/SWC02.html|title=CODINO DECISIVO Baggio: gol da tre punti e infortunio E il Brescia dopo tredici anni espugna lo stadio Garilli di Piacenza|trans-title=Baggio vendimtar: gol tre pikësh dhe fatkeqësi dhe Brescia fiton pas tridhjetë vitesh në stadiumin Garilli të Piacenzës|publisher=La Nuova Sardegna|language=it|date=22 tetor 2001|accessdate=7 janar 2015|archive-date=9 janar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109085954/http://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2001/10/22/SWC02.html|url-status=dead}}</ref> Një javë më vonë, kundër [[A.C. Venezia|Venezias]], ai shënoi me penallti por pësoi një dëmtim më të rëndë pas një përplasje çka i shkaktoi këputjen e ligamentit arterior të gjurit të tij të majtë, duke e lënë jashtë fushave për katër muaj.<ref name="corriere">{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2002/febbraio/05/Baggio_operato_addio_sogno_Mondiale_co_0_0202057521.shtml|title=Baggio operato, addio al sogno Mondiale|trans-title=Baggio dëmtohet, lamtumirë ëndërrës botëror|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=5 shkurt 2002|accessdate=7 janar 2015}}</ref> Ai pësoi një dëmtim të dytë serioz në atë sezon, duke këputur edhe meniskun e gjurit të majtë, pasi rikthimit dhe paraqitjes si zëvëndësues në gjysëm-finalen e [[2001–02 Coppa Italia|Coppa Italias]] ndaj Parmës më 31 janar 2002.<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/online/calcio_coppe/bresciaparma/bresciaparma/bresciaparma.html|title=Coppa Italia, Baggio si infortuna ancora|trans-title=Coppa Italia, Baggio një tjetër fatkeqësi|publisher=La Repubblica|language=it|accessdate=7 janar 2015}}</ref> Ai u operua më 4 shkurt 2002 dhe u rikthye tre ndeshje nga fundi i sezonit, duke u rikuperuar për 76 ditë.<ref name="repubblica.it">{{cite web|url=http://www.repubblica.it/online/calcio/baggiogol/baggiogol/baggiogol.html|title=Baggio fa felice il calcio ritorno record e due gol|trans-title=Baggio bën të lumtur futbollin për rikthimin rekord dhe dy golat|publisher=La Repubblica|language=it|accessdate=7 janar 2015}}</ref> Më 21 prill 2002, në ndeshjen e parë pas rikthimit, Baggio hyri si zëvëndësues për të shënuar dy gola ndaj Fiorentinës, duke ndihmuar Brescian të fitonte ndeshjen.<ref name="repubblica.it"/> Ai shënoi sërisht, këtë herë kundër Bolonjës, në ndeshjen e fundit sezonale, duke arritur në shifrën 11 gola në 12 ndeshje në Serie A, duke ndihmuar ekipin të shpëtonte nga rënja një kategori më poshtë.<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Brescia-Bologna/10450s|title=Brescia-Bologna (3-0)|publisher=legaseriea.it|language=it|accessdate=7 janar 2015}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Pavarësisht performancave të Baggios dhe kërkesës së publikut, trajneri i ri i kombëtares italiane Giovanni Trapattoni nuk e pa lojtarin plotësisht të shëndetshëm, duke bërë që Baggio të mos ishte pjesë e ekipit që do të luante në Kupën e Botës 2002.<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/online/calcio/primamond/primamond/primamond.html|title=Trapattoni: "Basta con Baggio Ora pensiamo al Mondiale"|trans-title=Trapattoni: "Boll me Baggion Tani mendojmë për Botërorin"|publisher=La Repubblica|language=it|accessdate=7 janar 2015}}</ref> Trapattoni gjithashtu shfaqi shqetësim rreth afrimit të Baggios në kombëtare për shkak të prezencës së [[Francesco Totti]]t dhe Alessandro Del Pieros në rolin e tij, duke besuar se kjo do të shkaktonte një rivalitet mes lojtarëve.<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/online/calcio/azzuanalisi/azzuanalisi/azzuanalisi.html|title=La logica di Trapattoni esclude Robi Baggio|trans-title=Llogjika e Trapattonit përjashton Robi Baggion|publisher=La Repubblica|language=it|accessdate=20 tetor 2014}}</ref> Pasi humbi turnamentin, Baggio tërhoqi vendimin e tij fillestar për t'u larguar nga futboli pas përfundimit të Kupës së Botës 2002, duke deklaruar se ai synonte të kalonte 200 gola në [[Serie A]].<ref>{{cite web|url=http://www.sport.it/articolo/roberto-baggio|title=Baggio, il ritorno|trans-title=Baggio, rikthimi|website=sport.it|language=it|accessdate=20 tetor 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100924121837/http://www.sport.it/articolo/roberto-baggio|archivedate=24 shtator 2010}}</ref> Baggio ruajti një nivel performance të lartë nën drejtimin e trajnerit të ri [[Gianni De Biasi]].<ref name="Storie di Provincia"/> Ai mundi të shënonte 12 gola dhe 9 asiste gjatë [[2002–03 Serie A|sezonin 2002–03]], duke ndihmuar Brescian të arrinte në vendin e tetë në kampionat si dhe një tjetër prezencë në Kupën Intertoto. Ai shënoi golin e 300të në karrierë me një penallti më 15 dhjetor 2002, në fitoren 3–1 të Brescias ndaj [[A.C. Perugia Calcio|Perugias]]; gjatë ndeshjes ai asistoi edhe një nga golat e [[Igli Tare]]s.<ref name="Biografia: Roberto Baggio"/><ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/online/calcio2002_partite_a/bresciaperugia/bresciaperugia/bresciaperugia.html|title=Con Tare e Baggio da record il Brescia supera il Perugia|trans-title=Me një Tare dhe Baggio rekordesh Brescia kalon Perugian|publisher=La Repubblica|language=it|accessdate=14 janar 2015}}</ref> Baggio ishte lojtar i parë në 50 vite që arrinte shifrën 300 gola, dhe me 318 gola, është golashënuesi italian i katërt më i mirë i të gjitha kohërave, mbrapa [[Silvio Piola|Silvio Piolës]], Alessandro Del Pieros dhe [[Giuseppe Meazza|Giuseppe Meazzës]]. Në [[2003–04 Serie A|sezonin 2003–04]], i fundit i karrierës së tij, Baggio regjistroi 12 gola dhe 11 asiste. Ai shënoi golin e 200të në Serie A në barazimin 2–2 ndaj Parmës më 14 mars 2004,<ref name="Parma vs. Brescia, 2004 - Baggio 200 gol">{{cite web|url=http://www.repubblica.it/2004/c/sezioni/sport/calcio/serie_a/giornata25/parmabrescia/parmabrescia.html|title=Parma vs. Brescia, 2004 - Baggio 200 gol|publisher=La Repubblica|language=it|accessdate=10 qershor 2012}}</ref> duke shpëtuar Brescian nga rënja, pasi ata përfunduan në vendin e 11të.<ref name="Parma vs. Brescia, 2004 - Baggio 200 gol"/> Baggio u bë lojtari i parë në pothuajse 30 vite që arriti shifrën 200 gola në Serie A, dhe aktualisht është një nga shtatë lojtarët që e kanë arritur këtë gjë. Baggio shënoi golin e fundit të karrierës si dhe të 205tin në Serie A më ndeshjen e dytë nga fundi, në fitoren 2–1 në shtëpi ndaj fituesve të [[2003–04 Coppa Italia|Coppa Italias]] Lazio më 9 maj 2004; ai gjithashtu asistoi edhe golin e parë të ekipit në atë ndeshje.<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/2004/e/sezioni/sport/calcio/serie_a/giornata33/brescialazio/brescialazio.html|title=Lazio: brutto tonfo, Champions lontana Il Brescia in festa nell'addio di Baggio|trans-title=Lazio: hile e shëmtuar, Championsi larg Brescia festë në lamtumirën e Baggios|publisher=La Repubblica|language=it|date=9 maj 2004|accessdate=14 janar 2015}}</ref> Ndeshja e fundit në karrierë për Baggion u luajt më 16 maj 2004 kundër Milanit, ekipi që u shpall kampion, në [[San Siro]] në ndeshjen e fundit të sezonit, që u mbyll me një disfatë 4–2;<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/2004/e/sezioni/sport/calcio/serie_a/giornata34/milanbrescia/milanbrescia.html|title=A San Siro la festa del Milan E il saluto a Roby Baggio|trans-title=Në San Siro festa e Milanit dhe përshëndetja e Roby Baggios|publisher=La Repubblica|language=it|date=16 maj 2004|accessdate=14 janar 2015}}</ref> gjatë ndeshjes ai asistoi golin e [[Matuzalém]]. Në minutën e 88të, De Biasi e zëvëndësoi Baggion, duke bërë që 80,000 të pranishmit në San Siro të çoheshin dhe ta duartrokisnin; kapiten i Milanit [[Paolo Maldini]] e përqafoi atë para se të largohej.<ref name="Biografia: Roberto Baggio"/> Me Brescian, Baggio shënoi 46 gola në 101 paraqitje në të gjitha kompeticionet; ai regjistroi 45 gola në 95 paraqitje në Serie A, si dhe një gol në dy paraqitje në kompeticionet evropiane. Ai gjithashtu zhvilloi edhe katër paraqitje në Coppa Italia. Baggio u pensionua si golashënuesi më i mirë i historisë së klubit në Serie A. Ai e përfundoi karrierën me 205 gola në Serie A, duke u renditur i shtati në listë, mbrapa Silvio Piolës, Francesco Tottit (që e kaloi në 2011), [[Gunnar Nordahl]], Giuseppe Meazzës, [[José Altafini]]t dhe [[Antonio Di Natale]]s (që e kaloi në 2015). Brescia nxorri jashtë përdorimin fanellën me numrin 10 në nder të tij; ai konsiderohet lojtari më i mirë në historinë e klubit.<ref>{{cite web|url=http://eurocalcionews.sportlive.it/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=32961|title=Un uomo, un numero, una maglia|trans-title=Një burr, një numër, një fanell|publisher=EuroCalcioNews|language=it|accessdate=10 qershor 2012}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Para se Baggio të bashkohej me Brescian, ata nuk mundën kurrë të mbijetonin pasi ishin ngjitur në Serie A, në 40 vite. Gjatë katër viteve të tij në ekip, Brescia, jo vetëm që nuk ra asnjë herë nga kategoria, por siguroi edhe pozicionin më të mirë të saj në histori.<ref>{{cite web|url=http://golcalcio.it/Brescia.htm|title=Il Grande Brescia di Baggio|trans-title=Brescia e madhe e Baggios|website=gocalcio.it|language=it|accessdate=19 maj 2012|archive-date=26 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526115323/http://www.golcalcio.it/Brescia.htm|url-status=dead}}</ref> ==Karriera ndërkombëtare== ===Vitet e hershme dhe debutimi me të rriturit=== Baggio regjistroi 27 gola në 56 ndeshje për [[Kombëtarja italiane e futbollit|kombëtaren italiane]] të të rriturve, duke qënë i katërti në listën e golashënuesve të të gjitha kohërave, sëbashku me Del Pieron, i cili luajti gjithsej 91 ndeshje.<ref>{{cite web|url=http://www.figc.it/nazionali/Marcatori?squadra=1&mode=|title=FIGC: Classifica Marcatori|trans-title=FIGC: Renditja e golashënuesve|publisher=FIGC|language=it|accessdate=29 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731000359/http://www.figc.it/nazionali/Marcatori?squadra=1&mode=#|archive-date=31 korrik 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Më ekipet e moshave, ai luajti katër herë me [[Kombëtarja italiane nën-16 e futbollit|nivelin nën-16]] në vitin 1984, duke shënuar edhe tre herë.<ref name="R.Baggio49-59"/> Në drejtimin e trajnerit [[Cesare Maldini]], ai u thirr për një ndeshje të [[Kombëtarja italiane nën-21 e futbollit|ekipit nën-21]] ndaj [[Kombëtarja zvicerane nën-21 e futbollit|Zvicrës]] më 16 tetor 1987, por ishte një zëvëndësim i papërdorur; çuditërisht, ai nuk luajti asnjë ndeshje për ''azzurrinit''.<ref name="Nazionale in cifre - FIGC: Baggio, Roberto"/> Thirrja e parë e tij në ekipin e të rriturve erdhi nga trajneri [[Azeglio Vicini]], dhe ai zhvilloi paraqitjen e parë për Italinë më 16 nëntor 1988 në moshën 21 vjeçare në një fitore 1–0 në shtëpi kundër [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holandës]] në një miqësore; ai asistoi golin e fitores së shënuar nga Gianluca Vialli.<ref>{{cite web|url=http://www.museofiorentina.it/index.php?option=com_content&view=article&id=1780:16-novembre&catid=133:battito-viola&Itemid=217|title=16 NOVEMBRE 1988: Roby, dal viola all’azzurro|trans-title=16 nëntor 1988: Roby, nga lejla në i kaltër|publisher=MuseoFiorentina.it|language=it|accessdate=7 janar 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/serie-b/?action=read&idtmw=900654|title=16 novembre 1988, Roberto Baggio fa il suo esordio in Nazionale|trans-title=16 nëntor 1988, Roberto Baggio bën debutimin e tij në kombëtare|publisher=Tutto Mercato Web.com|language=it|author1=Gaetano Mocciaro|date=16 nëntor 2016|accessdate=16 nëntor 2016}}</ref> Ai shënoi golin e parë me Italinë më 22 prill 1989, me një goditje dënimi në barazimin 1–1 kundër [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguajit]] në një ndeshje miqësore që u luajt në [[Verona]].<ref name="FIFA 94"/> Po në atë vit, në ndeshjen e rradhës së tij, një tjetër miqësore ndaj [[Kombëtarja bullgare e futbollit|Bullgarisë]] e luajtur në Cesena më 20 shtator, Baggio shënoi dopietën e parë të tij me kombëtaren duke kontribuar në fitoren 4–0; ai gjithashtu asistoi golin e [[Andrea Carnevale]]s me një krosim nga një goditje dënimi si dhe kontriboi në autogolin e [[Nikolay Iliev]], duke pasuar tek Vialli, gjuajta e të cilit u devijua në portë nga mbrojtësi bullgar.<ref>{{cite web|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/09/21/illuminati-da-baggio.html|title=ILLUMINATI DA BAGGIO|trans-title=Ndriçimi i Baggios|publisher=La Repubblica|language=it|author1=Gianni Brera|date=21 shtator 2018|accessdate=5 shtator 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,19/articleid,0946_01_1989_0215_0021_12848618/|title=Gli azzurri nel segno di Baggio|trans-title=Të kaltrit nën shenjën e Baggios|publisher=La Stampa|language=it|pages=21|author1=Bruno Perrucca|date=21 shtator 1989|accessdate=5 shtator 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://video.gazzetta.it/baggio-prima-doppietta-nazionale-20-settembre-1989/8bab0422-b2b5-11e8-98cd-900568a11a97|title=Baggio e la prima doppietta in Nazionale: 20 settembre 1989|trans-title=Baggio dhe dopieta e parë në kombëtare: 20 shtator 1989|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=7 shtator 2018|accessdate=21 shtator 2018|archive-date=22 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922063632/https://video.gazzetta.it/baggio-prima-doppietta-nazionale-20-settembre-1989/8bab0422-b2b5-11e8-98cd-900568a11a97|url-status=dead}}</ref> ===1990 FIFA Kupa e Botës=== {{Quote box|width=33%|align=right|quote="Baggio. Oh po, oh po…oh po! Çfarë goli nga Baggio! Është goli që të gjithë kanë pritur!" |source =— Reagimi i komentatorit të ITV [[Alan Parry]] për golin e Baggios në ndeshjen e fazës së grupeve kundër Çekoslovakisë, gjatë [[1990 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 1990]].<ref name="Fantasista Legends: Roberto Baggio"/>}} Baggio u thirr për turnamentin e tij të parë të Kupës së Botës në vitin 1990. Ai u përdor shpesh si zëvëndësues, duke u paraqitur në pesë ndeshje, por luajti si titullar në katër prej tyre, me trajnerin e ekipit Azeglio Vicini që parapëlqente lojtarin me përvojë Gianluca Vialli.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/20-03-2013/vicini-80-notte-magica-la-piu-seguita-piu-divertente-era-mia-italia-92574358605.shtml|title=Gli 80 anni di Azeglio Vicini È il c.t. delle Notti Magiche|trans-title=Vitet 80 të Azeglio Vicini dhe c.t. i netëve magjike|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=20 mars 2013|accessdate=26 maj 2014}}</ref> Baggio gjithsesi mundi të shfaq aftësitë e tij gjatë turnamentit, dhe vendimi i trajnerit Vicini për mos aktivizimin më të shpeshtë të tij u kritikua,<ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/mondiali_1990_usa.html|title=Italia-Stati Uniti: 1-0 - Giannini, poi il buio|trans-title=Italia-Shba: 1-0 - Giannini, më pas errësira|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=26 qershor 2014}}</ref> kjo për shkak të kombinimeve krijuese të Baggios me [[Salvatore Schillaci]]n, të cilat u vlerësuan.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Mondiali/21-05-2014/calcio-beffa-maradona-rovina-notti-magiche-80723709462.shtml|title=Calcio, La beffa di Maradona rovina le notti magiche|trans-title=Tallja e Maradonës prish netët magjike|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=21 maj 2014|accessdate=26 maj 2014}}</ref> Baggio shënoi dy herë gjatë turnamentit, përfshirë edhe "golin e turnamentit" në ndeshjen e tij të parë kompetitive, një fitore 2–0 kundër [[Kombëtarja çekosllovake e futbollit|Çekosllovakisë]] në ndeshjen e fundit të Italisë në fazën e grupeve. Goli, i cili u krahasua me atë të Giuseppe Meazzës, erdhi pas një kombinimi në krahun e majtë me [[Giuseppe Giannini]]n, e cila u pasua nga një vaprim driblues në mesfushë, ku Baggio kaloi disa lojtarë, dhe më pas mposhti portierin.<ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/mondiali_1990_cecoslovacchia.html|title=Italia-Cecoslovacchia: 2-0 - E lo Stadio urlò: è nato il genio che ci farà felici|trans-title=Italia-Çekosllovakia: 2-0 - Dhe stadiumi bërtiti: gjeniu që do të na bëjë të lumtur ka lindur|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=26 qershor 2014}}</ref> Ky gol më pas u rendit si i shtati më i bukuri në historinë e Kupës së Botës pas një sondazhi në internet të kryer nga [[FIFA]].<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=82406/index.html|title=Diego Maradona goal voted the FIFA World Cup™ Goal of the Century|trans-title=Goli i Diego Maradonës votohet si Goli i Shekullit i FIFA Kupës së Botës|publisher=FIFA|language=en|date=30 maj 2002|accessdate=5 gusht 2012|archive-date=12 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120712101738/http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=82406/index.html|url-status=dead}}</ref> Në ndeshjen e raundit të 16-tave ndaj [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguajit]], të cilën Italia e fitoi 2–0, Baggio nisi aksionin e golit të parë që u shënua nga Schillaci. Ai gjithashtu shënoi një gol nga një goditje dënimi, por gjyqtari e anulloi pasi ai kishte urdhëruar një goditje dënimi indirekte.<ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/mondiali_1990_uruguay.html|title=Italia - Uruguay: 2-0 - Un Serena per amico|trans-title=Italia - Uruguaji: 2-0 - Një Serena për shok|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=26 qershor 2014}}</ref> Baggio gjithashtu pati një gol të anulluar për pozicion jashtë loje të gabuar në ndeshjen çerek-finale ndaj [[Kombëtarja irlandeze e futbollit|Republikës së Irlandës]], të cilën Italia e fitoi 1–0; Baggio sërisht mori pjesë në aksionin e golit që u shënua edhe një herë nga Schillaci.<ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/mondiali_1990_eire.html|title=Italia - Eire: 1-0 - Schillaci ci prende gusto|trans-title=Italia - Irlanda: 1-0 - Schillaci merr shijen|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=26 qershor 2014}}</ref> Italia u eliminua nga gjuatjet e penalltive në ndeshjen gjysëm-finale ndaj [[Kombëtarja argjentinase e futbollit|Argjentinës]] pasi koha e rregullt u mbyll në barazimin 1–1; Baggio, megjithatë, mundi të shënonte penalltinë e tij.<ref name="Biografia: Roberto Baggio"/> Ai hyri në pjesën e dytë si zëvëndësues në vend të Gianninit, dhe ishte afër shënimit të golit të fitores me një goditje dënimi, por që u prit nga [[Sergio Goycochea]].<ref>{{cite web|url=http://www.olimpiazzurra.com/2014/05/storie-mondiali-litalia-e-i-maledetti-rigori/|title=Storie Mondiali: l’Italia e i maledetti rigori|trans-title=Historitë e Botërorit: Italia dhe penalltitë e mallkuara|publisher=olimpiazzurra.com|language=it|accessdate=19 maj 2014|archive-date=19 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519095055/http://www.olimpiazzurra.com/2014/05/storie-mondiali-litalia-e-i-maledetti-rigori/|url-status=dead}}</ref> Në ndeshjen për medaljen e bronztë kundër [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglisë]], Baggio u rikthye në formacionin titullar, duke luajtur mbrapa Schillacit. Ai shënoi golin e parë të Italisë në ndeshje pasi i vodhi topin portierit [[Peter Shilton]]. [[David Platt (futbollist)|David Platt]] barazoi momentalisht, por me pesë minuta nga fundi, Baggio asistoi Schillacin, i cili pësoi një faull në zonën kundërshtare nga [[Paul Parker (futbollist)|Paul Parker]]. Pavarësisht se Baggio ishte vendosur si gjuatësi i rregullt i penalltive në ekipin kombëtar, ai u zmbraps duke lejuar Schillacin të godas; ai ishte i suksesshëm në tentativën e tij, duke i lejuar atij të fitonte Këpucën e Artë të turnamentit si goalshënuesi më i mirë. Veprimi i Baggios u vlerësua nga mediat italiane.<ref name="storiedicalcio.altervista.org">{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/mondiali_1990_inghilterra.html|title=Italia-Inghilterra: 2-1 - L'Italia non s'è persa|trans-title=Italia-Anglia: 2-1 - Italia nuk ka humbur|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=26 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fourfourtwo.com/it/features/schillaci-ricorda-fft-dopo-italia-90-ho-pianto-e-fumato|title=Schillaci ricorda a FFT: "Dopo Italia '90 ho pianto e fumato"|trans-title=Schillaci kujton FFT: "Pas Italisë '90 thirra dhe piva"|publisher=FourFourTwo|language=it|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=6 janar 2019|archive-date=16 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140516205407/http://www.fourfourtwo.com/it/features/schillaci-ricorda-fft-dopo-italia-90-ho-pianto-e-fumato}}</ref> Baggio asistoi golin e [[Nicola Berti]]t në minutat e fundit të ndeshjes, që u anullua në mënyrë të gabuar për pozicion jashtë loje.<ref name="storiedicalcio.altervista.org"/> Italia fitoi ndeshjen me rezultatin 2–1 duke siguruar kështu edhe vendin e tretë. Pas Kupës së Botës, Baggio nuk u thirr shpesh nga Vicini për fushatën kualifikuese të [[UEFA Euro 1992]]; ai zhvilloi vetëm tre paraqitje dhe shënoi dy gola me Italinë që dështoi të siguronte një vend në finalet e turnamentit pasi e mbylli grupin e saj kualifikues në vendin e dytë mbrapa [[Kombëtarja sovjetike e futbollit|Bashkimit Sovjetik]].<ref>{{cite web|url=http://en.archive.uefa.com/competitions/euro2012/history/season=1992/round=218/group=74.html|title=Euro 1992 Qualifying Group 3 - Italy|trans-title=Kualifikueset e Euro 1992 Grupi 3 - Italia|publisher=UEFA.com|language=en|accessdate=29 qershor 2012|url-status=dead|df=dmy-all|archive-date=26 shtator 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926142411/http://en.archive.uefa.com/competitions/euro2012/history/season=1992/round=218/group=74.html}}</ref> ===1994 FIFA Kupa e Botës=== Nën drejtimin e trajnerit të ri, Arrigo Sacchi, Baggio ishte kryegolashënuesi i ekipit në fushatën kualifikuese të [[1994 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 1994]], duke shënuar pesë gola. Ai ndihmoi Italinë të fitonte grupin dhe të kualifikohej në Kupën e Botës; Baggio kontriboi në një ndeshje në veçanti, duke asistuar golin e fitores të [[Dino Baggio]]s në ndeshjen e fundit vendimtare të grupit ndaj [[Kombëtarja portugeze e futbollit|Portugalisë]].<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1993/febbraio/25/Juve_Sacchi_spazza_Portogallo_co_0_93022512671.shtml|title=la Juve di Sacchi spazza il Portogallo|trans-title=Juvja e Sacchit fshin Portugalinë|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|author=Gianfranco Teotino|date=25 shkurt 1993|accessdate=12 shkurt 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1993/novembre/18/Baggio_timbra_visto_per_America_co_0_9311185994.shtml|title=Baggio 2 timbra il visto per l' America|trans-title=Baggop 2 vulos vizën për në Amerikës|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|author1=Giancarlo Padovan|author2=Gianfranco Teotino|date=18 nëntor 1993|accessdate=27 prill 2015}}</ref> Një nga performancat më të shquara të Baggios gjatë fushatës kualifikuese ndodhi më 14 tetor 1992 kundër [[Kombëtarja zvicerane e futbollit|Zvicrës]]; Italia po humbiste 2–0 në shtëpi dhe Baggio udhëhoqi ekipin e tij drejt një barazimi 2–2, duke shënuar një gol.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1992/ottobre/15/cuore_grande_Italia_no_co_0_9210151028.shtml|title=il cuore e' grande, ma l'Italia no|trans-title=Zemra është e madhe, por Italia jo|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=15 tetor 1992|accessdate=3 shtator 2014}}</ref> Me Sacchin, Baggio zhvilloi paraqitjen e tij të parë dhe të fundit si [[Kapiteni (futboll)|kapiten]] në një ndeshje tjetër kualifikuese kundër [[Kombëtarja skoceze e futbollit|Skocisë]] në [[Glasgow]] më 18 nëntor 1992.<ref>{{cite web|url=http://eu-football.info/_player.php?id=1047|title=Roberto Baggio|publisher=EU-football.info|language=it|accessdate=16 nëntor 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.figc.it/nazionali/Capitani?squadra=1&mode=|title=Capitani|trans-title=Kapitenët|website=FIGC.it|publisher=[[Federata Italiane e Futbollit|FIGC]]|language=it|accessdate=2 maj 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503080300/http://www.figc.it/nazionali/Capitani?squadra=1&mode=|archive-date=3 maj 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Megjithatë, ai u zëvëndësua në minutat e fundit për shkak të një dëmtimi në brinjë; ndeshja u mbyll në barazim pa gola.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1992/novembre/20/Baggio_rotto_fuori_mese_co_0_92112013949.shtml|title=Baggio rotto, fuori un mese|trans-title=Baggio dëmtohet, jashtë një muaj|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=20 nëntor 1992|accessdate=2 maj 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/luglio/04/Qui_Milan_Baggio_proprio_nostro_co_0_9507042399.shtml|title=Qui Milan: " Baggio e' proprio nostro "|trans-title=Këtu Milan: "Baggio është i joni"|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=4 korrik 1995|accessdate=2 maj 2014}}</ref> Pavarësisht një vargu dëmtimesh para fillimit të turnamentit,<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1993/ottobre/11/sta_male_anche_Baggio_Roberto_co_0_9310113855.shtml|title=Sta male anche Baggio Roberto giocherà ma ha una tendinite. Allarme per Eranio|trans-title=Edhe pse i keq Baggio do të luajë, por ai ka një tendinitis. Alarm për Eranion|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|author=Fabio Monti|date=11 tetor 1993|accessdate=11 mars 2014}}</ref> Baggio pritej të ishte një nga yjet e Kupës së Botës 1994, duke hyrë në kompeticion si fituesi i Topit të artë dhe FIFA Lojtarit Botëror të Vitit, dhe në kulmin e karrierës; pavarësisht një fillimi pa shkëlqim, ai udhëhoqi skuadrën drejt finales me tre performanca madhështore në fazën me eliminim direkt, duke veshur fanellën me numrin 10 dhe duke shënuar pesë gola në vazhdim.<ref name="FIFA 94"/><ref name="Leggende Azzurre: Roberto Baggio">Leggende Azzurre: Roberto Baggio</ref><ref name="Il Fantasista, l'Incompreso">{{cite web|url=http://www.assoallenatori.it/aiacweb.nsf/WebviewAllenatorebyNumero/fd813c4c32c13907c1256f20004b5032|title=Il Fantasista, l'Incompreso|trans-title=Fantazisti i keqkuptuar|website=assoallenatori.it|language=it|author=Pietro Cesaro|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=6 janar 2019|archive-date=21 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100621060717/http://www.assoallenatori.it/aiacweb.nsf/WebviewAllenatorebyNumero/fd813c4c32c13907c1256f20004b5032}}</ref><ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/giugno/30/dilemma_Baggio_dito_Effenberg_co_0_94063014070.shtml|title=Il dilemma Baggio e il dito di Effenberg|trans-title=Dilema e Baggios dhe gishti i Effenbergut|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|author=Gianfranco Teotino|date=30 qershor 1994|accessdate=2 mars 2014}}</ref> Italia e nisi turnamentin në mënyrë zhgënjyese, duke pësuar një disfatë 1–0 nga Republika e Irlandës.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/giugno/18/Baggio_parte_con_piede_sinistro_co_0_94061815863.shtml|title=Baggio parte con il piede sinistro|trans-title=Baggio fillon me këmbën e tij të majtë|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=18 qershor 1994|accessdate=7 janar 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/giugno/22/Sacchi_ordina_Baggio_alzati_corri_co_0_94062213738.shtml|title=Sacchi ordina: Baggio, alzati e corri|trans-title=Sacchi urdhëron: Baggio, ngrihu dhe ik|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|author=Giancarlo Padovan|date=22 qershor 1994|accessdate=7 janar 2015}}</ref> Në ndeshjen e dytë kundër [[Kombëtarja norvegjeze e futbollit|Norvegjisë]], ai u duk më i frymëzuar. Megjithatë, portieri i Italisë [[Gianluca Pagliuca]] doli me karton të kuq pasi e kapi topin me dorë jashtë zonës së penalltisë. [[Luca Marchegiani]] hyri në fushën e lojës për ta zëvëndësuar, me trajnerin Arrigo Sacchi që vendosi të "sakrifikonte" Baggion çka shkaktoi protesta nga tifozët. Baggio më vonë deklaroi se Sacchi ishte i "çmendur".<ref name="Biografia: Roberto Baggio"/> Italia fitoi ndeshjen 1–0.<ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/mondiali_1994_norvegia.html|title=Italia-Norvegia, Coppa del Mondo USA 1994 - 1-0|trans-title=Italia-Norvegjia, Kupa e Botës Shba 1994 - 1-0|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=13 qershor 2012}}</ref> Italia vazhdoi të zhgënjente, duke marrë një barazim 1–1 në ndeshjen e fundit të grupit ndaj [[Kombëtarja meksikane e futbollit|Meksikës]]; Baggio sërisht nuk rezultoi vendimtar në këtë ndeshje.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/giugno/30/basta_processi_Baggio_Sacchi_compagni_co_8_940630454.shtml|title="basta processi a Baggio". Sacchi e i compagni lo difendono|trans-title="Boll e akuzuat Baggion". Sacchi dhe shokët e tij e mbrojnë atë|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=30 qershor 1994|accessdate=7 janar 2015}}</ref> Italianët e mbyllën grupin e tyre në vendin e tretë, duke marrë shumë kritika nga shtypi, dhe avancuan në fazën me eliminim direkt vetëm si ekipi i katërt më i mirë i vendeve të treta; presidenti i Juventusit Gianni Agnelli në mënyrë të fashme e quajti Baggion "''un coniglio bagnato''" ("një lepur i lagur"), duke iu referuar sjelljes së tij të dëshpëruar, dhe duke shpresuar se kjo do ta nxiste atë për të shënuar.<ref>{{cite web|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/07/01/baggio-coniglio-bagnato.html|title='BAGGIO CONIGLIO BAGNATO'|trans-title='Baggio një lepur i lagur'|publisher=La Repubblica|language=it|date=1 korrik 1994|accessdate=14 shtator 2014}}</ref> Pavarësisht se nuk performoi mirë në fazën e grupeve, Baggio rigjeti formën e tij në fazën me eliminim direkt, duke shënuar pesë gola të paharrueshëm. Ai shënoi dy gola në raundin e 16-tave, duke ndihmuar Italinë me dhjetë lojtarë të fitonte ndaj [[Kombëtarja nigeriane e futbollit|Nigerisë]] me rezultatin 2–1 në [[Foxboro Stadium]] në [[Boston]], pasi kaluan shumicën e ndeshjes në disavantazh. Ai shënoi golin e fitores me penallti pasi asistoi me një parabël [[Antonio Benarrivo]]n, i cili e fitoi penalltinë pasi pësoi një faull në zonë.<ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/mondiali_1994_nigeria.html|title=Nigeria-Italia, Coppa del Mondo USA 1994 - 1-2|trans-title=Nigeria-Italia, Kupa e Botës Shba 1994 - 1-2|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=13 qershor 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/luglio/06/all_ultimo_respiro_Baggio_trovo_co_0_9407062653.shtml|title=all' ultimo respiro Baggio trovo' se stesso|trans-title=Në frymën e fundit Baggio gjeti veten|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=6 korrik 1994|accessdate=7 janar 2015}}</ref> Baggio shënoi një tjetër gol fitoreje në çerek-finalen ndaj [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]; goli i tij, i shënuar tre minuta para fundit të takimit, i dha Italisë fitoren 2–1. Pasi mori një top nga [[Giuseppe Signori]], ai dribloi portierin spanjoll [[Andoni Zubizarreta]] për të shënuar në rënje e siper nga një kënd i ngushtë. Ai gjithashtu u përfshi në aksionin e golit të parë që u shënua nga Dino Baggio.<ref name="The Score">{{cite web|url=http://www.the42.ie/roberto-baggio-1994-world-cup-tragedy-1478916-Jun2014/|title=The greatest World Cup tragedies: Roberto Baggio, USA 1994|trans-title=Tragjeditë më të mëdhaja të Kupës së Botës: Roberto Baggio, Shba 1994|publisher=The Score|language=en|date=6 qershor 2014|accessdate=6 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/luglio/10/resurrezione_dell_Arrigo_co_0_9407103435.shtml|title=la resurrezione dell' Arrigo|trans-title=Ringjallja e Arrigos|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=10 korrik 1994|accessdate=7 janar 2015}}</ref> Baggio u shpall lojtari i ndeshjes edhe në gjysëm-finale, duke shënuar dy gola në triumfin 2–1 ndaj [[Kombëtarja bullgare e futbollit|Bullgarisë]] në Giants Stadium, duke dërguar Italinë në një finale të Kupës së Botës pas 12 vitesh. Ai shënoi golin e parë pasi mposhti dy lojtarë, duke goditur me hark topin që përfundoi në cepin e djathtë të portës. Goli i dytë ishte një gjuajtje gjysëm vollej nga një kënd i ngushtë, i asistuar nga [[Demetrio Albertini]].<ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/mondiali_1994_bulgaria.html|title=Italia-Bulgaria, Coppa del Mondo USA 1994 - 2-1|trans-title=Italia-Bullgaria, Kupa e Botës Shba 1994 - 2-1|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=13 qershor 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/luglio/14/Baggio_porta_paradiso_co_8_9407142134.shtml|title=Baggio ci porta in paradiso|trans-title=Baggio na çon në qiell|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=14 korrik 1994|accessdate=7 janar 2015}}</ref> {{Quote box|width=33%|align=left|quote="E dija se çfarë duhej të bëja dhe përqëndrimi ishte perfekt. Por isha shumë i lodhur saqë e godita topin shumë fortë."|source = —Baggio duke folur rreth gjëndjes së tij fizike dhe mendore para se të gjuante penalltinë në finale.<ref name="FIFA 94">{{cite web|url=https://www.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=174363/profile.html|title="Divine by moniker, divine by magic".|trans-title="Hyjnor nga emri, hyjnor nga magjia".|publisher=FIFA.com|language=en|accessdate=1 qershor 2014|archive-date=14 maj 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514025207/http://www.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=174363/profile.html|url-status=dead}}</ref>}} Baggio nuk ishte tërësisht në form për [[Finalja e FIFA Kupës së Botës 1994|finalen]] kundër [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilit]] në [[Rose Bowl (stadium)|Rose Bowl]] në Kaliforni, pasi kishte dëmtuar muskulin e gjurin në gjysëm-finale dhe kishte luajtur me injeksione që largojnë dhimbjen.<ref name="FIFA 94"/><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/luglio/15/resta_filo_Baggio_co_0_940715257.shtml|title=Ci resta un filo di Baggio|trans-title=Mbetet një fije e Baggios|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=15 korrik 1994|accessdate=7 janar 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/opinion/profile-has-so-much-ever-hung-on-a-hamstring-roberto-baggio-italys-buddhist-footballing-hero-1414123.html|title=Has so much ever hung on a hamstring? - Roberto Baggio, Italy's Footballing Hero|publisher=The Independent|language=en|author=Londër|date=16 korrik 1994|accessdate=29 qershor 2012|archive-date=29 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120729090340/http://www.independent.co.uk/opinion/profile-has-so-much-ever-hung-on-a-hamstring-roberto-baggio-italys-buddhist-footballing-hero-1414123.html|url-status=dead}}</ref> Pavarësisht se ishte më pak dominues se në ndeshjet e tjera, ai sërisht vuri në provë portierin brazilian [[Cláudio Taffarel]] si dhe krijoi disa raste edhe për shokët e tij. Ndeshja u mbyll 0–0 edhe pas kohës shtesë; ai mori përsipër të gjuante penalltinë e fundit të Italisë në gjuatjet e penalltive, por gjuajta e tij përfundoi sipër traversës, gjë që i hapi rrugë suksesit të brazilianëve, duke shënuar kështu një nga momentet më tronditëse të historisë së Kupës së Botës.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/luglio/18/Baggio_sbaglia_tiro_della_sua_co_0_9407181835.shtml|title=e Baggio sbaglia il tiro della sua vita|trans-title=Baggio shpërdoron gjuajtjen e jetës së tij|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=18 korrik 1994|accessdate=7 janar 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2006/ottobre/31/Baggio_McEnroe_Schumi_Come_sbaglia_co_9_061031079.shtml|title=Da Baggio a McEnroe e Schumi Come si sbaglia un punto decisivo|trans-title=Nga Baggio tek McEnroe dhe Schumi, Si të shpërdorosh një gjuajtje vendimtare|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=31 tetor 2006|accessdate=7 janar 2015}}</ref> Baggio e përshkruajti këtë humnje famëkeqe si momentin më të keq të karrierës së tij, duke shtuar se ndikoi tek ai për vite me rradhë.<ref name="The redemption of Roberto Baggio1">{{cite web|url=http://www.worldsoccer.com/blogs/the-redemption-of-roberto-baggio|title=The redemption of Roberto Baggio|trans-title=Shpagimi i Roberto Baggios|publisher=World Soccer|language=en|author1=Steven Green|author2=Jamie Rainbow|date=16 nëntor 2013|accessdate=3 shtator 2014|archive-date=20 nëntor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131120211805/http://www.worldsoccer.com/blogs/the-redemption-of-roberto-baggio|url-status=dead}}</ref> Në autobiografinë e tij, duke folur rreth kësaj humbje, ai reflektoi duke thënë: "Penalltinë humben nga ata që kanë kurajo për t'i goditur"<ref>{{cite web|url=http://www.tuttojuve.com/storia-bianconera/auguri-campione-la-juve-non-ti-ha-dimenticato-16487|title=AUGURI CAMPIONE: LA JUVE NON TI HA DIMENTICATO|trans-title=Gëzuar kampion: Juve nuk të ka harruar|publisher=Tutto Juve|language=it|accessdate=1 maj 2014}}</ref>. Para tij, dy italinë të tjerë, [[Franco Baresi]] dhe [[Daniele Massaro]], kishin dështuar në gjuajtjet e tyre të penalltive.<ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/mondiali_1994_brasile.html|title=Italia-Brasile, Coppa del Mondo USA 1994 - 0-1|trans-title=Italia-Brazili, Kupa e Botës Shba 1994 - 0-1|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=13 qershor 2012}}</ref> Për shkak se kishte udhëhequr Italinë deri në finale, Baggio fitoi çmimin Topi i argjendë si lojtari i dytë më i mirë i turnamentit, mbrapa [[Romário]]s, dhe Këpucën e artë si golashënuesi i dytë më i mirë i turnamentit.<ref name="Happy birthday"/><ref name="FIFA Awards – World Cup Golden Ball"/> Ai gjithashtu ishte pjesë e formacionit të turnamentit.<ref name="94WCAll-Star1"/> Baggio u rendit i dytë në garën për [[Topi i artë|Topin e artë]], me 136 pikë nga 245 gjithsej,<ref name="Ballon d'Or 1994">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/europa-poy94.html|title=European Footballer of the Year ("Ballon d'Or") 1994|trans-title=Futbollisti Evropian i Vitit ("Ballon d'Or") 1994|publisher=RSSSF|language=en|accessdate=7 shkurt 2014}}</ref> si dhe i treti në çmimin [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit]] në 1994.<ref name="Leggende Azzurre: Roberto Baggio"/> ===Pas Kupës së Botës=== Pas përfundimit të Kupës së Botës 1994, trajneri i ekipit Arrigo Sacchi dhe Baggio në mënyrë famëkeqe prishën marrëdhënjet. Marrëdhënja e tyre u përkeqësua në shtator 1994 pas një barazimi 1–1 ndaj [[Kombëtarja sllovene e futbollit|Sllovenisë]] në një ndeshje kualifikuese të [[UEFA Euro 1996|Euro 1996]], ku Baggio u la në stol.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/settembre/07/Sacchi_sfoga_Baggio_gela_co_8_9509073327.shtml|title=Sacchi si sfoga, Baggio lo gela|trans-title=Sacchi lëshon veten e tij, Baggio e ngrin|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=7 shtator 1995|accessdate=3 shtator 2014}}</ref> Pas një disfate 2–1 nga [[Kombëtarja kroate e futbollit|Kroacia]] në një tjetër ndeshje kualifikuese në nëntor, marrëdhënja e tyre arriti pikën më të ulët, dhe Baggio, i mbështetur nga shokët e ekipit,<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/novembre/17/piccola_Italia_bambola_solo_Croazia_co_0_9411176532.shtml|title=Piccola Italia in bambola, e' solo Croazia|trans-title=Italia e vogël një kukull, është vetëm Kroacia|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=17 nëntor 1994|accessdate=3 shtator 2014}}</ref> bëri një kërkesë për shkarkimin e trajnerit.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/novembre/19/caos_Italia_Baggio_scarica_Sacchi_co_0_9411196136.shtml|title=Caos Italia: Baggio scarica Sacchi|trans-title=Italia në kaos: Baggio shkarkon Sacchin|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=19 nëntor 1994|accessdate=3 shtator 2014}}</ref> Për shkak të mosmarrëveshjeve me Sacchin, Baggio u thirr më pak në kombëtare, duke zhvilluar edhe një paraqitje si zëvëndësues në fitoren 1–0 ndaj Sllovenisë në shtator 1995 për pjesën e mbetur të fushatës kualifikuese. Ai përfundimisht e humbi vendin në ekip, dhe nuk u thirr për të luajtur në Euro 1996, pavarësisht se në atë vit fitoi kampionatin me Milanin. Sacchi justifikoi vendimin e tij duke thënë se Baggio nuk ishte në formë,<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/596/exclusive/2011/12/02/2782009/i-left-roberto-baggio-out-of-euro-96-because-of-fitness-concerns-|title=I left Roberto Baggio out of Euro '96 because of fitness concerns, not arguments - former Italy coach Arrigo Sacchi|trans-title=Unë e lash Roberto Baggion jashtë Euro 96 për shkak të shqetësimeve rreth formës, jo argumenteve - ish trajneri i Italisë Arrigo Sacchi|publisher=Goal.com|language=en|date=2 dhjetor 2011|accessdate=31 dhjetor 2014}}</ref> dhe se [[Enrico Chiesa]] kishte ndihmuar më shumë skuadrën ku ajo nuk ishte nën zotërimin e topit.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1996/maggio/19/Sacchi_appuntamento_Baggio_co_0_9605194880.shtml|title=Sacchi da' un appuntamento a Baggio|trans-title=Sacchi i jep Baggios një takim|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=19 maj 1996|accessdate=2 maj 2014}}</ref> Italia u eliminua në fazën e grupeve të kompeticionit. Baggio gjithashtu u la jashtë edhe për Lojërat olimpike verore 1996, këtë herë nga trajneri Cesare Maldini.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1996/marzo/29/Italia_sogno_olimpico_Baggio_co_0_96032912698.shtml|title=L' Italia ha un sogno olimpico: Baggio|trans-title=Italia ka një ëndërr olimpike: Baggion|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=29 mars 1996|accessdate=12 gusht 2014}}</ref> ===1998 FIFA Kupa e Botës=== Pas një mungese të gjatë në kombëtare, Baggio u thirr nga Cesare Maldini për ndeshjen kualifikuese të Kupës së Botës 1998 kundër [[Kombëtarja polake e futbollit|Polonisë]] më 30 prill 1997; ai luajti si zëvëndësues dhe shënoi një gol në fitoren 3–0.<ref name="altervista"/> Në fund ai u zgjodh si një nga 22 lojtarët e Italisë që do të luanin në finalet e turnamentit, kjo për shkak të paraqitjeve të tij mbreslënëse me Bolonjën.<ref name="scelte">{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/02_mondiali_calcio_1998.html|title=1998 Francia, Capitolo II: Le scelte di Cesare|trans-title=Francë 1998, Kapitulli II: Zgjedhjet e Cesares|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=25 prill 2016|archive-date=5 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305200328/http://www.storiedicalcio.altervista.org/02_mondiali_calcio_1998.html|url-status=dead}}</ref> {{Quote box|width=33%|align=right|quote="Më kishte ngecur në mëndje humbja e penalltisë [[1994 FIFA Kupa e Botës|katër vite më parë]]. Kur u afrova tek pika e penalltisë, mendova me vete: Thjesht godite fort, godite fort..."|source = —Roberto Baggio rreth penalltisë së tij kundër Kilit në [[1998 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 1998]].<ref name="The redemption of Roberto Baggio1"/>}} Në ndeshjen hapëse të Italisë në Kupës e Botës 1998 që u zhvillua në [[Franca|Francë]], kundër [[Kombëtarja kiliane e futbollit|Kilit]], Baggio luajti si titullar në sulm me Christian Vierin, duke luajtur të 90 minutat, pasi Alessandro Del Piero ishte ende duke u rikuperuar nga një dëmtim. Vieri shënoi golin e parë të ndeshjes pas një asistimi nga Baggio, por Kili mundi të barazojë dhe më pas të merrte kryesimin falë [[Marcelo Salas]].<ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/eventi/francia98/incontri/ita_chi.htm|title=Cile-Italia, 1998 2-2 - Rai-Sport|trans-title=Kili-Italia, 1998 2-2 - Rai Sport|website=rai.it|publisher=Rai Sport|language=it|accessdate=13 qershor 2012|archive-date=4 korrik 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090704030831/http://www2.raisport.rai.it/eventi/francia98/incontri/ita_chi.htm|url-status=dead}}</ref> Baggio mundi të krijojë disa raste, por Italia nuk mundi të barazojë. Nga fundi i ndeshjes, Baggio dërgoi një kros të ulët në zonë që u prek në mënyrë jo të vullnetshme me dorë nga mbrojtësi kundërshtar [[Ronald Fuentes]], i cili kështu shkakoi një penallti.<ref>{{Cite web|url=http://www.repubblica.it/online/sport/polem/polem/polem.html?ref=search|title=Quante polemiche per quel rigore|trans-title=Sa polemika për këtë penallti|date=12 qershor 1998|website=[[la Repubblica]]|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20170601102742/http://www.repubblica.it/online/sport/polem/polem/polem.html?ref=search|archive-date=1 qershor 2017|access-date=1 qershor 2017}}</ref><ref name="The redemption of Roberto Baggio2">{{cite web|url=http://inbedwithmaradona.com/journal/2017/2/17/pasadena-to-bordeaux-the-redemption-of-roberto-baggio|title=The redemption of Roberto Baggio|trans-title=Shpagimi i Roberto Baggios|publisher=In Bed With Maradona|language=en|author1=Emmet Gates|accessdate=23 maj 2017|archive-date=18 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170718140017/http://inbedwithmaradona.com/journal/2017/2/17/pasadena-to-bordeaux-the-redemption-of-roberto-baggio|url-status=dead}}</ref> Pavarësisht se humbi penalltinë vendimtare në finalen e katër viteve më parë, Baggio doli për të goditur, dhe rezultoi i suksesshëm në tentativën e tij, duke i dhënë barazimin Italisë; ai gjithashtu u bë edhe lojtari i parë italian që shënon në tre Kupa Bote rresht.<ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/mondiali_1998_italia_cile.html|title=Il Cile fa tremare l'Italia: Italia-Cile, 1998 (2-2)|trans-title=Kili shkund Italinë: Italia-Kili, 1998 (2-2)|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=29 gusht 2014}}</ref> Kjo ishte gjithashtu edhe penalltia e parë e Baggios që nga finalja; ai e përshkroi këtë gol si "çlirues".<ref>{{cite web|url=http://www.blitzquotidiano.it/sport/roberto-baggio-torna-in-nazionale-464763/|title=Roberto Baggio torna in Nazionale|trans-title=Roberto Baggio rikthehet në Kombëtare|website=blitzquotidiano.it|language=it|accessdate=3 shtator 2014}}</ref> Në fitoren 3–0 ndaj [[Kombëtarja kamerunase e futbollit|Kamerunit]] në ndeshjen e dytë në grupe, Baggio asistoi golin e parë të [[Luigi Di Biagio]]s nga goditja e këndit. Megjithatë, në pjesën e dytë, ai u zëvëndësua nga Del Piero pasi pësoi një dëmtim të vogël.<ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/mondiali_1998_italia_camerun.html|title=Italia-Camerun, 1998 - 3-0|trans-title=Italia-Kameruni, 1998 - 3-0|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=13 qershor 2012}}</ref> Baggio shënoi golin e tij të dytë në turnament në ndeshjen e fundit të fazës së grupeve, në një fitore 2–1 ndaj [[Kombëtarja austriake e futbollit|Austrisë]]. Ai hyri në pjesën dytë si zëvëndësuesi i Del Pieros, pasi publiku kishte filluar të brohoriste emrin e tij. Goli i tij ishte ai gol që i dha fitoren ekipin, i cili erdhi pas kombinimeve me [[Francesco Moriero]]n dhe [[Filippo Inzaghi]]n; kjo fitore ndihmoi Italinë ta mbyllte grupin e saj në krye. Me këtë gol, ai barazoi Paolo Rossin si lojtari me më shumë gola në Kupën e Botës për Italinë (9). Ky gol ishte gjithashtu i 27ti dhe i fundit për të me Italinë.<ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/eventi/francia98/incontri/ita_aut.htm|title=Italia-Austria, 1998 - 2-1|website=rai.it|publisher=Rai Sport|language=it|accessdate=13 qershor 2012|archive-date=4 korrik 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090704112212/http://www2.raisport.rai.it/eventi/francia98/incontri/ita_aut.htm|url-status=dead}}</ref> Ai u la në stol në ndeshjen e raundit të 16-tave ndaj Norvegjisë të cilën Italia e fitoi me rezultatin minimal 1–0.<ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/mondiali_1998_italia_norvegia.html|title=Italia-Norvegia, 1998 (1-0)|trans-title=Italia-Norvegjia, 1998 (1-0)|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=13 qershor 2012}}</ref> Në ndeshjen çerek-finale ndaj fituesve të [[Kombëtarja franceze e futbollit|Francës]], Baggio hyri si zëvëndësues i Del Pieros në pjesën e dytë, dhe mundi të krijojë disa raste për shënim. Rezultati vazhdoi 0–0, dhe më pas ndeshje kaloi në kohën shtesë, edhe pse Baggio pati rastin më të pastër për të shënuar për italianët; gjuajtja e tij në ajër pas një pasimi nga Albertini përfundoi jashtë portës së mbrojtur nga [[Fabien Barthez]].<ref name="top 20"/><ref>{{cite web|url=http://www.blitzquotidiano.it/sport/italia-1998-la-traversa-di-di-biagio-del-piero-o-baggio-voto-5-in-simpatia-1879751/|title=Italia 1998: la traversa di Di Biagio. Del Piero o Baggio? Voto 5 in simpatia|trans-title=Italia 1998: traversa e Di Biagios. Del Piero ose Baggio? Vota 5 për simpati|website=blitzquotidiano.it|language=it|accessdate=19 janar 2015}}</ref> Ndeshje si përfundim do të vendosej nga gjuajtjet e penalltive, me Baggion i cili pavarësisht se shënoi penalltinë e tij, nuk mundi dot të shmangte humbjen, gjë që do të thoshte se Italia është eliminuar nga gjuatjet e penalltive në një Kupë Botë për herën e tretë rresht.<ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/eventi/francia98/incontri/ita_fra.htm|title=Italia-Francia, 1998 0-0 (3-4)|trans-title=Italia-Franca, 1998 0-0 (3-4)|website=rai.it|publisher=Rai Sport|language=it|accessdate=13 qershor 2012|archive-date=16 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616003113/http://www2.raisport.rai.it/eventi/francia98/incontri/ita_fra.htm|url-status=dead}}</ref> Trajneri i Italisë u kritikua për vendimin e tij për të aktivizuar Del Pieron, i cili ishte ende në rikuperim e sipër, në vend të Baggios, gjithashtu dhe për shkak se i mohoi të dy lojtarëve që të luanin sëbashku.<ref>{{cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/mondiali_1998_italia_francia.html|title=Francia-Italia, world Cup France 98 - 0-0 (4-3)|trans-title=Franca-Italia, Kupa e Botës Francë 98 - 0-0 (4-3)|publisher=Storie di Calcio|language=it|accessdate=19 mars 2016}}</ref> Pavarësisht zërave se zëvëndësimet e shumta kishin krijuar një rivalitet midis lojtarëve, Baggio dhe Del Piero vazhduan të ishin shokë. Baggio deklaroi në vitin 2008 se ai kishte respekt të madh për Del Pieron dhe se nuk kishte pasur asnjëherë mosmarrëveshje midis tyre.<ref name="Messi mi entusiasma">{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Primo_Piano/2008/03_Marzo/28/baggiogazza.shtml|title=Baggio: "Messi mi entusiasma"|trans-title=Baggio: "Messi më entuziasmon"|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=28 mars 2008|accessdate=20 maj 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://italy.theoffside.com/serie-a/baggio-speaks-about-calcio.html|title=Baggio Speaks About Calcio|trans-title=Baggio flet rreth futbollit|language=en|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=11 janar 2019|archive-date=10 korrik 2012|archive-url=https://archive.today/20120710143203/http://italy.theoffside.com/serie-a/baggio-speaks-about-calcio.html}}</ref> Del Piero në këmbim në vitin 2011 deklaroi se Baggio, sëbashku me [[Zinedine Zidane]], ishin lojtarët më të mirë me të cilët ai kishte luajtur.<ref name="delizia">{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Squadre/Juventus/14-11-2011/del-piero-gioco-fino-40-anni-803717129549.shtml|title=Del Piero: "Gioco fino a 40 anni" E Agnelli: "Per lui porte aperte"|trans-title=Del Piero: "Do të luajë deri 40 vjeç" dhe Agnelli: Për atë dyert e hapura|publisher=La Gazzetta dell Sport|language=it|date=14 nëntor 2011|accessdate=20 maj 2012}}</ref> ===Vitet e fundit=== Baggio ishte fillimisht anëtar i rregull në ekipin e [[Dino Zoff]], duke zhvilluar dy paraqitje si zëvëndësues në fushatën kualifikuese të [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]]; e para ishte fitorja 2–0 ndaj [[Kombëtarja uellsiane e futbollit|Uellsit]] në vitin 1998, ku ai asistoi golin e Vierit,<ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/news/sport/calcio/199809/05/35f17a03036fa/|title=Galles-Italia 0-2|trans-title=Uellsi-Italia 0-2|website=rai.it|publisher=Rai Sport|language=it|accessdate=29 gusht 2014|archive-date=4 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904183042/http://www2.raisport.rai.it/news/sport/calcio/199809/05/35f17a03036fa/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://it.uefa.com/uefaeuro/season=2000/matches/round=1165/match=55041/|title=Galles-Italia (0-2)|trans-title=Uellsi-Italia (0-2)|publisher=UEFA.com|language=it|accessdate=29 gusht 2014}}</ref> si dhe e dyta ishte barazimi 1–1 ndaj [[Kombëtarja bjelloruse e futbollit|Bjellorusisë]] një vit më vonë.<ref>{{cite web|url=http://it.uefa.com/uefaeuro/season=2000/matches/round=1165/match=55050/index.html|title=Italia-Bielorussia (1-1)|trans-title=Italia-Bjelorusia (1-1)|publisher=UEFA.com|language=it|accessdate=29 gusht 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/news/sport/calcio/199903/31/37027b6305ff3/|title=Passo falso degli azzurri|trans-title=Hap fals i azzurrëve|website=rai.it|publisher=Rai Sport|language=it|accessdate=29 gusht 2014|archive-date=4 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904183036/http://www2.raisport.rai.it/news/sport/calcio/199903/31/37027b6305ff3/|url-status=dead}}</ref> Ai gjithashtu zhvilloi një paraqitje si titullar në barazimin pa gola në miqësoren ndaj Norvegjisë në vitin 1999, duke krijuar disa raste, dhe mori pjesë në aksionin e një goli që u anullua për pozicion jashtë loje, si dhe gjithashtu goditi edhe shtyllën me goditje dënimi.<ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/news/sport/calcio/199902/10/36c1dcd506ce9/|title=Italia-Norvegia 0-0|trans-title=Italia-Norvegjia 0-0|website=rai.it|publisher=Rai Sport|language=it|accessdate=29 gusht 2014|archive-date=22 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722072916/http://www2.raisport.rai.it/news/sport/calcio/199902/10/36c1dcd506ce9/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.italia1910.com/partita.asp?d=10/02/1999|title=Italia-Norvegia: 0-0|trans-title=Italia-Norvegjia: 0-0|publisher=Italia 1910|language=it|accessdate=29 gusht 2014}}</ref> Megjithatë, ai më pas nuk u thirr më në ekip pasi zhgënjeu në sezonin 1998–99 me Interin, si dhe nuk ishte pjesë as në listën përfundimtare që do të luante në Euro 2000 për shkak të kohës së kufizuar në sezonin 1999–2000, si dhe akuzave për formën e tij. Zoff e përqëndroi ekipin e tij rreth lojtarëve të rinjë sulmues si Francesco Totti, Alessandro Del Piero, [[Stefano Fiore]], [[Marco Delvecchio]], Filippo Inzaghi dhe [[Vincenzo Montella]]. Baggio u votua si "Lojtari i Shekullit" i Italisë në vitin 2000.<ref name="Baggio, una hola privata">{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Primo_Piano/2007/02_Febbraio/17/fetabaggio.shtml|title=Baggio, una hola privata|trans-title=Baggio, një përshëndetje private|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=17 shkurt 2007|accessdate=6 shkurt 2015}}</ref> Baggio u la jashtë në mënyrë polemizuese nga lista e lojtarëve që do të luanin në [[2002 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2002]] nga trajneri Giovanni Trapattoni, i cili besonte se ai nuk ishte rikuperuar plotësisht nga një dëmtim që pësoi gjatë sezonit. Pavarësisht se në fillim ai ishte i gatshëm për ta përfshirë Baggion në skuadrën prej 23 lojtarësh, ai në fund vendosi ta linte jashtë; Baggio i bëri një apel direkt atij duke i shkruar një letër.<ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/online/calcio/baggioscrive/baggioscrive/baggioscrive.html|title=Baggio scrive al Trap "Portami ai Mondiali"|trans-title=Baggio i shkruan Trap "Më merr në Botëror|publisher=La Repubblica|language=it|date=6 maj 2002|accessdate=6 maj 2002}}</ref> Tifozët dhe analistët e kritikuan këtë përjashtim; Italia u eliminua në raundin e 16-tave nga [[Kombëtarja koreano-jugore e futbollit|Koreja e Jugut]].<ref>{{cite web|url=https://brescia.corriere.it/notizie/sport/16_maggio_19/trapattoni-baggio-moreno-mondiale-corea-53c05998-1dcc-11e6-8d1a-6eb7d9c593f0.shtml|title=Trapattoni: "Nessun rimpianto per Baggio, senza Moreno avremmo vinto il mondiale"|trans-title=Trapattoni: "Asnjë keqardhje për Baggion, pa Morenon do të kishim fituar botërorin"|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|author1=Luca Bertelli|date=19 maj 2016}}</ref> Shumë tifozë shpresuan të shihnin Baggion në [[UEFA Euro 2004|Euro 2004]],<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/primi_piani/calcio/2004/pp_1.0.362006415.shtml|title=Baggio: "All'Europeo da riserva"|trans-title=Baggio: "Në Evropian edhe si rezervë"|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|author1=Diego Antonelli|date=27 prill 2004|accessdate=26 prill 2015}}</ref> ose në ekipin që mori medaljen e bronztë në [[Lojërat olimpike verore 2004]],<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/2004/a/sezioni/sport/calcio/fuoriquota/fuoriquota/fuoriquota.html|title=Olimpiadi, Carraro possibilista Baggio fuori quota con l'Under?|trans-title=Olimpiada, Baggio lojtari mbi-moshë në ekipin nën-21?|publisher=La Repubblica|language=it|date=9 janar 2004|accessdate=21 prill 2015}}</ref> por kjo gjë nuk u realizua.<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2003/febbraio/05/Baggio_scherza_sui_dubbi_del_co_0_0302051319.shtml|title=Baggio: Euro 2004?|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=5 shkurt 2003|accessdate=8 korrik 2012}}</ref> Atij ju dha një lamtumirë ndërkombëtare nga Trappatoni në moshën 37 vjeçare në një ndeshje miqësore ndaj Spanjës më 28 prill 2004, ku ai veshi fanellën me numrin 10 për herë të fundit, si dhe shiritin e kapitenit për një pjesë të lojës. Baggio argëtoi tifozët me aftësitë e tij, por nuk mundi të shënojë, pavarësisht se fitoi goditjen e dënimit nga i cili erdhi goli i Vierit. Ndeshja përfundoi në barazim 1–1 dhe Baggios ju dha një duartrokitje nga publiku në momentin e zëvëndësimit nga [[Fabrizio Miccoli]].<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/2004/d/sezioni/sport/calcio/nazionale/italiaspagna/italiaspagna/italiaspagna.html|title=Baggio, lungo, emozionante addio ma Italia-Spagna è poca cosa|trans-title=Baggio, në lamtumirë e gjatë dhe emocionale por Itali-Spanjë në shuma të vogla|publisher=La Repubblica|language=it|date=28 prill 2004|accessdate=19 janar 2015}}</ref> Ishte ndeshja e tij e 56të dhe e fundit me Italinë, si dhe ishte hera e parë që nga koha e Silvio Piolës që karriera e një futbollisti italian festohet në këtë mënyrë.<ref name="Biografia: Roberto Baggio"/> Baggio është i vetmi lojtar italian që ka shënuar në tre Kupa Bote rresht, dhe me nëntë gola, është golashënuesi më i mirë në historinë e Italisë në Kupën e Botës, sëbashku me Christian Vierin dhe [[Paolo Rossi]]n.<ref name="Mondial"/><ref name="Italia">{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Speciali/Mondiale_2010/Countdown_1.shtml|title=Italia: Speciale Mondiali|trans-title=Italia: Kupa e Botës Speciale|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|accessdate=29 qershor 2012}}</ref> Pavarësisht performancave të tij në [[1990 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 1990]], [[1994 FIFA Kupa e Botës|1994]] dhe [[1998 FIFA Kupa e Botës|1998]], ai nuk luajti kurrë në një [[UEFA Kampionati Evropian i Futbollit|Kampionat Evropian]], si dhe është lojtari me më shumë ndeshje për Italinë që nuk ka luajtur në këtë kompeticion. ==Profili i lojtarit== {{Quote box|width=27%|align=djathtas|quote="Ai është pa pik dyshimi numri 10 më i aftë në lojën moderne, një organizator tipik, dhe nqs do, i cili krijon raste dhe shënon gola."|source =— [[Brian Laudrup]] për Baggion, 1995.<ref name="Fourfourtwo">"Roberto Baggio", ''FourFourTwo'', qershor 1995, p. 8.</ref>}} I konsideruar si një nga lojtarët më të mirë të gjeneratës së tij,<ref name="delizia"/><ref>{{cite web|url=http://www.thehardtackle.com/2012/matthew-le-tissier-interview/|title=Matthew Le Tissier Interview: "Roberto Baggio was the Best Player I Ever Played Against"|trans-title=Intervista e Matthew Le Tissier: "Roberto Baggio ishte lojtari më i mirë ndaj të cilit kam luajtur kundër|publisher=The Hard Tackle.com|language=en|accessdate=29 gusht 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fourfourtwo.com/features/ivan-zamorano-perfect-xi|title=Four Four Two - Ivan Zamorano: Perfect XI|trans-title=Four Forw Two - Ivan Zamorano: XI e përkryer|publisher=FourFourTwo|language=en|accessdate=9 tetor 2014}}</ref><ref name="Golazos galore">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/the-gentleman-ultra/2017/sep/20/golazos-25-best-goals-serie-a-seasons-football-italia|title=Golazos galore: the 25 best goals from the golden era of Serie A|trans-title=Golazos galore: 25 golat më të mirë nga epoka e artë e Serie A|publisher=The Guardian|language=en|author1=Emmett Gates|date=20 shtator 2017|accessdate=27 shtator 2017}}</ref> dhe një nga lojtarët më të mirë italian të të gjitha kohërave,<ref name="Baggio to join Italy">{{cite web|url=http://www.foxsports.com/soccer/story/baggio-to-join-italy-federation-staff-68721561-080310|title=Baggio to join Italy federation staff|trans-title=Baggio do t'i bashkohet stafit të federatës së Italisë|publisher=Fox Sports|language=en|date=3 gusht 2010|accessdate=12 maj 2017}}</ref> Baggio konsiderohet nga shumë si lojtari italian më i mirë i të gjitha kohërave.{{#tag:ref|Shiko<ref name="au.fourfourtwo.com"/><ref name="il più grande del calcio"/><ref name="acmilan.com">{{cite web|url=https://www.acmilan.com/en/roberto-baggio|title=A.C. Milan Hall of Fame: Roberto Baggio|trans-title=A.C. Milan Holli i Famës: Roberto Baggio|website=acmilan.com|publisher=A.C. Milan|language=it|accessdate=9 dhjetor 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/sport/calcio/esteri/2014/03/02/news/fifa_pel_miglior_dieci_della_storia-80027931/?refresh_ce|title=Fifa, Pelè il miglior dieci di sempre. Maradona secondo, Baggio nella top ten|trans-title=FIFA, Pelé dhjeta më e mirë e të gjitha kohërave. Maradona i dyti, Baggio në top dhjetë|publisher=La Repubblica|language=it|date=2 mars 2014|accessdate=9 shtator 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pianetamilan.it/ultimissime/capello-il-calciatore-italiano-numero-uno-roberto-baggio/|title=Capello: "Il calciatore italiano numero uno? Roberto Baggio"|trans-title=Capello: "Futbollisti italian numër një? Roberto Baggio"|publisher=www.pianetamilan.it|language=it|author1=Donato Bulfon|date=11 tetor 2018|accessdate=14 tetor 2018|archive-date=15 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181015002841/http://www.pianetamilan.it/ultimissime/capello-il-calciatore-italiano-numero-uno-roberto-baggio/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/13-10-2018/cassano-addio-calcio-il-ritorno-entella-stavolta-finita-davvero-300634841080.shtml|title=Cassano, addio al calcio dopo il ritorno all'Entella: "Stavolta è finita davvero"|trans-title=Cassano, lamtumirë futbollit pas rikthimit tek Entella: "Këtë herë ka marrë fund me të vërtetë|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=13 tetor 2018|accessdate=14 tetor 2018}}</ref><ref name="Buffon reveals greatest Italians">{{cite web|url=http://www.fantasista10.co.uk/buffon-reveals-greatest-italians/|title=Buffon reveals ‘greatest Italians’|trans-title=Buffon zbulon ‘italianët më të mëdhenjë’|website=fantasista10.co.uk|language=it|accessdate=29 shtator 2014|archive-date=16 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716065417/http://www.fantasista10.co.uk/buffon-reveals-greatest-italians/|url-status=dead}}</ref>|name="greatest-Italian"|group="nb"}} Gazetari italian [[Gianni Brera]], i cili kishte vëzhguar Giuseppe Meazzën dhe [[Gianni Rivera|Gianni Riverën]], deklaroi se Baggio ishte lojtari italian më i mirë që ai kishte parë.<ref name="au.fourfourtwo.com"/> Ai ishte një organizator i klasit botëror i njohur për golat, vizionin, krijueshmërinë, saktësinë e krosimeve si dhe aftësinë e pasimit,{{#tag:ref|Shiko<ref name="A History of the Gala"/><ref name="huffingtonpost"/><ref name="Ambitious Baggio joins Brescia"/><ref name="Happy birthday"/><ref name="Baggio to join Italy"/><ref name="acmilan.com"/><ref name="irishtimes.com">{{cite web|url=http://www.irishtimes.com/sport/the-buddha-of-milan-1.157649|title=The Buddha of Milan|trans-title=Buda i Milanit|publisher=Irish Times|language=en|date=27 shkurt 1999|accessdate=19 korrik 2015}}</ref><ref name="Falcone">{{cite web|url=http://www.alleniamo.com/libri.riviste/2012/urbone/roberto.baggio.htm|title=Roberto Baggio. Breve viaggio nel mondo del Codino più amato|trans-title=Udhëtim i shkurtër në botën e Codinos më të dashur|website=alleniamo.com|language=it|author=Gabriella Falcone|accessdate=16 maj 2012}}</ref><ref name="Baggio Takes Great Strides Toward Soccer Greatness">{{cite web|url=http://articles.orlandosentinel.com/1994-06-15/features/9406150766_1_baggio-great-soccer-players-goals-in-world|title=Baggio Takes Great Strides Toward Soccer Greatness|trans-title=Baggio bën hapa të mëdhenj drejt madhështisë së futbollit|publisher=The Orlando Sentinel|language=en|date=15 qershor 1994|accessdate=13 janar 2015|archive-date=14 nëntor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114003756/http://articles.orlandosentinel.com/1994-06-15/features/9406150766_1_baggio-great-soccer-players-goals-in-world|url-status=dead}}</ref><ref name="flowering"/><ref name="Baggio on USA 94">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/international/roberto-baggio-interview-exclusive-usa-94-penalty-diadora-football-boots-a7848946.html|title=Roberto Baggio on USA 94, playing through the pain and putting the beautiful in the beautiful game|trans-title=Roberto Baggio rreth Shba 94, duke luajtur mes dhimbjes dhe duke vendosur të bukurën në lojën e bukur|publisher=The Independent|language=en|author1=Miguel Delaney|date=19 korrik 2017|accessdate=21 korrik 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2002/12/16/LS4LG_LS480.html|title=Tare-Baggio, il Brescia vola|trans-title=Tare-Baggio, Brescia fluturon|publisher=Il Tirreno|language=it|date=16 dhjetor 2002|accessdate=20 shtator 2018|archive-date=21 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921034514/http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2002/12/16/LS4LG_LS480.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/03/23/borgonovo-baggio-spazio-per.html|title=Borgonovo - Baggio: C'è Spazio per Loro|trans-title=Borgonovo - Baggio: Ka hapsirë për ata|publisher=La Repubblica|language=it|author1=Licia Granello|date=23 mars 1989|accessdate=8 tetor 2018}}</ref>|name="style1"|group="nb"}} i cili e shpenzoi shumicën e karrierës duke luajtur si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues i dytë]]; ai gjithashtu njihet për shënimin e golave dhe krijimin e tyre.{{#tag:ref|Shiko<ref name="Fourfourtwo"/><ref name="corriere2"/><ref name="Ambitious Baggio joins Brescia"/><ref name="irishtimes.com"/><ref name="Baggio Takes Great Strides Toward Soccer Greatness"/><ref name="Baggio on USA 94"/><ref name="Baggio's month of May">{{cite web|url=http://www.football-italia.net/48791/baggio%E2%80%99s-month-may|title=Baggio's month of May|trans-title=Muaji maj i Baggios|publisher=Football Italia|language=en|author1=Dave Taylor|date=5 maj 2014|accessdate=14 nëntor 2015}}</ref><ref name="discontent">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2000/jun/11/euro2000.sport|title=Italy's season of discontent|trans-title=Sezoni i pakënaqësisë i Italisë|publisher=The Guardian|language=en|author1=Joe McGiniss|date=11 qershor 2000|accessdate=20 gusht 2016}}</ref><ref name="100 Greatest Footballers EVER"/><ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1634018-25-most-skilled-passers-in-world-football-history|title=25 Most Skilled Passers in World Football History|trans-title=25 lojtarët pasues më të aftë në historinë e botës së futbollit|publisher=Bleacher Report|language=en|author1=Max Towle|date=9 maj 2013|accessdate=10 tetor 2018}}</ref>|name="style2"|group="nb"}} Kjo gjë shtyu Michel Platinin që ta përshkruante Baggion si një "9 e gjysëm", pasi ai nuk ishte një sulmues 9 i vërtet, për shkak se ishte shumë krijues, por ishte më shumë si një organizator numër 10.<ref name="FIFA 94"/><ref name="irishtimes.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.calciomercato.com/altre-notizie/roberto-baggio-allenare-l-italia-non-si-sa-mai-826328|title=Roberto Baggio: 'Allenare l'Italia? Non si sa mai'|trans-title=Roberto Baggio: 'Të drejtoj Italinë? Nuk i dihet'|publisher=GQ|language=it|accessdate=16 maj 2012|archive-date=9 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109223702/http://www.calciomercato.com/altre-notizie/roberto-baggio-allenare-l-italia-non-si-sa-mai-826328|url-status=dead}}</ref> Ai gjithashtu deklaroi se stili i lojës së Baggios ishte rastësi me ridaljen e mesfushorëve sulmues në Itali gjatë viteve 2000.<ref name="corriere2"/> Gjatë kohës tek Juventus, Gianni Agnelli iu referua Baggios si artist, duke e krahasuar elegancën e tij me atë të piktorit ''[[Raffaello Sanzio da Urbino|Raffaello]]'', si dhe përshkroi talentin në dalje Alessandro Del Piero si ''[[Pinturicchio]]''.<ref name="huffingtonpost"/><ref name="16 May 2012">{{cite web|url=http://www.ilsole24ore.com/fc?cmd=anteprima&codid=22.0.750520433&artType=Articolo&DocType=Libero&chId=30|title=Gianni Agnelli e "roi Michel", una passione infinita|trans-title=Gianni Agnelli dhe "roi Michel", një pasion i përjetshëm|publisher=Il Sole 24 Ore|language=it|author=Giulia Crivelli|accessdate=16 maj 2012|archive-date=31 korrik 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731014804/http://www.ilsole24ore.com/fc?cmd=anteprima&codid=22.0.750520433&artType=Articolo&DocType=Libero&chId=30|url-status=dead}}</ref> [[Skeda:ROBERTO BAGGIO LANEROSSI VICENZA BIANCOROSSO.jpg|parapamje|150px|majtas|Roberto Baggio në moshë të re me L.R. Vicenza.]] Baggio ishte një lojtar takikisht i shkathët, i cili kuptonte mirë lojën, dhe luante pa problem në të dyja [[Sulmuesi (futboll)|krahët]] e sulmit si dhe në qëndër; kjo gjë i lejonte atij të mbulonte disa pozicione në sulm.<ref name="FIFA 94"/><ref name="huffingtonpost"/><ref name="corriere2"/><ref name="flowering">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football-greatness-has-a-last-flowering-in-baggio-1077893.html|title=Football: Greatness has a last flowering in Baggio|trans-title=Futboll: Madhështia ka një lulëzim të fundit tek Baggio|publisher=The Independent|language=en|author1=Richard Williams|date=1 mars 1999|accessdate=13 shkurt 2017}}</ref> Pozicioni i tij i preferuar ishte [[Mesfushori|mesfushori sulmues]] organizator, në një rol të lirë dhe krijues; megjithatë, ai luajti pak në këtë pozicion në karrierën e tij për shkak të formacionit 4–4–2, ku ai zakonisht përdorej si sulmues kryesor ose i dytë.<ref name="corriere2"/><ref name="evoluzione">{{cite web|url=http://it.eurosport.com/calcio/serie-a/2014-2015/levoluzione-del-numero-dieci-da-pele-a-pirlo_sto4827915/story.shtml|title=L’evoluzione del numero dieci: da Pelé a Pirlo|trans-title=Evolucioni i numrave dhjetë: nga Pelé tek Pirlo|publisher=Eurosport.com|language=it|author=Mattia Fontana|date=21 korrik 2015|accessdate=9 prill 2016}}</ref> Ai mundi të luajë në një rol të lirë vetëm në vitet e fundit të karrierës.<ref name="Il Fantasista, l'Incompreso"/><ref name="irishtimes.com"/><ref name="Falcone"/> Ai ndonjëherë luante edhe si anësor i majtë në sulmin me tre lojtarë,<ref name="corriere2"/><ref name="p193"/><ref name="solocalcio"/><ref name="InterVenezia"/> por edhe si organizator në [[Mesfushori|qëndër të mesfushës]].<ref name="solocalcio"/><ref name="trapianto">{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1996/agosto/01/Tabarez_tenta_trapianto_Baggio_Codino_co_0_9608016997.shtml|title=Tabarez tenta il trapianto di Baggio. E Codino regista è il faro del Milan|trans-title=Tabarez provon transplantin Baggio. Drejtor Codino është farka e Milanit|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|author1=Alberto Costa|date=1 gusht 1996|accessdate=5 mars 2014}}</ref> Një golashënues profilik,<ref name="treccani.it">{{cite web|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/roberto-baggio_%28Enciclopedia-dello-Sport%29/|title=Baggio, Roberto|publisher=Treccani: Enciclopedia dello Sport (2002)|language=it|accessdate=19 korrik 2015}}</ref> Baggio ka qënë një finalizues i saktë, i njohur për gjuajtjet e tij me hark si dhe qetësinë përball portës. Për shkak të teknikës së tij të shkëlqyer, ai ishte specialist në gjuajtjet "volley" (gjuajtje me topin në ajër) dhe goditjet e dënimit, i cili shquhej për dërgimet e tij në zonë nga goditje të lira; ai gjithashtu njihej për saktësinë e tij në goditjet e dënimit dhe aftësië për t'i dhënë topit hark, duke fituar repucationin si një nga goditësit e dënimit më të mirë të gjeneratës së tij.{{#tag:ref|Shiko<ref name="A History of the Gala"/><ref name="top 20"/><ref name="eroi"/><ref name="Baggio to join Italy"/><ref name="Baggio's month of May"/><ref>{{cite web|url=http://www.ilpost.it/2012/02/23/come-fare-gol-su-calcio-dangolo/6/|title=Come fare gol su calcio d’angolo|trans-title=Si të bësh gol nga goditja e dënimit|publisher=Il Post|language=it|date=23 shkurt 2012|accessdate=2 maj 2014|archive-date=5 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605051500/http://www.ilpost.it/2012/02/23/come-fare-gol-su-calcio-dangolo/6/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/sport/calcio/2017/02/13/news/il_campione_diverso_rimasto_tra_noi_con_la_sua_assenza-158175485/|title=Baggio, il campione diverso rimasto tra noi con la sua assenza|trans-title=Baggio, kampioni i ndryshëm u largua mes nesh me mungesën e tij|publisher=La Repubblica|language=it|author1=Emanuela Audisio|date=13 shkurt 2017|accessdate=13 shkurt 2017}}</ref><ref name="Baggio compie 50 anni">{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/17-02-2017/roberto-baggio-compie-50-anni-ha-unito-mondo-calcio-180870588689.shtml?login=ok|title=Roberto Baggio compie 50 anni: ha unito il mondo del calcio|trans-title=Roberto Baggio mbush 50 vjeç: ai është bashkuar me botën e futbollit|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|author=Luca Calamai|date=17 shkurt 2017|accessdate=18 shkurt 2017}}</ref><ref name="Baggio at 50">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/the-gentleman-ultra/2017/feb/17/roberto-baggio-50-free-kicks-milan-juventus-brescia-inter|title=Roberto Baggio at 50: celebrating his five greatest free-kicks|trans-title=Roberto Baggio 50: festojm pesë nga goditjet e tij të dënimit më të bukura|publisher=The Guardian|language=en|author1=Emmet Gates|date=17 shkurt 2017|accessdate=22 janar 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2442335.html|title=Roberto Baggio turns 50: five of his best UEFA goals|trans-title=Roberto Baggio mbush 50: pesë nga golat e tij më të bukur të UEFA-s|publisher=UEFA.com|language=en|author1=Paolo Menicucci|date=18 shkurt 2017|accessdate=20 shtator 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fourfourtwo.com/us/features/fifa-18-icons-7-all-time-legends-we-really-want-see-included?page=0%2C1|title=FIFA 18 Icons: 7 all-time legends we really want to see included|trans-title=Ikonat e FIFA 18: 7 legjendat e të gjitha kohërave që ne duam t'i shohim të përfshirë|publisher=FourFourTwo|language=en|author1=Tom Bogert|date=4 gusht 2017|accessdate=20 shtator 2018|archive-date=21 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921034903/https://www.fourfourtwo.com/us/features/fifa-18-icons-7-all-time-legends-we-really-want-see-included?page=0%2C1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gazzetta.it/primi_piani/2003/pp_1.0.164416480.shtml|title=Brescia-Reggina da ottovolante|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=21 shtator 2003|accessdate=20 shtator 2018}}</ref>|name="style3"|group="nb"}} Teknika e tij në goditjet e dënimit pati ndikim tek disa lojtarë,<ref name="Baggio at 50"/> si Alessandro Del Piero<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/1998/gennaio/19/Baggio_meglio_casa_che_panchina_ga_0_9801194973.shtml?refresh_ce-cp|title=Baggio, meglio a casa che in panchina: "sono schifato"|trans-title=Baggio, më mirë në shtëpi se sa në stol"better at home than on the bench: "E neveritshme"|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|author1=Alessandra Bocci|author2=Silvano Stella|date=19 janar 1998|accessdate=29 tetor 2015}}</ref> dhe [[Andrea Pirlo]].<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/2005/c/sezioni/sport/calcio/nazionale/pirlo/pirlo/pirlo.html|title=Pirlo l'uomo nuovo "Ho imparato guardando Baggio"|trans-title=Pirlo njeriu i ri "Kam mësuar duke parë Baggion|publisher=La Repubblica|language=it|author=Enrico Currò|date=29 mars 2005|accessdate=16 maj 2012}}</ref> Gjatë kohës së tij tek Juventusi, teknika e goditjes së dënimit të Baggios u kryqëzua me atë të Maradonës, Zicos dhe Platinis, dhe në atë kohë, gjuajet e tij i ngjanin atyre të Platinis, pavarësisht se Baggio, ashtu si Maradona dhe Zico, parapëlqente të ekzekutonte goditjet e dënimit nga distanca të afërta, zakonisht me një distancë nga 16 deri në 20 metra, ose në fillim ta prekte topin një shok i skuadrës para se ai ta gjuante.<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/ottobre/24/Del_Piero_Tira_alla_Platini_co_0_951024456.shtml|title=Del Piero? Tira alla Platini|trans-title=Del Piero? Hidhja Platinis|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=24 tetor 1995|p=44|archive-url=https://archive.today/20151106152619/http://archiviostorico.corriere.it/1995/ottobre/24/Del_Piero_Tira_alla_Platini_co_0_951024456.shtml|archive-date=6 nëntor 2015}}</ref> Pavarësisht panalltisë vendimtare të humbur në Kupën e Botës 1994, Baggio ishte specialist edhe në gjuajtjet e penalltive.<ref name="The Score"/><ref>{{cite web|url=https://francovaldevies.wordpress.com/tag/baggio-piu-rigori-segnati-e-calciati/|title=Record di Serie A: I rigoristi|trans-title=Rekordi në Serie A: Gjuajtësit e penalltive|publisher=Franco Valdevies|language=it|accessdate=29 gusht 2014}}</ref> Pavarësisht se ishte një lojtar i cili luante me këmbën e djathtë,<ref name="Baggio, il fu nove e mezzo"/> Baggio mund të luante lehtësisht edhe me të majtën,<ref name="irishtimes.com"/><ref name="100 Greatest Footballers EVER"/> dhe shpesh driblimet i fillonte me atë këmbë.<ref name="Baggio, il fu nove e mezzo">{{cite web|url=http://www.eatsport.net/2012/roberto-baggio-il-nove-e-mezzo/|title=Roberto Baggio, il fu nove e mezzo|trans-title=Roberto Baggio, ishte nëntë e gjysëm|language=it|url-status=dead|access-date=15 janar 2019|archive-date=4 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604152313/http://www.eatsport.net/2012/roberto-baggio-il-nove-e-mezzo/}}</ref> Fizikisht nuk ishte një lojtar i fortë, sidomos në duelet ajërore, për shkak të fizikut të tij të vogël,<ref name="FIFA 94"/><ref name="treccani.it"/><ref name="Perfect 10">{{cite web|url=http://www.fourfourtwo.com/features/my-perfect-10-roberto-baggio|title=My Perfect 10: Roberto Baggio|trans-title=10-ta ime perfekte: Roberto Baggio|publisher=FourFourTwo|language=it, en|date=30 gusht 2010|accessdate=13 shkurt 2017}}</ref><ref name="Other">{{cite web|url=http://articles.baltimoresun.com/1994-07-16/sports/1994197049_1_dino-baggio-roberto-baggio-world-cup|title='Other' Baggio ready to step into hero's role WORLD CUP 1994|trans-title=Baggiot e 'tjerë' gati për të hyrë në rolin e heroit në Kupën e Botës 1994|publisher=The Baltimore Sun|language=en|author1=Mike Preston|date=16 korrik 1994|accessdate=14 shkurt 2017|archive-date=22 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822125332/http://articles.baltimoresun.com/1994-07-16/sports/1994197049_1_dino-baggio-roberto-baggio-world-cup|url-status=dead}}</ref> megjithatë, ai dallohej për shpejtësinë e tij dhe nisjen nga vëndi në distanca të vogla, të cilat, duke i kombinuar me lëvizjet e tij, aftësitë teknike dhe këmbët e shpejta,<ref name="FIFA 94"/><ref name="ricerca.gelocal.it"/><ref name="Mito Baggio in 10 motivi">{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/22-02-2010/mito-baggio-10-motivi-603085441092.shtml|title=Mito Baggio in 10 motivi|trans-title=Baggio një legjendë në 10 arsye|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|author1=Germano Bovolenta|date=22 shkurt 2010|accessdate=22 mars 2015}}</ref><ref name="Guardiola's world"/> i lejonin atij të shmangte kundërshtarët gjatë kohës që bënte inkursione sulmuese drejt zonës, me top ose pa top.<ref name="Falcone"/><ref name="Guardiola's world">{{cite web|url=http://www.marca.com/en/football/barcelona/2018/09/13/5b9acb67ca474190068b463e.html|title=Guardiola's world: Cruyff, the best Real Madrid and how the Premier League sells itself|trans-title=Bota e Guardiolës: Cruyff, Real Madridi më i mirë dhe si Premier Liga e shet veten e vet|publisher=Marca.com|language=en|date=13 shtator 2018|accessdate=28 shtator 2018}}</ref><ref name="polvere-derby">{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1996/marzo/12/Hodgson_Baggio_stelle_polvere_derby_co_0_96031210093.shtml|title=Hodgson Baggio, stelle e polvere di derby|trans-title=Hodgson Baggio, yjet dhe pluhuri i derbit|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=12 mars 1996|accessdate=2 maj 2014}}</ref><ref name="Italy's All-Time No 10s">{{cite web|url=http://www.football-italia.net/46195/italys-all-time-no-10s|title=Italy's All-Time No 10s|trans-title=Nr. 10 e të gjitha kohërave të Italisë|publisher=Football Italia|language=en|date=9 mars 2014|accessdate=19 korrik 2015}}</ref> I konsideruar si një nga dribluesit më të mirë të të gjitha kohërave,<ref name="incredibile"/><ref>{{cite web|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/2015/09/18-4151694/veltroni_intervista_baggio_vi_racconto_il_mio_calcio/|title=Veltroni intervista Baggio: "Caro Balotelli, ascoltami"|trans-title=Veltroni interviston Baggion: "I dashur Balotelli, më dëgjo"|publisher=Il Corriere dello Sport|language=it|author1=Walter Veltroni|date=18 shtator 2015|accessdate=31 tetor 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/oct/15/the-joy-of-six-great-dribbles|title=The Joy of Six: Great dribbles|trans-title=Kënaqësia e Gjashtë: Dribluesit e mëdhenj|publisher=The Guardian|language=en|author1=Scott Murray|date=15 tetor 2010|accessdate=14 shkurt 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/10-best-dribblers-all-time|title=10 best dribblers of all time|trans-title=10 dribluesit më të mirë të të gjitha kohërave|publisher=Sport Skeeda|language=en|author1=Sagnik Kundu|date=20 shkurt 2017|accessdate=22 dhjetor 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/1037524-50-greatest-dribblers-in-world-football-history|title=50 Greatest Dribblers in World Football History|trans-title=50 dribluesit më të mirë në historinë e botës së futbollit|publisher=Bleacher Report|language=en|author1=Allan Jiang|date=25 janar 2012|accessdate=22 dhjetor 2017}}</ref> si dhe një nga lojtarët me dhunti teknike më të mirë të të gjitha kohërave,{{#tag:ref|Shiko<ref name="Golazos galore"/><ref name="incredibile">{{cite book|last1=Altafini|first1=José|last2=Pardo|first2=Pierluigi|title=Incredibile amici! Il mio manuale del calcio|trans-title=Shokë të jashtëzakonshëm! Manuali im i futbollit|date=2009|publisher=Rizzoli Libri|language=it|location=Milano|isbn=978-88-58-60527-1|url=https://books.google.ca/books?id=9GfZROD1giwC&pg=PT5&lpg=PT5&dq=incredibile+amici+jose+altafini&source=bl&ots=SgCTiBg9J1&sig=vD99joohEXNxHGUlhvD6zhLqw9M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjlwPuly5DSAhUI04MKHeKuA-QQ6AEINDAE#v=onepage&q=incredibile%20amici%20jose%20altafini&f=false|accessdate=14 shkurt 2017}}</ref><ref name="first touches">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2011/nov/11/joy-of-six-first-touches-bergkamp|title=The Joy of Six: football first touches|trans-title=Kënaqësia e Gjashtë: prekjet e para në futboll|publisher=The Guardian|language=en|author1=Rob Smyth|date=11 nëntor 2011|accessdate=22 mars 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.corriere.it/sport/17_gennaio_11/da-buffon-riva-gioco-infinito-squadra-ideale-80a67d42-d83a-11e6-9dfa-46bea8378d9f.shtml|title=Da Buffon a Riva, il gioco infinito della squadra ideale|trans-title=Nga Buffon tek Riva, loja e pafundme e skuadrës ideale|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|author1=Mario Sconcerti|date=11 janar 2017|accessdate=13 shkurt 2017}}</ref><ref name="enemiga">{{cite web|url=http://www.marca.com/futbol/futbol-internacional/2017/02/18/58a76624ca4741622c8b45e5.html|title=Roberto Baggio: la coleta rebelde enemiga del 'catenaccio' que falló el penalti de su vida|trans-title=Roberto Baggio: Raca rebele e armikut të 'catenaccio' që dështoi në ndëshkimin e jetës së tij|publisher=Marca|language=it|author1=Alberto Ortega|author2=Joseba Arroyo|date=18 shkurt 2017|accessdate=18 shkurt 2017}}</ref><ref name="Baggio va ricordato">{{cite web|url=http://www.repubblica.it/sport/calcio/serie-a/fiorentina/2017/02/18/news/fiorentina_sousa-158621178/|title=Fiorentina, Sousa: "Saponara può giocare col Milan. E Baggio va ricordato sempre"|trans-title=Fiorentina, Sousa: "Saponara mund të luajë me Milanin. Baggion do ta kujtoj përherë"|publisher=La Repubblica|language=it|author=Matteo Dovellini|date=18 shkurt 2017|accessdate=18 shkurt 2017}}</ref>|name="style4"|group="nb"}} Baggio zotëronte një prekje të parë të topit të shkëlqyer,<ref name="flowering"/><ref name="100 Greatest Footballers EVER">{{cite web|url=https://www.fourfourtwo.com/features/fourfourtwos-100-greatest-footballers-ever-60-51?page=0%2C1|title=FourFourTwo's 100 Greatest Footballers EVER: 60 to 51|trans-title=100 futbollistët më të mëdhenj të FourFourTwo: 60 tek 51|publisher=FourFourTwo|language=en|author1=Alex Hess|date=25 korrik 2017|accessdate=18 janar 2018|archive-date=7 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407150318/https://www.fourfourtwo.com/features/fourfourtwos-100-greatest-footballers-ever-60-51%3Fpage%3D0,1|url-status=dead}}</ref><ref name="first touches"/> dhe dallohej për driblimet e tij, kontrollin e topit, ekuilibrin, si dhe aftësinë për të mposhtur kundërshtarët me finesë ose shpejtësi, si në situatat një-kundër-një ose në vrapimet e tij individuale drejt sulmit.{{#tag:ref|Shiko<ref name="A History of the Gala"/><ref name="The Score"/><ref name="irishtimes.com"/><ref name="ricerca.gelocal.it">{{cite web|url=http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/1997/07/15/LA303.html|title=Professione fantasista in un calcio sempre più muscolare Scatto, dribbling, fiuto del gol Ecco le armi del Divin Codino|trans-title=Profesioni fantazist në një futboll gjithnjë e më muskulor Scatto, driblim, këtu janë armët e Codinit hyjnor|publisher=La Repubblica|language=it|author=Renzo Marmugi|date=15 korrik 1997|accessdate=7 janar 2015|archive-date=7 janar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150107141239/http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/1997/07/15/LA303.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Italy's All-Time No 10s"/><ref name="gentlemanultra-TomGD">{{cite web|url=https://gentlemanultra.com/2016/07/20/the-transfer-that-sparked-a-riot-baggio-to-juventus-1990/|title=The transfer that sparked a riot: Baggio to Juventus (1990)|trans-title=Transferimi që shkrepi një rrëmujë: Baggio tek Juventus (1990)|publisher=gentlemanultra.com|language=it|author1=Tom Guerriero-Davies|date=20 korrik 2016|accessdate=7 gusht 2018}}</ref>|name="style5"|group="nb"}} I njohur për mospëlqimin e tij për mbrojtjen, e cila ishte natyra teknike dhe fizike e Italisë së viteve 1990', Baggio mori kritika nga disa trajnerë për kontributin e tij të paktët në aspektin mbrojtës kur topi ishte në zotërim të kundërshtarëve.<ref name="corriere2"/><ref name="The Trequartista"/> Megjithatë, trajneri i tij tek Brescia, Carlo Mazzone, e vlerësoi Baggion për disiplinën dhe angazhimin në stërvitje.<ref name="magico">{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/04-03-2010/mazzone-baggio-rotto-603192531716.shtml|title=Mazzone: "Baggio rotto? Macché, era magico"|trans-title=Mazzone: "Baggio i thyer? Aspak, ishte magjik"|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|author1=Stefano Boldrini|date=4 mars 2010|accessdate=14 shkurt 2017}}</ref> Disa analistë futbolli gjithashtu kanë vënë në dukje mungesën e aftësive të udhëheqësit te Baggio, pavarësisht se ai kishte qënë kapiten me Juventusin dhe Brescian; ata gjithashtu shtuan se Baggio kishte një karakter të vështirë, për shkak të mosmarrëveshjeve me disa trajnerë,<ref name="L'addio del grande incompreso">{{cite web|url=http://www.repubblica.it/2003/l/sezioni/sport/calcio/serie_a/baggiovia/baggiovia/baggiovia.html|title=Baggio a sorpresa: "Smetto" L'addio del grande incompreso|trans-title=Baggio një surprizë: "Unë u largova" Mirupafshim i madh keqkuptuar|publisher=La Repubblica|language=it|author1=Benedetto Ferrara|date=31 dhjetor 2003|accessdate=22 mars 2015}}</ref> pavarësisht se ai është konsideruar si "korrekt" nga gjyqtarët.<ref>{{cite web|url=http://vivoazzurro.it/news/rizzoli-mi-piace-il-dialogo-ma-solo-con-chi-lo-accetta-baggio-maldini-e-zanetti-piu-collaborativi/|title=Rizzoli: Mi piace il dialogo, ma solo con chi lo accetta. Baggio, Maldini e Zanetti i più collaborativ|trans-title=Rizzoli: Më pëlqen dialogu, por vetëm me atë që e pranon. Baggio, Maldini dhe Zanetti më bashkëpunuesit|publisher=Vivo Azzurro.it|language=it|author1=Guglielmo Buccheri|date=28 gusht 2014|accessdate=27 mars 2015}}</ref> Pavarësisht talentit dhe suksesit, karriera e tij u ndikua nga shumë dëmtime të mëdha, kryesisht në gju, që kufizuan kohën e tij në fushën e lojës.<ref name="lastampa.it">{{cite web|url=http://www.lastampa.it/_web/cmstp/tmplRubriche/editoriali/gEditoriali.asp?ID_blog=25&ID_articolo=7671&ID_sezione=29&sezione=|title=Baggio e Rivera, il ritorno dei numeri 10|trans-title=Baggio dhe Rivera, rikthimi i numrave 10|publisher=La Stampa|language=it|accessdate=16 maj 2012|archive-date=4 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100804094530/http://www.lastampa.it/_web/cmstp/tmplRubriche/editoriali/gEditoriali.asp?ID_blog=25&ID_articolo=7671&ID_sezione=29&sezione=|url-status=dead}}</ref> ==Trashëgimia== [[Skeda:Maglia di roberto baggio indossata in USA 1994, 01.JPG|parapamje|djathtas|Fanella e Italisë e Baggios e ndodhur në muzeumin e futbollit në Firence.]] I konsideruar të jetë një nga lojtarët më të mirë i të gjitha kohërave,<ref name="I wanted to die"/><ref>{{cite web|url=http://sport.sky.it/calcio-estero/fotogallery/2010/10/10/i_grandi_numeri_dieci_del_calcio.html#7|title=Dalla A alla Zico, i grandi numeri 10 del calcio internazionale|trans-title=Nga A te Zico, numrat 10 më të mëdhenj të futbollit ndërkombëtar|publisher=Sport.Sky.it|language=it|date=10 tetor 2010|accessdate=23 korrik 2017|archive-date=2 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802093619/https://sport.sky.it/calcio-estero/fotogallery/2010/10/10/i_grandi_numeri_dieci_del_calcio.html#7|url-status=dead}}</ref> në vitin 1999 Baggio u rendit i katërti në sondazhin [[FIFA Lojtari i Shekullit]] e kryer në internet,<ref name="FIFA Player of the Century"/> si dhe i 16ti në listën e revistës ''[[World Soccer (revistë)|World Soccer]]'' të 100 lojtarëve më të mirë të shekullit të 20të, duke qënë lojtari më i lartë renditur italian;<ref name="World Soccer Players of the Century">{{cite web|url=http://www.englandfootballonline.com/TeamHons/HonsWldSocPlyrsCent.html|title=World Soccer Players of the Century|trans-title=Lojtarët e Shekullit të World Soccer|publisher=World Soccer|language=en|accessdate=29 gusht 2014}}</ref> në zgjedhjen e IFFHS për lojtarin më të mirë të shekullin po në atë vit, ai u rendit si lojtari i nëntë më i mirë italian si dhe 53ti lojtar evropian.<ref name="IFFHS' Century Elections"/> Ai u votua "Lojtari i Shekullit i Italisë" në vitin 2000.<ref name="Baggio, una hola privata"/> Në vitin 2002, ai u zgjodh në [[Skuadra e Ëndërrave e FIFA Kupës së Botës|skuadrën e ëndërrave të FIFA Kupës së Botës]],<ref name="World All-Time Teams"/> kurse në vitin 2003 ishte fituesi i parë i çmimit [[Golden Foot]], që jepej për aftësitë dhe personalitetin.<ref name="goldenfoot.com">{{cite web|url=http://www.goldenfoot.com/winner-details.php?l=en&WinnerID=8&Title=roberto-baggio|title=Golden Foot: Roberto Baggio|publisher=Golden Foot|language=en|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=17 janar 2019|archive-date=21 nëntor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151121213630/http://www.goldenfoot.com/winner-details.php?l=en&WinnerID=8&Title=roberto-baggio}}</ref> Në vitin 2004, ai u emërua nga [[Pelé]] në listën [[FIFA 100]] e futbollistëve të gjallë më të mirë,<ref name="Pele"/> dhe u votua i 24ti në [[UEFA Golden Jubilee Poll]], një sondazh që festonte lojtarët evropian më të mirë të 50 viteve të fundit.<ref name="Golden Jubilee">{{cite web|url=http://www.uefa.com/newsfiles/171606.pdf|title=Zinedine Zidane voted top player by fans|trans-title=Zinedine Zidane votohet lojtari më i mirë nga tifozët|publisher=UEFA|language=en|accessdate=24 korrik 2014}}</ref> Në vitin 2011, Baggio u bë pjesë e [[Salloni i Famës të Futbollit Italian|Sallonit të Famës të Futbollit Italian]].<ref>{{cite web|url=http://ansa.it/web/notizie/photostory/sport/2011/12/05/visualizza_new.html_9418339.html|title=Serie A Hall of Fame 2011|publisher=Ansa.it|language=it|date=5 dhjetor 2011|accessdate=10 qershor 2012}}</ref> Në një sondazh të FIFA-s në vitin 2014, Baggio u rendit si numri "10" i nënti më i mirë i të gjitha kohërave,<ref name="Three ex-Bianconeri number 10s in FIFA's all-time list"/><ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Estero/02-03-2014/pele-piu-forte-maradona-zidane-3-baggio-9-migliori-10-secondo-fifa-80158538791.shtml|title=Pelè è più forte di Maradona, Zidane 3°, Baggio 9°: i migliori 10 secondo la Fifa|trans-title=Pelè më i mirë se Maradona, Zidane i 3ti, Baggio i 9të: numrat 10 më të mirë sipas FIFA-s|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=2 mars 2014|accessdate=24 shtator 2014}}</ref> dhe po në atë vit, ai u rendit i 24ti në listën e 100 lojtarëve më të mirë të FIFA Kupës së Botës të përpiluar nga ''[[The Guardian]]''; lista u bë publike para fillimit të [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2014]] në [[Brazil]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2014/may/29/the-world-cups-top-100-footballers-by-nationality-goals-scored-and-votes|title=The World Cup's top 100 footballers: by nationality, goals scored and votes|trans-title=100 futbollistët më të mirë të Kupës së Botës: sipas kombësisë, golave të shënuar dhe votave|publisher=The Guardian|language=it|author1=George Arnett|author2=Ami Sedghi|date=29 maj 2014|accessdate=3 dhjetor 2016}}</ref> ==Rekordet dhe statistikat e përzgjedhura== Baggio luajti 16 ndeshje në Kupën e Botës për Italinë: Republika e Irlandës është shteti i vetëm ndaj të cilit ai ka luajtur më shumë se një herë. Ai, sëbashku me Paolo Rossin dhe Christian Vierin, është italiani me më shumë gola të shënuar në Kupën e Botës me Italinë (9).<ref name="soccerlens.com">{{cite web|url=http://soccerlens.com/world-cup-all-time-top-goal-scorers/43909/|title=World Cup All-Time Top Goal Scorers|trans-title=Golashënuesit më të mirë të të gjitha kohërave të Kupës së Botës|website=soccerlens.com|language=en|accessdate=10 gusht 2012}}</ref> Baggio është italiani i vetëm që ka shënuar në tre Kupa Bote (dy gola në 1990, pesë në 1994 dhe dy në 1998). Tre nga golat e tij u shënuan në fazën e grupeve dhe gjashtë u shënuan në ndeshjet me eliminim direkt.<ref name="soccerlens.com"/> Baggio është golashënuesi i katër më i mirë i Italisë me 27 gola në 56 paraqitje, me një mestara 0.48 gola për ndeshje.<ref name="rsssf.com">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/ital-recintlp.html|title=Italy - Record International Players|trans-title=Italia - Rekordi ndërkombëtar i lojtarëve|publisher=RSSSF|language=en|accessdate=10 gusht 2012}}</ref> Me Baggion, Italia u eliminua gjithmonë me penallti në Kupën e Botës: në 1990, në gjysëm-finale ndaj Argjentinës; në 1994, në finale ndaj Brazilit; në 1998 në çerek-finale ndaj Francës.<ref>{{cite web|url=http://archivio.agi.it/articolo/e3d84a2c39ec2bff23a7adb02a1d7fe4_19980703_francia-98-r-baggio-finisce-tutto-coi-rigori/|title=Francia '98: r.baggio, "finisce tutto coi rigori"|publisher=agi.it|language=it|date=3 korrik 1998|accessdate=8 qershor 2016}}</ref> Në 16 ndeshjet e tij në këtë kompeticion, Italia humbi vetëm një herë, ndaj Republikës së Irlandës në ndeshjen hapëse të fazës së grupeve në edicionin e vitit 1994 në [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shba]]. Pavarësisht se humbi atë penallti vendimtare në finalen e Kupës së Botës 1994, Baggio ishte statistikisht një nga gjuajtësitë e penalltive më të mirë në historinë e futbollit italian. Baggio shënoi 85% të penalltive të ekzekutuara; ai humbi vetëm 19 penallti dhe shënoi 108 nga 127 penallti, një rekord në futbollin italian.<ref name="Roberto Baggio: Statistiche"/> Ai shënoi 10 penallti me Vincenzën, 25 me Fiorentinën, 38 me Juventusin, 5 me Milanin, 11 me Bolonjën, 1 me Interin, 11 me Brescian dhe 7 me Italinë (7 nga 7 me Italinë, duke qënë lojtari që ka shënuar më shumë penallti në historinë e kombëtares).<ref>{{cite web|url=http://www.italia1910.com/statistiche-tabelle-giocatori.asp?cmp=Totale&ogg=RigoriSegnati|title=Totale: Rigori realizzati|trans-title=Gjithsej: Penalltitë e shënuar|publisher=Italia1910|language=it|accessdate=3 maj 2016}}</ref> 68 penallti i shënoi në Serie A, nga 83 tentativa, duke pasur një mesatare shënimi 82%, një nga më të lartat në histori.<ref name="ftbpro.com">{{cite web|url=http://www.ftbpro.com/it/messaggi/davide.martini/369377/i-10-migliori-rigoristi-della-storia-della-serie-a|title=I 10 migliori rigoristi della storia della Serie A|trans-title=10 gjuajtësit e penalltive më të mirë të historisë së Serie A|language=it|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=19 janar 2019|archive-date=3 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903060908/http://www.ftbpro.com/it/messaggi/davide.martini/369377/i-10-migliori-rigoristi-della-storia-della-serie-a}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Squadre/Milan/28-03-2013/undici-metri-dibalogloria-mario-rigori-dentro-segreti-un-infallibilita-92702757563.shtml|title=Balotelli infallibile dal dischetto: per lui 15 rigori su 15|trans-title=Balotelli i pagabueshëm nga vendi: për të 15 penallti nga 15|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|author1=Alessandra Bocci|date=28 mars 2013|accessdate=23 shkurt 2017}}</ref> Në Serie A, Baggio shënoi 17 penallti për Fiorentinën (nga 19 tentativa), 25 për Juventusin (nga 28 tentativa), 3 për Milanin (nga 5 tentativa), 11 për Bolonjën (nga 11 tentativa), 1 për Interin (nga 2 tentativa) dhe 11 për Brescian (nga 18 tentativa).<ref name="Record di Serie A: I Rigori">{{cite web|url=https://francovaldevies.wordpress.com/tag/baggio-piu-rigori-segnati-e-calciati/|title=Record di Serie A: I Rigori|trans-title=Rekordi i Serie A: Penalltitë|publisher=Franco Valdevies|language=it|accessdate=29 gusht 2014}}</ref> Baggio shënoi gola me penallti për gjashtë klube të ndryshme në Serie A.<ref name="ftbpro.com"/> Katër nga pesëmbëdhjetë penalltitë e humbur Baggio i shënoi pas kthimit të topit (ndryshe rebound). Baggio është lojtari i dytë që ka shënuar më shumë penallti në historinë e Serie A; para tij, në vendin e parë, është Totti.<ref name="Record di Serie A: I Rigori"/><ref name="ilsole24ore.com">{{cite web|url=http://www.ilsole24ore.com/art/notizie/2011-05-03/adesso-totti-sogna-superare-084816_PRN.shtml|title=Adesso Totti sogna di superare Nordhal|trans-title=Tani Totti ëndërron të kaloj Nordhal|publisher=Il Sole 24 Ore|language=it|date=3 maj 2011|accessdate=29 korrik 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/it/news/2/serie-a/2016/04/22/22675912/totti-riscrive-la-storia-baggio-superato-sui-calci-di-rigore|title=Totti riscrive la storia: Baggio superato sui calci di rigore, Higuain per media-goal|trans-title=Totti rishkruan historinë: Baggio parakalohet nga penalltitë, Higuain në termat e mesatares së shënimit|publisher=Goal.com|language=it|date=22 prill 2016|accessdate=25 prill 2016}}</ref> Nga penalltitë e tjera, 8 u shënuan në Serie C (nga 8 tentativa), 8 në kompeticionet Evropiane (nga 9 tentativa) dhe 17 në Coppa Italia (nga 20 tentativa). Në gjuajtjet e penalltive në ndeshjet pas përfundimit të kohës së shtesë, Baggio shënoi në tre nga katër tentativat e tij: një në Kupën UEFA me Fiorentinën dhe dy të tjetra me Italinë në Kupën e Botës;<ref name="Roberto Baggio: Statistiche"/> në Kupën e Botës, Baggio shënoi dy herë në edicionet 1990 dhe 1998 kurse humbi një herë në edicionin 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.stpauls.it/gio/1147gi/tommiGi.html|title=Se la mira è di rigore Fare gol dal dischetto: sembra facile, ma anche i migliori sbagliano|language=it|accessdate=10 gusht 2012|archive-date=6 mars 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130306024406/http://www.stpauls.it/gio/1147gi/tommiGi.html|url-status=dead}}</ref> Pavarësisht se nuk e ka fituar asnjëherë titullin e golashënuesit më të mirë të Serie A, Baggio është aktualisht golashënuesi i shtatë më i mirë i të gjitha kohërave në Serie A me 205 gola në 452 paraqitje.<ref name="Baggio - Goals in Serie A">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/players/baggiodata.html|title=Roberto Baggio - Goals in Serie A|trans-title=Roberto Baggio - Golat në Serie A|publisher=RSSSF|language=en|author1=Adriano Stabile|date=2 janar 2005|accessdate=9 mars 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en-gb/news/3276/serie-a/2011/05/01/2467215/romas-francesco-totti-thrilled-after-breaking-roberto|title=Roma's Francesco Totti thrilled after breaking Roberto Baggio's Serie A goal record|trans-title=Francesco Totti i Romës i ekzaltuar pasi theu rekordin e golave në Serie A të Roberto Baggios|publisher=Goal.com|language=en|date=1 maj 2011|accessdate=10 gusht 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.corrieredellosport.it/foto/calcio/2017/02/14-21569388/i_50_anni_di_roberto_baggio_le_10_frasi_pi_belle/?cookieAccept|title=I 50 anni di Roberto Baggio: le 10 frasi più belle|trans-title=50 vitet e Roberto Baggios: 10 fjalitë më të bukura|publisher=Il Corriere dello Sport|language=it|date=14 shkurt 2017|accessdate=23 shkurt 2017}}</ref> 96 nga këto gola kanë qënë vendimtar, ose gola barazimi ose gola fitoresh.<ref name="Fantasista Legends: Roberto Baggio"/> Baggio është lojtari i katërt (sëbashku me Tottin) për numrin e golave të shënuar nga goditja e dënimit (21); para tij janë vetëm Alessando Del Piero, Andrea Pirlo and [[Siniša Mihajlović]].<ref>{{cite web|url=http://www.football-italia.net/83762/serie-week-36-did-you-know|title=Serie A Week 36: Did You Know?|trans-title=Java 36 e Serie A: A e dinit?|publisher=Football Italia|language=en|author1=Susy Campanale|date=3 maj 2016|accessdate=3 maj 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/it/news/2/serie-a/2014/03/18/4692299/sentenza-pirlo-su-punizione-solo-mihajlovic-ha-fatto-meglio|title='Sentenza' Pirlo su punizione, solo Mihajlovic ha fatto meglio in Serie A|trans-title='Dënimi' Pirlo nga pika, vetëm Mihajlovic ka bërë më mirë në Serie A|publisher=Goal.com|language=it|date=18 mars 2014|accessdate=27 korrik 2014}}</ref> Nga golat e shënuar nga loja e hapur në Serie A, 84 i shënoi me të djathtën, 26 me të majtën dhe 6 me kokë.<ref name="ilsole24ore.com"/> Ai gjithashtu ka asistuar 121 gola në Serie A.<ref>{{cite web|url=http://soccer-europe.com/Biographies/Roberto_Baggio.html|title=Roberto Baggio - Career Statistics|trans-title=Roberto Baggio - Statistikat e karrierës|publisher=Soccer Europe|language=en|accessdate=6 qershor 2012}}</ref> Ai është italiani i katërt me më shumë gola në të gjitha kompeticionet, duke u renditur mbrapa Del Pieros, Meazzës dhe Piolës, me 318 gola zyrtar në 699 paraqitje.<ref name="rsssf.com"/>{{#tag:ref|321 gola në 703 paraqitje nëse tre golat dhe katër paraqitjet e tij me Italinë nën-16 llogariten|name="baggio-record"|group="nb"}} Krah Tottit dhe [[Alberto Gilardino]]s, Baggio është një nga lojtarët që kanë shënuar të paktën një herë ndaj klubeve të ndryshme në Serie A: 38.<ref>{{cite web|url=http://www.tgcom24.mediaset.it/sport/gilardino-come-totti-e-baggio-gol-da-record-al-carpi_2157706-201602a.shtml|title=Gilardino come Totti e Baggio: gol da record al Carpi|trans-title=Gilardino si Totti dhe Baggio: gol rekordi në Carpi|publisher=Mediaset|language=it|date=30 janar 2016|accessdate=6 shkurt 2016}}</ref> ==Pas pensionimit== [[Skeda:Roberto Baggio cropped.jpg|djathtas|parapamje|175px|Baggio në [[Tokjo]], Japoni në vitin 2013]] Në gusht 2010, Baggio u emërua drejtor i sektorit teknik të [[Federata Italiane e Futbollit|Federatës Italiane të Futbollit]] (FIGC), duke zëvëndësuar ish trajnerin e tij në kombëtare Azeglio Vicini.<ref>{{cite web|url=http://www.figc.it/Assets/contentresources_2/ContenutoGenerico/69.$plit/C_2_ContenutoGenerico_25543_StrilloAreaStampa_upfDownload.pdf|title=FIGC: Contenuto Generico|publisher=FIGC|language=it|accessdate=8 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115115606/http://www.figc.it/Assets/contentresources_2/ContenutoGenerico/69.$plit/C_2_ContenutoGenerico_25543_StrilloAreaStampa_upfDownload.pdf#|archive-date=15 nëntor 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Më 23 janar 2013, Baggio dha dorëheqjen nga pozicioni, duke cituar se federata kishte injoruar idetë e tij për sistemin dhe përqëndrimin në talentet e reja.<ref>{{cite web|url=http://www.corriere.it/sport/13_gennaio_23/baggio-lascia-fgci_66a5862c-659d-11e2-a9ef-b9089581fbcf.shtml|title=Baggio lascia la Federcalcio|trans-title=Baggio largohet nga federata|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=23 janar 2013|accessdate=25 janar 2013}}</ref> Baggio mori liçensen e trajnerit të kategorisë 2 në mesin e vitit 2011, çka i lejonte atij të ishte trajner i klubeve të [[Lega Pro]] si dhe zëvëndës trajner në klubet në Serie B dhe Serie A.<ref>{{cite news|url=http://www.settoretecnico.figc.it/Allegati/1572011145826.pdf|title=Comunicato Ufficiale n° 006 (2011–12)|work=Settore Tecnico della F.I.G.C.|language=it|date=15 korrik 2011|accessdate=20 shtator 2011|archive-date=7 tetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007155835/http://www.settoretecnico.figc.it/Allegati/1572011145826.pdf|url-status=dead}}</ref> Më 5 korrik 2012, Baggio mori edhe kategorinë 1, e njohur edhe si [[UEFA Pro Licence|UEFA Pro]], duke fituar të drejtën të drejtojë klube të Serie A.<ref>{{cite web|url=http://www.lanazione.it/firenze/sport/calcio/2012/07/05/739782-roberto-baggio-allenatore-coverciano.shtml|title=Baggio: Allenatore a Coverciano|publisher=La Nazione|language=it|date=5 korrik 2012|accessdate=8 korrik 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en-gb/news/3276/serie-a/2012/07/07/3226664/italy-legend-roberto-baggio-in-contention-for-modena-job?source=breakingnews|title=Roberto Baggio in Contention for Modena Job|trans-title=Roberto Baggio sherr për postin e Modenës|publisher=Goal.com|language=it|date=7 korrik 2012|accessdate=8 korrik 2012}}</ref> ==Jashtë futbollit profesionist== ===Jeta personale=== Roberto Baggio ka lindur në [[Caldogno]], [[Veneto]], dhe është djali i Matilde dhe Fiorindo Baggios, fëmija i gjashtë nga tetë. Vëllai i tij i vogël, [[Eddy Baggio]], ka qënë gjithashtu futbollist i cili ka luajtur 86 ndeshje në [[Serie B]].<ref>{{cite web|url=http://www.in.com/eddy-baggio/profile-80735.html|title=Eddy Baggio: Profile|trans-title=Eddy Baggio: Profili|language=en|accessdate=29 qershor 2012|archive-date=23 shkurt 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223011438/http://www.in.com/eddy-baggio/profile-80735.html|url-status=dead}}</ref> Pas dëmtimit të pësuar që i rrezikoi karrierën në vitin 1985, Baggio, një ish i krishter roman, u kthye në [[Budizmi|Budist]], duke praktikuar degën Nichiren, dhe është antar i organizatës budiste [[Soka Gakkai International]].<ref>{{cite web|url=http://chiesa.espresso.repubblica.it/articolo/205886|title=Buddisti Soka Gakkai. Una Sabina vi convertirà|publisher=L'Espresso|language=it|author=Sandro Magister|date=4 shtator 1997|accessdate=25 janar 2016}}</ref> Pavarësisht se u kthye në budist, Baggio u martua me të dashurën e tij Andreina Fabbi në vitin 1989 në një martesë tradicionale të krishtere në kishë. Ata sëbashku kanë një vajzë e quajtur Valentina, dhe dy djem, Mattia dhe Leonardo.<ref>{{cite web|url=http://www.pro-paul.net/baggio/english/biography.html|title=Roberto Baggio - Biography|trans-title=Roberto Baggio - Biografia|language=en|accessdate=29 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731001257/http://www.pro-paul.net/baggio/english/biography.html|archive-date=31 korrik 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://journeys-journal.blogspot.ca/2007/09/blog-post.html|title=R. Baggio|language=en|accessdate=29 qershor 2012}}</ref> Nga viti 1991 e deri në 2012, Baggio ishte pronar i një dyqani sportiv në Thiene, Vicenza që quhej ''Baggio Sport''; biznesi falimentoi për shkak të vështirësive ekonomike.<ref>{{cite web|url=http://corrieredelveneto.corriere.it/veneto/notizie/cronaca/2012/7-settembre-2012/chiude-negozio-roberto-baggio-sport--2111734175188.shtml?refresh_ce-cp|title=Chiude il negozio Roberto Baggio Sport|trans-title=Mbyllet biznesi Roberto Baggio Sport|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|author1=Giulio Todescan|date=7 shtator 2012|accessdate=19 korrik 2015}}</ref> Në vitin 2001, Baggio shkruajti autobiografinë e tij të titulluar ''{{lang|it|Una porta nel cielo}}'' ("Një portë në qiellë", por edhe "Një derë në qiell"), që përmbante informacione rreth fëmijërisë së tij, karrierës, fesë, jetës personale dhe marrëdhënjeve me trajnerët.<ref>{{cite web|url=http://www.goaldentimes.org/roberto-baggio-and-the-essence-of-buddhism/|title=Roberto Baggio and the Essence of Buddhism: "Baggio took all that in his stride silently and he later said that his Buddhist values had made him handle his toughest days with serenity"|trans-title=Roberto Baggio rreth esencës së budizmit: "Baggio e mori të gjithë atë në hapat e tij të mëdhenj me qetësinë dhe më vonë tha se vlerat e tij budiste e bërë atë të përballonte ditët e tij të vështira me qetësi"|publisher=Goaldentimes.org|language=en|accessdate=2 shkurt 2015|archive-date=7 tetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007071408/http://www.goaldentimes.org/roberto-baggio-and-the-essence-of-buddhism/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/news/rubriche/libri/200111/28/3bf54ee905581/|title=Baggio: Una Porta Nel Cielo|trans-title=Baggio: Një portë në qiell|website=rai.it|publisher=Rai Sport|language=it|date=28 nëntor 2001|accessdate=8 korrik 2012|archive-date=12 gusht 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090812012510/http://www2.raisport.rai.it/news/rubriche/libri/200111/28/3bf54ee905581/|url-status=dead}}</ref> Libri fitoi çmimin "Libri më i mirë i futbollit" në çmimet e Serie A 2002.<ref name="Roberto Baggio: Statistiche"/> Baggio ka lidhje të forta me [[Argjentina|Argjentinën]]: ai flet [[Gjuha spanjolle|spanjisht]] dhe ka një fermë në pronësi në Rivera, në provincë të [[Buenos Aires]], ku ai shijon gjuetinë e kafshëve të egra.<ref name="nytimes.com"/> Në mars 2008, ai dha një intervistë të gjatë për ''La Gazzetta Dello Sport'', ku zbuloi se ishte tifoz i klubit argjentinas [[Boca Juniors]] për shkak të tifozerisë së zjarrtë të klubit.<ref name="Messi mi entusiasma"/> ===Bamirësia=== Më 16 tetor 2002, Baggio u emërua ambasadori i [[Organizata e Ushqimit dhe Bujqësisë|Organizatës së Ushqimit dhe Bujqësisë]] të [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombeve të Bashkuara]] (FAO).<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/getinvolved/ambassadors/ambassadors/ambassadors-robertobaggio/en/|title=FAO Ambassadors - Get Involved: Roberto Baggio|trans-title=Ambasadorët FAO - Përfshihet: Roberto Baggio|publisher=FAO.org|language=en|url-status=dead|access-date=20 janar 2019|archive-date=16 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516014018/http://www.fao.org/getinvolved/ambassadors/ambassadors/ambassadors-robertobaggio/en/}}</ref> Ai ndihmoi spitalet me të ardhura, mblodhi para për viktimat e tërmetit të [[Haiti|Haitit]], kontriboi edhe në luftimin e [[Gripi i shpendëve|gripit të shpendëve]] si dhe mori pjesë në lëvizjen burmese pro-demokratike, që mbështese udhëheqësen e opozitës [[Daw Aung San Suu Kyi]] dhe lirim e saj nga burgu.<ref name="nytimes.com">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2010/11/10/sports/soccer/10iht-SOCCER.html?pagewanted=all&_r=0|title=Roberto Baggio, Former Soccer Star, Shines Through His Charity|trans-title=Roberto Baggio, ish ylli i futbollit, shkëlqen me bamirësinë e tij|publisher=The New York Times|language=en|date=10 nëntor 2010|accessdate=1 shtator 2014}}</ref> Në vitin 2010, Baggio u nderua me çmimin [[Njeriu i Paqes]] në [[Hiroshima]]; ky çmim iu dha nga [[Samiti Botëror i Nobelit të Paqes]] si mirënjohje për aktivitetin e tij bamirës dhe kontributin në drejtësinë sociale dhe paqen.<ref name="Man-of-peace">{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/opinion/a-very-sporting-gesture-110111400040_1.html|title=A very sporting gesture|trans-title=Një veprim shumë sportiv|publisher=Business Standard|language=en|location=New Delhi|date=14 nëntor 2010|accessdate=29 gusht 2014}}</ref> Më 8 tetor 2008, Baggio luajti në një ndeshje bamirësie ndërmjet Milanit dhe Fiorentinës, që u organizua në nder të ish shokut të tij tek Fiorentina Stefano Borgonovo, si dhe për të fituar para për fondacionin dhe kurimin e tij.<ref>{{cite news|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Primo_Piano/2008/10/08/Borgonovo08.shtml|title=Borgonovo, notte da brividi|trans-title=Borgonovo, mbrëmja e të dridhurave|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=8 tetor 2008|accessdate=13 tetor 2008}}</ref> Në vitin 2014, Baggio ishte një nga shumë personazhet e famshëm që morën pjesë në sfidën "ALS [[Ice Bucket Challenge]]" për të rritur ndërgjegjsimin rreth e sëmundjes ALS dhe financimin për t'a luftuar atë.<ref>{{cite web|url=http://www.football-italia.net/54791/video-baggio-calls-als-research|title=VIDEO: Baggio calls for ALS research|trans-title=Video: Baggio bën thirrje për kërkimin ALS|publisher=Football Italia|language=en|date=23 gusht 2014|accessdate=1 dhjetor 2016}}</ref> Më 1 shtator 2014, Baggio mori pjesë në "Ndeshjen për Paqe", e cila u luajtë në [[Stadio Olimpico]] të [[Roma|Romës]], me fitimet që do të shkonin për bamirësi.<ref>{{cite web|url=http://www.matchforpeace.org/?lang=en|title=Interreligious Match for Peace: 1/9/2014|trans-title=Ndeshja ndrëfetare për paqenn: 1/9/2014|website=matchforpeace.org|language=en|url-status=dead|access-date=20 janar 2019|archive-date=3 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092935/http://www.matchforpeace.org/?lang=en}}</ref> Ai asistoi golin e [[Juan Iturbe]]s si dhe shënoi vetë pas një asisti të Diego Maradonës.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/01-09-2014/calcio-partita-pace-baggio-dinho-eto-o-campo-il-papa-90323482706.shtml?rlabs=1|title=Il Papa a Maradona: "Ti aspettavo". Diego show con Baggio, poi si infuria: "Icardi non doveva giocare"|trans-title=Para dhe Maradona: "Të pres". Diego shfaqje me Baggion, por më pas u nxeh: "Icardi nuk duhej të luante"|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=1 shtator 2014|accessdate=1 shtator 2014}}</ref> Më 25 tetor 2014 në [[Milano]], Baggio përuroi hapjen e tempullit më të madh budist në Evropë.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/27-10-2014/milano-baggio-inaugura-centro-buddista-piu-grande-d-europa-90869614731.shtml|title=Milano, Baggio inaugura il centro buddista più grande d'Europa|trans-title=Milano, Baggio përuron hapjen e qëndrës budiste më të madhe të Evropës|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=27 tetor 2014|accessdate=30 tetor 2014}}</ref> ===Media dhe kultura popullore=== Në vitin 1994, satiristi italian [[Corrado Guzzanti]] bëri parodi rreth reklamës së Baggios për kompaninë italiane të benzinës [[IP (kompani italiane benzine)|IP]] para Kupës së Botës 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.windoweb.it/guida/spettacolo/filmografia_corrado_guzzanti.htm|title=Corrado Guzzanti|language=it|accessdate=8 korrik 2012|url-status=dead|df=dmy-all|archive-date=15 mars 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130315121549/http://www.windoweb.it/guida/spettacolo/filmografia_corrado_guzzanti.htm}}</ref> Poeti italian [[Giovanni Raboni]] kompozoi sonetën "Lode a Baggio" në nder të tij.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Primo_Piano/2007/01_Gennaio/18/baggio.shtml|title=Baggio verso i 40 senza codino|trans-title=Baggio drejt të 40-tave pa bisht|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=18 janar 2007|accessdate=10 qershor 2012}}</ref> Ai gjithashtu është përmendur në disa këngë, si psh "Baggio, Baggio" nga [[Lucio Dalla]],<ref>{{cite web|url=http://www.rockol.it/recensione-1891/Lucio-Dalla-LUNA-MATANA|title=Lucio Dalla: Album - Luna Matana (Baggio, Baggio)|language=it|accessdate=10 qershor 2012}}</ref> dhe "[[Marmellata n. 25]]" nga [[Cesare Cremonini (këngëtar)|Cesare Cremonini]].<ref>{{cite web|url=http://www.ilgiornale.it/spettacoli/cesare_cremonini_pop_maturo_conquisto_lestate/06-08-2005/articolo-id=20259-page=0-comments=1|title=Cesare Cremonini: Un pop Maturo Conquista l'Estate|publisher=Il Giornale|language=it|date=6 gusht 2005|accessdate=10 qershor 2012|archive-date=28 korrik 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728114131/https://www.ilgiornale.it/news/cesare-cremonini-pop-maturo-conquisto-l-estate.html|url-status=dead}}</ref> Baggio ka qënë pjesë e dy reklamave italiane që kishin referencë penalltinë e humbur nga ai në Kupën e Botës 1994. E para u bë për [[WIND (Itali)|WIND]] në vitin 2000, që tregonte Baggion që shënonte penalltinë për të fituar turnamentin.<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/online/societa/baggio/baggio/baggio.html|title=Baggio e lo spot del rigore "E' la fine di un incubo"|trans-title=Baggio dhe spoti i penalltisë "Është fundi i një makthi"|publisher=La Repubblica|language=it|accessdate=8 korrik 2012}}</ref> E dyta, e bërë për [[Johnnie Walker]] një vit më vonë, tregon se ai mundi të mposhtë inatin e tij për penalltinë e humbur duke besuar në veten e tij dhe duke shënuar penalltinë ndaj Kilit në Kupën e Botës 1998.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/comment/4479088/Ad-of-the-week-Style-over-substance-at-Johnnie-Walker.html|title=Johnnie Walker ads - Baggio: Keep On Walking|trans-title=Reklama e Jonnie Walker - Baggio: Vazhdo të ecësh|location=Londër|publisher=The Daily Telegraph|language=en|date=23 janar 2001|accessdate=8 korrik 2012}}</ref> Ai ka marrë pjesë edhe në disa reklama të [[Diadora|Diadorës]], duke reklamuar produket e kompanisë.<ref>{{cite web|url=http://www.marketpress.info/notiziario_det.php?art=111430|title=PUBBLICITÀ: LA PASSIONE DI BAGGIO, CASSANO E KUERTEN PER DIADORA|trans-title=Publicitet: Pasioni i Baggios, Cassanos dhe Kuerten për Diadorën|website=marketpress.info|language=it|accessdate=8 korrik 2012}}</ref> Në korrik 2017, Diadora bashkëpunoi sërisht me Baggion për të publikuar koleksionin e ri të quajtur Signature Match Winner RB Capsule.<ref name="Baggio on USA 94"/><ref>{{cite web|url=http://www.diadora.com/en/us/stories/matchwinnerrb/|title=Respect the past, own the future|trans-title=Respektoje të shkuarën, zotëroje të ardhmen|publisher=www.diadora.com|language=en|accessdate=21 korrik 2017|archive-date=19 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170719091811/http://www.diadora.com/en/us/stories/matchwinnerrb/|url-status=dead}}</ref> Baggio është i njohur në [[Japonia|Japoni]], dhe ka lidhje të ngushta me shtetin që nga kthimi i tij në budist.<ref>{{cite web|url=http://pt.scribd.com/doc/52399511/Foreign-Celebrities-in-Japan|title=Foreign Celebrities in Japan: Codino Divino|trans-title=Të famshmit e huaj në Japoni: Bishtkali hyjnor|language=en|accessdate=30 qershor 2012}}</ref> Ai ka pasur disa bashkëpunime me video lojërat japoneze të futbollit, si ''[[Super Formation Soccer 95: della Serie A]]'',<ref>[[Super Formation Soccer 95: della Serie A]]</ref> ''[[World Football Climax]]''<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mHK-NTZnfyk|title=World Football Climax pub Roberto Baggio|language=en|accessdate=1 korrik 2012}}</ref> dhe ''[[Let's Make a Soccer Team!]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=AMXnwsBp0Hc|title=Pro Soccer Club o Tsukurou! Europe Championship pub#1 Roberto Baggio|language=en|accessdate=1 korrik 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fz7iQ2YC5I4|title=Pro Soccer Club o Tsukurou! Europe Championship pub#2 Roberto Baggio|language=en|accessdate=1 korrik 2012}}</ref> Një version i animuar i vetes së tij ka qënë pjesë e filmit vizatimor futbollistik japonez të quajtur [[Captain Tsubasa]] (njohur në Itali si ''Che Campioni: Holly & Benji'').<ref>{{cite web|url=http://www.robertobaggio.it/curiosita/|title=Robertobaggio.it: Curiosità|trans-title=Robertobaggio.it: Kuriozitete|website=robertobaggio.it|language=it|accessdate=8 korrik 2012|archive-date=23 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120423120724/http://www.robertobaggio.it/curiosita/|url-status=dead}}</ref> Në komedinë ''[[Father Ted]]'' në [[Channel 4]], Baggio (dhe [[Alessandro Costacurta]]) përmendet gjatë episodit "[[Grant Unto Him Eternal Rest]]" të vitit 1995 nga Father Dougal McGuire (i luajtur nga [[Ardal O'Hanlon]]), i cili, kur po bëhej gati të thonte ritet e fundit në [[Gjuha latine|latinisht]], përfundoi duke thënë emra futbollistësh. (Kjo skenë u bë për shkak se [[Graham Linehan]] dhe O'Hanlon janë tifozë të ''[[Football Italia]]'').<ref>{{cite web|author1=Graham Linehan|author2=Arthur Mathews|title=Father Ted DVD Commentaries|url=https://itunes.apple.com/gb/podcast/father-ted-dvd-commentaries/id582800079|location=Mbretëria e Bashkuar|publisher=[[Channel 4]|language=en|accessdate=6 prill 2014|url-status=dead|archive-date=17 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517221107/https://itunes.apple.com/gb/podcast/father-ted-dvd-commentaries/id582800079}}</ref> Në këngën zyrtare të [[2010 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2010]] të quajtur "[[Waka Waka (This Time for Africa)]]" nga [[Shakira]],<ref name="World Cup video"/> filmime të Baggios duke humbur penalltinë ndaj Brazilit dhe duke shënuar gol ndaj Spanjës shfaqen.<ref name="World Cup video">{{cite news|url=http://esportes.terra.com.br/futebol/copa/2010/noticias/0,,OI4480146-EI14416,00-Shakira+lanca+clipe+de+Waka+Waka+musica+oficial+da+Copa.html|title=Shakira launches clip 'Waka Waka' Cup official music|trans-title=Shakira publikon klipin 'Waka Waka', kënga zyrtare e kupës|publisher=Reforma|language=en|date=8 qershor 2010|accessdate=9 qershor 2010|archive-date=31 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331070734/http://esportes.terra.com.br/futebol/copa/2010/noticias/0,,OI4480146-EI14416,00-Shakira+lanca+clipe+de+Waka+Waka+musica+oficial+da+Copa.html|url-status=dead}}</ref> Gjatë karrierës së tij, Baggio ka pasur pseudonimet "Divin' Codino" dhe "Robi" (ose "Roby") të vëna nga tifozët.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Mondiali/28-05-2014/mondiale-1994-roberto-baggio-codino-brasile-finale-80777179611.shtml|title=È il Mondiale del Codino. I miracoli e le lacrime|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=28 maj 2014|accessdate=2 shtator 2014}}</ref> Një personalitet i dytë i tij është përdorur si referencë në animimet komike italiane të "[[Mickey Mouse]]" dhe "[[Duck Tales]]" (Topolino), më sakt në volumin "Topolino e il Giallo alla World Cup" ku ai njihet me emrin "Roberto Paggio".<ref>{{cite web|url=http://coa.inducks.org/story.php?c=I+MG++451-A|title=Topolino e il Giallo alla World Cup|language=it|accessdate=8 korrik 2012|archive-date=9 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109224954/http://coa.inducks.org/story.php?c=I+MG++451-A|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2011, gazeta italiane sportive ''La Gazzetta dello Sport'' publikoi një koleksion DVD-sh të quajtur "Io Che Sarò Roberto Baggio" duke rrëfyer karrierën e tij.<ref>{{cite web|url=http://store.gazzetta.it/calcio/io-che-saro-roberto-baggio/KpSsEWcVRz4AAAEobWY3aqbV/ct|title=Io che sarò Roberto Baggio|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|accessdate=10 qershor 2012|url-status=dead|archive-date=18 shkurt 2013|archive-url=https://archive.today/20130218120457/http://store.gazzetta.it/calcio/io-che-saro-roberto-baggio/KpSsEWcVRz4AAAEobWY3aqbV/ct}}</ref> Ndikimi që i ka dhënë Baggio futbollit është njekur me një lojë online në internet të quajtur ''Baggio's Magical Kicks'', ku lojtarët përpiqen të kopjojnë saktësinë e tij në goditjet e dënimit dhe penalltitë.<ref name="myfootballgames">{{cite web|url=http://www.myfootballgames.co.uk/game/80/Baggio_s-Magical-Kicks.html|title=Baggio's Magical Kicks - Football Games|publisher=myfootballgames.co.uk|language=en|accessdate=2 shkurt 2016|archive-date=28 janar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128101324/http://www.myfootballgames.co.uk/game/80/Baggio_s-Magical-Kicks.html|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2015, kompania e lojërave elektronike [[Konami]] lajmëroi se Baggio do të ishte pjesë e video lojës ''[[Pro Evolution Soccer 2016]]'' si një nga legjendat e myClub.<ref>{{cite web|url=http://www.independent.ie/business/technology/tech-gaming/pes-2016s-myclub-legends-to-be-announced-on-december-8-34256163.html|title=PES 2016's myClub Legends to be announced on December 8|trans-title=myClub Legends e PES 2016 do të lajmërohet më 8 dhjetor|publisher=The Irish Independent|language=en|author1=Emma Clark|date=3 dhjetor 2015|accessdate=4 dhjetor 2015}}</ref> Më 3 gusht 2018, [[EA Sports]] lajmëroi në adresën e saj zyrtare në [[Twitter]] se Baggio do të ishte pjesë e video lojëës ''[[FIFA 19]]'' si një nga ikonat e Ultimate Team.<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/easportsfifa/status/1025350598009356288?lang=en|title=Roberto Baggio ICON confirmed for #FUT19. Tune in on Saturday to find out who will join him|trans-title=Roberto Baggio ICON konfirmohet për #FUT19. Prisni të shtunës se kush do t'i bashkohet atij|publisher=Twitter.com|language=en|author1=EA Sports FIFA|date=3 gusht 2018|accessdate=11 shtator 2018}}</ref> ==Statistikat e karrierës== ===Klube=== Burimi:<ref name="Baggio - Goals in Serie A"/><ref name="Roberto Baggio: Statistiche"/><ref>{{cite web|url=https://www.national-football-teams.com/player/14074/Roberto_Baggio.html|title=Roberto Baggio|publisher=National Football Teams|author=Benjamin Strack-Zimmerman|language=en|accessdate=21 janar 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://soccer-europe.com/Biographies/Roberto_Baggio.html|title=Roberto Baggio: History|trans-title=Roberto Baggio: Historia|website=soccer-europe.com|language=en|accessdate=17 korrik 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://soccer-europe.com/Archives/Seriea/Seriea9899/Performers.html|title=Serie A Archives: Statistics 1998/99 Season|trans-title=Arkivat e Serie A: Statistikat sezoni 1998/99|website=soccer-europe.com|language=en|accessdate=17 korrik 2012}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Klubi !rowspan="2"|Sezoni !colspan="3"|Liga<ref group="lower-alpha">Përfshirë ndeshjet e [[Serie A]] dhe [[Lega Pro Prima Divisione|Serie C1]].</ref> !colspan="2"|[[Coppa Italia|Cup]]<ref group="lower-alpha">Përfshirë ndeshjet e [[Coppa Italia]] dhe [[Coppa Italia Lega Pro|Coppa Italia Serie C]].</ref> !colspan="2"|Evropa<ref group="lower-alpha">Përfshirë ndeshjet e [[UEFA Liga e Evropës|Kupës UEFA]], [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligës së Kampioneve]], [[Kupa UEFA e Fituesve të Kupës|Kupës UEFA të Fituesve të Kupës]] dhe [[UEFA Kupa Intertoto|UEFA Kupës Intertoto]].</ref> !colspan="2"|Tjetër<ref group="lower-alpha">[[Supercoppa Italiana]]</ref> !colspan="2"|Gjithsej |- !Divizioni!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola |- |rowspan="4"|[[Vicenza Calcio|Vicenza]] |[[1982–83 Serie C1|1982–83]] |rowspan="3"|[[Serie C1]] ||1||0||0||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||1||0 |- |[[1983–84 Serie C1|1983–84]] ||6||1||6<ref group="lower-alpha" name="vicenza">Përfshirë dy paraqitje dhe një gol në[[Coppa Italia Lega Pro|Coppa Italia Serie C]].</ref>||1<ref group="lower-alpha" name="vicenza"/>||colspan="2"|–||colspan="2"|–||12||2 |- |[[1984–85 Serie C1|1984–85]] ||29||12||5||2||colspan="2"|–||colspan="2"|–||34||14 |- !colspan="2"|Gjithsej !36||13||11||3||colspan="2"|–||colspan="2"|–||47||16 |- |rowspan="6"|[[ACF Fiorentina|Fiorentina]] |[[1985–86 Serie A|1985–86]] |rowspan="5"|[[Serie A]] ||0||0||5||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||5||0 |- |[[1986–87 Serie A|1986–87]] ||5||1||4||2||1<ref group="lower-alpha" name="UC">Të gjithë paraqitjet në [[UEFA Liga e Evropës|Kupën UEFA]].</ref>||0||colspan="2"|–||10||3 |- |[[1987–88 Serie A|1987–88]] ||27||6||7||3||colspan="2"|–||colspan="2"|–||34||9 |- |[[1988–89 Serie A|1988–89]] ||31<ref group="lower-alpha" name="fiorentina">Përfshirë një paraqitje dhe një gol në përballjen vajtje-ardhje të vendit të shtatë të [[1988–89 Serie A]] kundër [[A.S. Roma|Romës]] për të vendosur ekipin që do të kualifikohej në [[1989–90 Kupa UEFA|Kupën UEFA 1989–90]].</ref>||15||10||9||colspan="2"|–||colspan="2"|–||41||24 |- |[[1989–90 Serie A|1989–90]] ||32||17||2||1||12<ref group="lower-alpha" name="UC"/>||1||colspan="2"|–||46||19 |- !colspan="2"|Gjithsej !95||39||28||15||13||1||colspan="2"|–||136||55 |- |rowspan="6"|[[Juventus F.C.|Juventus]] |[[Serie A 1990–91|1990–91]] |rowspan="5"|Serie A ||33||14||5||3||8<ref group="lower-alpha" name="UCWC">Të gjithë paraqitjet [[Kupa UEFA e Fituesve të Kupës|Kupën UEFA të Fituesve të Kupës]].</ref>||9||1||1||47||27 |- |[[1991–92 Serie A|1991–92]] ||32||18||8||4||colspan="2"|–||colspan="2"|–||40||22 |- |[[1992–93 Serie A|1992–93]] ||27||21||7||3||9<ref group="lower-alpha" name="UC"/>||6||colspan="2"|–||43||30 |- |[[1993–94 Serie A|1993–94]] ||32||17||2||2||7<ref group="lower-alpha" name="UC"/>||3||colspan="2"|–||41||22 |- |[[1994–95 Serie A|1994–95]] ||17||8||4||2||8<ref group="lower-alpha" name="UC"/>||4||colspan="2"|–||29||14 |- !colspan="2"|Gjithsej !141||78||26||14||32||22||1||1||200||115 |- |rowspan="3"|[[A.C. Milan|Milan]] |[[1995–96 Serie A|1995–96]] |rowspan="2"|Serie A ||28||7||1||0||5<ref group="lower-alpha" name="UC"/>||3||colspan="2"|–||34||10 |- |[[1996–97 Serie A|1996–97]] ||23||5||5||3||5<ref group="lower-alpha" name="UCL">Të gjithë paraqitjet në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]].</ref>||1||0||0||33||9 |- !colspan="2"|Gjithsej !51||12||6||3||10||4||0||0||67||19 |- |[[Bologna F.C. 1909|Bologna]] |[[1997–98 Serie A|1997–98]] |Serie A ||30||22||3||1||colspan="2"|–||colspan="2"|–||33||23 |- |rowspan="3"|[[F.C. Internazionale Milano|Internazionale]] |[[1998–99 Serie A|1998–99]] |rowspan="2"|Serie A ||23||5||6{{refn|group=lower-alpha|name=intbol|Përfshirë dy paraqitje dhe një gol në përballjen vajtje-ardhje të vendit të tretë të [[1998–99 Coppa Italia]] kundër [[Bologna F.C. 1909|Bolonjës]] për të vendosur ekipin që do të kualifikohej në [[1999–2000 Kupa UEFA|Kupën UEFA 1999–2000]].<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/italcup99.html|title=Italy Cup 1998/99|trans-title=Kupa e Italisë 1998/99|last=Rota|first=Davide|last2=Miladinovich|first2=Misha|publisher=Rec. Sport. Soccer Statistics Foundation|language=en|date=17 gusht 1999|accessdate=15 dhjetor 2014}}</ref>}}||1<ref group="lower-alpha" name="intbol"/>||6<ref group="lower-alpha" name="UCL2">Të gjithë paraqitjet në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]]; dy paraqitje dhe një gol në [[1998–99 UEFA Liga e Kampioneve#Raundi i dytë kualifikues|raundin e dytë kualifikues]].</ref>||4<ref group="lower-alpha" name="UCL2"/>||colspan="2"|–||35||10 |- |[[1999–2000 Serie A|1999–2000]] ||19<ref group="lower-alpha" name="intpar">Përfshirë një paraqitje dhe dy gola në ndeshjen play-off të vendit të katërt të [[1999–2000 Serie A]] për të vendosur ekipin që do të kualifikohej në [[2000–01 UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve 2000–01]].</ref>||6<ref group="lower-alpha" name="intpar"/>||5||1||colspan="2"|–||colspan="2"|–||24||7 |- !colspan="2"|Gjithsej !42!!11!!11!!2!!6!!4!!colspan="2"|–!!59!!17 |- |rowspan="5"|[[Brescia Calcio|Brescia]] |[[2000–01 Serie A|2000–01]] |rowspan="4"|Serie A ||25||10||3||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||28||10 |- |[[2001–02 Serie A|2001–02]] ||12||11||1||0||2<ref group="lower-alpha" name="UIC">Të gjithë paraqitjet në [[UEFA Kupa Intertoto|UEFA Kupën Intertoto]].</ref>||1||colspan="2"|–||15||12 |- |[[2002–03 Serie A|2002–03]] ||32||12||0||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||32||12 |- |[[2003–04 Serie A|2003–04]] ||26||12||0||0||0<ref group="lower-alpha" name="UIC"/>||0||colspan="2"|–||26||12 |- !colspan="2"|Gjithsej !95!!45!!4!!0!!2!!1!!colspan="2"|–!!101!!46 |- !colspan=3|Gjithsej karriera !490!!220!!89!!38!!63!!32!!1!!1!!643!!291 |} {{reflist|group=lower-alpha}} ===Kombëtarja=== Burimi:<ref name="Nazionale in cifre - FIGC: Baggio, Roberto">{{cite web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-convocato/?calciatoreId=43346&squadraId=12|title=Nazionale in cifre - FIGC: Baggio, Roberto|trans-title=Kombëtarja në shifra - FIGC: Baggio, Roberto|publisher=FIGC|language=it|accessdate=17 prill 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/rbaggio-intlg.html|title=Roberto Baggio - Goals in International Matches|trans-title=Roberto Baggio - Gola në ndeshjet ndërkombëtare|last=Di Maggio|first=Roberto|publisher=Rec. Sport. Soccer Statistics Foundation|language=en|date=11 maj 2005|accessdate=15 dhjetor 2014}}</ref> {| class=wikitable style="text-align: center;" |+ Ndeshjet dhe golat sipas ekipit kombëtar dhe vitit |- !Ekipi kombëtar!!Viti!!Ndsh!!Gola |- |rowspan=17|[[Kombëtarja italiane e futbollit|Italia]] |1988||1||0 |- |1989||6||3 |- |1990||9||4 |- |1991||2||1 |- |1992||7||6 |- |1993||7||5 |- |1994||12||5 |- |1995||1||0 |- |1996||–||– |- |1997||2||1 |- |1998||6||2 |- |1999||2||0 |- |2000||–||– |- |2001||–||– |- |2002||–||– |- |2003||–||– |- |2004||1||0 |- !colspan=2|Gjithsej!!56!!27 |} ==Trofe== ===Klube=== ;Juventus<ref name="Roberto Baggio: Statistiche"/> *[[UEFA Liga e Evropës|Kupa UEFA]]: [[1992–93 Kupa UEFA|1992–93]] *[[Serie A]]: [[1994–95 Serie A|1994–95]] *[[Coppa Italia]]: [[1994–95 Coppa Italia|1994–95]] ;[[A.C. Milan|Milan]]<ref name="Roberto Baggio: Statistiche"/> *[[Serie A]]: [[1995–96 Serie A|1995–96]] ===Kombëtarja=== ;Italia<ref name="Roberto Baggio: Statistiche"/> *[[FIFA Kupa e Botës]] Vendi i tretë: [[1990 Kupa e Botës|1990]] *[[FIFA Kupa e Botës]] finalist: [[1994 Kupa e Botës|1994]] ===Personale=== Burimi:<ref name="Roberto Baggio: Statistiche"/> *Guerin i artë (I jepet lojtarit më të mirë të Serie C1): 1985<ref name="Roberto Baggio: Statistiche"/> *[[Çmimi Bravo]] (I jepet lojtarit më të mirë evropian nën-23): 1990<ref name="Bravo Award">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/bravo-awards.html|title=The "Bravo" Award|trans-title=Çmimi "Bravo"|publisher=RSSSF|language=en|author1=José Luis Pierrend|date=8 janar 2015|accessdate=20 nëntor 2015}}</ref> *Golashënuesi më i mirë i [[Kupa UEFA e Fituesve të Kupës|Kupës UEFA të fituesve të Kupës]]: [[1990–91 Kupa UEFA e Fituesve të Kupës|1990–91]]<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/ec/ec2tops.html|title=Cup Winners Cup Topscorers|trans-title=Golashënuesit më të mirë të kupës së fituesve të kupës|publisher=RSSSF|language=en|author1=Jarek Owsianski|author2=Davide Rota|date=18 dhjetor 2013|accessdate=20 nëntor 2015}}</ref> *Platinum Ball: 1992–93<ref>{{cite web|url=http://www.calciatori-online.com/roberto-baggio/|title=Roberto Baggio|website=calciatori-online.com|language=it|accessdate=12 gusht 2014}}</ref> *[[World Soccer (revistë)|Lojtari i Vitit i World Soccer]]: 1993<ref name="ws">{{cite web|url=http://www.worldsoccer.com/features/world-soccer-awards-previous-winners-2-338433|title=World Soccer Awards – previous winners|trans-title=Çmimet World Soccer – fituesit e më parëshëm|publisher=World Soccer|language=en|author1=Jamie Rainbow|date=14 dhjetor 2012|accessdate=21 nëntor 2015|url-status=dead|archive-date=29 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629194202/http://www.worldsoccer.com/features/world-soccer-awards-previous-winners-2-338433}}</ref> *[[Topi i Artë]]: [[Topi i Artë 1993|1993]];<ref name="FIFA 94"/> (Vendi i dytë): [[Topi i artë 1994|1994]];<ref name="Baggio elogia Stoichkov">{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1994/dicembre/16/Baggio_elogia_Stoichkov_Barcellona_giusto_co_0_94121616248.shtml|title=Baggio elogia Stoichkov a Barcellona: "giusto che il Pallone d' oro sia suo"|trans-title=Baggio i thur elozhe Stoichkov të Barcelonës: "është e drejtë që topi i artë është i tij"|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=16 dhjetor 1994|accessdate=30 gusht 2014|archive-date=7 prill 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407072033/http://archiviostorico.corriere.it/1994/dicembre/16/Baggio_elogia_Stoichkov_Barcellona_giusto_co_0_94121616248.shtml|url-status=dead}}</ref> (Vendi i tetë): [[Topi i artë 1990|1990]]<ref name="Ballon d'Or 1990"/> *[[FIFA Lojtari Botëror i Vitit]]: [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit 1993|1993]]<ref name="FIFA 94"/> (Vendi i tretë): [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit 1994|1994]];<ref name="FIFA 94-2">{{cite web|url=https://www.fifa.com/classicfootball/players/player=174363/|title=Roberto BAGGIO - FIFA Profile|publisher=FIFA.com|language=en|accessdate=13 janar 2017|archive-date=2 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140602200053/http://www.fifa.com/classicfootball/players/player=174363/|url-status=dead}}</ref><ref name="FIFA Awards – World Player of the Year - Top 10"/> (Vendi i pestë): [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit 1995|1995]]<ref name="FIFA Awards – World Player of the Year - Top 10">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/fifa-awards.html#player10|title=FIFA Awards – World Player of the Year - Top 10|trans-title=Çmimet e FIFA-s – Lojtari Botëror i Vitit - 10 më të mirët|publisher=RSSSF|language=en|author=José Luis Pierrend|url-status=dead|access-date=22 janar 2019|archive-date=23 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023121239/http://www.rsssf.com/miscellaneous/fifa-awards.html#player10}}</ref> *[[Onze d'Or]]: 1993;<ref name="Onze Mondial Awards">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/onze-awards.html|title="Onze Mondial" Awards: Onze de Onze 1976-2011|publisher=RSSSF|language=en|author1=José Luis Pierrend|date=6 mars 2012|accessdate=14 shtator 2015}}</ref> [[Onze d'Or|Onze de Bronze]]: 1994;<ref name="Onze Mondial Awards"/> [[Onze d'Or|Onze d'Argent]]: 1995<ref name="Onze Mondial Awards"/> *[[Onze Mondial|Onze de Onze]]: 1993, 1994, 1995<ref name="Onze Mondial Awards"/> *[[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Topi i argjendë i FIFA Kupës]]: [[1994 FIFA Kupa e Botës|1994]]<ref name="Happy birthday">{{cite web|url=https://www.fifa.com/news/y=2012/m=2/news=happy-birthday-you-1582974.html|title=Happy birthday to you!|trans-title=Gëzuar ditëlindjen!|publisher=FIFA.com|language=en|date=12 shkurt 2012|accessdate=13 janar 2017|archive-date=16 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116150032/http://www.fifa.com/news/y=2012/m=2/news=happy-birthday-you-1582974.html|url-status=dead}}</ref><ref name="FIFA Awards – World Cup Golden Ball">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/fifa-awards.html#gball|title=FIFA Awards – FIFA World Cup Golden Ball Awards|trans-title=Çmimet e FIFA-s – Topi i artë i FIFA Kupës së Botës|publisher=RSSSF|language=en|author=José Luis Pierrend|url-status=dead|access-date=22 janar 2019|archive-date=23 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023121239/http://www.rsssf.com/miscellaneous/fifa-awards.html#gball}}</ref> *[[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Ekipi All-Star i FIFA Kupës së Botës]]: [[1994 FIFA Kupa e Botës|1994]]<ref name="94WCAll-Star1">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1994/07/16/sports/world-cup-94-romario-and-baggio-among-first-all-star-cast.html|title=WORLD CUP '94; Romario and Baggio Among First All-Star Cast|trans-title=Kupa e Botës 1994; Romanio dhe Baggios të parët mes kastit All-Star|publisher=The New York Times|language=en|date=16 korrik 1994|accessdate=27 maj 2015}}</ref><ref name="94WCAll-Star2">{{cite web|url=http://football.sporting99.com/fifa-world-cup-all-star-team.html|title=FIFA World Cup All-Star Team – Football world Cup All Star Team|trans-title=Ekipi All-Star i FIFA Kupës së Botës|publisher=Football.sporting99.com|language=en|url-status=dead|df=dmy|access-date=23 janar 2019|archive-date=30 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630203237/http://football.sporting99.com/fifa-world-cup-all-star-team.html}}</ref> *[[Çmimi Don Balón]]: 1994<ref name="Baggio elogia Stoichkov"/> *[[Onze d'Or|Super Onze d'Or]] (Vendi i kartërt): 1995<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/onze-awards.html|title="Onze Mondial" Awards: Super Onze d'Or 1976 - 1995 (top 5)|trans-title=Çmimet "Onze Mondial": Super Onze d'Or 1976 - 1995 (top 5)|publisher=RSSSF|language=en|author1=José Luis Pierrend|date=6 mars 2012|accessdate=14 shtator 2015}}</ref> *Guerini i artë i miqësisë me A.C. Milan (I dhuruar nga tifozët për lojtarit më të mirë të klubit gjatë sezonit): 1996<ref name="altervista"/> *{{lang|fr|Planète Foot}}'s '50 {{lang|fr|Meilleurs Joueurs du Monde}}': 1996<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#planete50|title=Planète Foot's 50 Meilleurs Joueurs du Monde|publisher=RSSSF|language=en|author1=Karel Stokkermans|date=5 shkurt 2001|url-status=dead|access-date=23 janar 2019|archive-date=31 dhjetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151231035356/https://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#planete50}}</ref> *100 më të mirët e të gjitha kohërave të [[Il Venerdì di Repubblica|Venerdìt]] (100 Magnifici) #32: 1997<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/100magn.html|title=Venerdì's All-Time Top-100 (100 Magnifici)|trans-title=100 më të mirët e të gjitha kohërave të Venerdìt|publisher=RSSSF|language=it|author1=Marcelo Leme de Arruda|date=19 shtator 1999|accessdate=28 shtator 2017}}</ref> *[[World Soccer (revistë)#Lojtarët më të mëdhenjë të shekullit 20të|Çmimet World Soccer – '100 lojtarët më të mëdhenjë të shekullit 20të']] #16: 1999<ref name="World Soccer Players of the Century"/> *[[Guerin Sportivo]]'s 'I 50 Grandi del Secolo' #27: 1999<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#gs-50|title=Guerin' Sportivo's I 50 Grandi del Secolo by Adalberto Bortolotti|publisher=RSSSF|language=it|author1=Karel Stokkermans|date=5 shkurt 2001|url-status=dead|access-date=23 janar 2019|archive-date=31 dhjetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151231035356/https://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#gs-50}}</ref> *[[IFFHS|Lojtari italian i shekullit 20të i IFFHS]] #9: 1999<ref name="IFFHS' Century Elections">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/iffhs-century.html|title=IFFHS' Century Elections|trans-title=Zgjedhjet e shekllit të IFFHS|publisher=IFFHS|language=en|author=Karel Stokkermans|date=30 janar 2000|accessdate=28 shtator 2017}}</ref> *[[IFFHS|Lojtari evropian i shekullit të 20të i IFFHS]] #53: 1999<ref name="IFFHS' Century Elections"/> *Lojtari i shekullit i [[France Football]] #18: 1999<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#ff-poc|title=The Best x Players of the Century/All-Time:France Football's Football Player of the Century|publisher=RSSSF|language=en|author1=Karel Stokkermans|date=23 dhjetor 2015|accessdate=28 shtator 2017}}</ref> *[[Placar]] '100 Craques do Século' #91: 1999<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#placar100|title=The Best x Players of the Century/All-Time: Placar's 100 Craques do Século|publisher=RSSSF|language=en|author1=Karel Stokkermans|date=23 dhjetor 2015|accessdate=28 shtator 2017}}</ref> *Lojtari i shekullit i [[Kombëtarja italiane e futbollit|Italisë]]: 2000<ref name="Baggio, una hola privata"/> *[[FIFA|FIFA XI]]: 2000, 2002<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/fifa-xi.html|title=FIFA XI´s Matches - Full Info|trans-title=Ndeshjet e FIFA XI - Info i plotë|publisher=RSSSF|language=en|accessdate=4 janar 2016|url-status=dead|archive-date=17 nëntor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117033752/http://www.rsssf.com/miscellaneous/fifa-xi.html}}</ref> *[[Guerin d'Oro]] me Brescian (I jepet lojtarit më të mirë në një sezon të Serie A): [[2000–01 Serie A|2001]]<ref name="Guerin d'Oro"/> *[[Premio Nazionale Carriera Esemplare "Gaetano Scirea"]]: 2001<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2001/luglio/15/Roberto_Baggio_aggiudica_premio_Scirea_co_5_0107155477.shtml|title=Roberto Baggio si aggiudica il premio ®Scirea¯ alla carriera|publisher=Il Corriere della Sera|language=it|date=15 korrik 2001|accessdate=30 gusht 2014}}</ref> *[[Oscar del Calcio|Çmimi i 'Librit më të mirë të futbollit' në Oscarin e futbollit italian]]: 2001<ref name="Roberto Baggio: Statistiche"/> *[[Ekipi i Ëndërrave i FIFA Kupës së Botës]]: 2002<ref name="World All-Time Teams"/> *[[Oscar del Calcio|Çmimi 'Lojtari më i dashur' në Oscarin e futbollit italian]]: 2002<ref name="Roberto Baggio: Statistiche"/> *[[Golden Foot]]: 2003<ref name="goldenfoot.com"/> *[[FIFA 100]]: 2004<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/2374252/Pele-open-to-ridicule-over-top-hundred.html|title=Pele open to ridicule over top hundred|trans-title=Pele i hapur për t'u tallur rreth top 100|publisher=The Telegraph|language=en|author1=Christopher Davies|date=5 mars 2004|accessdate=9 korrik 2015}}</ref> *[[UEFA Golden Jubilee Poll]] #24: 2004<ref name="Golden Jubilee"/> *Çmimi Giuseppe Prisco: 2004<ref>{{cite web|url=http://sport.repubblica.it/news/sport/calcio-premio-giuseppe-prisco-moratti-mazzone-baggio/480272|title=Calcio: premio Giuseppe Prisco a Moratti, Mazzone e Baggio|trans-title=Futboll: çmimi Giuseppe Prisco për Moratti, Mazzone dhe Baggion|publisher=La Repubblica|language=it|date=2 prill 2004|accessdate=9 korrik 2015}}</ref> *[[Placar]] 'Os 100 Craques das Copas' #24: 2005<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/placwc100.html|title=Os 100 Craques das Copas (Revista Placar)|publisher=RSSSF|language=pt|author1=Marcelo Leme de Arruda|date=21 dhjetor 2005|accessdate=12 gusht 2015}}</ref> *100 lojtarët e të gjitha kohërave të [[Association of Football Statisticians|ASF]] #79: 2007<ref name="AFS Top-100 Players of All-Time"/> *Salla e Famës së A.C. Milan<ref name="acmilan.com"/> *[[Njeriu i Paqes]]: 2010<ref name="Man-of-peace"/> *50 Legjendat e klubit të [[Juventus F.C.]]<ref>{{cite web|title=Journey through the Stars: Roberto Baggio|trans-title=Udhëtimi mes yjeve: Roberto Baggio|url=http://www.juventus.com/juve/en/news/17giugno2011_aus_baggio|publisher=Juventus.com|language=en|accessdate=6 shkurt 2015}}</ref> *I përfshirë në [[Salla e Famës së Futbollit Italian|Sallën e Famës së Futbollit Italian]]: 2011<ref>{{cite web|url=http://www.acmilan.com/en/news/breaking_news_show/49563|title=BARESI, CAPELLO AND RIVERA ACCEPTED IN HALL OF FAME|trans-title=Baresi, Capello dhe Rivera pranohen në sallën e famës|publisher=A.C. Milan|language=it|date=26 nëntor 2013|accessdate=20 prill 2015}}</ref> *Gentleman di Platino: 2015<ref>{{cite web|url=http://www.calciomercato.com/news/il-gentleman-di-platino-a-roberto-baggio-269163|title=Il Gentleman di Platino a Roberto Baggio|trans-title=Il Gentleman di Platino te Roberto Baggio|publisher=Calcio Mercato|language=it|date=18 maj 2015|accessdate=21 maj 2015}}</ref> *I përfshirë në [[Walk of Fame e Sportit Italian]]: 2015<ref>{{cite web|url=http://www.coni.it/it/news/primo-piano/9832-inaugurata-la-walk-of-fame.html|title=Inaugurata la Walk of Fame: 100 targhe per celebrare le leggende dello sport italiano|publisher=Coni|language=it|date=7 maj 2015|accessdate=26 gusht 2015|archive-date=12 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712120410/https://www.coni.it/it/news/primo-piano/9832-inaugurata-la-walk-of-fame.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.coni.it/images/CNA_100_Leggende_per_data_di_nascita.pdf|title=CNA 100 Leggende CONI per data di nascita|publisher=Coni|language=it|accessdate=23 shtator 2015|archive-date=12 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712120416/https://www.coni.it/images/CNA_100_Leggende_per_data_di_nascita.pdf|url-status=dead}}</ref> *XI e të gjitha kohërave e Fiorentinës<ref>{{cite web|url=http://www.fiorentina.it/it/news/articolo.37.51489/festa-al-franchi-presenti-e-assenti-no-eccellenti-da-rui-costa-baggio-e-batistuta.html|title=Festa al Franchi, presenti e assenti. No eccellenti da Rui Costa, Baggio e Batistuta|trans-title=Festë në Franchi, të pranishëm dhe mungesa. Nuk ka shkëlqyer nga Rui Costa, Baggio dhe Batistuta|publisher=Fiorentina.it|language=it|author1=Matteo Magrini|date=23 gusht 2016|accessdate=24 gusht 2016}}</ref> *Legjendat e [[IFFHS]]<ref>{{cite web|url=http://iffhs.de/iffhs-has-announced-the-48-football-legend-players/|title=IFFHS announce the 48 football legend players|trans-title=IFFHS pulbikon 48 lojtarët legjenda të futbollit|publisher=IFFHS|language=en|date=25 janar 2016|accessdate=14 shtator 2016|archive-date=24 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924082150/https://iffhs.de/iffhs-has-announced-the-48-football-legend-players/|url-status=dead}}</ref> *[[Juventus F.C.|XI më e mirë e të gjitha kohërave e Juventusit]]: 2017<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/en/news/news/2017/juve120-team-announced.php|title=#JUVE120 team announced|trans-title=#JUVE120 ekipi publikohet|website=juventus.com|publisher=Juventus F.C.|language=it|date=24 nëntor 2017|accessdate=29 maj 2018}}</ref> ===Urdhëra=== :[[Skeda:Cavaliere OMRI BAR.svg|majtas|50px]] Klasi 5të / Kalorës: ''[[Urdhërat e merituar italain|Cavaliere Ordine al Merito della Repubblica Italiana]]:'' 1991<ref>{{cite web|url=http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=211713|title=Baggio Sig. Roberto - Cavaliere Ordine al Merito della Repubblica Italiana|trans-title=Zoti Roberto Baggio – Urdhëri kalor i marituar i Republikës Italiane|publisher=Quirinale.it|language=it|date=30 korrik 1991|accessdate=16 mars 2015}}</ref> ==Shënime== <references group="nb"/> == Referime == {{reflist|3}} ==Bibliografia== *Roberto Baggio, ''Una porta nel cielo'', Arezzo, Limina Edizioni, 2001, {{ISBN|88-88551-92-1}} (Një portë në qiell). *Raffaele Nappi, ''Roberto Baggio. Divin codino'', Rome, Giulio Perrone Editore, 2018, {{ISBN|978-88-6004-465-5}} (Roberto Baggio. Bishtkali hyjnor). ==Lidhje të jashtme== {{commons}} *[https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/2306 Roberto Baggio] te Football Database *[http://www.robertobaggio.org/ Uebfaqe italiane e dedikuar për Baggion] *[https://web.archive.org/web/20180809191333/http://baggio2000.se/ Uebfaqe suedeze e dedikuar për Baggion] *[https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=312 Roberto Baggio] te Soccerbase *[https://www.tuttocalciatori.net/index.php?mod=chp&par=13 Profili te tuttocalciatori.net] *[https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-convocato/?calciatoreId=43346&squadraId=12 Profili te FIGC] *[http://www.italia1910.com/giocatori-scheda.asp?idgiocatore=36 Profili te Italia1910.com] *[https://forzaitalianfootball.com/2011/08/legend-of-calcio-roberto-baggio/ Profili i legjendës] te Forza Italian Football *[http://www.giantbomb.com/roberto-baggio/94-22220/ Roberto Baggio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530200839/http://www.giantbomb.com/roberto-baggio/94-22220/ |date=30 maj 2012 }} te [[Giant Bomb]] {{Fituesit e Golden Foot}} {{Fituesit e Çmimit Bravo}} {{Artikull i përkryer|dita = 11|muaj = 02|viti = 2019}} [[Kategoria:Lindje 1967]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë italianë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren italiane]] [[Kategoria:Futbollistë në L.R. Vicenza Virtus]] [[Kategoria:Futbollistë në ACF Fiorentina]] [[Kategoria:Futbollistë në Juventus F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në A.C. Milan]] [[Kategoria:Futbollistë në Bologna F.C. 1909]] [[Kategoria:Futbollistë në F.C. Internazionale Milano]] [[Kategoria:Futbollistë në Brescia Calcio]] [[Kategoria:Futbollistë në Serie A]] [[Kategoria:Futbollistë në 1990 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në 1994 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në 1998 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:FIFA 100]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të Kupës UEFA]] ohr4d2odeph6v3gn8kt789brkgj9zcy Helenistika 0 260620 3002676 2915453 2026-06-28T08:53:49Z AltinNatyra 180704 /* Shih edhe */ 3002676 wikitext text/x-wiki '''Helenistika''' apo '''Studimet Helene''' (nganjëherë quhen edhe Studimet Greke) është një fushë shkencore ndërdisiplinore e cila përqendrohet në gjuhën, letërsinë, historinë, kulturën dhe politikën e Greqisë post-klasike. Ajo përfshin një gamë të gjerë të programeve universitare, duke ofruar një këndvështrim të shumanshëm të përvojave historike dhe politike të Greqisë [[Bizanti|Bizantine]], [[Perandoria Osmane|Osmane]] dhe [[moderne]]. Specialisti i cili merret me studimin e historisë, gjuhës, letërsisë dhe të kulturës greke quhet helenist. == Shih edhe == * [[Greqia]] * [[Gjuha greke]] * [[Letërsia e vjetër greke e romake]] {{cung}} [[Kategoria:Studime ballkanike]] 63p4742599zq991yoqxlj6wumgp4cvb Pedagogjia humaniste 0 261042 3002497 2954935 2026-06-28T01:03:41Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002497 wikitext text/x-wiki '''Pedagogjia humaniste''' është një qëndrim dhe praktikë arsimore dhe edukative e cila i kushton rëndësi të madhe aspekteve të lirisë, vlerësimit, dinjitetit dhe integritetit të individëve. Pedagogjia humaniste i ka rrënjët e saj në pikëpamjet filozofike të periudhës së [[Rilindja|rilindjes (renesansës)]] të cilët theksuan studimin e shkencave humane: gramatika, retorika, historia, poezia dhe filozofia morale, të ngritura këto mbi modelet klasike të arsimit.<ref>Paul Oskar Kristeller, Renaissance Thought II: Papers on Humanism and the Arts (New York: Harper Torchbooks, 1965), p. 178.</ref> == Përmbledhje == Themeli i teorisë pedagogjike humaniste është edukimi i njeriut si individ, duke përdorur interpretimet shkencor të përmbajtjes së [[Mësimdhënia|mësimdhënies]], me theks të veçantë në parimin e qartësisë dhe saktësisë, me shembuj nga natyra dhe jeta e përditshme.<ref>{{Cite book|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-8356-1|last=Bushnell|first=Rebecca W.|title=A Culture of Teaching: Early Modern Humanism in Theory and Practice|url=https://archive.org/details/cultureofteachin00bush|date=1996|lang=en}}</ref> Pedagogjia humaniste mbështetet mbi një traditë të vjetër mijëvjeçare, që nga kohët e lashta në karakteristikat evropiane duke kaluar nëpër shekullin XII e deri tek qasjet neohumaniste kah fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX. Disa nga përfaqësuesit më të njohur të këtij drejtimi pedagogjik janë: [[Platoni]] (427–347 p.e.s.), [[Vitorino da Feltre]] (1378 - 1346), [[Erasmo Roterdami]] (1469–1536), [[Juan Luis Vives]] (1493 - 1540), [[François Rabelais]] (1494 - 1553), [[Jean-Jacques Rousseau]] (1712 - 1778), [[Johann Heinrich Pestalozzi]] (1746 - 1827), [[Rudolf Steiner]] (1861 - 1925), [[Maria Montesori]] (1870 - 1952), etj.<ref>[[Leon Zhlebnik]]: Histori e përgjithshme e shkollave dhe ideve pedagogjike. Prishtinë, 1964, fq. 42 - 46.</ref><ref>"The Waldorf Schools offer an approach to humanistic education which has stood the test of time." Sarah W. Foster, "An Introduction to Waldorf Education", ''The Clearing House'', Vol. 57, No. 5 (Jan., 1984), pp. 228-230</ref> Në zhvillimin e këtij drejtimi pedagogjik kontributin e tyre e kanë dhënë edhe personalitete shqiptare ose me origjinë shqiptare si p.sh. [[Jan Kukuzeli]] (1280 - 1370), [[Marin Barleti]] (1450 - 1512), [[Marin Beçikemi]] (1468 - 1526), [[Gjon Gazulli]] (1400 - 1465), [[Nikolla Leonik Tomeu]] (1456 - 1531), [[Mikel Maruli]] (1453 - 1500), [[Mihal Trivoli|Mihal Trivoli - Mihal Artioti]] (1455 - 1556), [[Gjon Muzaka]] (??- 1515),<ref>[[Shefik Osmani]]: Fjalor i pedagogjisë. 8 Nëntori, Tiranë, 1983, fq. 353 - 354 dhe 505 - 507.</ref> [[Viktor Karpaçi]] (1455-1525), [[Dhimitër Frangu]] (1443 - 1525), [[Mark Bazaiti]] (1460-1530), [[Andrea Aleksi|Andrea Aleksi (Dyrrahu)]] (1425 - 1505), [[Martin Segoni]],<ref>[[Jup Kastrati]]: Kontribut për historinë e arsimit shqip në Rrethin e Shkodrës, deri në vitin 1912. 100 vjetori i Shkollës Shqipe të Vashave në Prizren, Simpozium shkencor i mbajtur në Prishtinë më 13 nëntor 1992, Lidhja Demokratike e Kosovës, Prishtinë, 1993, fq. 54.</ref> [[Elena Gjika]],<ref>{{Cite web|url=http://illyriapress.com/humanistet-tane-te-shekujve-xv-xvi-ne-drite-te-re/|title=Kopje e arkivuar|access-date=17 mars 2019|archive-date=24 mars 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324150106/http://illyriapress.com/humanistet-tane-te-shekujve-xv-xvi-ne-drite-te-re/|url-status=dead|lang=sq}}</ref> etj. Në vitet gjashtëdhjetë të shekullit XX u paraqitën lëvizje të ndryshme të pedagogjisë humaniste e neohumaniste si reagim ndaj sistemit arsimor autoritar. Të ashtuquajturat "Shkollat e lira" tërhoqën një vëmendje të konsiderueshme të publikut në atë kohë. Këtu mund të shihet një lidhje me ''"Shkollën e Konviktit Summerhill"'' në Angli themeluar nga [[Alexander Sutherland Neill]] në vitin 1921. Në përgjigje të kësaj lëvizjeje dhe qasjeve joadekuate shkencore, u krijua pedagogjia humaniste moderne (pedagogjia neohumaniste), duke adoptuar parimet themelore të saj nga pedagogjia humaniste e renesansës. Përfaqësuesit kryesor të këtij drejtimi në këtë kohë janë [[Carl Rogers]], [[Charlotte Bühler]], [[Abraham Maslow]] dhe [[Paul Goodman]]. Qasja humaniste në procesin e arsimit është thellësisht e rrënjosur në kuptimin humanist të personalitetit. Çdo individ duhet të pranohet si një personalitet unik, sepse të gjithë njerëzit janë të mirë dhe kanë predispozitat e nevojshme për zhvillimin maksimal të personalitetit.<ref>{{Cite book|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-4229-0|last=Grendler|first=Paul F.|title=Schooling in Renaissance Italy: Literacy and Learning, 1300-1600|url=https://archive.org/details/schoolinginrenai0000gren|date=1991|lang=en}}</ref> == Shih edhe == * [[Pedagogjia]] * [[Shtëpia e Gëzimit]] * [[Humanizmi i Rilindjes]] * [[Shkolla e shqiptarëve në Venedik]] == Literatura == * {{Cite book|publisher=University of Connecticut.|last=Zilli|first=Frederick J.|title=A Critical Analysis of the Pedagogy of Rabelais and Montaigne: With Its Reflections on Curriculum Today|date=1961|language=en}} * {{Cite book|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-8356-1|last=Bushnell|first=Rebecca W.|title=A Culture of Teaching: Early Modern Humanism in Theory and Practice|url=https://archive.org/details/cultureofteachin00bush|date=1996|language=en}} * Timothy Leonard, ''Pedagogies of the Imagination: Mythopoetic Curriculum in Educational Practice'', Springer 2008, p. 232 * R. C. S. Trahair, ''Utopias and Utopians: an historical dictionary'', Greenwood Press, 1999, p. 348 * {{Cite journal|volume=8|issue=2|pages=80–84|last=Turcu|first=Dionisie Vladimir|title=Humanists and pedagogues of the Renaissance, theoretician followers of physical education|journal=Alma Mater University journal|accessdate=2018-10-01|date=2015|url=https://ideas.repec.org/a/alm/journl/v8y2015i2p80-84.html|language=en|archive-date=14 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114223731/https://ideas.repec.org/a/alm/journl/v8y2015i2p80-84.html|url-status=dead}} == Referime == [[Kategoria:Lëvizje dhe drejtime pedagogjike]] [[Kategoria:Filozofia e edukimit]] d7m0qdbchjp7ojy9bhg56h1a9mv8vxk Lufta (film 2007) 0 261131 3002689 2954951 2026-06-28T10:59:41Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002689 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Lufta | image = | caption = | director = [[Philip Atwell|Philip G. Atwell]] | producer = Steve Chasman<br />Christopher Petzel<br />Jim Thompson | writer = Lee Anthony Smith<br />Gregory J. Bradley | starring = [[Jet Li]]<br />[[Jason Statham]]<br>[[John Lone]]<br>[[Devon Aoki]]<br>[[Luis Guzmán]]<br>[[Saul Rubinek]]<br>[[Ryo Ishibashi]]<br>[[Sung Kang]]<br>[[Mathew St. Patrick]]<br>[[Nadine Velazquez]] | music = [[Brian Tyler]] | cinematography = [[Pierre Morel]] | editing = Scott Richter | studio = [[Lionsgate Films|Lionsgate]]<br />Fierce Entertainment<br />[[Mosaic Media Group]] | distributor = Lionsgate | released = 24 gusht 2007 | runtime = 103 minuta | country = Shtetet e Bashkuara | language = Anglisht<br />Kantonisht<br />Japonisht<br />Mandarin | budget = $25 million<ref name="numbers">{{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/War|title=War (2007) - Financial Information|work=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|language=en|access-date=22 mars 2018}}</ref> | gross = $40.7 million<ref name="numbers" /> }} '''''Lufta''''' ([[Gjuha angleze|Anglisht]]: ''War'') është një film amerikanë i vitit 2007 me regji të [[Philip Atwell]] dhe koreografi të luftimeve nga [[Corey Yuen]]. Në këtë film luajnë dy aktorë më të njohur [[Jet Li]] dhe [[Jason Statham]]. Filmi u lëshua në Shtetet e Bashkuara më 24 gusht 2007. Kjo është filmi i dytë mes dy aktoreve Jet Li dhe Jason Statham, duke u bashkuar që nga filmi i tyre i parë ''[[The One (film 2001)|The One]]''. Së pari filmi kishte titullin ''Rogue'' por u ndryshua pasi ishte një [[Rogue (film 2007)|tjetër film me të njëjtin emër]] në të njëjtin vit. Kështu që u rititullua '''''Rogue Assassin''''' në Zelandën e Re,<ref>{{cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/movies/news/article.cfm?c_id=200&objectid=10492435|title=Rogue Assassin|author=Rudkin, Francesca|publisher=New Zealand Herald|date=2008-02-14|accessdate=2011-02-24|language=en|archive-date=4 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804033647/https://www.nzherald.co.nz/movies/news/article.cfm?c_id=200&objectid=10492435|url-status=dead}}</ref> Japoni, Hong Kong, Singapor, Indi, Australi, Filipinet, dhe disa vende evropiane. ==Përmbledhja== Gjatë një shkëmbimi kundër treshes kineze në një depo të San Franciskos, agjentët e FBI-së John Crawford dhe Tom Lone u ngecën nga një vrasës famëkeq Rogue, një ish-vrasës i CIA-s i cili tani punon për Yakuza japoneze. Rogue pritë Crawford dhe është gati për ta ekzekutuar atë kur shfaqet Lone dhe gjuan Rogue në fytyrë, duke shkaktuar që ai të bjerë në ujë. Trupi i Rogue nuk u gjet kurrë dhe ai konsiderohet i vdekur. Megjithatë, Rogue mbijeton dhe hakmerret kundër Lone, gruas së tij dhe vajzës së tij. Ai i vret, i digjet shtëpisë dhe i lë kufomat e tyre në hirin e shtëpisë së tyre. Tre vjet më vonë, Rogue ri-duket, duke punuar nën shefin kinez Triad Li Chang. Ndërsa punon me Chang, Rogue fshehurazi nxit një luftë midis Triads dhe Yakuza, të udhëhequr nga Shiro Yanagawa. Rogue sulmon së pari një klub të drejtuar nga Yakuza duke vrarë gangsterët dhe më pas vrapues në mënyrë që të shërohet një palë kuajsh ari antike, plaçkë familjare të Chang. Tani agjenti kryesor i Forcës së Krimit të FBI-së në Azi, Crawford është i vendosur të gjuajë Rogue dhe të hakmerret për vdekjen e Lones. Përpjekja e ngulët e Crawford për Rogue ka marrë një taksë në jetën e tij personale duke shkaktuar që ai të jetë larguar nga familja e tij. Crawford vjen afër kapjes së Rogues në vazhdën e mashtrimeve të ndryshme të Rogue kundër Triads dhe Yakuza, por Rogue gjithmonë arrin të qëndrojë një hap përpara. Në fund të fundit, veprimet e Rogue kanë fituar besimin e Chang dhe Yanagawa. Rogue arrin të vrasë Changin, por shpëton gruan dhe fëmijën e Changit, duke e kthyer Yakuza. Me Changin e vdekur, Yanagawa shfaqet në Amerikë, duke synuar zgjerimin e operacioneve të biznesit Yakuza. Megjithatë, ai ballafaqohet me Crawford dhe FBI; Crawford paraqet Yanagawa me prova se Rogue e ka tradhëtuar dhe e ka kursyer familjen e Changit, por Yanagawa refuzon të ndihmojë Crawford në gjetjen e Rogue. Më vonë, Rogue i jep kuaj Yanagawas personalisht. Njohja e tradhtisë së Rogues, Yanagawa kap Rogue dhe kërkon vendndodhjen e familjes së Changit. Rogue ndryshon anën dhe i vret të gjithë njerëzit e Yanagawas, dhe angazhohet në një luftë me shpatën kundër Yanagawas. Yanagawa zbulon se Rogue vërtetë u vra kur u përpoq për të vrarë Lone. Lone, nga ana tjetër, ndryshoi veten kirurgjik për të marrë identitetin e vrasësit. Lone zbulon se veprimet e tij janë projektuar për ta sjellë atë ballë për ballë me Yanagawa, kështu që ai mund të vriste njeriun që urdhëroi vdekjen e familjes së tij. Yanagawa zbulon se Crawford ishte pas tij gjithë kohën dhe ishte përgjegjës për rrjedhjen e identitetit të Tom Lone dhe adresën e shtëpisë tek Rogue i vërtetë. I zemëruar, Lonely çarmatos dhe pren kokën e Yanagawas. Ndërkohë, gruaja e Changit merr një paketë nga Lone, që përmban një nga dy kuaj të artë që i takon familjes së Changit dhe një mesazh që lexon "Bëni një jetë të re". Vajza e Yanagawa gjithashtu merr një paketë me të njëjtin mesazh dhe brenda kutisë është koka e babait të saj. Lone pastaj e thirr Crawford pasi ai po paketonte zyrën e tij, duke i kërkuar atij që të takoheshin me atë në depon e bankës ku ata kishin kaluar hetimet e tyre. Para se të shkojnë në depo, Crawford ndihmon Goi, një snajper FBI që ndihmoi Crawford gjatë gjithë hetimit. Në depo, Crawford dhe Lone luftojnë njëri-tjetrin në një luftë intensive dorë-dorë në të cilën Lone zbulon identitetin e tij të vërtetë në Crawford. Kur Lone zbulon identitetin e tij të vërtetë, një Crawford shkatërruar zbulon se ishte e vërtetë se ai ishte duke punuar për Yanagawa në atë kohë, por nuk kishte asnjë ide se Rogue ishte ende gjallë. Ai më pas u shantazhua në dhënien e adresës së Yanagawa Lone duke menduar se njerëzit e Yanagawa ishin vetëm duke shkuar atje për të "ashpërsuar atë". Qysh atëherë, Crawford u zemërua me veten dhe donte hakmarrje kundër Rogue dhe të gjithë të përfshirë në atë që ai mendonte se ishte vdekja e partnerit të tij. Crawford mbron Lone duke u hedhur para syve të Gois me lazer, por pastaj është qëlluar nga Lone. Ditën tjetër, Lone më vonë del jashtë qytetit për të filluar një jetë të re. ==Luajtën== {{Div col|colwidth=30em}} * [[Jet Li]] - Rogue / Tom Lone ** [[Terry Chen]] luajti si Lone para se të ndryshoj fytyrën e tij * [[Jason Statham]] - agjent FBI John Crawford * [[John Lone]] - Li Chang * [[Mathew St. Patrick]] - Wick * [[Sung Kang]] - Goi * [[Luis Guzmán]] - Benny * [[Devon Aoki]] - Kira Yanagawa * [[Ryo Ishibashi]] - Shiro Yanagawa * [[Mark Cheng]] - Wu Ti * Nicholas Elia - Daniel Crawford * [[Nadine Velazquez]] - Maria Chang * Kennedy Lauren Montano - Ana Chang * [[Steph Song]] - Diane Lone * [[Andrea Roth]] - Jenny Crawford * [[Kenneth Choi]] - Takada * [[Angela Fong]] - Vallëtare Kabuki * [[Kane Kosugi]] - Temple Garden Warrior * Dario Delacio - Mahjong Player {{div col end}} == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Filma 2007]] [[Kategoria:Filma thriller aksion 2007]] [[Kategoria:Filma debutues regjisorial 2007]] [[Kategoria:Filma amerikanë të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma anglisht të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma thriller aksion amerikanë]] [[Kategoria:Filma të shënuar nga Brian Tyler]] [[Kategoria:Filma të vendosur në San Francisco]] [[Kategoria:Filma të xhiruar në Vankuvër]] [[Kategoria:Filma të Lionsgate]] [[Kategoria:Filma Triadë]] [[Kategoria:Filma Yakuza]] 5f5esjs9yyg915y1tuugt7iikt1jdbj Akarnania 0 261743 3002666 2987557 2026-06-28T08:31:07Z AltinNatyra 180704 3002666 wikitext text/x-wiki '''Akarnania''' ( [[Greqishtja e lashtë|greqishtja e lashtë: Ακαρνανία]] ) është rajon perëndimor i [[Greqia|Greqisë]] qendrore që shtrihet përgjatë [[Deti Jon|detit Jon]] , në perëndim të Etolisë, me të cilën e ndan [[Lumi i Akelout|lumi Ahelous]], në veri të Gjirit të Kalidonit, që është hyrja për në Gjirin e Korintit. Sot ajo formon pjesën perëndimore të njësisë rajonale të Etoli-Akarnania. Kryeqyteti dhe qyteti kryesor në kohët e lashta ishte Stratos . Ana veriore <ref> Adages III iv 1 deri IV ii 100 nga Desiderius Erasmus, 2005, </ref> e Akarnanisë konsiderohej pjesë e rajonit të [[Epiri|Epirit]] . == Gjeografia == Akarnania përbëhet nga tre rajone kryesore: 1) një vijë bregdetare shkëmbore, 2) një brez i thyer malor që ndjek vijën bregdetare dhe 3) fusha që shtrihen midis këtyre maleve dhe lumit Akhel.[[Skeda:Ancient_Greek_Northern_regions.png|majtas|parapamje| Rajonet veriore të Greqisë së Lashtë ]] == Referimet == giut4pshrt2myzhraxvka955id9s71s 3002667 3002666 2026-06-28T08:35:18Z AltinNatyra 180704 /* Gjeografia */ 3002667 wikitext text/x-wiki '''Akarnania''' ( [[Greqishtja e lashtë|greqishtja e lashtë: Ακαρνανία]] ) është rajon perëndimor i [[Greqia|Greqisë]] qendrore që shtrihet përgjatë [[Deti Jon|detit Jon]] , në perëndim të Etolisë, me të cilën e ndan [[Lumi i Akelout|lumi Ahelous]], në veri të Gjirit të Kalidonit, që është hyrja për në Gjirin e Korintit. Sot ajo formon pjesën perëndimore të njësisë rajonale të Etoli-Akarnania. Kryeqyteti dhe qyteti kryesor në kohët e lashta ishte Stratos . Ana veriore <ref> Adages III iv 1 deri IV ii 100 nga Desiderius Erasmus, 2005, </ref> e Akarnanisë konsiderohej pjesë e rajonit të [[Epiri|Epirit]] . == Gjeografia == Akarnania përbëhet nga tre rajone kryesore: 1) një vijë bregdetare shkëmbore, 2) një brez i thyer malor që ndjek vijën bregdetare dhe 3) fusha që shtrihen midis këtyre maleve dhe lumit Akhel. Në bregdet ka disa kepe, por nga këto vetëm dy janë emëruar posaçërisht nga shkrimtarët në antikitet, kepi i Aktiumit dhe ai i Kritotës (Κριθωτή), në bregun perëndimor, duke formuar njërën anë të gjirit të vogël, në të cilin ndodhej qyteti i Astakut. Nga liqenet e brendshme, i vetmi i përmendur me emër nga shkrimtarët klasikë është ai i Melitës (Μελίτη; Liqeni modern Trikonida), 30 stadia i gjatë dhe 20 i gjerë, në veri të grykëderdhjes së Akelit, në territorin e Oeniadës.[[Skeda:Ancient_Greek_Northern_regions.png|majtas|parapamje| Rajonet veriore të Greqisë së Lashtë ]] == Referimet == 2dvyl01osynr5z2m4dnkb6s8jt00zdu 3002670 3002667 2026-06-28T08:39:46Z AltinNatyra 180704 /* Gjeografia */ 3002670 wikitext text/x-wiki '''Akarnania''' ( [[Greqishtja e lashtë|greqishtja e lashtë: Ακαρνανία]] ) është rajon perëndimor i [[Greqia|Greqisë]] qendrore që shtrihet përgjatë [[Deti Jon|detit Jon]] , në perëndim të Etolisë, me të cilën e ndan [[Lumi i Akelout|lumi Ahelous]], në veri të Gjirit të Kalidonit, që është hyrja për në Gjirin e Korintit. Sot ajo formon pjesën perëndimore të njësisë rajonale të Etoli-Akarnania. Kryeqyteti dhe qyteti kryesor në kohët e lashta ishte Stratos . Ana veriore <ref> Adages III iv 1 deri IV ii 100 nga Desiderius Erasmus, 2005, </ref> e Akarnanisë konsiderohej pjesë e rajonit të [[Epiri|Epirit]] . == Gjeografia == Akarnania përbëhet nga tre rajone kryesore: 1) një vijë bregdetare shkëmbore, 2) një brez i thyer malor që ndjek vijën bregdetare dhe 3) fusha që shtrihen midis këtyre maleve dhe lumit Akhel. Në bregdet ka disa kepe, por nga këto vetëm dy janë emëruar posaçërisht nga shkrimtarët në antikitet, kepi i Aktiumit dhe ai i Kritotës (Κριθωτή), në bregun perëndimor, duke formuar njërën anë të gjirit të vogël, në të cilin ndodhej qyteti i Astakut. Nga liqenet e brendshme, i vetmi i përmendur me emër nga shkrimtarët klasikë është ai i Melitës (Μελίτη; Liqeni modern Trikonida), 30 stadia i gjatë dhe 20 i gjerë, në veri të grykëderdhjes së Akelit, në territorin e Oeniadës. Midis Leukasit dhe gjirit të Ambrakisë ndodhej një lagunë, ose liqen i kripur, të cilit Straboni i jep emrin Myrtuntium (Μυρτούντιον). Edhe pse toka e Akarnanisë ishte pjellore, ajo nuk kultivohej shumë nga banorët. Produktet e vendit përmenden rrallë nga shkrimtarët e lashtë. Plini flet për minierat e hekurit, si dhe për një peshkim perlash pranë Aktiumit.[[Skeda:Ancient_Greek_Northern_regions.png|majtas|parapamje| Rajonet veriore të Greqisë së Lashtë ]] == Referimet == 9x9elt2hc538r4k2ojs74m6mwbzytxq 3002671 3002670 2026-06-28T08:41:23Z AltinNatyra 180704 /* Gjeografia */ 3002671 wikitext text/x-wiki '''Akarnania''' ( [[Greqishtja e lashtë|greqishtja e lashtë: Ακαρνανία]] ) është rajon perëndimor i [[Greqia|Greqisë]] qendrore që shtrihet përgjatë [[Deti Jon|detit Jon]] , në perëndim të Etolisë, me të cilën e ndan [[Lumi i Akelout|lumi Ahelous]], në veri të Gjirit të Kalidonit, që është hyrja për në Gjirin e Korintit. Sot ajo formon pjesën perëndimore të njësisë rajonale të Etoli-Akarnania. Kryeqyteti dhe qyteti kryesor në kohët e lashta ishte Stratos . Ana veriore <ref> Adages III iv 1 deri IV ii 100 nga Desiderius Erasmus, 2005, </ref> e Akarnanisë konsiderohej pjesë e rajonit të [[Epiri|Epirit]] . == Gjeografia == Akarnania përbëhet nga tre rajone kryesore: 1) një vijë bregdetare shkëmbore, 2) një brez i thyer malor që ndjek vijën bregdetare dhe 3) fusha që shtrihen midis këtyre maleve dhe lumit Akhel. Në bregdet ka disa kepe, por nga këto vetëm dy janë emëruar posaçërisht nga shkrimtarët në antikitet, kepi i Aktiumit dhe ai i Kritotës (Κριθωτή), në bregun perëndimor, duke formuar njërën anë të gjirit të vogël, në të cilin ndodhej qyteti i Astakut. Nga liqenet e brendshme, i vetmi i përmendur me emër nga shkrimtarët klasikë është ai i Melitës (Μελίτη; Liqeni modern Trikonida), 30 stadia i gjatë dhe 20 i gjerë, në veri të grykëderdhjes së Akelit, në territorin e Oeniadës. Midis Leukasit dhe gjirit të Ambrakisë ndodhej një lagunë, ose liqen i kripur, të cilit Straboni i jep emrin Myrtuntium (Μυρτούντιον). Edhe pse toka e Akarnanisë ishte pjellore, ajo nuk kultivohej shumë nga banorët. Produktet e vendit përmenden rrallë nga shkrimtarët e lashtë. Plini flet për minierat e hekurit,<ref>[[Pliny the Elder]], ''[[Natural History (Pliny)|N. H]]'', 36.19.</ref> si dhe për një peshkim perlash pranë Aktiumit.[[Skeda:Ancient_Greek_Northern_regions.png|majtas|parapamje| Rajonet veriore të Greqisë së Lashtë ]] == Referimet == glj14ntm8ifpqzk0rcp3y2w1e7ao4tn 3002672 3002671 2026-06-28T08:45:08Z AltinNatyra 180704 /* Gjeografia */ 3002672 wikitext text/x-wiki '''Akarnania''' ( [[Greqishtja e lashtë|greqishtja e lashtë: Ακαρνανία]] ) është rajon perëndimor i [[Greqia|Greqisë]] qendrore që shtrihet përgjatë [[Deti Jon|detit Jon]] , në perëndim të Etolisë, me të cilën e ndan [[Lumi i Akelout|lumi Ahelous]], në veri të Gjirit të Kalidonit, që është hyrja për në Gjirin e Korintit. Sot ajo formon pjesën perëndimore të njësisë rajonale të Etoli-Akarnania. Kryeqyteti dhe qyteti kryesor në kohët e lashta ishte Stratos . Ana veriore <ref> Adages III iv 1 deri IV ii 100 nga Desiderius Erasmus, 2005, </ref> e Akarnanisë konsiderohej pjesë e rajonit të [[Epiri|Epirit]] . == Gjeografia == Akarnania përbëhet nga tre rajone kryesore: 1) një vijë bregdetare shkëmbore, 2) një brez i thyer malor që ndjek vijën bregdetare dhe 3) fusha që shtrihen midis këtyre maleve dhe lumit Akhel. Në bregdet ka disa kepe, por nga këto vetëm dy janë emëruar posaçërisht nga shkrimtarët në antikitet, kepi i Aktiumit dhe ai i Kritotës (Κριθωτή), në bregun perëndimor, duke formuar njërën anë të gjirit të vogël, në të cilin ndodhej qyteti i Astakut. Nga liqenet e brendshme, i vetmi i përmendur me emër nga shkrimtarët klasikë është ai i Melitës (Μελίτη; Liqeni modern Trikonida), 30 stadia i gjatë dhe 20 i gjerë, në veri të grykëderdhjes së Akelit, në territorin e Oeniadës. Midis Leukasit dhe gjirit të Ambrakisë ndodhej një lagunë, ose liqen i kripur, të cilit Straboni i jep emrin Myrtuntium (Μυρτούντιον). Edhe pse toka e Akarnanisë ishte pjellore, ajo nuk kultivohej shumë nga banorët. Produktet e vendit përmenden rrallë nga shkrimtarët e lashtë. Plini flet për minierat e hekurit,<ref>{{Cite web |title=Pliny the Elder |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pliny_the_Elder |language=en}}</ref> si dhe për një peshkim perlash pranë Aktiumit.[[Skeda:Ancient_Greek_Northern_regions.png|majtas|parapamje| Rajonet veriore të Greqisë së Lashtë ]] == Referimet == 935fugf9geioy3g29cxoiyg77nwrrqv Karavaxho 0 262217 3002647 2979166 2026-06-28T04:25:32Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002647 wikitext text/x-wiki {{Short description|Piktor italian (1571–1610) i barokut}} {{Infobox artist| name = Karavaxho| native_name = Caravaggio| native_name_lang = it| image = Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg| image_size = | caption = Portret i Karavaxhos nga Ottavio Leoni, {{Rreth}} [[1621]] (karboncin i zi dhe pastel në letër blu, 23,4 × 16,3 cm), [[Firence]], Biblioteka Marucelliana, inventari n. BMF DIS. VOL. H n. 4.| birth_name = Michelangelo Merisi (ose Amerighi) nga Caravaggio| birth_date = {{Birth date and age|df = yes|29|09|1571}}| birth_place = [[Milano]], Dukati i Milanos<ref name="carm">{{cite news|last1=Carminati|first1=Marco|title=Caravaggio da Milano|newspaper=Il Sole 24 Ore|date=25 shkurt 2007|url=http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Tempo%20libero%20e%20Cultura/2007/06/carminati-caravaggio.shtml?uuid=4d415878-19a4-11dc-ac19-00000e251029|language=it|access-date=28 korrik 2016}}</ref>| death_date = {{death date and age|1610|07|18|1571|09|29|df = yes}}| death_place = Porto Ercole,<br/>Stato dei Presidi| field = Pikturë| training = Simone Peterzano| movement = Piktura Baroke, tenebrizmi| works = {{unbulleted list |''Prerja e kokës së Shën Gjon Pagëzorit''|''Thirrja e Shën Mateut''|''Muzikantët''}}| patrons = Kardinal Francesco Maria del Monte<br/>Alof de Wignacourt| awards = | module = {{Infobox person|child=yes| signature = Caravaggio autograph.svg}} }} '''Karavaxho''', pseudonimi i '''Michelangelo Merisi''' (''Michelangelo Merigi'' ose '''Amerighi''') '''da Caravaggio''' (<small>shqiptim italisht:</small> [mikeˈlandʒelo meˈriːzi da (k)karaˈvaddʒo]; [[28 shtator]] [[1571]]<ref>{{Cite web|title=Caravaggio - The Complete Works - caravaggio-foundation.org|url=https://www.caravaggio-foundation.org/|website=www.caravaggio-foundation.org|language=it|access-date=11 prill 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230930125417/https://www.caravaggio-foundation.org/|archive-date=30 shtator 2023}}</ref> – [[18 korrik]] [[1610]]) ishte një piktor italian aktiv në [[Roma|Romë]], [[Napoli]], [[Malta|Maltë]] dhe [[Mbretëria e Siçilisë|Siçili]] nga [[vitet 1590]] deri në vitin [[1610]]. Pikturat e tij kombinojnë një vëzhgim real të gjendjes njerëzore, fizike dhe emocionale, me një përdorim dramatik të ndriçimit, i cili kishte një ndikim formues në pikturën [[Baroku|baroke]].<ref>{{Cite book|author=Vincenzio Fanti|title=Descrizzione Completa di Tutto Ciò che Ritrovasi nella Galleria di Sua Altezza Giuseppe Wenceslao del S.R.I. Principe Regnante della Casa di Lichtenstein|year=1767|publisher=Trattner|language=it|url=https://books.google.com/books?id=_dROAAAAcAAJ&pg=PA21|page=21}}</ref><ref>{{Cite web|title=Italian Painter Michelangelo Amerighi da Caravaggio|url=http://www.gettyimages.it/detail/fotografie-di-cronaca/italian-painter-michelangelo-amerighi-da-fotografie-di-cronaca/2636291|publisher=Gettyimages.it|language=en|access-date=20 korrik 2013}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=Getty.edu|access-date=18 nëntor 2012|url=http://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=Caravaggio&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500115312|title=Caravaggio, Michelangelo Merisi da (Italian painter, 1571–1610)|language=en}}</ref> Karavaxho zbatoi vëzhgimin e afërt fizik me një përdorim dramatik të ''chiaroscuro''-s që do të njihej si ''tenebrizëm''. Ai e bëri teknikën një element stilistik dominues, duke errësuar hijet dhe duke ndryshuar subjektet në rreze të ndritshme të dritës. Karavaxho shprehu gjallërisht momente dhe skena vendimtare, shpesh duke shfaqur luftra të dhunshme, tortura dhe vdekje. Ai punoi me shpejtësi, me modele të gjalla, duke preferuar të heqë dorë nga vizatimet dhe të punojë direkt në kanavacë. Ndikimi i tij në stilin e ri [[Baroku|barok]] që doli nga [[manierizmi]] ishte i thellë. Ajo mund të shihet drejtpërdrejt ose tërthorazi në veprën e [[Peter Paul Rubens|Peter Paul Rubensit]], [[Jusepe de Ribera]], [[Gian Lorenzo Bernini]] dhe [[Rembrandt]]it, dhe artistët në gjeneratën e ardhshme që ishin nën ndikimin e tij u quajtën "Caravaggisti" ose "Caravagesques" tenebristë ose ''tenebrosi'' (''errëtistë''). Karavaxho u trajnua si piktor në [[Milano]] përpara se të zhvendosej në [[Romë]], kur ishte në të njëzetat e tij. Ai zhvilloi një emër të konsiderueshëm si artist dhe si një njeri i dhunshëm, prekës dhe provokues. Në një përleshje ai do të vriste Ranuccio Tommasoni-n, që çoi në dënimin e tij me vdekje për vrasje dhe e detyroi të ikte në [[Napoli]]. Atje ai e vendosi përsëri veten si një nga piktorët më të shquar italianë të brezit të tij. Në vitin [[1607]] ai udhëtoi në [[Malta|Maltë]] dhe në [[Mbretëria e Siçilisë|Siçili]], duke kërkuar një falje papale për dënimin e tij. Në vitin [[1609]] ai u kthye në [[Napoli]], ku ishte i përfshirë në një përleshje të dhunshme; fytyra e tij u shpërfytyrua dhe qarkulluan thashetheme për vdekjen e tij. U ngritën pyetje rreth gjendjes së tij mendore, për shkak të sjelljes së tij të çrregullt dhe të çuditshme. Ai do të vdiste në vitin [[1610]] nën rrethana të pasigurta, gjatë rrugës së tij nga Napoli në Romë. Raportet pohonin se ai vdiq nga ethet, por janë bërë sugjerime se ai ishte vrarë ose se ai vdiq nga [[helmimi]] nga [[plumbi (element kimik)|plumbi]]. Piktura e tij paraqet një ndjeshmëri të shkëlqyer ndaj paraqitjes së përmasës njerëzore, fizike dhe emotive, edhe nëpërmjet besnikërisë ndaj modelit të gjallë e përdorimit skenografik të dritës, karakteristika që u konsideruan revolucionare për kohën, në kundërshtim tërësor me praktikën akademike [[Rafaelo|rafaeleske]].<ref>{{Cite book|editor=Francesca Valdinoci|title=Vite di Caravaggio|year=2016|publisher=CasadeiLibri|language=it|isbn=880613754-9}}</ref> Elementi kryesor i stilit të tij konsistonte në realizimin e prespektivës dhe tre-përmasisë, nëpërmjet përdorimit dramatik dhe teatral të teknikës së ''chiaroscuro-s''. Stili i Karavaxhos frymëzoi pikturën baroke, por baroku inkorporoi vetëm dramën e ''chiaroscuro-s'' së tij, pa realizmin psikologjik. Stili u zhvillua dhe modelet ndryshuan, dhe Karavaxho humbi famën e tij. Në [[Shekulli XX|shekullin XX]] interesi për punën e tij u ringjall dhe rëndësia e tij për zhvillimin e artit perëndimor u rivlerësua. Historiani i artit i shekullit XX, [[:fr:André Berne-Joffroy|André Berne-Joffroy]], pohon se: ''Ajo që fillon në punën e Karavaxhos është, mjaft thjeshtë, pikturë moderne''.<ref>Cituar te {{Cite book|author=Gilles Lambert|title=Caravaggio, 1571-1610: A Genius Beyond His Time|url=https://books.google.al/books?id=HwQ1rgEACAAJ|year=2015|editor=Gilles Néret|publisher=Taschen|language=en|isbn=978-3-8365-5993-5|page=8}}</ref> == Biografia == === Jeta e hershme (1571-1592) === [[Skeda:Canestra_di_frutta_(Caravaggio).jpg|parapamje|majtas|369px|''Shportë Frutash'', {{Rreth}} [[1595]]-[[1596]], vajë në kanavacë, Pinacoteca Ambrosiana, [[Milano]].]] Karavaxho (Michelangelo Merisi ose Amerighi) lindi në [[Milano]], ku babai i tij, Fermo (Fermo Merixio), ishte administrator i shtëpisë dhe arkitekt-dekorues i markezit të Caravaggio-s, një qytet jo shumë larg qytetit të [[Bergamo|Bergamos]].<ref>{{Cite web|title=Confirmed by the finding of the baptism certificate from the Milanese parish of Santo Stefano in Brolo|url=http://www.italica.rai.it/index.php?categoria=bio&scheda=caravaggio_prima_parte|publisher=Italica.rai.it|language=en, it|access-date=18 nëntor 2012|archive-date=16 prill 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416123558/http://www.italica.rai.it/index.php?categoria=bio&scheda=caravaggio_prima_parte}}</ref> Në vitin [[1576]] familja u transferua në Karavaxho (Caravaggio) për të shpëtuar nga një murtajë që shkatërroi [[Milano]]n, babai dhe gjyshi i Karavaxhos vdiqën të njëjtën ditë në vitin [[1577]].<ref name="ParisArtStudies">{{Cite web|url=http://www.parisartstudies.com/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=129|title=Paris Art Studies Caravaggio|publisher=Parisartstudies.com|language=en|year=2009|access-date=11 prill 2019|url-status=dead|archive-date=6 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106195537/http://www.parisartstudies.com/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=129}}</ref><ref>{{Cite web|title=Malta Culture Guide|url=http://www.maltacultureguide.com/index.php?page=article&article_id=38|language=en|work=Maltacultureguide.com|access-date=17 shkurt 2017|archive-date=29 gusht 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160829173655/http://www.maltacultureguide.com/index.php?page=article&article_id=38}}</ref> Supozohet se artisti u rrit në Caravaggio, por familja e tij mbajti lidhje me Sforzat dhe me familjen e fuqishme Colonna, të cilët ishin të lidhur nga martesa me Sforzat dhe të destinuara për të luajtur një rol të madh më vonë në jetën e Karavaxhos. [[Skeda:Peterzano 1589.jpg|parapamje|273px|''Autoportret i Simone Peterzano-s'', mësuesit të Karavaxhos]] Nëna e Karavaxhos duhet të rriste pesë fëmijë në varfëri.<ref>{{Cite book|author=Gilles Lambert|url=https://books.google.al/books?id=HwQ1rgEACAAJ|title=Caravaggio, 1571-1610: A Genius Beyond His Time|editor=Gilles Néret|publisher=Taschen|language=en|year=2015|isbn=978-3-8365-5993-5|page=19}}</ref> Ajo do të vdiste në vitin [[1584]], në të njëjtin vit që ai do të fillonte shegertinë e tij katërvjeçare me piktorin milanez Simone Peterzano, i përshkruar në kontratën e shegertisë si nxënës i [[Ticiani|Titianit]]. Karavaxho duket se ka qëndruar në zonën Milano-Caravaggio pas mbarimit të shegetisë së tij, por është e mundur që ai të ketë vizituar [[Venecia]]n dhe të ketë parë veprat e [[Giorgione]]-s, të cilin Federico Zuccari më vonë e akuzoi për imitim, dhe [[Ticiani]]n.<ref>{{Cite book|author=Ann Sutherland Harris|year=2004|title=Seventeenth-century Art & Architecture|publisher=Laurence King Publishing|language=en|isbn=1-85669-415-1|page=21}}</ref> Ai gjithashtu do të njohej me thesaret e artit të [[Milano]]s, duke përfshirë ''[[Darka e Fundit (Leonardo da Vinçi)|Darkën e Fundit]]'' të [[Leonardo da Vinçi|Leonardo da Vinçit]] dhe me artin rajonal Lombard, një stil që vlerësonte thjeshtësinë dhe vëmendjen ndaj detajeve natyrore dhe ishte më afër natyralizmit të [[Gjermania|Gjermanisë]], se sa me mënyrën e formalitetit të stilizuar dhe madhështinë Manierizmit roman.<ref>{{Cite book|author=Rosa Giorgi|title=Caravaggio: Master of Light and Dark – his lefe in paintings|year=1999|publisher=Dorling Kindersley|language=en|isbn=978-0-7894-4138-6|page=12}}</ref> === Fillimet në Romë (1592 / 95–1600) === [[Skeda:Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|parapamje|majtas|''Djaloshi me një shportë frutash'', {{Rreth}}[[1592]], Galleria Borghese, Romë]] Pas trajnimit të tij fillestar nga Simone Peterzano, në vitin [[1592]], Caravaggio u largua nga [[Milano]] për në [[Roma|Romë]], në largim pas "''disa grindjeve''" dhe plagosjes së një oficeri policie. Artisti i ri mbërriti në [[Roma|Romë]] ''lakuriq dhe tepër nevojtar... pa adresë fikse dhe pa rezerva... me mungesë parash''.<ref>Cituar pa atribuar te {{Cite book|author=Peter Robb|url=https://books.al/books?id=zbheAgAAQBAJ|title=M: L’enigma Caravaggio|publisher=Edizioni Mondadori|year=2013|translator=Massimo Parizzi & Doriana Cometlati|language=it|isbn=978-885204523-3|page=35}}{{Lidhje e vdekur}}, me sa duket bazuar në tre burime kryesore, Mancini, Baglione dhe Bellori, të gjithë të cilët përshkruajnë vitet e hershme romane të Caravaggio-s si një periudhë të varfërisë ekstreme (shih referencat më poshtë).</ref> Gjatë kësaj periudhe ai qëndroi me të mjerët Pandolfo Pucci, i njohur si "Monnsignor Insalata".<ref>{{Cite book|last=Louise Brown|first=Beverly|title=The Genius of Rome, 1592–1623|year=2001|publisher=Royal Academy of Arts|language=en|isbn=978-090094688-2|page=21}}</ref> Disa muaj më vonë ai po bënte punë të papërshtatshme për Giuseppe Cesari-n shumë të suksesshëm, artisti i preferuar i [[papa]] [[Klementi VIII|Klementit të VIII]], ''duke pikturuar lule dhe fruta''<ref>{{Cite book|author=Giovanni Pietro Bellori|title=Le Vite de pittori, scultori, dhe architetti moderni|url=https://books.google.al/books?id=lbI-AAAAcAAJ&pg=PA197|year=1672|chapter=Michel Angelo da Caravaggio Pittore|language=it|publisher=Succesori di Mascardi|pages=197-216|quote=Michele u detyrua nga nevoja për të hyrë në shërbimet e Cavalier Giuseppe d'Arpino, nga i cili ai ishte i punësuar për të pikturuar lule dhe fruta kaq realisht që ata filluan për të arritur bukurinë më të lartë që ne e duam aq shumë sot.}}</ref> në punishten e tij si fabrikë. Në Romë kishte kërkesa për piktura për të mbushur kishat dhe pallatet shumë të mëdha të ndërtuara në atë kohë, kur Kisha po kërkonte një alternativë stilistike ndaj manierizmit në artin fetar që ishte ngarkuar për t’iu [[Kundërreforma|kundërvë]] kërcënimin të [[protestantizmi]]t.<ref>{{Cite book|author=Ann Sutherland Harris|year=2004|title=Seventeenth-century Art & Architecture|publisher=Laurence King Publishing|language=en|isbn=1-85669-415-1}}</ref> Inovacioni i Karavaxhos ishte një natyralizëm radikal që kombinonte vëzhgimin e afërt fizik me një përdorim dramatik, madje edhe teatror, të ''chiaroscuro-s'' që njihej si ''tenebrizëm'' (zhvendosja nga drita në errësirë me pak vlera të ndërmjetme). [[Skeda:Caravaggio_-_I_Musici.jpg|parapamje|372px|''Muzikantë'', [[1595]]-[[1596]], Metropolitan Museum of Art, [[Nju Jork Siti|Nju Jork]] ]] Punimet e njohura nga kjo periudhë përfshijnë një ''djalë të'' vogël që po ''qëron një frut'' (piktura e tij më e hershme e njohur), një ''djalë me një shportë frutash'' dhe ''Baku i ri i sëmurë'', një auto-portret i pretenduar, i kryer gjatë pushimit të tij nga një sëmundje serioze që i dha fund punësimit të tij nga Cesari. Të tre tregojnë veçantinë fizike për të cilën Karavaxho do të bëhej i njohur: prodhimi i ''djaloshit me shportën e frutave'' është analizuar nga një profesor i hortikulturës, i cili ishte në gjendje të identifikonte kultivarët individualë deri në ''... një gjethe të madhe fiku me një dëmtim të spikatur kërpudhor, që i ngjan anthracnose (''Glomerella cingulata'').''<ref>{{Cite web|title=Caravaggio|publisher=Hort.purdue.edu|language=en|access-date=18 nëntor 2012|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/caravaggio/caravaggio_l.html}}</ref> Karavaxho u largua nga Cesari, i vendosur të bënte rrugën e tij pas një debati të nxehtë.<ref>{{Cite book|last=Hibbard|first=Howard|title=Caravaggio|publisher=Thames and Hudson|year=1983|language=en|isbn=978-050027491-0|location=Londër|pages=85–86}}</ref> Në këtë kohë ai farkëtoi disa miqësi shumë të rëndësishme, me piktorin Prospero Orsi, arkitektin Onorio Longhi dhe artistin [[Siçilia|sicilian]] gjashtëmbëdhjetëvjeçar Mario Minniti. Orsi, i stabilizuar në profesion, e prezantoi atë me koleksionistë me ndikim; Longhi, me shumë vëmendje, e prezantoi atë me botën romane të gridjeve të rrugës.<ref>{{Cite book|author=Catherine Puglisi|title=Caravaggio|publisher=Phaidon|language=en|year=1998|isbn=978-0-7148-3966-0|page=79}} – ''Longhi ishte me Karavaxhon në natën e përleshjes fatale me Tomassoni-n''; {{Cite book|author=Peter Robb|title=M: L'enigma Caravaggio|year=2013|url=https://books.al/books?id=zbheAgAAQBAJ|publisher=Edizioni Mondadori|translator=Massimo Parizzi & Doriana Cometlati|language=it|isbn=978-885204523-3|page=341}}{{Lidhje e vdekur}}, beson se ishte po ashtu edhe Minniti.</ref> Minniti i shërbeu Karavaxhos si një model dhe, vite më vonë, do të ishte ndërmjetës në ndihmën për të marrë porosi të rëndësishme në Siçili. [[Skeda:Saint_Francis_of_Assisi_in_Ecstasy-Caravaggio_(c.1595).jpg|parapamje|majtas|372px|''Shën Françesku i Asizit në Ekstazë'' ({{Rreth}} [[1595]]), Wadsworth Atheneum, [[Hartford (Connecticut)|Hartford]] ]] Padyshim, referenca e parë arkivore e Karavaxhos në një dokument bashkëkohor nga [[Roma]] është renditja e emrit të tij, me atë të Prospero Orsi si partnerin e tij, si një 'ndihmës' në një procesion në tetor [[1594]] për nder të Shën Lukës.<ref>{{Cite book|author=Halina Waga|url=https://books.google.al/books?id=CnpQMwEACAAJ|title=Vita nota e ignota dei virtuosi al Pantheon: contributi alla storia della Pontifica Accademia Artistica dei Virtuosi al Pantheon|year=1992|publisher=Arte della Stampa|language=it|location=Romë|pages=Appendix I, 219 dhe 220}}</ref> Raporti më i hershëm informativ i jetës së tij në qytet është një transkript gjyqësor i datës 11 korrik [[1597]], kur Karavaxho dhe Prospero Orsi ishin dëshmitarë të një krimi pranë San Luigi de' Francesi.<ref>{{Cite journal|author1=Sandro Corradini|author2=Maurizio Marini|title=The Earsliest Account of Caravaggio in Rome|journal=The Burlington Magazine|volume=140|issue=1138|date=janar 1998|language=en|pages=25-28}}</ref> Një njoftim i hershëm i botuar në Karavaxho, i cili daton nga viti [[1604]] dhe përshkruan mënyrën e tij të jetesës tre vjet më parë, tregon se ''pas një pune dy javore ai do të rrijë rreth një muaj ose dy me një shpatë në krah dhe një shërbëtor pas tij, gjykata e ardhshme, gjithnjë e gatshme të angazhohet në një luftë apo një debat, kështu që është më e vështirë të bashkohesh me të''.<ref name="Dijk">Floris Claes van Dijk, një bashkëkohës i Karavaxhos në Romë në vitin [[1601]], cituar te {{Cite book|author=John Gash|title=Caravaggio|publisher=Chaucer Press|url=https://books.google.al/books?id=kUE3AQAAIAAJ&q=Carmelites|year=2004|language=en|isbn=190444922-0|page=13}}. Citimi buron nga ''Het Schilder-Boek'' i Karel van Mander, i vitit [[1604]], i përkthyer plotësisht te {{Cite book|last=Hibbard|first=Howard|title=Caravaggio|publisher=Thames and Hudson|year=1983|language=en|isbn=978-050027491-0|location=Londër}}</ref> Në vitin [[1606]] ai vrau një të ri në një rrahje, ndoshta pa dashje dhe iku nga [[Roma]] me një dënim me vdekje të varur mbi të. [[Skeda:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|parapamje|372px|''Judita duke i prerë kokën Holofernit'', {{Rreth}}[[1602]], vajë në telajo, Galleria Nazionale d'Arte Antica, Palazzo Barberini, Romë ]] ''Fat Thënësja'', kompozimi i tij i parë me më shumë se një figurë, tregon një djalë, me gjasa Minniti, duke ia lexuar njërën pëllëmbë një vajzë cigane, e cila vjedhurazi po i heq unazën, ndërsa i fërkon dorën. Tema ishte mjaft e re për Romën dhe u dëshmua jashtëzakonisht ndikuese gjatë [[shekulli XVII|shekullit të ardhshëm]] dhe më gjerë. Megjithatë, në atë kohë, Karavaxho do ta shiste atë praktikisht për asgjë. ''I bari'' (''hileqarët në letra'') - duke treguar një tjetër të ri naiv të privilegjuar që bie viktimë e mashtrimeve në letra - është akoma më komplekse psikologjikisht dhe ndoshta kryevepra e parë e vërtetë e Karavaxhos. Ashtu si ''Fat Thënësja'', ajo ishte jashtëzakonisht popullore, dhe nga ajo mbijetojnë mbi 50 kopje. Më e rëndësishmja, ajo tërhoqi patronazhin e kardinalit Francesco Maria del Monte, një nga njohësit kryesorë në Romë. Për Del Monte-n dhe rrethin e tij të pasur art-dashës, Karavaxho realizoi një numër pjesësh intime dhomash - ''Muzikantët'', ''Rënësi i Llautës'', një ''Bak'' të gëzuar, një ''djalosh'' alegorik, por realist të ''kafshuar nga një hardhucë'' - duke shfaqur Minniti-n dhe modele të tjera adoleshente. [[Skeda:Caravaggio - Medusa - Google Art Project.jpg|parapamje|majtas|321px|''Meduza'', {{Rreth}} [[1597]], [[Uffizi|Galleria degli Uffizi]], [[Firencia|Firence]]]] Piktura e parë e Karavaxhos mbi temat fetare u kthyen në realizëm dhe shfaqjen e një spiritualiteti të theksuar. E para nga këto ishte ''Magdalena Pendestare'', që tregonte [[Maria Magdalena|Maria Magdalenën]] në momentin kur ajo u kthye nga jeta e saj si një kurtizane dhe ulet duke qarë në dysheme, bizhuteritë e saj të shpërndara rreth saj. ''Nuk dukej aspak një pikturë fetare... një vajzë e ulur në një stol të ulët druri, duke tharë flokët e saj... Ku ishte pendimi... vuajtja... premtimi i shpëtimit?''<ref>{{Cite book|author=Peter Robb|year=2013|url=https://books.al/books?id=zbheAgAAQBAJ|title=M: L’enigma Caravaggio|publisher=Edizioni Mondadori|translator=Massimo Parizzi & Doriana Cometlati|language=it|isbn=978-885204523-3|page=79}}{{Lidhje e vdekur}}, Robb bazohej te Bellori, i cili lavdëron "ngjyrat" e vërteta të Karavaxhos, por e konsideron ofendues natyralizmi: ''Ai (Karavaxho) ishte i kënaqur me shpikjen e natyrës pa e ushtruar më tej trurin e tij''.</ref> Ajo ishte minimizuese, në Mënyrën Lombarde, jo histrionike sipas mënyrës romane të kohës. Ajo u pasuan nga të tjera në të njëjtin stil: ''Shën Katerina'', ''Marta dhe Maria Magdalena'', ''Judita duke i prerë kokën Holofernit'', një ''Flijim i Isakut'', një ''Shën Françesku i Asizit në Ekstazë'', dhe një ''Pushim gjatë largimit në Egjipt''. Këto vepra, ndërsa shikoheshin nga një rreth relativisht i kufizuar, e rritën famën e Karavaxhos si me njohësit e artit ashtu dhe te artistët e tjerë. Por një reputacion i vërtetë do të varej nga porositë publike, për të cilat ishte e nevojshme të kishe parasysh Kishën. Tashmë ishte i dukshëm realizmi apo natyralizmi intensiv për të cilin Karavaxho tani është i famshëm. Ai preferonte t'i pikturonte subjektet e tij siç i sheh syri ato, me të gjitha të metat dhe defektet e tyre natyrore në vend të krijimeve të idealizuara. Kjo lejoi një shfaqje të plotë të talentit të tij virtuoz. Ky ndryshim nga praktika standarde e pranuar dhe idealizmi klasik i [[Mikelanxhelo|Michelangelos]] ishte shumë i kontrovers në atë kohë. Karavaxho gjithashtu hoqi dorë nga përgatitjet e gjata, tradicionale në atë kohë në Italinë qendrore. Në vend të kësaj, ai preferonte praktikën [[Republika e Venedikut|venedikase]] të punimit drejtpërdrejtë në vajra direkt nga subjekti - figura në gjysmë gjatësi dhe natyra të qeta. ''Darka në Emaus'', {{Rreth}} [[1600]]-[[1601]], është një vepër karakteristike e kësaj periudhe që paraqet talentin e tij virtuoz. [[Skeda:The_Calling_of_Saint_Matthew-Caravaggo_(1599-1600).jpg|parapamje|347px|''Thirrja e Shën Mateut'' ([[1599]]-[[1600]]), Cappella Contarelli, San Luigi dei Francesi, [[Roma|Romë]]. Pa drejtimit të engjëjve fluturues, ndarjes së reve ose arteve të tjera, Karavaxho portretizon konvertimin e menjëhershëm të Shën Mateut, moment në të cilin fati i tij do të ndryshonte, nëpërmjet një rreze drite dhe gishtit tregues të Jezusit]] === "Piktori më i famshëm në Romë" (1600-1606) === Në vitin [[1599]], me sa duket nëpërmjet ndikimit të Del Montes, Karavaxho u kontraktua për të dekoruar Cappella Contarelli-n në kishën e San Luigi dei Francesi. Dy veprat që përbëjnë komisionin, ''Martirizimi i Shën Mateut'' dhe ''Thirrja e Shën Mateut'', të dorëzuara në vitin [[1600]], kishin një ndjesi të menjëhershme. Pas kësaj, atij nuk i munguan kurrë porositë apo patronët. Tenebrizmi i Karavaxhos (dritë-hije të theksuara) solli dramatizëm të lartë tek subjektet e tij, ndërsa realizmi i tij i mprehtësisht i vëzhguar sillte një nivel të ri intensiteti emocional. Opinioni mes kolegëve të tij artistë ishte i polarizuar. Disa e denoncuan atë për dështime të ndryshme të perceptuara, sidomos këmbënguljen e tij mbi pikturimin nga jeta, pa vizatime, por për pjesën më të madhe u përshëndet si një artist i madh vizionar: ''Piktorët atëherë në Romë morën shumë nga kjo risi dhe veçanërisht të rinjtë e mbledhur rreth tij, e lavdëronin atë si imitues unik i natyrës dhe e vështronin punën e tij si mrekulli''.<ref>{{Cite book|author=Giovanni Pietro Bellori|url=https://books.google.al/books?id=lbI-AAAAcAAJ&pg=PA197|year=1672|chapter=Michel Angelo da Caravaggio Pittore|title=Le Vite de pittori, scultori, dhe architetti moderni|language=it|publisher=Succesori di Mascardi|pages=197-216}}. Pasazhi vazhdon: «''[Piktorët më të rinj] e kaluan njëri-tjetrin duke e kopjuar, duke i zhveshur modelet e tyre dhe duke ngritur dritat e tyre, dhe më shumë se duke u nisur për të mësuar nga studimet dhe mësimet, secila e gjetur lehtësisht nëpër rrugë apo sheshe të Romës si mjeshtra dhe modele për kopjimin e natyrës''.»</ref> [[Skeda:The Incredulity of Saint Thomas-Caravaggio (1601-2).jpg|parapamje|majtas|379px|''Mosbesimi i Shën Thomait'', [[1601]]-02]] Karavaxho vijoi të siguronte një varg porosish prestigjioze për vepra fetare që shfaqin beteja të dhunshme, kokëprerje groteske, tortura dhe vdekje, më të dukshmet dhe teknikisht më mjeshtroret midis tyre ishin ''Mosbesimi i Shën Thomait'' ({{Rreth}} [[1601]]) dhe ''Marrja e Krishtit'' ({{Rreth}} [[1602]] për familjen Mattei, kjo e fundit e rizbuluar në [[Irlanda|Irlandë]] pas dy shekujsh e mbetur e panjohur.<ref>{{Cite book|author=Noel Barber|chapter=Preface: The Murder Behind the Discovery|year=1999|url=https://archive.org/details/saintssinnerscar00morm/page/n5/|editor=Franco Mormando|title=Saints & Sinners: Caravaggio & the Baroque Image|publisher=McMullen Museum of Art, Boston College; University of Chicago Press|language=en|location=Chestnut Hill, Massachusetts|isbn=978-1-892850-00-3|pages=11-13}}. Për detajet e zbulimit, shih esenë nga dëshmitari okular Noel Barber (eprori i komunitetit jezuit në Dublin, ku ishte gjetur piktura), katalogu i ekspozitës që shfaq shfaqjen e parë të pikturës në [[SHBA]].</ref> Në pjesën më të madhe, çdo pikturë e re e rriste famën e tij, por disa u refuzuan nga trupa të ndryshme, për të cilët ato ishin synuar, të paktën në format e tyre origjinale, dhe duhej të ri-pikturoheshin ose të gjenin blerës të rinj. Thelbi i problemit ishte se ndërsa intensiteti dramatik i Karavaxhos u vlerësua, realizmi i tij u pa nga disa si vulgarisht i papranueshëm.<ref>Për një kronologji të politikës [[Kundër-Reformimi|Kundër Reformuese]] të Kishës mbi të bukurën në art, shih {{Cite book|author=Rosa Giorgi|title=Caravaggio: Master of Light and Dark – his life in paintings|year=1999|publisher=Dorling Kindersley|language=en|isbn=978-0-7894-4138-6|page=80}}. Për një diskutim më të hollësishëm, shih {{Cite book|author=John Gash|title=Caravaggio|url=https://archive.org/details/caravaggio0000gash|year=2004|publisher=Chaucer Press|language=en|isbn=1-904449-22-0|page=[https://archive.org/details/caravaggio0000gash/page/8 8]}}; dhe për një diskutim të pjesës së luajtur nga nocionet e të bukurës në refuzimin e "Shën Mateut dhe Engjëllit" dhe "Vdekjes së Virgjëreshës", shih {{Cite book|author=Catherine Puglisi|title=Caravaggio|publisher=Phaidon|language=en|year=1998|isbn=978-0-7148-3966-0|pages=179-188}}</ref> [[Skeda:Caravaggio saint matthew DLI 06163009908.jpg|parapamje|321px|''Shën Mateu dhe Engjëlli'', versioni i parë i refuzuar i Karavaxhos, {{Rreth}}[[1602]], shkatërruar nga zjarri në Flakturm Friedrichshain, 1945]] Versioni i tij i parë i ''Shën Mateut dhe Engjëllit'', e tregonte shenjtorin si një fshatar tullac me këmbë të pista, të ndjekur nga një engjëll të veshur lehtë nga një djalosh-engjëll tepër familjar, u refuzua, ndërsa një version i dytë duhet të pikturohej si ''Frymëzimi i Shën Mateut''. Në mënyrë të ngjashme, ''Konvertimi i Shën Palit'' u refuzua,dhe ndërsa një version tjetër i së njëjtës lëndë, ''Konvertimi në Rrugën për në Damask'', u pranua, ai paraqiste trupin e kalit të shenjtorit shumë më në dukje sesa vetë shenjtori, duke shkaktuar këtë shkëmbim mes artistit dhe një zyrtari të lodhur të Santa Maria del Popolo: ''Pse keni vënë një kalë në mes dhe [[Shën Pali]]n në tokë?'' ''Sepse!'' ''A është kali Perëndia?'' ''Jo, por ai qëndron në dritën e Perëndisë!''<ref>Cituar pa atribuim te {{Cite book|author=Gilles Lambert|title=Caravaggio, 1571-1610: A Genius Beyond His Time|url=https://books.google.al/books?id=HwQ1rgEACAAJ|year=2015|editor=Gilles Néret|publisher=Taschen|language=en|isbn=978-3-8365-5993-5|page=66}}</ref> Kolektori aristokrat Ciriaco Mattei, vëllai i kardinal Girolamo Mattei-t, i cili ishte shok me kardinal Francesco Maria Bourbon Del Monte, ia dha ''Darkën në Emaus'' pallatit të qytetit që ai e ndante me vëllain e tij, [[1601]] (National Gallery, Londër), ''Mosbesimi i Shën Thomait'', rreth vitit [[1601]], versioni kishtar (koleksion privat, [[Firencia|Firence]]), ''Mosbesimi i Shën Thomait'', rreth vitit [[1601]], versioni shekullar (Pallati Sanssouci, [[Pocdami|Potsdam]]), ''Gjon Pagëzori me dash'', [[1602]] (Musei Capitolini, [[Roma|Romë]]), dhe ''Marja e Krishtit'', [[1602]] (National Gallery of Ireland, Dublin) porositur te Karavaxho.<ref name="sammut">{{Cite journal|author=E. Sammut|title=Caravaggio in Malta|year=1949|journal=Scientia|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia_(Malta)/Scientia._15(1949)2(Apr.-Jun.)/03.pdf|volume=15|issue=2|language=en|pages=78-89|archive-date=8 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008090746/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia_(Malta)/Scientia._15(1949)2(Apr.-Jun.)/03.pdf}}</ref> [[Skeda:The Inspiration of Saint Matthew-Caravaggio (1602).jpg|parapamje|majtas|''Shën Mateu dhe Engjëlli'', versioni i dytë i titulluar ''Frymëzimi i Shën Mateut'', i paranuar, [[1602]], Kisha e San Luigi dei Francesi, Romë]] Versioni i dytë i ''Marjes së Krishtit'', e cila u grabit nga Muzeu i Odesës në vitin [[2008]] për tu rikuperuar në vitin [[2010]], nga disa ekspertë konsiderohet të jetë një kopje bashkëkohore.<ref name="Pomella2005">{{Cite book|author=Andrea Pomella|title=Caravaggio: An Artist Through Images|url=https://books.google.al/books?id=JDH4IOa8qRgC&pg=PA106|year=2005|publisher=ATS Italia Editrice|language=it|isbn=978-88-88536-62-0|page=106}}</ref> ''Mosbesimi i Shën Thomait'', është një nga pikturat më të famshme të Karavaxhos, rreth viteve [[1601]]-[[1602]]. Ajo hyri në koleksionin mbretëror prusian, i mbijetoi [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] e padëmtuar dhe mund të shihet në Pallatin Sanssouci, [[Pocdami|Potsdam]]. Piktura paraqet episodin që krijoi termin ''Thoma Dyshuesi'', të njohur formalisht në historinë e artit si ''Mosbesimi i Shën Thomait'', i cili është pikturuar shpesh dhe përdorur për të bërë pohime të ndryshme teologjike në Artin Kristian, të paktën që nga [[shekulli V]]. Sipas [[Ungjilli i Gjonit|Ungjillit të Gjonit]], [[Toma (apostull)|Apostulli Thoma]] e humbi një nga shfaqjet e Jezusit ndaj apostujve pas ringjalljes së tij, dhe tha se ''Vetëm nëse shoh shenjat e gozhdëve në duart e tij dhe vendos gishtin tim, ku ishin gozhdët dhe vendos dorën time te brinjët, nuk do ta besojë atë''. Një javë më vonë, Jezusi iu shfaq dhe i tha Thomait ta prekte atë dhe të ndalonte së dyshuari. Pastaj Jezusi tha: ''Ti besove sepse më pe; të bekuar janë ata që kanë besuar edhe pa më parë''. [[Skeda:Death_of_the_Virgin-Caravaggio_(1606).jpg|parapamje|321px|''Vdekja e Virgjëreshës'', [[1601]]-[[1606]], [[Muzeu i Luvrit|Luvër]], [[Parisi|Paris]]]] Piktura tregon në një gjest demostrativ se si apostulli dyshues vendos gishtin në plagën e brinjës së Jezusit, ndërsa ky i fundit drejton dorën e tij. Mosbesuesi është pikturuar si një fshatar, i veshur në një veshje të grisur te supet dhe me thonj të pistë. Kompozimi i pikturës është dizenjuar në një mënyrë që shikuesi të përfshihet drejtpërdrejtë në ngjarje, duke ndjerë intensitetin e saj.<ref>{{Cite book|author=Maurizio Marini|year=2014|language=it|title=Caravaggio "Pictor praestantissimus": l'iter artistico di uno dei massimi rivoluzionari dell'arte di tutti i tempi. Caravaggio, ?-1610|publisher=Newton Compton|edition=i 4-rt|location=Romë|isbn=978-88-541-6939-5|oclc=915922456}}</ref> Vepra të tjera përfshinin ''Zbritjen në varr'', ''Madonna di Loreto'' (''Madona e Pelegrinëve''), ''Grooms' Madonna'' (e njohur edhe si ''Madonna dei Palafrenieri''), dhe ''Vdekja e Virgjëreshës''. Historia e këtyre dy pikturave të fundit ilustron pritjen që iu bë disa prej arteve të Karavaxhos dhe kohët në të cilat ai jetoi. ''Grooms' Madonna'', e pikturuar për një altar të vogël në Bazilikën e Shën Pjetrit në Romë, mbeti aty vetëm për dy ditë dhe pastaj u hoq. Një sekretar i kardinalit shkroi: «''Në këtë pikturë ka vetëm vulgaritet, sakrilegj, mospërkushtim dhe neveri... Dikush do të thoshte se është një vepër e bërë nga një piktor që mund të pikturojë mirë, por një shpirt i errët dhe që ka qenë shumë kohë larg Perëndisë, nga adhurimi i Tij dhe nga çdo mendim i mirë... ''» [[Skeda:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|parapamje|majtas|345px|''Konvertimi i Shën Palit'', [[1600]]-[[1601]], versioni i I-rë i refuzuar, koleksioni Odescalchi, Romë]] ''Vdekja e Virgjëreshës'', e porositur në vitin [[1601]] nga një jurist i pasur për kishën e tij private në kishën e re karmelite të Santa Maria della Scala, u refuzua nga Karmelitët në vitin [[1606]]. Bashkëkohësi i Karavaxhos, Giulio Mancini regjistron se u refuzuar sepse Karavaxho kishte përdorur një prostitutë të njohur si modelin e tij për Virgjëreshën.<ref>{{Cite book|author=Giulio Mancini|title=Considerazioni sulla pittura: Considerazioni sulla pittura. Viaggio per Roma. Appendici. Edizione critica e introduzione|editor=Adriana Marucchi|year=1956|url=https://books.google.al/books?id=HNHqAAAAMAAJ|publisher=Accademia nazionale dei Lincei|others=Lionello Venturi|volume=1|language=it|quote=Pra, mund të kuptojmë sa keq artistë bojëra, si ata që, që dëshirojnë të portretizojnë Virgjëreshën, Zonjën jonë, përshkruajnë një prostitutë të pistë nga Ortaccio, siç bëri Michelangelo da Caravaggio në vdekjen e Virgjërës në atë pikturë për Madonna della Scala, e cila për këtë arsye ata etër të mirë e hodhën poshtë, dhe ndoshta ky njeri i varfër vuajti aq shumë probleme gjatë jetës së tij.}}</ref> Giovanni Baglione, një bashkëkohës tjetër, na tregon se kjo ishte për shkak të këmbëve të zbathura të Marisë<ref>{{Cite book|author=Giovanni Baglione|publisher=Stamperia d'Andrea Fei|url=https://books.google.al/books?id=8jdx8VQIMIC&pg=RA1-PA136|chapter=Vita di Michelangnolo da Caravaggio, Pittore|title=Le Vite de Pittori, Scultori et Architetti. Dal Pontificato di Gregorio XIII del 1572. In fino a’tempi di Papa Urbano Ottavo nel 1642|language=it|year=1942|pages=136-139|quote=Për [kishën] e Madonna della Scala në Trastevere ai pikturoi vdekjen e Madonnës, por sepse ai e kishte portretizuar Madonë me pak dekor, të fryrë dhe me këmbë të zhveshur, u mor dhe Duka i Mantovës bleu dhe e vendosi në galerinë e tij më fisnike.}}</ref> - një çështje e dekorit në secilin rast. Studiuesi i Karavaxhos, John Gash sugjeron që problemi i karmelitëve mund të ketë qenë më tepër teologjik sesa estetik, pasi versioni i Karavaxhos dështon të pohoi doktrinën e Ngjitjes së Marisë, idenë se Nëna e Perëndisë nuk pati një vdekje në kuptimin e zakonshëm, por supozohet se u mor në Parajsë.<ref>{{Cite book|author=John Gash|title=Caravaggio|year=2004|publisher=Chaucer Press|language=en|url=https://books.google.al/books?id=kUE3AQAAIAAJ&q=Carmelites|isbn=190444922-0|pages=17-18}}</ref> [[Skeda:Conversion on the Way to Damascus-Caravaggio (c.1600-1).jpg|parapamje|''Konvertimi i Shën Palit'', [[1600]]-[[1601]], versioni i II-të, i titulluar ''Konvertimi gjatë rrugës për në Damask'', vajë në telajo, [[Roma|Romë]], Basilica di Santa Maria del Popolo]] Pala tjetër zëvendësuese e porositur (nga një nga pasuesit më të aftë të Karavaxhos, Carlo Saraceni), nuk e tregonte Virgjëreshën të vdekur, siç e kishte pikturuar Karavaxhoja atë, por të ulur duke vdekur; madje edhe kjo u refuzua dhe u zëvendësua me një vepër që nuk tregonte Virgjëreshën duke vdekur, por duke u ngjitur në qiell me kore engjëjsh. Në çdo rast, refuzimi nuk nënkuptonte se Karavaxhoja, apo pikturat e tij ishin jashtë favorit. ''Vdekja e Virgjëreshës'' nuk u largua shpejtë nga kisha, sesa ajo u ble nga Duka i Mantovës, me këshillën e [[Peter Paul Rubens|Rubensit]], dhe më vonë e marë nga Charles I i Anglisë para se të hynte në koleksionin mbretëror francez në vitin [[1671]]. Një vepër shekullare nga këto vite është ''Amor Vincit Omnia'', e pikturuar në vitin [[1602]] për Vincenzo Giustiniani-n, një anëtar i rrethit të Del Montes. Modeli përmendet në një kujtim të fillimit të [[shekulli XVII|shekullit të XVII-të]] si "Cecco", një diminuitiv për Francesco. Ai është ndoshta Francesco Boneri, i identifikuar me një artist aktiv në periudhën [[1610]]-[[1625]] dhe i njohur si Cecco del Caravaggio (''Çekoja i Karavaxhos''),<ref>Ndërsa identifikimi i Cecco del Caravaggio si Francesco Boneri nga {{Cite book|author=Gianni Papi|title=Caravaggio|url=https://books.google.al/books?id=QdxejwEACAAJ|publisher=Giunti Editore|language=it|year=2016|isbn=978-880999427-0}} është gjerësisht i pranuar, provat që lidhin Bonerin me shërbëtorin dhe modelin e Caravaggio në fillim të [[shekulli XVII|shekullit të XVII]] janë rrethanore. Shih {{Cite book|author=Peter Robb|title=M: L’enigma Caravaggio|year=2013|url=https://books.al/books?id=zbheAgAAQBAJ|publisher=Edizioni Mondadori|translator=Massimo Parizzi & Doriana Cometlati|language=it|isbn=978-885204523-3|pages=193-196}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> duke mbajtur një hark dhe shigjeta, duke shkelur simbolet e arteve luftarake dhe paqësore dhe shkencat me këmbë. Ai është i paveshur, dhe është e vështirë të pranosh këtë mistrec të qeshur si zotin romak Kupido - aq e vështirë sa të pranonte adoleshentët e tjerë gjysmë të veshur të Karavaxhos si engjëjt e ndryshëm që ai pikturoi në pëlhurat e tij. Pika, megjithatë, është realiteti intensiv por i paqartë i veprës: është njëkohësisht Kupido dhe Cecco, ashtu si Virgjëreshat e Karavaxhos ishin në të njëjtën kohë Nëna e Krishtit dhe kurteziane romane që modelonin për ta. === Problemet ligjore në Romë (1606) === [[Skeda:Saint_Jerome_Writing-Caravaggio_(1605-6).jpg|parapamje|majtas|372px|''Shën Jeronimi'', [[1605]]-[[1606]], Galleria Borghese, [[Roma|Romë]]. ]] Karavaxho pati një jetë të trazuar. Ai ishte i njohur për grindjet, megjithëse në një kohë dhe vend, ku një sjellje e tillë ishte e zakonshme dhe transkriptet e procesverbaleve të tij të policisë dhe proçesimet gjyqësore plotësonin disa faqe.<ref>{{Cite web|title=Caravaggio’s Untold Secrets|url=https://perfectpicturelights.com/blog/untold-secrets-of-caravaggio-a-master-of-light|work=perfectpicturelights.com|language=en}}</ref> Bellori pohon se rreth viteve [[1590]]-[[1592]], Karavaxho tashmë ishte i mirënjohur për grindjet me grupe të rinjsh, kreu një vrasje që e detyroi atë të largohej nga [[Milano]], në fillim në [[Venecia|Venecie]] dhe pastaj në [[Roma|Romë]].<ref>{{Cite book|author=Giovanni Pietro Bellori|chapter=Michel Angelo da Caravaggio Pittore|url=https://books.google.al/books?id=lbI-AAAAcAAJ&pg=PA215|title=Le Vite de pittori, scultori, dhe architetti moderni|year=1672|language=it|publisher=Succesori di Mascardi|page=215}}</ref> Më 28 nëntor [[1600]], ndërsa jetonte në Palazzo Madama me patronin e tij kardinal Del Monten, Karavaxho rrahu fisnikun Girolamo Stampa da Montepulciano, një i mysafir i kardinalit, me një kopan, duke rezultuar në një padi zyrtare në polici. Episodet e grindjes, dhunës dhe trazirave u rritën më shumë dhe më shpesh.<ref>{{Cite book|author=Mariano Luigi Patrizi|title=Il Caravaggio e la nova critica d’arte: un pittore criminale. Ricostruzione psicologica|year=1921|publisher=R. Simboli|language=it|page=158}}</ref> Karavaxho u arrestua dhe burgos në Tor di Nona.<ref>{{Cite book|last=Calvesi|first=Maurizio|title=Le realtà del Caravaggio|url=https://books.google.com/books?id=ZczqAAAAMAAJ|year=1990|publisher=G. Einaudi|location=Torino|language=it|pages=8-9}}</ref> [[Skeda:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|parapamje|''Amor Vincit Omnia'', [[1601]]-[[1602]], Gemäldegalerie, Berlin]] Pas lirimit në vitin [[1601]], Karavaxho u rikthye të pikturonte versionin e parë të ''Marjes së Krishtit'' dhe pastaj ''Amor Vincit Omnia''. Në vitin [[1603]] u arrestua prapë, këtë herë për [[shpifja|shpifje]] ndja një piktori tjetër, Giovanni Baglione, i cili e hodhi në gjyq bashkë me ndjekësit e tij, Orazio Gentileschi dhe Onorio Longhi për shkrimin e poemave fyerëse rreth tij. Ambasadori francez ndërhyri dhe Karavaxhoja u transferua në arrest shtëpiak pas një muaji burg në Tor di Nona. Midis [[maji]]t dhe [[tetori]]t [[1604]], Karavaxho u arrestua mjaft herë për zotërimin e armëve të paligjshme dhe për fyerjen e rojeve të qytetit. Ai u padit gjithashtu nga një kamerier taverne pasi i hodhi një pjatë [[Angjinarja|angjinaresh]] në surrat.<ref>{{Cite book|last=Calvesi|first=Maurizio|url=https://books.google.com/books?id=ZczqAAAAMAAJ|title=Le realtà del Caravaggio|year=1990|publisher=G. Einaudi|location=Torino|language=it|page=8}}</ref> Një njoftim i hershëm mbi Karavaxhon, që daton nga viti [[1604]] dhe e përshkruan mënyrën e tij të jetesës tre vite më parë, tregon se ''pas një pune gjysëmjavore ai do të kapardisej për një muaj ose dy me një shpatë në brez dhe një shërbyes që e ndiqte, nga një shesh në tjetrin, gjithmonë i gatshëm për tu përfshirë në një luftim ose grindje, kështu që është e vështirë të bëhesh bashkë me të''.<ref name="Dijk"/> Në vitin [[1605]], Karavaxho u detyrua të largohej për në [[Gjenova]] për tre javë pas plagosjes së rëndë të Mariano Pasqualone di Accumoli, një noter, në një debat mbi Lenën, modelja dhe dashnorja e Karavaxhos. Noteri raportoi se kishte qenë sulmuar më 29 korrik me një shpatë, duke i shkaktuar një plagë të rëndë në kokë.<ref>{{Cite journal|title=Caravaggio in Genoa: Hypothesis for an Inspiration|journal=Speculum Artis|date=22 shtator 2020|language=en|url=https://www.speculumartis.net/en/2020/09/22/caravaggio-in-genoa-hypothesis-for-an-inspiration/}}</ref><ref>{{Cite book|author=Ernesto Liberatori|year=2015|language=it|url=https://books.google.al/books?id=_QuBCgAAQBAJ|title=Luci e Ombre su Michelangelo Merisi|publisher=Youcanprint|isbn=978-88-9306-413-2}}</ref> Patronët e Karavaxhos ndërhynë dhe arritën ta mbulonin aksidentin. [[Skeda:Caravaggio, Boy Bitten by a Lizard (1593–94). Collection of the Fondazione Roberto Longhi, Florence.jpg|parapamje|majtas|321px|''Djaloshi i kafshuar nga një hardhucë'', [[1593]]-[[1594]], koleksioni i Fondacione Roberto Longhi]] Pas kthimit të tij në Romë, Karavaxho u padit nga qiradhënësja e tij, Prudenzia Bruni për mos pagimin e qirasë.Megjithatë, Karavaxho i hodhi gurë në dritare natën dhe për këtë u padit prapë. Në nëntor, Karavaxho u shtrua në spital për një plagosje që ai pretendonte se e kishte shkaktuar vetë, duke rënë mbi shpatën e tij. Më 29 maj [[1606]], ai vrau, ndoshta pa dashje, një djalë të quajtur Ranuccio Tomassoni nga Terni ([[Umbria]]). Rrethanat e përleshje dhe vdekjes së Ranuccio Tomassoni mbeten misterioze. Disa ''paralajmërime'' bashkëkohore ''iu'' referuan një grindjeje rreth një borxhi të lojërave të fatit dhe një loje tenisi, dhe ky shpjegim është krijuar në imagjinatën popullore.<ref name="Life of Caravaggio">{{Cite book|last=Baglione|first=Giovanni|year=1642|url=http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000001.htm|title=Life of Caravaggio|location=Itali|publisher=Caravaggio.com|language=en|access-date=30 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101063913/http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000001.htm|archive-date=1 nëntor 2013|url-status=dead}} Because of the excessive ardour of his spirit Michelangelo was a little wild and he sometimes looked for the chance to break his neck or to risk the lives of others. People as quarrelsome as he were often to be found in his company: and having in the end confronted Ranuccio Tomassoni a well-mannered young man over some disagreement about a tennis match they challenged one another to a duel. After Ranuccio fell to the ground Michelangelo struck him with the point of his sword and having wounded him in the thigh killed him.</ref> Ranuccio Tomassoni ishte një gangster nga një familje e pasur. Ai ishte grindur shumë herë me Karavaxhon, që përfundonin në përleshje të rënda. Rrethanat janë të errëta, nëse ishte një përleshje apo duel me shpata në Campo Marzio, por vrasja mund të ketë ndodhur pa dashje. Shumë thashetheme qarkulluan në atë kohë për shkakun e luftimit. Mjaft ''avvisi'' bashkëkohore i referohen një grindjeje mbi një borxh kumari dhe një loje ''pallacorda'', një lloj tenisi, shpjegim që është ngulitur në imagjinatën popullore. Thashetheme të tjera, megjithatë, pohojnë se dueli u shkaktua nga xhelozia mbi Fillide Melandronin, një prostitutë e mirënjohur romane, e cila kishte modeluar për të në mjaft piktura të rëndësishme; Tomassoni ishte tutori i saj. Sipas këtyre thashethemeve, Karavaxhoja e tredhi Tomassonin me shpatën e tij para se ta vriste atë qëllimisht, me versionet e tjera që pohojnë se vdekja e Tomassonit u shkaktua aksidentalisht gjatë tredhjes. Dueli mund të ketë pasur një përmasë politike, pasi familja e Tomassoni-t ishte e njohur si pro-spanjolle, ndërsa Karavaxhoja ishte një klient i ambasadorit francez. Patronët e Karavaxhos deri në atë kohë kishin qenë të aftë ta mbronin atë nga pasoja serioze nga duelet dhe përleshjet e shpeshta të tij, por familja e pasur e Tomassoni-t u prek nga vdekja e tij dhe kërkoi drejtësi. Patronët e Karavaxhos qenë të pa aftë për ta mbrojtur më. Karavaxho u dënua me prerje koke për vrasje dhe u dekretua një shpërblim për këdo që e njihte dhe zbatonte vendimin legalisht. Pikturat e Karavaxhos pas kësaj kohe, filluan të paraqisnin në mënyrë obsesive, koka të prera, shpesh të tijën. [[Skeda:Mappa Caravaggio.JPG|parapamje|Harta e udhëtimeve të Karavaxhos]] Studime të mira moderne të zërave të kohës mund të gjenden te ''M'' i Peter Robb dhe te ''Caravaggio: A Life'' i Helen Langdon. Një teori e lidh vdekjen me nocionet e nderit të [[Rilindja|Rilindjes]] dhe të plagosjes simbolike, është avancuar nga historiani i artit Andrew Graham-Dixon.<ref>{{Cite news|last=Milner|first=Catherine|date=2 qershor 2002|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/1396127/Red-blooded-Caravaggio-killed-love-rival-in-bungled-castration-attempt.html|title=Red-blooded Caravaggio killed love rival in bungled castration attempt|language=en|access-date=17 mars 2014|newspaper=The Telegraph|location=Londër}}</ref> Në çfarëdo detaji, kjo ishte një çështje mjaft serioze, që e detyroi Karavaxhon të largohej nga [[Roma]].<ref>{{Cite news|last=Willey|first=David|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-12497978|title=Caravaggio's crimes exposed in Rome's police files|date=18 shkurt 2011|access-date=28 nëntor 2015|publisher=BBC|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Watkins|first=Ally|publisher=Artinfo|date=24 shkurt 2011|url=http://www.artinfo.com/news/story/37059/caravaggios-rap-sheet-reveals-him-to-have-been-a-lawless-sword-obsessed-wildman-and-a-terrible-renter/|title=Caravaggio's Rap Sheet Reveals Him to Have Been a Lawless Sword-Obsessed Wildman, and a Terrible Renter|language=en|access-date=18 nëntor 2012}}</ref> Karavaaxho ishte nxjerrë jashtë ligjit, prandaj u largua në jug të qytetit, në [[Napoli]], [[Malta|Maltë]] dhe [[Siçilia|Siçili]]. === Ekzili dhe vdekja (1606-1610) === ==== Napoli ==== [[Skeda:Caravaggio_-_Sette_opere_di_Misericordia.jpg|parapamje|majtas|''Shtatë Veprat e Mëshirës'', [[1606]]-[[1607]], Pio Monte della Misericordia, [[Napoli]]]] Pas vdekjes së Tomassoni-t, Karavaxho u arratis së pari në pronat e familjes Colonna, në jug të Romës, pastaj në [[Napoli]], ku Costanza Colonna Sforza, e veja e Francesco Sforzës, në shtëpinë e bashkëshortit të së cilës, babai i Karavaxhos kishte mbajtur një pozitë, mbajti një pallat. Në [[Napoli]], jashtë juridiksionit të autoriteteve romane dhe të mbrojtur nga familja Colonna, piktori më i famshëm në Romë u bë më i famshmi në [[Napoli]]. Lidhjet e tij me Colonna-t çuan në një rrjedhje porosish të rëndësishme të kishës, duke përfshirë ''Madonën e Rruzares'' dhe ''Shtatë Veprat e Mëshirës''.<ref>Vëllai i Konstancës, Ascanio ishte kardinali mbrojtës i [[Mbretëria e Napolit|Mbretërisë së Napolit]]; një tjetër vëlla, Marzio, ishte këshilltar i nënmbretit spanjoll; dhe një motër e martuar në familjen e rëndësishme napoleane Carafa. Caravaggio qëndroi në pallatin e Costanza-s në kthimin e tij në [[Napoli]], në vitin [[1609]]. Këto lidhje janë trajtuar në shumicën e biografive dhe studimeve - shih, për shembull, {{Cite book|author=Catherine Puglisi|title=Caravaggio|publisher=Phaidon|language=en|year=1998|isbn=978-0-7148-3966-0|page=258}}, për një përshkrim të shkurtër. {{Cite book|author=Helen Langdon|title=Caravaggio: A Life|url=https://archive.org/details/caravaggiolife00lang|publisher=Farrar, Straus and Giroux|year=1999|language=en|isbn=978-0-374-11894-5|pages=[https://archive.org/details/caravaggiolife00lang/page/12 12] dhe 15}}, dhe {{Cite book|author=Peter Robb|url=https://books.al/books?id=zbheAgAAQBAJ|year=2013|title=M: L’enigma Caravaggio|publisher=Edizioni Mondadori|translator=Massimo Parizzi & Doriana Cometlati|language=it|isbn=978-885204523-3|pages=398 dhe 459}}{{Lidhje e vdekur}}, japin një përshkrim më të plotë.</ref> ''Shtatë Veprat e Mëshirës'' përshkruajnë shtatë veprat trupore të mëshirës si një seri veprimesh të mëshirshme në lidhje me nevojat materiale të të tjerëve. Piktura është bërë dhe është e vendosur ende në kishën e Pio Monte della Misericordia në [[Napoli]]. Karavaxho i kishte kombinuar të shtatë veprat e mëshirës në një kompozim, i cili u bë pala e altarit të kishës.<ref>{{Cite journal|author=Ralf van Bühren|journal=Church, Communication and Culture|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23753234.2017.1287283|title=Caravaggio’s 'Seven Works of Mercy' in Naples. The relevance of art history to cultural journalism|year=2017|volume=2|doi=10.1080/23753234.2017.1287283|language=en|S2CID=194755813|pages=63-87}}</ref> Alessandro Giardino ka vendosur gjithashtu lidhjen midis ikonografisë së "Shtatë Veprave të Mëshirës" dhe qarqeve kulturore, shkencore dhe filozofike të porositësve të pikturës.<ref>{{Cite journal|author=Alessandro Giardino|year=2017|title=Seven Works of Mercy|volume=17|url=http://booksandjournals.brillonline.com/content/journals/10.1163/15700593-01600100|journal=Aries|issue=2|language=en|doi=10.1163/15700593-01600100|pages=149-170}}</ref> [[Skeda:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|alt=|parapamje|369px|Prerja e kokës së Shën Gjonit ([[1608]]) nga Karavaxho (Katedralja e Shën Gjonit, [[Valeta]], [[Malta|Maltë]])]] ====Malta==== Pavarësisht suksesit të tij në [[Napoli]], pas disa muajsh në qytet Karavaxho u nis për në [[Malta|Maltë]], selinë e [[Kalorësit Hospitaler|Kalorësve të Maltës]]. Fabrizio Sforza Colonna, djali i Konstancës, ishte një Kalorës i Maltës dhe gjeneral i [[Galera|galerave]] të Urdhrit. Ai duket se ka lehtësuar mbërritjen e Karavaxhos në ishull në vitin [[1607]] (dhe arratisjen e tij vitin e ardhshëm). Karavaxho me sa duket shpresonte se patronazhi i Alof de Wignacourt, Mjeshtër i Madh i Kalorësve të Shën Gjonit, mund ta ndihmonte atë të siguronte një [[Falja|falje]] për vdekjen e Tomassoni-t. De Wignacourt ishte aq i impresionuar që të kishte artistin e famshëm si piktor zyrtar të Urdhrit sa e inkuadroi atë si një kalorës dhe biografi i hershëm, Bellori shkruan se artisti ishte i kënaqur me suksesin e tij.<ref name="sammut"/> [[Skeda:Room_of_caravaggio,_regional_museum_od_of_messina.JPG|parapamje|majtas|372px| ''Ngritja e Llazarit'' dhe ''Adhurimi i Barinjve'', Museo interdisciplinare ragionale di Messina]] Veprat madhore të periudhës së tij në Maltë përfshijnë: ''Prerja e kokës së Shën Gjon Pagëzorit'', vepra e tij më e madhe ndonjëherë dhe piktura e vetme me të cilën ai vuri nënshkrimin e tij, ''Shën Jeronimi'' (të dyja të vendosura në Katedralen e Shën Gjonit, [[Valeta|Valletta]], [[Malta|Maltë]]) dhe një ''Portret i Alof de Wignacourt dhe pazhit të tij'', si dhe portrete të kalorësve të tjerë kryesorë.<ref name="sammut"/> Sipas Andrea Pomella, ''Prerja e kokës së Shën Gjon Pagëzorit'' konsiderohet gjerësisht ''një nga veprat më të rëndësishme në pikturën perëndimore''. Përfunduar në vitin [[1608]], piktura ishte autorizuar nga Kalorësit e Maltë si një palë altari<ref name="CaravaggioPomella">{{Cite book|last=Pomella|first=Andrea|year=2005|url=https://books.google.com/books?id=JDH4lOa8qRgC&pg=PA106|title=Caravaggio: An Artist Through Images|publisher=ATS Italia Editrice|language=en|access-date=28 qershor 2010|isbn=978-88-88536-62-0|page=106}}</ref><ref>{{Cite book|author=John L. Varriano|year=2006|title=Caravaggio: The Art of Realism|url=https://archive.org/details/caravaggioartofr0000varr|publisher=Pennsylvania State University Press|language=en|isbn=978-027102718-0|pages=[https://archive.org/details/caravaggioartofr0000varr/page/74 74], 116}}</ref> dhe me përmasa 370 me 520 centimetra ishte ishte pjesa më e madhe e altarit që Karavaxho pikturoi. Ajo ende varet në Katedralen e Shën Gjonit, për të cilën u porosit dhe ku vetë Karavaxho u fut dhe shërbeu shkurtimisht si një kalorës.<ref name="Rowland2005">{{Cite book|last=Rowland|first=Ingrid Drake|url=https://books.google.com/books?id=yke1Kx4v9sYC&pg=PA163|title=From heaven to Arcadia: the sacred and the profane in the Renaissance|year=2005|publisher=New York Review of Books|language=en|isbn=978-1-59017-123-3|page=163}}</ref><ref name="Patrick2007">{{Cite book|last=Patrick|first=James|year=2007|language=en|url=https://books.google.com/books?id=i6ZJlLHLPY8C&pg=PA194|title=Renaissance and Reformation|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7651-1|page=194}}</ref> Megjithatë, në fund të gushtit të vitit [[1608]], ai u arrestua dhe u burgos, me gjasa për shkak të një sherri tjetër, këtë herë me një kalorës fisnik, gjatë së cilës u shkatërrua dera e një shtëpie dhe kalorësi u plagos rëndë.<ref name="sammut" /><ref>{{Cite journal|last=Sciberras|first=Keith|url=https://burlington.org.uk/archive/back-issues/200204|date=prill 2002|title=Frater Michael Angelus in tumultu: the cause of Caravaggio's imprisonment in Malta|journal=The Burlington Magazine|volume=144|issue=1189|language=en|pages=229–232}} dhe {{Cite journal|last=Sciberras|first=Keith|date=korrik 2002|title=Riflessioni su Malta al tempo del Caravaggio|url=https://books.google.al/books?id=JqtMAAAAYAAJ|journal=Paragone: Rivista di arte e letteratura (Arte)|volume=52|issue=629|publisher=Sansoni|language=it|pages=3–20}} gjetjet e Sciberras-it janë pëmbledhur online te faqja [http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000199.htm Caravaggio.com] {{Webarchive|url = https://web.archive.org/web/20060310151813/http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000199.htm|date =10 mars 2006}}</ref> Karavaxho u burgos nga Kalorësit në [[Valeta]], por arriti të arratisej. Deri në dhjetor, ai ishte dëbuar nga Urdhri ''si një anëtar i prishur dhe i kalbur'', një frazë formale e përdorur në të gjitha rastet e tilla.<ref group="Shpjeg.">Kalorësit e vjetër të Urdhrit u mblodhën më 1 dhjetor [[1608]] dhe, pasi verifikuan se i akuzuari nuk ishte shfaqur, ndonëse u thirr katër herë, votuan unanimisht për ta dëbuar ish-vëllain e tyre {{lang|la|putridum et foetidum}}. Karavaxho u përjashtua, jo për krimin e tij, por për largimin pa leje nga Malta (d.m.th. arratija).</ref> [[Skeda:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|parapamje|369px|<nowiki> </nowiki>Salome me kokën e Gjon Pagëzorit, {{Rreth}}[[1609]], Pallati Mbretëror i Madridit]] ==== Siçilia ==== Karavaxho udhëtoi për në [[Siçilia|Siçili]], ku takoi mikun e tij të vjetër, Mario Minniti, i cili tani ishte i martuar dhe jetonte në Sirakuzë. Së bashku ata u nisën për atë që arriti në një turne triumfale nga Sirakuza në [[Mesina|Messina]] dhe ndoshta në kryeqytetin e ishullit [[Palermo]]. Në Sirakuzë dhe Mesina, Karavaxho vazhdoi të fitonte komisione prestigjioze dhe të paguara mirë. Ndër veprat e tjera të kësaj periudhe janë ''Varrimi i Shën Luçisë'', ''Ngritja e Llazarit'' dhe ''Adhurimi i barinjve''. Stili i tij vazhdoi të zhvillohej, duke treguar tani frizat e figurave të izoluara kundër sfondeve të mëdha bosh. ''Shtyllat e tij të mëdha siçiliane i izolojnë figurat e tyre të fshehta e të varfëra në zona të mëdha të errësirës, sugjerojnë frikën dhe dobësinë e dëshpëruar të njeriut dhe njëkohësisht përcjellin me një butësi të re e të shkretë, bukurinë e përulësisë dhe të të varfërve që do të trashëgonin tokën''.<ref>{{Cite book|author=Helen Langdon|title=Caravaggio: A Life|url=https://archive.org/details/caravaggiolife00lang|publisher=Farrar, Straus and Giroux|year=1999|language=en|isbn=978-0-374-11894-5|page=[https://archive.org/details/caravaggiolife00lang/page/364 365]}}</ref> Raportet bashkëkohore përshkruajnë një burrë, sjellja e të cilit po bëhej gjithnjë e më bixarre, duke përfshirë fjetjen e tij plotësisht të armatosur dhe të veshur, coptimin e një pikture me një fjalë të vogël kritikuese talljen e piktorëve vendorë. Karavaxho shfaqte sjellje të çuditshme që shumë herët në karrierën e tij. Mancini e përshkruan atë si ''jashtëzakonisht të çmendur'', një letër nga Del Monte vëren çuditshmërinë e tij, dhe biografi i Minniti-t në vitin [[1724]], thotë se Mario u largua nga Karavaxhoja për shkak të sjelljes së tij. Çuditshmëria duket se u rrit pas Maltës. ''Le vite de 'pittori Messinesi'' ("Jetët e Piktorëve të Messinës") të Susinno-s, në fillim të [[shekulli XVIII|shekullit të XVIII]] jep disa anekdota plotë ngjyra të sjelljes së keqe të Karavaxhos në Siçili dhe këto do të riprodhohen në biografitë e plota moderne si te Langdon dhe Robb. Bellori shkruan për ''frikën'' e Karavaxhos, që e shtynte atë nga qyteti në qytet përgjatë gjithë ishullit dhe më në fund, ''duke ndier se nuk ishte më i sigurt për të qëndruar'', kthehet në [[Napoli]]. Baglione thotë se Karavaxho ishte ''ndjekur nga armiku i tij'', por si Bellori nuk thotë kush ishte ky armik. ==== Kthimi në Napoli ==== [[Skeda:David_with_the_Head_of_Goliath-Caravaggio_(1610).jpg|parapamje|majtas|321px| ''Davidi me kokën e Golias'', [[1609]]-[[1610]], Galleria Borghese, [[Roma|Romë]] ]] Pas vetëm nëntë muajsh në [[Siçilia|Siçili]], Karavaxho u kthye në [[Napoli]] në fund të verës së vitit [[1609]]. Sipas biografit të tij më të hershëm, ai ishte duke u ndjekur nga armiqtë, ndërsa ishte në Siçili dhe e ndjeu veten më të sigurtë për t'u vendosur nën mbrojtjen e Colonna-ve derisa të mund të siguronte faljen nga [[papa]] (tani [[Papa Pali V|Pauli V]]) dhe të kthehej në Romë.<ref>Baglione thotë se Karavaxhoja në [[Napoli]] kishte ''hequr dorë nga çdo shpresë hakmarrjeje'' kundër armikut të tij të paidentifikuar.</ref> Në [[Napoli]] ai pikturoi ''Mohimin e Shën Pjetrit'', një ''Gjon Pagëzor përfundimtar (Galleria Borghese)'' dhe pikturën e tij të fundit, ''Martirizimi i Shën Ursulës''. Stili i tij vazhdoi të evoluonte - Shën Ursula është kapur në një çastin më të lartë të veprimit dhe dramës, pasi shigjeta e lëshuar nga mbreti i [[Hunët|Hunëve]] e godet në gjoks, ndryshe nga pikturat e mëparshme që kishin të gjitha palëvizshmërinë e modeleve pozuese. Furça e tij ishte gjithashtu më e lirshme dhe më impresioniste. Në tetor [[1609]], ai ishte përfshirë në një përplasje të dhunshme, një atentat ndaj jetës së tij, ndoshta një pritë nga njerëz të paguar nga kalorësi që kishte plagosur në Maltë, ose ndonjë fraksion tjetër i Urdhërit. Fytyra e tij u shpërfytyrua seriozisht dhe në Romë qarkulluan thashetheme se ai kishte vdekur. Ai pikturoi një ''Salome me kokën e Gjon Pagëzorit (Madrid)'', duke e paraqitur kokën e tij mbi një pjatë dhe ia dërgoi atë de Wignacourt-it, si një lutje për falje. Ndoshta në këtë kohë, ai pikturoi edhe një ''David me kokën e Golias'', duke treguar Davidin e ri me një shprehje çuditshmërisht të pikëlluar, duke vështruar ngultas kokën e prerë të gjigantit, që është përsëri Karavaxho. Këtë pikturë ai mund t'ia ketë dërguar mbrojtësit të tij, art-dashësit të paskrupullt, kardinalit Scipione Borghese, nipi i papës, i cili kishte fuqinë ti jepte ose ti mohonte faljet.<ref>Sipas një shkrimtari të [[shekulli XVII|shekullit të XVII]], piktura e kokës së Goliathit, ishte një auto-portret i artistit, ndërsa Davidi është ''il suo Caravaggino'', ''Karavaxho i tij i vogël''. Kjo frazë është e errët, por është interpretuar se nënkupton ose se djali është një portret i rinisë, ose, më shpesh, se ky është Cecco që modeloi për ''Amor Vincit''. Presa e shpatës bart një mbishkrim të shkurtër, që është interpretuar se nënkupton ''Përultësia e mund krenarinë''. I atribuar një date në periudhën e vonshme romane të Karavaxhos nga Bellori, tendencat e fundit e shohin atë si një produkt të periudhës së dytë të Karavaxhos në Napoli. ({{Cite book|author=John Gash|title=Caravaggio|year=2004|publisher=Chaucer Press|url=https://books.google.al/books?id=kUE3AQAAIAAJ&q=Carmelites|language=en|isbn=190444922-0|page=125}}).</ref> Karavaxho shpresonte se Borghese mund të ndërmjetësonte një falje në shkëmbim për vepra nga artisti. Lajmet nga [[Roma]] e inkurajuan Karavaxhon dhe në verën e vitit [[1610]], ai do të merte një varkë drejtë veriut për të marrë faljen, e cila dukej e afërt falë miqve të tij të fuqishëm romanë. Me vete kishte tre pikturat e tij të fundit, dhurata për kardinalin Scipione.<ref>Një letër nga Peshkopi i Kazertës në [[Napoli]], drejtuar kardinalit Scipione Borghese në Romë, e datës 29 korrik [[1610]], e informon kardinalin se markezja e Karavaxhos po mban dy Gjon Pagëzorë dhe një Magdalenë, që ishin të destinuara për Borghese-n. Këto ishin me sa duket çmimi i faljes së Karavaxhos nga xhaxhai i Borghese, [[papa]] [[Pali V]].</ref> Ajo që ndodhi më pas është subjekt i shumë konfuzioni dhe hamendjeje, i mbështiellë me shumë mister. [[Skeda:Portrait_of_a_Courtesan_by_Caravaggio.jpg|parapamje|321px|Fillide Melandroni ]] Faktet e thjeshta duket se tregojnë se më 28 korrik, një ''avviso'' anonime (buletin privat) nga [[Roma]] në oborrin dukal të Urbinos, raportonte se Karavaxho kishte vdekur. Tre ditë më vonë, një tjetër ''avviso'' thoshte se kishte vdekur nga ethet gjatë rrugës së tij nga [[Napoli]] në Romë. Një mik poet i artistit, më vonë dha 18 korrikun si datën e vdekjes dhe një studiues i kohëve të fundit pretendon se ka zbuluar një njoftim vdekjeje që tregon se artisti vdiq atë ditë, nga ethet në Porto Ercole, pranë Grosseto-s në [[Toskana|Toskanë]].<ref name="sepsisLancet">{{Cite journal|author1=Michel Drancourt|author2=Rémi Barbieri|author3=Elisabetta Cilli|author4=Giorgio Gruppioni|url=https://doi.org/10.1016%2FS1473-3099%2818%2930571-1|author5=Alda Bazaj|author6=Giuseppe Cornaglia|title=Did Caravaggio die of Staphylococcus aureus sepsis?|journal=The Lancet|date=17 shtator 2018|volume=18|issue=11|PMID=30236439|doi=10.1016/S1473-3099(18)30571-1|language=en|page=1178}}</ref> === Vdekja === Karavaxho kishte ethe në kohën e vdekjes së tij dhe ajo që e vrau atë, ka qenë çështje e debatuar dhe studimesh historike. Tradicionalisht historianët kanë menduar se ai vdiq nga sifilizi. Disa kanë thënë se kishte malarje, ose ndoshta bruceloza nga qumështorja e papastërtuar.<ref name="geggel">{{Cite journal|author=Laura Geggel|url=https://www.livescience.com/63702-caravaggio-died-of-sepsis.html|title=Renaissance Master Caravaggio Didn't Die of Syphilis, but of Sepsis|journal=Live Science|language=en|date=28 shtator 2018|access-date=30 shtator 2018}}</ref> Disa studiues kanë argumentuar se Karavaxho u sulmua dhe u vra nga të njëjtët ''armiq'', që e kishin ndjekur që kur ai iku në Maltë, ndoshta Wignacourt dhe / ose fraksionet e Kalorësve.<ref>Robb e argumenton këtë te ''M'' duke filluar në kapitullin 20. {{Cite book|author=Peter Robb|url=https://books.al/books?id=zbheAgAAQBAJ|year=2013|title=M: L’enigma Caravaggio|publisher=Edizioni Mondadori|translator=Massimo Parizzi & Doriana Cometlati|language=it|isbn=978-885204523-3}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> [[Skeda:Boy_with_a_Basket_of_Fruit-Caravaggio_(1593).jpg|majtas|parapamje|347px|''Djaloshi me një shportë frutash'', [[1593]]-[[1594]], vaj mbi kanavacë, {{Convert|67|x|53|cm|0}}, Galleria Borghese, [[Roma|Romë]]]] Mbetjet e Karavaxhos u varrosën në varrezën e Porto Ercole-s, San Sebastiano, e cila u mbyll në vitin [[1956]] dhe pastaj u zhvendosën në varrezën e San Erasmo-s, ku në vitin [[2010]], arkeologët zhvilluan një hulumtim një-vjeçar të mbetjeve të gjetura në tre kripta dhe pasi përdorën AND-në dhe datimin me karbon dhe metoda të tjera. Ata besojnë me një shkallë të lartë sigurie, se kanë identifikuar mbetjet njerëzore të Karavaxhos.<ref>{{Cite news|title=Vatican reveals Caravaggio painting 'found' in Rome|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-10682743|publisher=BBC News|date=19 korrik 2010|language=en|access-date=18 nëntor 2012}}</ref><ref>{{Cite news|agency=BBC News|title=Church bones 'belong to Caravaggio', researchers say|date=16 qershor 2010|url=https://www.bbc.co.uk/news/10333158|language=en|access-date=18 nëntor 2012}}</ref><ref>{{Cite news|title=Caravaggio’s Remains|url=https://www.theflorentine.net/2010/07/01/caravaggios-remains/|newspaper=The Florentine|date=1 korrik 2010|language=en}}</ref> Testet fillestare sugjeruan se Karavaxho mund të ketë vdekur nga [[helmimi nga metalet|helmimi]] nga [[plumbi (element kimik)|plumbi]] - bojërat e përdorura në atë kohë përmbanin sasi të larta kripërash plumbi dhe Karavaxho është i njohur për prirjen ndaj sjelljeve të dhunshme, siç shkaktohen nga helmimi i plumbit.<ref>{{Cite news|author=Tom Kington|date=16 tetor 2010|newspaper=The Guardian|language=en|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2010/jun/16/caravaggio-italy-remains-ravenna-art|title=The mystery of Caravaggio's death solved at last – painting killed him|access-date=18 nëntor 2012|location=Londër}}</ref> Testet e mëvonshme përfunduan se ai vdiq si rezultat i një plage të marë në një përleshje në [[Napoli]], veçanërisht nga [[sepsisi]].<ref name="geggel"/><ref name="sepsisLancet"/> Dokumentet e fundit të lëshuara në Vatikan në vitin [[2002]], mbështesin gjithashtu teorinë se familja e pasur Tomassoni e kishte kishte ndjekur atë për tu hakmarrë për vrasjen e gangsterit Ranuccio Tomassoni, kryer pas një përpjekje pë tredhje pas një dueli si pasojë e rivalitetit dashuror për modelen Fillide Melandroni.<ref>{{Cite news|author=Catherine Milner|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/1396127/Red-blooded-Caravaggio-killed-love-rival-in-bungled-castration-attempt.html|title=Red-blooded Caravaggio killed love rival in bungled castration attempt|newspaper=The Telegraph|date=1 qershor 2002|language=en}}</ref> [[Skeda:Michelangelo Merisi, gen. Caravaggio, , Kunsthistorisches Museum Wien, Gemäldegalerie - Rosenkranzmadonna - GG 147 - Kunsthistorisches Museum.jpg|parapamje|327px|''Madona e Rruzares'', [[1607]], Kunsthistorisches Museum]] === Seksualiteti === Që nga [[vitet 1970]] studiuesit dhe historianët e artit kanë debatuar mbi elementet e homoerotizmit në veprat e Karavaxhos, si një mënyrë për ta kuptuar më mirë atë.<ref name="kimmerlman>{{Cite news|author=Michael Kimmelman|date=9 mars 2010|url=https://www.nytimes.com/2010/03/10/arts/design/10abroad.html|issn=0362-4331|title=Caravaggio in Ascendance: An Antihero’s Time to Shine|newspaper=[[The New York Times]]|language=en|archive-date=1 janar 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/03/10/arts/design/10abroad.html}}</ref> Karavaxho nuk u martua kurrë dhe nuk kishte fëmijë të njohur, dhe Howard Hibbard vë në dukje mungesën e figurave femërore erotike në veprat e artistit: ''Gjatë gjithë karrierës së tij, ai nuk pikturoi një femër të vetme lakuriqe''.<ref>{{Cite book|last=Hibbard|first=Howard|title=Caravaggio|publisher=Thames and Hudson|year=1983|language=en|isbn=978-050027491-0|location=Londër|page=97}}</ref> Nga ana tjetër, pjesët e kabineteve nga periudha e Del Montes janë të mbushura me ''djem të buzë-plotë dhe të zymtë... të cilët duket se e cysin shikuesin me ofertat e tyre të frutave, verës, luleve dhe vetes'', duke sugjeruar një interes erotik ndaj formave mashkullore.<ref>{{Cite book|author=Louis Crompton|year=2003|url=https://books.google.al/books?id=TfBYd9xVaXcC&lpg=PP1&pg=PA286|chapter=Rome and Caravaggio|title=Homosexuality and Civilization|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-02233-1|page=286-290}}</ref> [[Skeda:Giovanni Baglione - The Divine Eros Defeats the Earthly Eros.jpg|parapamje|majtas|291px|''Dashuria e Shenjtë kundrejt Dashurisë Profane'' ([[1602]]-[[1603|03]]), nga Giovanni Baglione. I planifikuar si një sulm ndaj armikut të tij të urryer, Karavaxho, tregon një djalë (duke nënkuptuar homoseksualitetin e supozuar të Karavaxhos) nga njëra anë, një djall me fytyrën e Karavaxhos në anën tjetër dhe mes një engjëlli që përfaqëson dashurinë e pastër, kuptim jo-erotike]] Modeli për ''Amor Vincit Omnia'', Cecco del Caravaggio, jetonte me artistin në një Romë dhe qëndronte me të edhe pasi ai u detyrua të largohej nga qyteti në vitin [[1606]]. Të dy mund të kenë qenë dashnorë.<ref name="Graham-Dixon">{{Cite book|author=Andrew Graham-Dixon|year=2011|title=Caravaggio: A Life Sacred and Profane|url=https://archive.org/details/caravaggiolifesa0000grah_k0o8|publisher=Penguin|language=en|isbn=978-0-7139-9674-6|page=[https://archive.org/details/caravaggiolifesa0000grah_k0o8/page/4 4]}}</ref> Një lidhje me njëfarë Lena është përmendur në një deponim gjyqësor të vitit [[1605]] nga Pasqualone, ku ajo përshkruhet si ''e dashura e Mikelanxhelos''.<ref>{{Cite book|author=Antonino Bertolotti|publisher=Ulrico Hoepli|year=1881|volume=2|language=it|url=https://books.google.al/books?id=TwER8953ODkC&pg=PA71|title=Artisti lombardi a Roma nei secoli XV, XVI, e XVII: studi e ricerche negli archive romani|pages=71-72}}</ref> Sipas G.B. Passeri, kjo 'Lena' ishte modelja e Karavaxhos për ''Madonna di Loreto''; dhe sipas Catherine Puglisi, 'Lena' mund të ketë qenë i njëjti person si kurtiznja Madeleina di Paolo Antognetti, e cila e quajti Karavaxhon ''mik intim'' nëpërmjet dëshmisë së saj në vitin [[1604]].<ref>{{Cite book|author=Catherine Puglisi|title=Caravaggio|publisher=Phaidon|language=en|year=1998|isbn=978-0-7148-3966-0}}</ref><ref>{{Cite book|author1=Riccardo Bassani|author2=Fiora Bellini|publisher=Donzelli|year=1994|language=it|url=https://books.google.al/books?id=4NbqAAAAMAAJ|title=Caravaggio assassino: la carriera di un "valenthuomo" fazioso nella Roma della Controriforma|isbn=978-88-7989100-4|pages=205-214}}</ref> Karavaxho u përfol edhe se ishte marrëzisht në dashuri me Fillide Melandronin, një prostitutë e mirënjohur romane që modeloi për të në mjaft piktura të rëndësishme.<ref name="Graham-Dixon"/> [[Skeda:The_Taking_of_Christ-Caravaggio_(c.1602).jpg|parapamje|372px|''Marrja e Krishtit'', 1602, Galeria Kombëtare e Irlandës, [[Dublini|Dublin]]. Zbatimi i teknikës chiaroscuro nga Caravaggio tregon përmes fytyrave dhe forca të blinduara pavarësisht mungesës së një drite të dukshme drite. Figura në skajin e djathtë është një auto-portret.]] Seksualiteti i Karavaxhos mori gjithashtu spekullime të hershme për shkak të pretendimeve rreth artistit nga Honoré Gabriel Riqueti, comte de Mirabeau. Duke shkruar në vitin [[1783]], Mirabeau kundërshtoi jetën personale të Karavaxhos drejtpërdrejtë me shkrimet e [[Pali i Tarsusit|Shën Palit]] te Letra romanëve,<ref group="Shpjeg.">Masculi, relicto naturali usu faeminae, exarserunt in desideriis suis in invecem, masculi in masculos turpitudinem operantes, et mercedem quam oportuit erroris sui in semetipsis recipientes''. – Romanët I:27</ref> duke argumentuar se ''romanët'' praktikojnë tepër sodomi ose homoseksualitet. Mësimet e Kishës së Shenjtë Nënë mbi moralin (e me radhë; titulli i shkurtuar i librit) përmban frazën [[gjuha latine|latine]] {{lang|la|Et fœminæ eorum immutaverunt naturalem usum in eum usum qui est contra naturam}} (''dhe gratë e tyre e ndryshuan zakonin e tyre natyror në atë që është kundër natyrës'').<ref>{{Cite book|author=Giovanni Angelo Bouchard|year=1791|title=Sanctae Matris Nostrae catholicae ecclesiae dogmatum et morum ex selectis veterum patrum operibus veritas demonstrata seu Veterum patrum theologia vniuersa tribus partibus constans quarum prima agit de Ecclesiasticis dogmatibus, secunda de Sacramentis, tertia de Moribus. Tomus primus [-decimus tertius et ultimus]|volume=7|language=la|publisher=Florentia|page=270}}</ref> Fraza, sipas Mirabosë, hyri në mendimet e Karavaxhos dhe ai pohoi se një ''neveri'' e tillë mund të dëshmohet nëpërmjet një pikture të veçantë të vendosur në muzeun e Dukës Madhor të Toskanës, që paraqet një [[Rruzarja|rruzare]] të një natyre [[blasfemia|blasfemore]], në të cilën një rreth prej tridhjet burrash (turpiter ligati) janë ndërthurur në përqafim dhe paraqiten në kompozim të pakufizuar. Miraboja vëren se natyra afektive e pikturës së Karavaxhos pasqyron zjarrin epshor të seksualitetit të artistit.<ref>{{Cite book|author=Honoré Mirabeau|publisher=Chevalier de Pierrugues, Chez tous les Libraries|year=1867|url=https://archive.org/details/erotikabiblion00mirauoft/page/92/|title=Erotika Biblion|language=fr|page=92}}</ref> Nga fundi i [[shekulli XIX|shekullit të XIX]], Sir Richard Francis Burton identifiko pikturën e Rruzares së shenjtë të Karavaxhos. Burton e identifikoi gjithashtu pikturën e Rruzares së shenjtë me praktikat e [[Tiberi]]t të përmendura nga [[Lucius Annaeus Seneca]].<ref>{{Cite book|author=Richard Francis Burton|url=https://books.google.al/books?id=ApUWAAAAYAAJ&pg=PA215|year=1900|volume=10|title=A Plain and Literal Translation of "Arabian Nights"|publisher=Press of The Carson-Harper Company|language=en}}</ref> Statusi i mbijetesës dhe vendndodhjes së pikturës së Karavaxhos është i panjohur. Asnjë pikturë e tillë nuk paraqitet katalogët e tij ose shkollës së tij.<ref>{{Cite book|author=Chris White|year=1999|publisher=Routledge|url=https://books.google.al/books?id=BPv4WuX0CzIC&pg=PA232|title=Nineteenth-Century Writings on Homosexuality: A Sourcebook|language=en|isbn=978-0-41515306-5}}</ref> [[Skeda:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|parapamje|majtas|369px|''Darka në Emaus'', [[1601]], vaj në kanavacë, {{Convert|139|x|195|cm|0}}, National Gallery, Londër. Karavaxho përfshiu veten si figura në të majtën e sipërme.]] Përveç pikturave, dëshmi vijnë nga gjyqi për shpifje kundër Karavaxhos nga Giovanni Baglione në vitin [[1603]]. Baglione e akuzoi Karavaxhon dhe miqtë e tij për shkrimin dhe shpërndarjen e bejteve të vulgare kundër tij; pamfletet, sipas mikut dhe dëshmitarit të Baglione-s, Mao Salini, ishin shpërndarë nga njëfarë Giovanni Battista, një ''bardassa'', ose një djalë-prostitutë, i ndarë nga Karavaxho dhe miku i tij Onorio Longhi. Karavaxho mohoi të njihte ndonjë djalë të ri me atë emër dhe akuza nuk u vazhdua.<ref>Transkripti i gjykimit është dhënë te {{Cite book|author=Walter Friedlander|title=Caravaggio Studies|publisher=Princeton University Press|orig-year=1955|edition=i 2-të i rishikuar|year=1969|language=en}}</ref> Piktura e Baglionit e ''Dashurisë Hyjnore'' është parë gjithashtu si një akuzë vizuale e sodomisë kundër Karavaxhos.<ref>{{Cite book|author=Andrew Graham-Dixon|title=Caravaggio: A Life Sacred and Profane|url=https://archive.org/details/caravaggiolifesa0000grah_k0o8|publisher=Penguin|year=2011|language=en}}</ref> Akuza të tilla ishin të dëmshme dhe të rrezikshme pasi sodomia ishte një krim kapital në atë kohë. Edhe pse autoritetet nuk kanë gjasa të hetojnë një person të tillë të lidhur mirë si Karavaxho, "Sapo një artist ishte ngjyrosur si një pederast, puna e tij u copëtua gjithashtu."<ref name="Graham-Dixon"/> Francesco Susino në biografinë e tij të mëvonshme gjithashtu tregon historinë se si u ndoqën nga një mësues shkolle në Siçili për të kaluar shumë kohë duke parë djemtë në kujdesin e tij. Susino e paraqet atë si një keqkuptim, por Karavaxho mund të ketë kërkuar vërtet ngushëllim seksual; dhe incidenti mund të shpjegojë një nga pikturat e tij më homoerotike: përshkrimi i tij i fundit i Shën Gjon Pagëzorit.<ref>{{Cite book|author=Andrew Graham-Dixon|title=Caravaggio: A Life Sacred and Profane|url=https://archive.org/details/caravaggiolifesa0000grah_k0o8|publisher=Penguin|year=2011|language=en|page=[https://archive.org/details/caravaggiolifesa0000grah_k0o8/page/412 412]}}</ref> [[Skeda:Martirio_di_San_Pietro_September_2015-1a.jpg|parapamje|327px|''Kryqëzimi i Shën Pjetrit'', [[1601]], Cappella Cerasi, Santa Maria del Popolo, [[Roma|Romë]] ]] == Si artist == === Lindja e barokut === Karavaxho "vendosi oskuro (hije) në chiaroscuro''.<ref>{{Cite book|author=Gilles Lambert|url=https://books.google.al/books?id=HwQ1rgEACAAJ|title=Caravaggio, 1571-1610: A Genius Beyond His Time|year=2015|editor=Gilles Néret|publisher=Taschen|language=en|isbn=978-3-8365-5993-5|page=11}}</ref> Chiaroscuro praktikohej shumë kohë para se të vinte në skenë, por ishte Karavaxho i cili e bëri teknikën një element stilistik dominues, duke errësuar hijet dhe duke e zhvendosur subjektin në një ndriçim verbues të dritës. Me këtë erdhi vëzhgimi i mprehtë i realitetit fizik dhe psikologjik që formoi bazën si për popullaritetin e tij të madh ashtu dhe për problemet e shpeshta me porositë e tij fetare. [[Skeda:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|parapamje|majtas|321px|''Varrosja e Krishtit'', ([[1602]]-[[1603]]), Pinacoteca Vaticana, [[Roma|Romë]] ]] Ai punonte me shpejtësi të madhe, nga modelet e gjalla, duke i shënuar konturet bazë drejtpërdrejtë në kanavacë me fundin e dorezës së furçës; shumë pak nga vizatimet e Karavaxhos duket se kanë mbijetuar dhe ka të ngjarë që ai preferonte të punonte drejtpërdrejtë në kanavacë, një qasje e pazakontë në atë kohë. Qasja anatemohej nga artistët e kualifikuar të kohës së tij. Modelet e tij ishin themelorë për realizmin e tij; disa janë identifikuar, duke përfshirë Mario Minniti-n dhe Francesco Bonerin, të dy artistë ndjekës, Minniti duke u shfaqur si figura të ndryshme në veprat e hershme shekullare, ndërsa i riu Boneri si një varg engjëjsh, Pagëzorësh dhe Davidësh në pikturat e mëvonshme. Modelet e tij femërore përfshijnë Fillida Melandronin, Anna Bianchini-n dhe Maddalena Antognetti-n ("Lena" e përmendur në dokumentet e gjykatës të rastit të ''angjinares''<ref group="Shpjeg.">Pjesa më e madhe e provave dokumentare për jetën e Karavaxhos në Romë vijnë nga të dhënat e gjykatës; rasti i ''angjinares'' i referohet një rasti kur artisti i hodhi një pjatë angjinaresh të nxehta një kamerieri.</ref> si konkubina e Karavaxhos), të gjitha prostituta të mirë-njohura, të cilat shfaqen si figura fetare femërore, duke përfshirë Virgjëresha dhe shenjtore të ndryshme.<ref>{{Cite book|author=Peter Robb|url=https://books.google.al/books?id=zbheAgAAQBAJ|year=2013|title=M: L’enigma Caravaggio|publisher=Edizioni Mondadori|translator=Massimo Parizzi & Doriana Cometlati|language=it|isbn=978-885204523-3}}, bën një përpjekje mjaft shteruese për të identifikuar modelet dhe t'i lidhë ato me kanavacat individuale.</ref> Karavaxho vetë shfaqet në disa piktura, auto-portret i tij i fundit duke qenë si dëshmitar në skajin e djathtë të ''Martirizimit të Shën Ursulë''.<ref group="Shpjeg.">Auto-portretet e Karavaxhos shkojnë nga ''Baku i sëmurë'' në fillim të karrierës së tij, deri te koka e Goliathit te ''Davidi me kokën e Golias'' në Galleria Borghese në Romë. Artistët e mëparshëm kishin përfshirë auto-portrete si shikues të aksionit, por risia e Karavaxhos ishte në përfshirjen e vetes si pjesëmarrës.</ref> [[Skeda:Peter Paul Rubens - The Entombment - WGA20191.jpg|parapamje|281px|''Varrosja e Krishtit'', imitim nga [[Peter Paul Rubens|Rubens]], [[1612]]-[[1614]], National Gallery of Canada]] Karavaxho kishte një aftësi që vlen të vërehet për të shprehur në një skenë gjallëri të patejkalueshme, duke kaluar një çast vendimtar. ''Darka në Emaus'' përshkruan njohjen e Krishtit nga dishepujt e tij: një çast më parë ai ishte një bashkëudhëtar, duke vajtuar largimin e Mesisë, pasi ai kurrë nuk pushon së qeni në sytë e bujtinarit; i dyti pastaj, është Shpëtimtari. Në ''Thirrjen e Shën Mateut'', dora e shenjtit drejtohet nga vetja, sikur po thoshte «''kush, unë''?», Ndërsa sytë e tij, të ngulitur mbi figurën e Krishtit, tashmë po thoshin: «''Po, unë do të ndjek''». Me ''Ringjalljen e Llazarit'', ai shkon një hap më tej, duke na dhënë një pamje të shkurtër të procesit fizik të ringjalljes. Trupi i Lazarit është ende në gjendjen e ngurtësisë mortore, por dora e tij, drejtuar dhe duke njohur atë të Krishtit, është e gjallë. Artistë të tjerë të mëdhenj barokë do të udhëtonin në të njëjtën rrugë, për shembull [[Gian Lorenzo Bernini|Bernini]], i magjepsur nga temat nga [[Metamorfozat]] e [[Ovidi]]t.<ref name="Thornhill">{{cite book|author=Annabelle Thornhill|title=Caravaggio: Paintings in Close Up|year=2015|publisher=Osmora Incorporated|language=en|isbn=978-2-7659078-17|page=Parathënia}}</ref> === Karavaxhizmi === Instalimi i pikturave të Shën Mateut në Kapelën Contarelli pati një ndikim të menjëhershëm mes artistëve më të rinj në Romë dhe Karavaxhizmi u bë moda e fundit për çdo piktor të ri ambicioz. Karavaxhistët e parë përfshinin Orazio Gentileschi-n dhe Giovanni Baglione-n. Faza e Karavaxhiste e Baglionit qe jetëshkurtër; Karavaxho më vonë e akuzoi atë për plagjiaturë dhe të dy u përfshinë në një grindje të gjatë. Baglione vazhdoi duke shkruar biografinë e parë të Karavaxhos. Në brezin e ardhshëm të Karavaxhistëve ishin Carlo Saraceni, Bartolomeo Manfredi dhe Orazio Borgianni. Gentileschi, pavarësisht se ishte shumë më i vjetër, ishte i vetmi nga këta artistë që jetoi shumë më tej se viti [[1620]], dhe përfundoi si piktor i oborrit të Charles I të Anglisë. Vajza e tij, Artemisia Gentileschi ishte gjithashtu stilistikisht pranë Karavaxhos dhe një nga më të talentuarat e lëvizjes. Megjithatë, në Romë dhe në Itali nuk ishte Karavaxhoja, por ndikimi i rivalit të tij, Annibale Carracci, që përziente elemente nga Rilindja e Lartë dhe realizmi Lombard, i cili do të triumfonte përfundimisht. [[Skeda:The_Denial_of_Saint_Peter-Caravaggio_(1610).jpg|parapamje|majtas|379px|''Mohimi i Shën Pjetrit'' ([[1610]]), Metropolitan Museum of Art]] Qëndrimi i shkurtër i Karavaxhos në [[Napoli]], prodhoi një shkollë të dukshme Karavaxhiste Napolitane, duke përfshirë Battistello Caracciolo dhe Carlo Sellitto. Lëvizja Karavaxhiste aty përfundoi me një shpërthim të tmerrshëm të murtajës në vitin [[1656]], por lidhja spanjolle – [[Napoli]] ishte një zotërim i [[Perandoria Spanjolle|Spanjës]] - ishte e rëndësishme në formimin e degës së rëndësishme spanjolle të ndikimit të tij. [[Peter Paul Rubens]] ka të ngjarë të ishte një nga [[Lista e piktorëve flamandë|artistët e parë flamandë]] që u ndikua nga Karavaxhoja, me veprat e të cilit do ti njihej gjatë qëndrimit të tij në [[Roma|Romë]] në vitin [[1601]]. Më vonë ai do të pikturonte një kopje (ose më saktë një interpretim) të ''Varrimit të Krishtit'' të Karavaxhos dhe do ti rekomandonte patronit të tij, dukës së Mantovës, blerjen e ''Vdekjes së Virgjëreshës'' ([[Muzeu i Luvrit|Luvër]]). Megjithëse një pjesë e këtij interesi ndaj Karavaxhos është pasqyruar në vizatimet e tij gjatë qëndrimit të tij italian, ishte vetëm pas kthimit të tij në [[Antwerp|Antverpen]] në vitin [[1608]] që veprat e [[Peter Paul Rubens|Rubensit]] e shfaqin hapur mënyrën karavaxheske, si te ''Kaini dile vrarë Abelin'' ([[1608]]-[[1609]]) (Courtauld Institute of Art) dhe ''Plaka dhe djali me qirinj'' ([[1618]]-[[1619]]) (Mauritshuis). Megjithatë, ndikimi i Karavaxhos te punimet e Rubensit do të ishte më pak i rëndësishëm sesa ai i [[Rafaelo]]s, Correggio-s, Barocci-t dhe venecianëve. [[Lista e piktorëve flamandë|Artistët flamandë]] të cilët ndikoheshin nga [[Peter Paul Rubens|Rubensi]], si Jacob Jordaens, Pieter van Mol, Gaspar de Crayer dhe Willem Jacob Herreyns, gjithashtu përdorën njëfarë realizmi të ashpër dhe kontrast të fortë dritash dhe hijesh. i zakonshëm për stilin karavaxhesk.<ref>{{Cite book|author1=Mina Gregori|author2=Luigi Salerno|author3=Richard E. Spear|title=The Art of Caravaggio|year=1985|publisher=Metropolitan Museum of Art|language=en}}</ref> Një grup artistësh katolikë nga [[Utrecht|Utrehti]], duke përfshirë Hendrick ter Brugghen, [[Gerard van Honthorst]] dhe Dirck van Baburen udhëtuan për në Romë, si studentë në dekadat e para të [[shekulli XVII|shekullit të XVII]]. Aty ata u ndikuan thellësisht nga puna e Karavaxhos dhe ndjekësve të tij, siç përshkruan Bellori. Me kthimin e tyre në veri, ky trend pati një lulëzim të shkurtër, por me ndikim në vitet [[1620]], midis piktorëve si Hendrick ter Brugghen, [[Gerard van Honthorst|Gerrit Van Honthorst]], Andries Both dhe Dirck van Baburen, duke u njohur si ''Karavaxhistët e Utrehtit''. Në gjeneratën e ardhshme, efektet e Karavaxhos, edhe pse të zbutura, duhet të shihen në veprat e [[Johannes Vermeer|Vermerit]] dhe [[Rembrandt]]it (që nuk e kishin vizituar kurrë Italinë)<ref>{{Cite web|title=Caravaggism at the Rijksmuseum|language=en|url=https://www.rijksmuseum.nl/en/rijksstudio/styles/caravaggism|work=Rijksmuseum.nl}}</ref> si dhe [[Diego Velaquez|Velázquez-it]], i fundit prej të cilëve me sa duket e pa punën e tij gjatë qëndrimeve të tij të ndryshme në Itali. === Vdekja dhe rilindja e reputacionit === [[Skeda:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - The Cardsharps - Google Art Project.jpg|parapamje|379px|''Hileqarët në letra'', [[1594]], Kimbell Art Museum, Fort Worth, Teksas]] Inovacionet e Karavaxhos frymëzuan Barokun, por Baroku mori dramën e ''chiaroscuro''-s së tij pa realizmin psikologjik. Ndërkohë që ndikoi drejtpërdrejtë në stilin e artistëve të përmendur më sipër, dhe në një distancë, francezët Georges de La Tour dhe Simon Vouet dhe spanjollin Giuseppe Ribera, brenda disa dekadave, veprat e tij u ishin atribuar artistëve më pak skandalozë, ose thjesht neglizhohet. Baroku, për të cilin ai kontribuoi aq shumë, kishte evoluar, dhe modat kishin ndryshuar, por ndoshta më me vend, Karavaxhoja kurrë nuk themeloi një punishte si Carracci, dhe kështu nuk pati shkollë për të përhapur teknikat e tij. Ai gjithashtu nuk e paraqiti kurrë qasjen e tij filozofike ndaj artit, realizmi psikologjik që vetëm mund të supozohet nga veprat e tij të mbijetuara. Kështu, reputacioni i tij ishte dyfish i prekshëm ndaj kritikave jo simpatizuese të biografëve të tij të hershëm, Giovanni Baglione, një piktor rival me një hakmarrje personale dhe kritiku me ndikim i [[shekulli XVII|shekullit të XVII]], Gian Pietro Bellori, i cili nuk e kishte njohur atë, por ishte nën ndikimin mëhershëm të Giovanni Battista Agucchi-t dhe mikut të Bellorit, [[Nicolas Poussin|Poussin]], duke preferuar traditën "klasike-idealiste" të shkollës bolonjeze të udhëhequr nga Carracci.<ref>{{Cite book|author=Rudolf Wikkkower|year=1973|title=Art and Architecture in Italy, 1600-1750|publisher=Penguin/Yale History of Art|language=en|edition=i 3-të|isbn=978-030007939-5|page=266}}; gjithashtu shohin kritika nga ndjekësi italian Vincenzo Carducci (që jetojnë në Spanjë), i cili e quan Karavaxhon një ''Antikrisht'' të pikturës me ''talentë të përbindëshme'' mashtruese.</ref> Baglione, biografi i tij i parë, luajti një rol të rëndësishëm në krijimin e legjendës së karakterit të paqëndrueshëm dhe të dhunshëm të Karavaxhos, ashtu si dhe të pamundësisë së tij për të vizatuar.<ref>{{Cite journal|author=Steven F. Ostrow|url=http://www.mutualart.com/OpenARticle/Giovanni-Baglione--Artistic-Reputation-i/119746C99929E2DE|title=Review of Giovanni Baglione: Artistic Reputation in Baroque Rome by Maryvelma Smith O’Neil|journal=The Art Bulletin|volume=85|issue=3|date=shtator 2003|language=en|pages=608-611}}</ref> Në [[vitet 1920]], kritiku i artit Roberto Longhi e solli edhe njëherë emrin e Karavaxhos në plan të parë dhe e vendosi atë në traditën evropiane: ''Ribera, Vermeer, La Tour dhe [[Rembrandt]] nuk do të kishin ekzistuar kurrë pa atë. Dhe arti i [[Eugène Delacroix|Delacroix]], [[Gustave Courbet|Courbet]] dhe Manet do të ishte krejtësisht ndryshe''.<ref>{{Cite book|author=Roberto Longhi|title=Caravaggio|year=1998|orig-year=1968|publisher=Giunti|language=it|location=Firence|isbn=978-88-359-8003-2}}, cituar te {{Cite book|author=Gilles Lambert|year=2015|url=https://books.google.al/books?id=HwQ1rgEACAAJ|title=Caravaggio, 1571-1610: A Genius Beyond His Time|editor=Gilles Néret|publisher=Taschen|language=en|isbn=978-3-8365-5993-5|page=15}}</ref> Kritiku me ndikim i artit, Bernard Berenson bie dakord se: «''Me përjashtim të [[Mikelanxhelo|Michelangelo-s]], asnjë piktor tjetër italian nuk ushtroi një ndikim kaq të madh''.»<ref>{{Cite book|author=Bernard Berenson|title=Caravaggio: His Incongruity and His Fame|url=https://books.google.al/books?id=E-kfAAAAIAAJ|year=1953|publisher=Chapman & Hall|language=en}}, te {{Cite book|author=Gilles Lambert|year=2015|url=https://books.google.al/books?id=HwQ1rgEACAAJ|title=Caravaggio, 1571-1610: A Genius Beyond His Time|editor=Gilles Néret|publisher=Taschen|language=en|isbn=978-3-8365-5993-5|page=8}}</ref> === Epitafi === Epitafi i Karavaxhos u hartua nga miku i tij, Marzio Milesi.<ref>{{Cite journal|last=Sohm|first=Philip|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_2002-09_84_3/page/449|journal=The Art Bulletin|date=shtator 2002|title=Caravaggio's Deaths|volume=84|issue=3|jstor=3177308|doi=10.1080/00043079.2002.10787031|doi-broken-date=2019-02-09|language=en|pages=449–468}}</ref> Ajo thotë: «''Michelangelo Merisi, i biri i Fermo di Caravaggio – në pikturë i pa krahasueshëm me asnjë piktor, përveç vetë Natyrës – vdiq në Port' Ercole – duke mbetur këtu Napoli – duke u kthyer në Romë – kalenda e 15-të e gushtit – në vitin e Tënëzoti, [[1610]] – Ai jetoi tridhjetë e gjashtë vjet nëntë muaj dhe njëzet ditë – Marzio Milesi, Jurisconsult – Ia kushtoi këtë një shoku me gjenialitet të jashtëzakonshëm''.»<ref>Inscriptiones et Elogia (Cod.Vat.7927)</ref> Ai u përkujtua në ballinën e kartëmonedhës së Bankës së Italisë 100,000 lira në [[vitet 1980]] dhe [[Vitet 1990|1990]] (para se [[Italia]] të kalonte te Euroja), ndërsa në pjesën e pasme duke shfaqur ''Shportën e Frutave'' të tij. == Vepra == [[Skeda:Caravaggio — Supper at Emmaus.jpg|parapamje|majtas|379px|''Darka në Emaus'', [[1606]], vajë në kanavacë, Pinacoteca di Brera]] Ka mosmarrëveshje në lidhje me përmasat e sakta të veprës së Karavaxhos, me llogaritjet e ulëta deri në 40, ndërsa më të lartat deri në 80. Në monografinë e tij, studiuesi i Karavaxhos, Alfred Moir shkroi se: "Dyzet e tetë tablo me ngjyra në këtë libër përfshijnë pothuajse të gjitha veprat e mbijetuara të pranuar nga çdo ekspert i Karavaxhos si autografe, dhe madje edhe më pak të kërkuesit do të shtonin më pak se një duzinë më shumë".<ref>{{Cite book|author=Alfred Moir|title=The Italian Followers of Caravaggio|url=https://archive.org/details/italianfollowers0001moir_y5c2|publisher=Harvard University Press|year=1967|language=en|isbn=978-0-67446900-6|page=[https://archive.org/details/italianfollowers0001moir_y5c2/page/8 9]}}</ref> Por ka pasur disa shtime përgjithësisht të pranuara që atëherë. Njëra, ''Thirrja e Shenjtëve Pjetër dhe Andrea'', në vitin [[2006]] u autentikua dhe restaurua së fundmi; ajo kishte qenë në magazinë në Hampton Court, të cilësuar gabimisht si një kopje. Richard Francis Burton shkruan për një ''pikturë të Shën Ruzares (në muzeun e Dukës Madhor të Toskanës), duke treguar një rreth të tridhjetë burrave {{lang|la|turpiter ligati}} (turpësisht të lidhur)'', që nuk dihet nëse ka mbijetuar. Versioni i refuzuar i ''Shën Mateut dhe engjëllit'', kushtuar Cappella Contarelli në San Luigi dei Francesi në [[Roma|Romë]], u shkatërrua gjatë bombardimeve të [[Dresdeni]]t nga aleatët, megjithëse ekzistojnë fotografi të bardh e zi të veprës. Në qershor [[2011]] u njoftua se një pikturë e panjohur Karavaxhos e [[Agostini|Shën Agustinit]] që datonte rreth vitit [[1600]] ishte zbuluar në një koleksion privat në Britani. I quajtur një ''zbulim i domethënës'', piktura nuk ishte publikuar kurrë dhe mendohet të jetë porositur nga Vincenzo Giustiniani, një patron i piktorit në Romë.<ref>{{Cite news|last=Alberge|first=Dalya|date=19 qershor 2011|language=en|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2011/jun/19/unknown-caravaggio-painting-unearthed-britain|title=Unknown Caravaggio painting unearthed in Britain|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=20 qershor 2011|location=Londër}}</ref> Një pikturë që paraqet ''Juditën duke i prerë kokën Holofernit'', u zublua në një papafingo në [[Tuluza|Tuluzë]] në vitin [[2014]] që nga nga disa ekspertë besohet se është versioni i dytë i Karavaxhos i ''Juditës duke i prerë kokën Holofernit'', e datuar midis viteve [[1600]] dhe [[1610]]. Në prill [[2016]] një ekspert dhe sipërmarrës arti, të cilit iu tregua vepra deklaroi se ajo ishte një pikturë prej kohësh e humbur e vetë Karavaxhos. Ajo pikturë e Karavaxhos ishte e njohur deri atëherë vetëm nga një kopje e [[Lista e piktorëve flamandë|piktorit flamand]] Louis Finson, i cili kishte ndarë studion me Karavaxhon në [[Napoli]].<ref>{{Cite news|author1=Philippe Dagen|author2=Emmanuelle Jardonnet|newspaper=[[Le Monde]]|date=12 prill 2016|url=http://abonnes.lemonde.fr/arts/article/2016/04/12/un-caravage-a-t-il-ete-decouvert-dans-un-grenier-en-france_4900222_1655012.html?xtmc=caravage&xtcr=2|title=Un Caravage a-t-il été découvert dans un grenier en France?|language=fr}}</ref> Qeveria franceze vendosi ndalimin e eksportit mbi pikturën e sapo zbuluar, ndërsa u zhvilluan teste për të përcaktuar nëse ishte një pikturë autentike e Karavaxhos.<ref name="BBCApr16">{{Cite news|date=12 prill 2016|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-36024865|title=Painting thought to be Caravaggio masterpiece found in French loft|agency=BBC News Online|language=en|access-date=12 prill 2016}}</ref><ref>{{Cite news|author=Angelique Chrisafis|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2016/apr/12/lost-caravaggio-causes-rift-in-art-world|title='Lost Caravaggio', found in a French attic, causes rift in the art world|newspaper=[[The Guardian]]|date=12 prill 2016|language=en|access-date=13 prill 2016}}</ref> Në shkurt të vitit [[2019]], u njoftua se piktura do të shitej në ankand pasi [[Muzeu i Luvrit|Luvri]] e kishte refuzuar mundësinë për ta blerë atë për 100 milionë euro.<ref>{{Cite news|last=Brown|first=Mark|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2019/feb/28/lost-caravaggio-rejected-by-the-louvre-may-be-worth-100m|title='Lost Caravaggio' rejected by the Louvre may be worth £100m|date=28 shkurt 2019|newspaper=[[The Guardian]]|language=en|access-date=1 mars 2019}}</ref> [[Skeda:Caravaggio-Nativity(1600).jpg|parapamje|''Krishtlindja me Shën Françeskun dhe Shën Lorencin'', [[1600]]]] Pasi u konsiderua një ankand, piktura më në fund u shit në një shitje private te menaxheri i fondit spekullativ amerikan, Tomilson Hill.<ref>{{Cite news|newspaper=Antiques trade gazette|url=https://www.antiquestradegazette.com/print-edition/2019/july/2399/news/toulouse-caravaggio-acquired-in-private-deal-prior-to-100m-auction/|title='Toulouse Caravaggio' acquired in private deal prior to €100m auction|date=29 qershor 2019|language=en|access-date=10 nëntor 2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Toulouse: où est passé le tableau de Caravage vendu 110 millions de dollars?|url=https://www.ladepeche.fr/2021/10/02/toulouse-ou-est-passe-le-tableau-de-caravage-vendu-110-millions-de-dollars-9827476.php|newspaper=La Dépêche du Midi|date=4 tetor 2021|language=fr|access-date=10 nëntor 2021}}</ref> Bota e historisë së artit nuk është e njëmendjeje mbi atribuimin e veprës, me sipërmarrësit e artit që e shitën veprën duke promovuar autenticitetin me mbështetjen e historianëve të artit që iu dha privilegji i aksesit të veprës, ndërsa historianë të tjerë arti mbeten të pa bindur kryesisht bazuar në pikëpamje stilistike dhe cilësore.<ref>{{Cite web|title=Caravaggio, Judith and Holofernes|publisher=Auction Catalogue 2019|url=https://thetoulousecaravaggio.com/en|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114052835/https://thetoulousecaravaggio.com/en|archive-date=14 janar 2023}}</ref>{{cite news|author=Jonathan Jones|title=Discovery in a Toulouse attic is no Caravaggio|url=https://www.theartnewswpaper.com/2019/04/03/discovery-in-a-toulouse-attic-is-no-caravaggio|newspaper=The Art Newspaper|date=3 prill 2019|language=en}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Disa historianë arti të tjerë besojnë se ajo mund të jetë një punim i vetë Louis Finsonit.<ref>{{Cite journal|author=Olivier Morand|journal=Le Finson de Toulouse|url=https://www.academia.edu/39547444/Le_Finson_de_Toulouse|title=La Judith de Toulouse: Le chef d’oeuvre de Louis Finson|year=2019|language=fr|pages=1-30}}</ref> Në prill [[2021]] një vepër minore që besohej se i përkiste rrethit të një ndjekësi spanjoll të Karavaxhos, Jusepe de Ribera, u tërhoq nga shitja në ankandin e [[Madridi]]t në ndërtesën Ansorena, kur Museo del Prado paralajmëroi Ministrinë e Kulturës, e cal vendosi një ndalim parandalues të eksportimit mbi pikturën. Piktura 111 centimetra me 86 centimetra ndodhej në familjen Pérez de Castro që nga viti [[1823]], kur ajo u shkëmbye me një tjetër vepër nga Real Academia de San Fernando. Ajo ishte listuar si ''Ecce Hommo con dos saiones de Carabaggio'' para se atribuimi më vonë të humbiste ose të ndryshonte për rrethin e Riberës. Dëshmitë stilistike, ashtu dhe ngjashmëria e modeleve me ato në veprat e tjera të Karavaxhos, i ka bindur disa ekspertë se piktura është ''Ecce Homo'' origjinal i Karavaxhos i vitit [[1605]] me porosi të Massimo Massimi. Atribuimi Karavaxhos është i debatuar nga ekspertët e tjerë. Piktura tani i është nënshtruar restaurimit nga Colnaghis, të cilët gjithashtu dëshirojnë të menaxhojnë shitjen e ardhshme të veprës.<ref>{{Cite news|author=Scott Reyburn|date=8 prill 2021|language=en|url=https://www.nytimes.com/2021/04/08/arts/design/caravaggio-spain-export-ban.html|title=Possible Caravaggio Is Withdrawn From Auction; Spain Announces Esport Ban|newspaper=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite news|author1=Lorenzo Tondo|author2=Sam Jones|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2021/apr/23/damn-this-is-a-caravaggio-the-inside-story-of-an-old-master-found-in-spain|newspaper=[[The Guardian]]|language=en|title='Damn, this is a Caravaggio!'': The Inside Story of an Old Master Found in Spain|date=23 prill 2021}}</ref><ref>{{cite journal|author=Isis Davis-Marks|date=13 prill 2021|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/spanish-government-bans-sale-possible-caravaggio-180977487/|title=Baroque Painting Almost Sold for €1,500 May Be a Caravaggio Worth Millions|journal=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref> == Vjedhjet e artit == Në tetor të vitit [[1969]], dy hajdutë hynë në Oratorin e San Lorenzo-s në [[Palermo|Palermo]], [[Italia|Itali]] dhe vodhën ''Krishtlindjen me Shën Françeskun dhe Shën Lorencin'' të Karavaxhos nga korniza e saj.<ref>{{Cite news|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|language=en|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2015/dec/10/restitution-lost-beauty-stolen-caravaggio-nativity-replica-brought-palermo|title='Restitution of a lost beauty': Caravaggio Nativity replica brought to Palermo|date=10 dhjetor 2015|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=19 dhjetor 2018}}</ref> Ekspertët e llogaritën vlerën e saj në 20 milionë dollarë.<ref>{{Cite web|title=FBI — Caravaggio|publisher=Fbi.gov|date=17 shtator 2012|url=https://www.fbi.gov/about-us/investigate/vc_majorthefts/arttheft/caravaggio|language=en|access-date=18 nëntor 2012|archive-date=20 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020071907/http://www.fbi.gov/about-us/investigate/vc_majorthefts/arttheft/caravaggio}}</ref><ref>{{Cite web|last=Sooke|first=Alastair|url=http://www.bbc.com/culture/story/20131219-hunting-a-stolen-masterpiece|title=Caravaggio's Nativity: Hunting a stolen masterpiece|date=23 dhjetor 2013|website=BBC website|language=en|access-date=24 dhjetor 2013}}</ref> Pas vjedhjes, policia italiane ngriti një grup pune të vjedhjes së artit me qëllimin specifik të rikuperimit të veprave të artit të humbura dhe të vjedhura. Që nga krijimi i këtij grupi pune, janë ndjekur shumë indicie në lidhje me ''Krishtlindjen''. Ish anëtarët e mafias italiane kanë deklaruar se ''Krishtlindja me Shën Françeskun dhe Shën Lorencin'' u vodh nga mafia siciliane dhe u paraqit në mbledhje të rëndësishme të mafias. Ish-anëtarët e mafias kanë thënë se ''Krishtlindja'' është dëmtuar dhe që atëherë është shkatërruar.<ref name="bbc.co.uk">{{Cite web|title=The World's Most Expensive Stolen Paintings – BBC Two|website=BBC|language=en|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b03n2yzh|access-date=30 tetor 2016}}</ref> Vendndodhja e pikturës nuk dihet akoma. Një riprodhim varet aktualisht në vendin e saj në Oratorin e San Lorenzo-s.<ref name="bbc.co.uk"/> == Në kulturën popullore == Vepra e Karavaxhos ka qenë gjerësisht ndikuese në kulturën amerikane gej të fundit të [[shekulli XX|shekullit të XX]], me referime të shpeshta ndaj imazheve seksuale mashkullore në piktura si ''Muzikankër'' dhe ''Amor Victorious''. Mjaft poema të shkruara nga Thom Gunn, ishin përgjigje për piktura specifike të Karavaxhos,<ref name="summers">{{cite encyclopedia|editor1-last=Summers|editor1-first=Claude J.|title=Caravaggio|encyclopedia=The queer encyclopedia of the visual arts|publisher=Cleis Press|isbn=978-157344191-9|page=72|year=2004|language=en}}</ref> dhe regjisori britanik Derek Jarman realizoi një ''biopik'' të vlerësuar nga kritika të titulluar ''Caravaggio'' në vitin [[1986]].<ref name="bfi">{{cite web|publisher=British Film Institute|url=https://www.bfi.org.uk/features/revisiting-derek-jarman-caravaggio|language=en|title=Revisiting Derek Jarman's Caravaggio}}</ref> Një tjetër ''biopik'', ''L'Ombra di Caravaggio'' (''Hija e Karavaxhos''), drejtpërdrejtë nga [[Michele Placido]] dhe të luajtur nga [[Riccardo Scamarcio]], doli në vitin [[2022]].<ref>[https://filmguide.romacinemafest.org/it/?&eventdate=20221018 The film had its world premiere on October 18, 2022 at the ''Festa del Cinema di Roma''.]</ref> Karavaxho paraqitet në mënyrë të shquar si motiv te seria e Netflix i Steven Zaillian, ''Ripley'', bazuar në librin e Patricia Highsmith, ''The Talented Mr. Ripley''. Aty është paraqitur edhe vrasja e Rannuccio-s. Karavaxho është portretizuar nga Daniele Rienzo.<ref>{{Cite web|publisher=Artnet News|url=https://news.artnet.com/art-world/as-seen-on-ripley-netflix-caravaggio-2466041|date=9 prill 2024|title=As Seen on 'Ripley': The Brutal Art and Life of Caravaggio|language=en|access-date=10 maj 2024}}</ref><ref>{{Cite news|last=Thorpe|first=Vanessa|date=20 prill 2024|title=Rule-breaker for the ages: why Caravaggio is our screen age's art superstar|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2024/apr/20/rule-breaker-for-the-ages-why-caravaggio-is-our-screen-ages-art-superstar|access-date=10 maj 2024|publisher=The Observer|language=en|issn=0029-7712}}</ref><ref>{{Cite web|last=Connellan|first=Shannon|date=9 prill 2024|title=Netflix's 'Ripley' is full of Caravaggio references — here's why|url=https://mashable.com/article/ripley-netflix-caravaggio|access-date=10 maj 2024|publisher=Mashable|language=en}}</ref> == Analizat bashkëkohore dhe rishikimi modernist == Arti barok i Karavaxhos u rizbulua si një i vetë-dijshëm politik në librin e vitit [[1999]] ''Quoting Caravaggio'' nga Mieke Bal.<ref>{{cite book|editor1=Haun Saussy|title=Comparative Literature in an Age of Globalization|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2006|language=en|isbn=978-080188380-4|page=167}}</ref> Në vitin [[2013]], u hap një ekspozitë shëtitëse e Karavaxhos e quajtur ''Burst of Light: Caravaggio and His Legacy'' në Wadsworth Atheneum Museum of Art në Hartford, [[Kënektikëti|Konektikat]].<ref>{{cite magazine|last=Landi|first=Ann|date=mars 2013|title=Art Talk: Dark Shadows|page=38|magazine=ARTnews LLC|language=en}}</ref> Ekspozita përfshinte pesë piktura nga artisti mjeshtër, që përfshinin ''Shën Gjon Pagëzorin në Shkretëtirë'' ([[1604]]–[[1605]]) dhe ''Marta dhe Marie Magdalena'' ([[1589]]). E gjitha udhëtoi në [[Franca|Francë]] si dhe në [[Los Angeles]], [[Kalifornia|Kaliforni]]. Artistë të tjerë të barokut si Georges de La Tour, Orazio Gentileschi dhe trioja spanjolle e [[Diego Velázquez]], Francisco de Zurbarán dhe Carlo Saraceni u përfshinë gjithashtu në ekspozitë. Në vitin [[2017]] The Metropolitan Museum of Art ekspozoi ''Caravaggio's Last Two Paintings''<ref>{{Cite web|title=Caravaggio's Last Two Paintings|language=en|url=https://localhost:5000/exhibitions/listings/2017/caravaggio|access-date=18 gusht 2025|website=The Metropolitan Museum of Art}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> që paraqiti veprat e tij ''Mohimi i Shën Pjetrit'' dhe ''Martirizimi i Shën Ursulës'' (e huazuar nga [[Intesa Sanpaolo Bank|Banca Intesa Sanpaolo]], [[Napoli]]). ==Shkiko edhe== * [[Mikelanxhelo]] * [[Rafaelo]] * [[Ticiani]] * [[Gian Lorenzo Bernini]] * [[Peter Paul Rubens]] * [[Rembrandt]] * [[Gerard van Honthorst]] * [[Diego Velázquez]] * [[Nicolas Poussin]] * [[Eugène Delacroix]] * [[Gustave Courbet]] * [[Giovanni Battista Tiepolo]] ==Shpjegime== {{Reflist|group=Shpjeg.}} == Referime == {{Reflist|2}} == Burime parësore == Burimet parësore kryesore për jetën e Karavaxhos janë: * {{Cite book|author=Giovanni Baglione|chapter=Vita di Michelangnolo da Caravaggio, Pittore|url=https://books.google.al/books?id=8jdx8VQIMIC&pg=RA1-PA136|title=Le vite de Pittori, Scultori et Architetti. Dal Pontificato di Gregorio XIII del 1572. In fino a’tempi di Papa Urbano Ottavo nel 1642|publisher=Stamperia d'Andrea Fei|language=it|year=1942|pages=136-139}} * {{Cite book|last=Baglione|first=Giovanni|title=Life of Caravaggio|year=1642|language=en|location=Itali|url=http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000001.htm|access-date=30 tetor 2013|url-status=dead|archive-date=1 nëntor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101063913/http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000001.htm}} * {{Cite book|author=Giovanni Pietro Bellori|title=Le Vite de pittori, scultori, dhe architetti moderni|url=https://books.google.al/books?id=lbI-AAAAcAAJ&pg=PA197|year=1672|chapter=Michel Angelo da Caravaggio Pittore|language=it|publisher=Succesori di Mascardi|pages=197-216}} * Komentet e Giulio Mancinit mbi Karavaxhon te {{Cite book|author=Giulio Mancini|title=Considerazioni sulla pittura: Considerazioni sulla pittura. Viaggio per Roma. Appendici. Edizione critica e introduzione|editor=Adriana Marucchi|year=1956|url=https://books.google.al/books?id=HNHqAAAAMAAJ|publisher=Accademia nazionale dei Lincei|others=Lionello Venturi|volume=1|language=it}}, të shkruar në vitet [[1617]]-[[1621]] Të gjitha janë ribotuar te ''Caravaggio'' i Howard Hibbard dhe në shtojcat e ''Caravaggio-s'' së Catherine Puglisi. == Burime dytësore == {{Refbegin|43em}} * {{Cite book|author=Noel Barber|year=1999|chapter=Preface: The Murder Behind the Discovery|editor=Franco Mormando|url=https://archive.org/details/saintssinnerscar00morm/page/n5/|title=Saints & Sinners: Caravaggio & the Baroque Image|publisher=McMullen Museum of Art, Boston College; University of Chicago Press|language=en|location=Chestnut Hill, Massachusetts|isbn=978-1-892850-00-3|pages=11-13}} * {{Cite book|author1=Riccardo Bassani|author2=Fiora Bellini|publisher=Donzelli|year=1994|language=it|url=https://books.google.al/books?id=4NbqAAAAMAAJ|title=Caravaggio assassino: la carriera di un "valenthuomo" fazioso nella Roma della Controriforma|isbn=978-88-7989100-4}} * {{Cite book|last=Andrea Bayer|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=2004|language=en|isbn=978-158839116-2|url=http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/96665|title=Painters of Reality: The Legacy of Leonardo and Caravaggio in Lombardy|location=New York}} * {{Cite book|author=Erin Benay|year=2017|title=Exporting Caravaggio: The Crucifixion of St. Andrew|publisher=Giles Press Ltd.|language=en|ISBN=978-191128224-2}} * {{Cite book|author=Bernard Berenson|title=Caravaggio: His Incongruity and His Fame|url=https://books.google.al/books?id=E-kfAAAAIAAJ|publisher=Chapman & Hall|year=1953|language=en}} * {{Cite book|author=Antonino Bertolotti|publisher=Ulrico Hoepli|year=1881|volume=2|language=it|url=https://books.google.al/books?id=TwER8953ODkC&pg=PA71|title=Artisti lombardi a Roma nei secoli XV, XVI, e XVII: studi e ricerche negli archive romani|pages=71-72}} * {{Cite book|last=Louise Brown|first=Beverly|title=The Genius of Rome, 1592–1623|year=2001|publisher=Royal Academy of Arts|language=en|isbn=978-090094688-2}} * {{Cite book|author=Giovanni Angelo Bouchard|year=1791|title=Sanctae Matris Nostrae catholicae ecclesiae dogmatum et morum ex selectis veterum patrum operibus veritas demonstrata seu Veterum patrum theologia vniuersa tribus partibus constans quarum prima agit de Ecclesiasticis dogmatibus, secunda de Sacramentis, tertia de Moribus. Tomus primus [-decimus tertius et ultimus]|volume=7|language=la|publisher=Florentia|page=270}} * {{Cite book|author=Richard Francis Burton|url=https://books.google.al/books?id=ApUWAAAAYAAJ&pg=PA215|year=1900|volume=10|title=A Plain and Literal Translation of "Arabian Nights"|publisher=Press of The Carson-Harper Company|language=en}} * {{Cite journal|author=Ralf van Bühren|journal=Church, Communication and Culture|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23753234.2017.1287283|title=Caravaggio’s 'Seven Works of Mercy' in Naples. The relevance of art history to cultural journalism|volume=2|year=2017|doi=10.1080/23753234.2017.1287283|language=en|S2CID=194755813|pages=63-87}} * Maurizio Calvesi, ''Caravaggio'', Art Dossier 1986, Giunti Editori (1986) (ISBN nuk është në dispozicion) * {{Cite book|last=Calvesi|first=Maurizio|title=Le realtà del Caravaggio|year=1990|url=https://books.google.com/books?id=ZczqAAAAMAAJ|publisher=G. Einaudi|location=Torino|language=it}} * {{Cite encyclopedia|editor1=John Denison Champlin|editor2=Charles Callahan Perkins|url=https://books.google.al/books?id=0TDAXYreJvgC&pg=PA241|title=Caravaggio, Michelangelo da|volume=1|encyclopedia=Cyclopedia of Painters and Painting|year=1887|publisher=Charles Scribner’s Sons|language=en|location=Nju Jork|page=241-242}} * {{Cite book|last=Keith Christiansen|title=A Caravaggio Rediscovered, The Lute Player|year=1990|language=en|url=http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/42365/rec/5|location=New York|publisher=The Metropolitan Museum of Art|isbn=978-087099575-0}} * {{Cite journal|author1=Sandro Corradini|author2=Maurizio Marini|title=The Earsliest Account of Caravaggio in Rome|journal=The Burlington Magazine|volume=140|issue=1138|date=janar 1998|language=en|pages=25-28}} * {{Cite book|author=Louis Crompton|year=2003|url=https://books.google.al/books?id=TfBYd9xVaXcC&lpg=PP1&pg=PA286|chapter=Rome and Caravaggio|title=Homosexuality and Civilization|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-02233-1|page=286-290}} * {{cite journal|author=Isis Davis-Marks|date=13 prill 2021|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/spanish-government-bans-sale-possible-caravaggio-180977487/|title=Baroque Painting Almost Sold for €1,500 May Be a Caravaggio Worth Millions|journal=Smithsonian Magazine|language=en}} * {{Cite journal|author1=Michel Drancourt|author2=Rémi Barbieri|author3=Elisabetta Cilli|url=https://doi.org/10.1016%2FS1473-3099%2818%2930571-1|author4=Giorgio Gruppioni|author5=Alda Bazaj|author6=Giuseppe Cornaglia|title=Did Caravaggio die of Staphylococcus aureus sepsis?|journal=The Lancet|date=17 shtator 2018|volume=18|issue=11|PMID=30236439|doi=10.1016/S1473-3099(18)30571-1|language=en|page=1178}} * {{Cite book|author=Andrea Dusio|title=Caravaggio’s White Album|publisher=Cooper Arte|year=2009|language=en|location=Romë|isbn=978-88-7394-128-6}} * {{Cite book|author=Vincenzio Fanti|title=Descrizzione Completa di Tutto Ciò che Ritrovasi nella Galleria di Sua Altezza Giuseppe Wenceslao del S.R.I. Principe Regnante della Casa di Lichtenstein|url=https://books.google.com/books?id=_dROAAAAcAAJ&pg=PA21|year=1767|publisher=Trattner|language=it}} * {{Cite book|author=Michael Fried|title=The Moment of Caravaggio|publisher=Yale University Press|url=http://press.princeton.edu/titles/9265.html|year=2010|language=en|ISBN=978-069114701-7}} * {{Cite book|author=Walter Friedlander|title=Caravaggio Studies|publisher=Princeton University Press|orig-year=1955|edition=i 2-të i rishikuar|year=1969|language=en}} * {{Cite book|author=John Gash|title=Caravaggio|year=2004|publisher=Chaucer Press|url=https://books.google.al/books?id=kUE3AQAAIAAJ&q=Carmelites|language=en|isbn=190444922-0}} * {{Cite journal|author=Laura Geggel|url=https://www.livescience.com/63702-caravaggio-died-of-sepsis.html|title=Renaissance Master Caravaggio Didn't Die of Syphilis, but of Sepsis|journal=Live Science|language=en|date=28 shtator 2018|access-date=30 shtator 2018}} * {{Cite journal|author=Alessandro Giardino|journal=Aries|volume=17|year=2017|url=http://booksandjournals.brillonline.com/content/journals/10.1163/15700593-01600100|issue=2|title=Seven Works of Mercy|language=en|doi=10.1163/15700593-01600100|pages=149-170}} * {{Cite book|author=Rosa Giorgi|title=Caravaggio: Master of Light and Dark – his lefe in paintings|year=1999|publisher=Dorling Kindersley|language=en|isbn=978-0-7894-4138-6}} * {{Cite book|author=Andrew Graham-Dixon|year=2011|title=Caravaggio: A Life Sacred and Profane|url=https://archive.org/details/caravaggiolifesa0000grah_k0o8|publisher=Penguin|language=en|isbn=978-0-7139-9674-6}} * {{Cite book|author1=Mina Gregori|author2=Luigi Salerno|author3=Richard E. Spear|title=The Art of Caravaggio|year=1985|publisher=Metropolitan Museum of Art|language=en}} * {{Cite book|author=Jonathan Harr|year=2005|title=The Lost Painting: The Quest for a Caravaggio Masterpiece|url=https://archive.org/details/lostpainting00harr_1|publisher=Random House|language=en|location=Nju Jork}} * {{Cite book|last=Hibbard|first=Howard|title=Caravaggio|publisher=Thames and Hudson|year=1983|language=en|isbn=978-050027491-0|location=Londër}} * {{Cite book|author=Ann Sutherland Harris|year=2004|title=Seventeenth-century Art & Architecture|publisher=Laurence King Publishing|language=en|isbn=1-85669-415-1}} * {{Cite book|author=Michael Kitson|title=The Complete Paintings of Caravaggio|location=Londër|orig-year=1967|publisher=Weidenfeld & Nicolson|year=1986|language=en}} * {{Cite book|author=Pietro Koch|title=Caravaggio – The Painter of Blood and Darkness|year=2004|publisher=Gunther Edition|language=en|location=Romë}} * {{Cite book|author=Gilles Lambert|title=Caravaggio, 1571-1610: A Genius Beyond His Time|url=https://books.google.al/books?id=HwQ1rgEACAAJ|year=2015|editor=Gilles Néret|publisher=Taschen|language=en|isbn=978-3-8365-5993-5}} * {{cite magazine|last=Landi|first=Ann|date=mars 2013|title=Art Talk: Dark Shadows|page=38|magazine=ARTnews LLC|language=en}} * {{Cite book|author=Helen Langdon|title=Caravaggio: A Life|url=https://archive.org/details/caravaggiolife00lang|publisher=Farrar, Straus and Giroux|year=1999|language=en|isbn=978-0-374-11894-5}} * {{Cite book|author=Ernesto Liberatori|title=Luci e Ombre su Michelangelo Merisi|url=https://books.google.al/books?id=_QuBCgAAQBAJ|year=2015|language=it|publisher=Youcanprint|isbn=978-88-9306-413-2}} * {{Cite book|author=Roberto Longhi|title=Caravaggio|year=1998|publisher=Giunti|orig-year=1968|language=it|location=Firence|isbn=978-88-359-8003-2}} * {{Cite book|author=Alberto Macchi|title=L'uomo Caravaggio|year=1995|others=Stefania Macioce|publisher=AETAS|language=it|location=Romë}} * {{Cite book|author=Denis Mahon|year=1947|title=Studies in Seicento Art|publisher=Warburg Institute|language=en|location=Londër}} * {{Cite book|author=Maurizio Marini|year=2014|language=it|title=Caravaggio "Pictor praestantissimus": l'iter artistico di uno dei massimi rivoluzionari dell'arte di tutti i tempi. Caravaggio, ?-1610|publisher=Newton Compton|edition=i 4-rt|location=Romë|isbn=978-88-541-6939-5|oclc=915922456}} * {{Cite book|author=Honoré Mirabeau|publisher=Chevalier de Pierrugues, Chez tous les Libraries|year=1867|url=https://archive.org/details/erotikabiblion00mirauoft/page/92/|title=Erotika Biblion|language=fr}} * {{Cite book|author=Alfred Moir|title=The Italian Followers of Caravaggio|url=https://archive.org/details/italianfollowers0001moir_y5c2|publisher=Harvard University Press|year=1967|language=en|isbn=978-0-67446900-6}} * {{Cite journal|author=Olivier Morand|journal=Le Finson de Toulouse|year=2019|url=https://www.academia.edu/39547444/Le_Finson_de_Toulouse|title=La Judith de Toulouse: Le chef d’oeuvre de Louis Finson|language=fr|pages=1-30}} * {{Cite journal|author=Steven F. Ostrow|journal=The Art Bulletin|volume=85|issue=3|url=http://www.mutualart.com/OpenARticle/Giovanni-Baglione--Artistic-Reputation-i/119746C99929E2DE|title=Review of Giovanni Baglione: Artistic Reputation in Baroque Rome by Maryvelma Smith O’Neil|date=shtator 2003|language=en|pages=608-611}} * {{Cite book|author=Gianni Papi|title=Caravaggio|publisher=Giunti Editore|year=2016|url=https://books.google.al/books?id=QdxejwEACAAJ|language=it|isbn=978-880999427-0}} * {{Cite book|last=Patrick|first=James|title=Renaissance and Reformation|year=2007|url=https://books.google.com/books?id=i6ZJlLHLPY8C&pg=PA194|publisher=Marshall Cavendish|language=en|isbn=978-0-7614-7651-1}} * {{Cite book|last=Pomella|first=Andrea|title=Caravaggio: An Artist Through Images|url=https://books.google.com/books?id=JDH4lOa8qRgC&pg=PA106|year=2005|publisher=ATS Italia Editrice|language=en|access-date=28 qershor 2010|isbn=978-88-88536-62-0}} * {{Cite book|author=Catherine Puglisi|title=Caravaggio|publisher=Phaidon|language=en|year=1998|isbn=978-0-7148-3966-0}} * {{Cite book|author=Peter Robb|url=https://books.google.al/books?id=zbheAgAAQBAJ|year=2013|title=M: L’enigma Caravaggio|publisher=Edizioni Mondadori|translator=Massimo Parizzi & Doriana Cometlati|language=it|isbn=978-885204523-3}} * {{Cite book|last=Rowland|first=Ingrid Drake|publisher=New York Review of Books|url=https://books.google.com/books?id=yke1Kx4v9sYC&pg=PA163|title=From heaven to Arcadia: the sacred and the profane in the Renaissance|year=2005|language=en|isbn=978-1-59017-123-3|page=163}} * {{Cite journal|author1=Conrad Rudolph|author2=Steven F. Ostrow|volume=24|issue=5|url=https://escholarship.org/uc/item/34w3r5gb|title=Isaac Laughing: Caravaggio, non-traditional imagery and traditional identification|journal=Art History|language=en|date=nëntor 2001|pages=646-681}} * {{Cite journal|last=Sammut|first=E.|journal=Scientia|volume=15|issue=2|year=1949|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2015(1949)2(Apr.-Jun.)/03.pdf|title=Caravaggio in Malta|language=en|pages=78–89|access-date=11 prill 2019|url-status=dead|archive-date=8 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008090746/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2015(1949)2(Apr.-Jun.)/03.pdf}} * {{cite book|editor1=Haun Saussy|year=2006|title=Comparative Literature in an Age of Globalization|publisher=Johns Hopkins University Press|language=en|isbn=978-080188380-4|page=167}} * {{Cite journal|last=Sciberras|first=Keith|url=https://burlington.org.uk/archive/back-issues/200204|date=prill 2002|title=Frater Michael Angelus in tumultu: the cause of Caravaggio's imprisonment in Malta|journal=The Burlington Magazine|volume=144|issue=1189|language=en|pages=229–232}} * {{Cite journal|last=Sciberras|first=Keith|date=korrik 2002|title=Riflessioni su Malta al tempo del Caravaggio|url=https://books.google.al/books?id=JqtMAAAAYAAJ|journal=Paragone: Rivista di arte e letteratura (Arte)|volume=52|issue=629|publisher=Sansoni|language=it|pages=3–20}} * {{Cite journal|last=Sohm|first=Philip|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_2002-09_84_3/page/449|journal=The Art Bulletin|date=shtator 2002|title=Caravaggio's Deaths|volume=84|issue=3|jstor=3177308|doi=10.1080/00043079.2002.10787031|doi-broken-date=2019-02-09|language=en|pages=449–468}} * {{Cite journal|title=Caravaggio in Genoa: Hypothesis for an Inspiration|journal=Speculum Artis|date=22 shtator 2020|url=https://www.speculumartis.net/en/2020/09/22/caravaggio-in-genoa-hypothesis-for-an-inspiration/|language=en}} * {{Cite book|author=John Spike|others=Michèle Kahn Spike|year=2001|title=Caravaggio, with Catalogue of Painting on CD-ROM|publisher=Abbeville Press|language=en|location=New York}} * {{Cite encyclopedia|editor1-last=Summers|editor1-first=Claude J.|title=Caravaggio|year=2004|encyclopedia=The queer encyclopedia of the visual arts|publisher=Cleis Press|isbn=978-157344191-9|language=en|page=72}} * {{Cite book|author=Halina Waga|year=1992|publisher=Arte della Stampa|url=https://books.google.al/books?id=CnpQMwEACAAJ|title=Vita nota e ignota dei virtuosi al Pantheon: contributi alla storia della Pontifica Accademia Artistica dei Virtuosi al Pantheon|language=it|location=Romë}} * {{Cite book|author=Rudolf Wikkkower|year=1973|title=Art and Architecture in Italy, 1600-1750|publisher=Penguin/Yale History of Art|language=en|edition=i 3-të|isbn=978-030007939-5}} * {{Cite book|author=Chris White|publisher=Routledge|title=Nineteenth-Century Writings on Homosexuality: A Sourcebook|url=https://books.google.al/books?id=BPv4WuX0CzIC&pg=PA232|year=1999|language=en|isbn=978-0-41515306-5}} * {{Cite book|editor=Francesca Valdinoci|title=Vite di Caravaggio|year=2016|publisher=CasadeiLibri|language=it|isbn=880613754-9}} * {{Cite book|author=John L. Varriano|title=Caravaggio: The Art of Realism|url=https://archive.org/details/caravaggioartofr0000varr|publisher=Pennsylvania State University Press|year=2006|language=en|isbn=978-027102718-0}} {{Refend}} == Linqe të jashtme == {{Refbegin|35em}} {{Commons category|Michelangelo Merisi da Caravaggio|Karavaxho}} ;'''Biografia''' * [http://www.bergerfoundation.ch/Caravage/E/ Caravaggio, princi i natës] ;'''Artikuj dhe ese''' * Christiansen, Keith. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/crvg/hd_crvg.htm "Caravaggio (Michelangelo Merisi) (1571-1610) dhe ndjekësit e tij".] Në ''Heilbrunn Afati i historisë së artit''. Nju Jork: Muzeu Metropolitan i Artit, 2000-. (Tetor 2003) * [https://web.archive.org/web/20100316185329/http://www.fbi.gov/hq/cid/arttheft/europe/italy/italyart.htm Njoftimi i vjedhjes së artit të FBI-së për ''Lindjen'' e Caravaggio] * [https://web.archive.org/web/20131203001449/http://vecchiaforma.com/uploads/3/3/3/5/3335127/e21-passion-cvgg.pdf ''Pasioni i Caravaggio''] * [https://web.archive.org/web/20131203002442/http://vecchiaforma.com/uploads/3/3/3/5/3335127/e4-cvgg-velz.pdf ''Deconstructing Caravaggio dhe Velázquez''] * [https://web.archive.org/web/20060207004930/http://www.duffyandsnellgrove.com.au/extracts/m_interview.htm Intervistë me Peter Robb, autor i ''M''] * [https://web.archive.org/web/20060413211634/http://www.rijksmuseum.nl/formats/container_remcar_en.html Krahaso] Rembrandt me Caravaggio. * [http://www.webexhibits.org/hockneyoptics/post/grundy7.html Caravaggio dhe Camera Obscura] * [http://www.vandewerken.nl/teksten/caravaggio%20english.html Prerjet e Caravaggio nga Ramon van de Werken] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607044538/http://www.vandewerken.nl/teksten/caravaggio%20english.html |date=7 qershor 2023 }} * [http://www.physorg.com/news155889108.html Përdorimi i Caravaggio nga Camera Obscura: Lapucci] * [http://painterpatrickswift.blogspot.co.uk/1970/03/some-notes-on-caravaggio-nimbus-1956.html Disa shënime mbi Caravaggio - Patrick Swift] * [http://www.robertalapucci.com Faqja e internetit e Roberta Lapucci dhe shumica e botimeve të saj në Caravaggio si PDF lirisht të shkarkueshme] ;'''Vepra arti''' * [http://www.caravaggio-foundation.org caravaggio-foundation.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240629202446/https://www.caravaggio-foundation.org/ |date=29 qershor 2024 }} 175 punon nga Caravaggio * [https://www.caravaggio.org caravaggio.org] Analiza e 100 veprave të rëndësishme Caravaggio * [http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/caravaggio/ Caravaggio, Michelangelo Merisi da Caravaggio WebMuseum, faqja e Parisit] * [https://web.archive.org/web/20130516081827/http://www.eyegate.com/showgal.php?id=33 Galeria e EyeGate e Caravaggio] ;'''Muzika''' * [http://www.answers.com/topic/jordi-savall-dominique-fernandez-lachrimae-caravaggio Lachrimae Caravaggio, nga Jordi Savall, i interpretuar nga Le Concert des Nations & Hesperion XXI (Neni në Answers.com)] ;'''Video''' * [http://smarthistory.khanacademy.org/caravaggio-matthew.html ''Thirrja e Caravaggio nga Shën Mateu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023233737/http://smarthistory.khanacademy.org/caravaggio-matthew.html |date=23 tetor 2014 }} [http://smarthistory.khanacademy.org/caravaggio-matthew.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023233737/http://smarthistory.khanacademy.org/caravaggio-matthew.html |date=23 tetor 2014 }} në Smarthistory, qasur më 13 shkurt 2013 * [http://smarthistory.khanacademy.org/crucifixion-of-st.-peter.html ''Kryqëzimi i Karavazhit të Shën Pjetrit''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008035208/http://smarthistory.khanacademy.org/crucifixion-of-st.-peter.html |date=8 tetor 2014 }} [http://smarthistory.khanacademy.org/crucifixion-of-st.-peter.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008035208/http://smarthistory.khanacademy.org/crucifixion-of-st.-peter.html |date=8 tetor 2014 }}, qasur më 13 shkurt 2013 * [http://smarthistory.khanacademy.org/caravaggios-death-of-the-virgin.html ''Vdekja e Virgjëreshës Caravaggio''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141101211252/http://smarthistory.khanacademy.org/caravaggios-death-of-the-virgin.html |date=1 nëntor 2014 }} [http://smarthistory.khanacademy.org/caravaggios-death-of-the-virgin.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141101211252/http://smarthistory.khanacademy.org/caravaggios-death-of-the-virgin.html |date=1 nëntor 2014 }}, qasur më 13 shkurt 2013 * [http://smarthistory.khanacademy.org/narcissus-at-the-source.html ''Narciosi i Caravaggio në Burim''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141101211943/http://smarthistory.khanacademy.org/narcissus-at-the-source.html |date=1 nëntor 2014 }} [http://smarthistory.khanacademy.org/narcissus-at-the-source.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141101211943/http://smarthistory.khanacademy.org/narcissus-at-the-source.html |date=1 nëntor 2014 }}, qasur më 13 shkurt 2013 * [https://web.archive.org/web/20130116124302/http://smarthistory.khanacademy.org/contarelli-chapel.html ''Pikturat e Caravaggio në Chapel Contarelli, San Luigi dei Francesi''], qasur më 13 shkurt 2013 * [http://smarthistory.khanacademy.org/supper-at-emmaus.html ''Darka e Caravaggio në Emmaus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141011221851/http://smarthistory.khanacademy.org/supper-at-emmaus.html |date=11 tetor 2014 }} [http://smarthistory.khanacademy.org/supper-at-emmaus.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141011221851/http://smarthistory.khanacademy.org/supper-at-emmaus.html |date=11 tetor 2014 }}, qasur më 13 shkurt 2013 {{Refend}} [[Kategoria:Vdekje 1610]] [[Kategoria:Lindje 1571]] [[Kategoria:Piktorë italianë]] [[Kategoria:Piktorë të shekullit të XVI]] [[Kategoria:Piktorë të shekullit të XVII]] [[Kategoria:Njerëz nga Milano]] [[Kategoria:Vrasës]] pea92c20tlcn73wiytkpzfqpdkgeicg Hipoteza kurgane 0 262442 3002419 2988223 2026-06-27T21:57:14Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002419 wikitext text/x-wiki [[Skeda:IE_expansion.png|djathtas|parapamje|240x240px| Harta e migracioneve Indo-Europiane nga c. 4000 deri 1000 p.e.sonë sipas modelit Kurgan. ]] '''Hipoteza kurgane''' (e njohur edhe si '''teori kurgane''' ose '''modeli kurgan''' ) ose '''teoria e stepave''' është propozimi më i pranuar për të identifikuar atdheun Proto-Indo-Europian nga i cili [[Gjuhët indo-evropiane|gjuhët indo-evropiane u]] përhapën në të gjithë Evropën, [[Euroazia|Euroazi]] dhe pjesë të Azisë . <ref>The Kurgan solution is attractive and has been accepted by many archaeologists and linguists, in part or total. It is the solution one encounters in the ''Encyclopædia Britannica'' and the ''Grand Dictionnaire Encyclopédique Larousse''.{{sfn|Mallory|1989|p=185}}|group=lower-alpha}}</ref> <ref>The single most popular proposal is the Pontic steppes (see the Kurgan hypothesis)..."{{sfn|Strazny|2000|p=163}}|group=lower-alpha}}</ref> Ajo postulon se njerzit e kultures kurgane nga maja Pontike ne veri të [[Deti i Zi|Detit të Zi]] ishin folësit më të [[Gjuha proto-indo-evropiane|mundshëm të gjuhës Proto-Indo-Europiane]] (PIE). Termi rrjedh nga rusishtja ''Kurgan'' {{Lang|ru|курга́н}} ), që do të thotë [[Tumat|tumë]] ose gropë varrimi. == Shih edhe == * [[Gjuhësia]] * [[Filologjia]] * [[Gjuhësia historike]] == Literatura == * {{cite journal |last1=Anthony |first1=David W |title=The Archaeology of Indo-European Origins |journal=The Archaeology of Indo-European Origins |date=1991 |volume=19 |issue=3–4 |pages=193–222 |issn=0092-2323}} *{{cite book | last=Anthony | first=David W. | title=The Horse, The Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World | publisher=Princeton University Press | year=2007 | isbn=978-0-691-05887-0| title-link=The Horse, the Wheel and Language}} * {{cite journal |ref={{harvid|Anthony|1986}} |last1=Anthony |first1=David W. |last2=Bogucki |first2=Peter |last3=Comşa |first3=Eugen |last4=Gimbutas |first4=Marija |last5=Jovanović |first5=Borislav |last6=Mallory |first6=J. P. |last7=Milisaukas |first7=Sarunas |title=The "Kurgan Culture," Indo-European Origins, and the Domestication of the Horse: A Reconsideration |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_august-october-1986_27_4/page/291 |journal=Current Anthropology |date=1986 |volume=27 |issue=4 |pages=291–313 |doi=10.1086/203441 |jstor=2743045 |s2cid=143388176 |issn=0011-3204}} *{{cite journal |last1=Anthony |first1=David W. |last2=Ringe |first2=Donald |title=The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives |journal=Annual Review of Linguistics |date=2015 |volume=1 |issue=1 |pages=199–219 |doi=10.1146/annurev-linguist-030514-124812 |url=https://www.academia.edu/10597023 |doi-access=free }} *{{cite journal | last1=Anthony | first1=David | last2=Vinogradov | first2=Nikolai | year=1995 | title=Birth of the Chariot | periodical=Archaeology | volume=48 | issue=2 | pages=36–41 | jstor=41771098}} *{{cite book | year=1999 | editor-last=Blench | editor-first=Roger | editor2-last=Spriggs | editor2-first=Matthew | title=Archaeology and Language | location=London | publisher=Routledge | series=Vol. III: ''Artefacts, languages and texts''}} * {{cite book | last =Bojtar | first =Endre | year =1999 | title =Foreword to the Past: A Cultural History of the Baltic People | url =https://archive.org/details/bwb_S0-BXM-042 | location =Budapest| publisher =Central European University Press}} * {{cite book |last=Cavalli-Sforza |first=Luigi Luca |title=Genes, peoples, and languages |publisher=Farrar Straus & Giroux |date=2000 |isbn=978-0-86547-529-8 |url=https://books.google.com/books?id=PhBjQgAACAAJ }} *{{cite book |first=Marija|last=Gimbutas|author-link=Marija Gimbutas|title=The Prehistory of Eastern Europe. Part I: Mesolithic, Neolithic and Copper Age Cultures in Russia and the Baltic Area|year=1956 |location=Cambridge, MA |publisher=Peabody Museum}}. *{{cite book |first=Marija|last=Gimbutas|author-link=Marija Gimbutas|editor-last=Cardona|editor-first=George |editor2-last=Hoenigswald|editor2-first=Henry M.|editor3-last=Senn|editor3-first=Alfred|contribution=Proto-Indo-European Culture: The Kurgan Culture during the Fifth, Fourth, and Third Millennia B.C.|title=Indo-European and Indo-Europeans: Papers Presented at the Third Indo-European Conference at the University of Pennsylvania |year=1970 |pages=155–197|place=Philadelphia|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=0-8122-7574-8}}. *{{cite book |last=Gimbutas|first=Marija|author-link=Marija Gimbutas|editor-last=Polomé|editor-first=Edgar C. |chapter=Old Europe in the Fifth Millenium B.C.: The European Situation on the Arrival of Indo-Europeans |title=The Indo-Europeans in the Fourth and Third Millennia|year=1982|publisher=Karoma Publishers |location=Ann Arbor|isbn=0-89720-041-1}} *{{cite journal |last=Gimbutas|first=Marija|author-link=Marija Gimbutas|title=Primary and Secondary Homeland of the Indo-Europeans: comments on Gamkrelidze–Ivanov articles|journal=Journal of Indo-European Studies |volume=13 |issue=1&2 |pages=185–201|date=1985}} *{{cite book |last=Gimbutas |first=Marija |year=1997 |editor-last=Dexter |editor-first=Miriam Robbins |editor2-last=Jones-Bley |editor2-first=Karlene |title=The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe: Selected Articles from 1952 to 1993 |series=Journal of Indo-European Studies Monograph Series |volume=18 |location=Washington, DC |publisher=Institute for the Study of Man |isbn=978-0-941694-56-8 |url=https://books.google.com/books?id=hCZmAAAAMAAJ }}. *{{cite book |last1=Gimbutas|first1=Marija|author1-link=Marija Gimbutas|last2=Dexter|first2=Miriam Robbins |title=The Living Goddesses|url=https://archive.org/details/livinggoddesses00gimb|publisher=University of California Press|year=1999|location=Berkeley, Los Angeles |isbn=0-520-22915-0}} * {{cite journal |ref={{sfnref|Haak et al.|2015}} | title=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe| journal=Nature| year=2015| vauthors=Haak W, Lazaridis I, Patterson N, Rohland N, Mallick S, Llamas B, Brandt G, Nordenfelt S, Harney E, Stewardson K, Fu Q, Mittnik A, Bánffy E, Economou C, Francken M, Friederich S, Pena RG, Hallgren F, Khartanovich V, Khokhlov A, Kunst M, Kuznetsov P, Meller H, Mochalov O, Moiseyev V, Nicklisch N, Pichler SL, Risch R, Rojo Guerra MA, Roth C, Szécsényi-Nagy A, Wahl J, Meyer M, Krause J, Brown D, Anthony D, Cooper A, Alt KW, Reich D | display-authors=4| volume=522 | issue=7555| pages=207–211 | bibcode=2015Natur.522..207H | pmid=25731166 | pmc=5048219| arxiv=1502.02783| biorxiv=10.1101/013433| doi=10.1038/nature14317}} *{{cite book |last=Krell |first=Kathrin |year=1998 |chapter=Gimbutas' Kurgans-PIE homeland hypothesis: a linguistic critique |title=Archaeology and Language |series=vol. II |publisher=Blench and Spriggs}} *{{cite book |last=Mallory |first=J. P.|author-link=J. P. Mallory |year=1997 |chapter=Kurgan Tradition |title=[[Encyclopedia of Indo-European culture]] |place=London |publisher=Fitzroy Dearborn |pages=338–341 |isbn=1-884964-98-2}} *{{cite book | last=Mallory | first=J. P. | author-link=J. P. Mallory | year=1989 | title=In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth | place=London | publisher=Thames & Hudson | isbn=0-500-27616-1 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/insearchofindoeu00jpma }}. *{{cite book | last=Mallory| first=J. P.|editor-last=Fagan | editor-first=Brian M. | author-link=J. P. Mallory| year=1996 | title=The Oxford Companion to Archaeology | location=New York & Oxford | publisher=Oxford University Press| isbn=0-19-507618-4}} * {{cite book |last1=Piazza |first1=Alberto |last2=Cavalli-Sforza |first2=Luigi |chapter=Diffusion of genes and languages in human evolution |title=Proceedings of the 6th International Conference on the Evolution of Language |date=2006 |pages=255–266 |chapter-url=http://www.isrl.uiuc.edu/~amag/langev/paper/piazza06evolang.html |access-date=11 tetor 2023 |archive-date=11 dhjetor 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211073628/http://www.isrl.uiuc.edu/~amag/langev/paper/piazza06evolang.html }} *{{cite journal |last=Renfrew |first=Colin |date=1999 |title=Time depth, convergence theory, and innovation in Proto-Indo-European: 'Old Europe' as a PIE linguistic area |journal=Journal of Indo-European Studies |volume=27 |issue=3–4 |pages=257–293}} *{{cite book |last=Schmoeckel | first=Reinhard | year=1999 | title=Die Indoeuropäer. Aufbruch aus der Vorgeschichte |trans-title=The Indo-Europeans: Rising from pre-history |place=Bergisch-Gladbach (Germany) | publisher=Bastei Lübbe | isbn=3-404-64162-0 |language=de}} * {{cite book |last=Spinney |first=Laura |title=Proto |publisher=William Collins |publication-place=London |date=13 mars 2025 |isbn=978-0-00-862652-5}} *{{Cite book |editor-last=Strazny|editor-first=Philipp|year=2000|title=Dictionary of Historical and Comparative Linguistics|publisher=Routledge|edition=1st| isbn=978-1-57958-218-0}} *{{cite book| title=The journey of man: a genetic odyssey | last1=Wells | first1=Spencer | last2=Read | first2=Mark | publisher=Princeton University Press | year=2002 | isbn=978-0-691-11532-0 | url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&pg=PA168 }} *{{cite journal |last=Zanotti |first=D. G. |year=1982 |title=The Evidence for Kurgan Wave One As Reflected By the Distribution of 'Old Europe' Gold Pendants |periodical=Journal of Indo-European Studies |volume=10 |pages=223–234}} == Referime == [[Kategoria:Gjuhësi historike]] s4f8oow6242thxtixpoe4agr2590x0z Psikologjia shkollore 0 263628 3002372 2997003 2026-06-27T20:29:04Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002372 wikitext text/x-wiki '''Psikologjia shkollore''' është një nëndisiplinë e [[Psikologjia pedagogjike|psikologjisë pedagogjike]], e cila merret me studimin e aspekteve psikologjike të procesit edukativ e arsimor në institucionet shkollore. Psikologjia shkollore ka raporte të ndërsjella me [[Psikologjia e të mësuarit|psikologjinë e të mësuarit]], [[Psikologjia zhvillimore|psikologjinë zhvillimore]], [[Psikologjia|psikologjinë klinike]], [[Teoritë e personalitetit|psikologjinë e personalietit]], [[Psikologjia sociale|psikologjinë sociale]] dhe atë të komunitetit si dhe [[Pedagogjia|pedagogjinë]] për të plotësuar nevojat e shëndetit mental dhe të mësuarit të fëmijëve dhe të të rinjve në mënyrë bashkëpunuese me edukatorët, pedagogët dhe prindërit.<ref>[[Pajazit Nushi]] Leksikon i psikologjisë. ASHAK. [[Prishtinë]], 2014. fq. 735</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.apa.org/monitor/2012/09/squeeze.aspx|title=School psychologists feel the squeeze|language=en|access-date=1 dhjetor 2018}}</ref> == Vështrim == Psikologjia shkollore daton që nga fillimet e psikologjisë amerikane në fund të shekullit të 19-të dhe fillim të shekullit të 20-të. Fusha është e lidhur si me [[Psikologjia funksionale|psikologjinë funksionale]] ashtu edhe me atë [[ Psikologjia klinike|klinike]] . Psikologjia shkollore në fakt doli nga [[psikologjia funksionale]] . Psikologët shkollorë ishin të interesuar në sjelljet e fëmijërisë, proceset e të nxënit dhe mosfunksionimin me jetën ose në vetë trurin. {{Sfn|Phillips|1990|}} Ata donin të kuptonin shkaqet e sjelljeve dhe efektet e tyre në të nxënë. Përveç origjinës së saj në psikologjinë funksionale, psikologjia shkollore është gjithashtu shembulli më i hershëm i psikologjisë klinike, duke filluar rreth vitit 1890. {{Sfn|Fagan|1992|}} Ndërsa si psikologët klinikë ashtu edhe ata shkollorë donin të ndihmonin në përmirësimin e jetës së fëmijëve, ata iu afruan kësaj në mënyra të ndryshme. Psikologët shkollorë në fakt ishin të shqetësuar me të nxënit në shkollë dhe problemet e sjelljes në [[Fëmijëria|fëmijëri]], gjë që bie ndesh kryesisht me fokusin e shëndetit mendor të psikologëve klinikë. {{Sfn|Phillips|1990|}} Një tjetër ngjarje e rëndësishme në themelimin e psikologjisë shkollore siç është sot ishte Konferenca Thayer. Konferenca Thayer u mbajt për herë të parë në gusht të vitit 1954 në West Point, New York në Hotel Thayer. Konferenca 9-ditore u drejtua nga [[Shoqata Amerikane e Psikologjisë]] (APA). <ref name="Ysseldyke & Schakel, 1983">{{Harvnb|Ysseldyke|Schakel|1983}}.</ref> Qëllimi i konferencës ishte të zhvillonte një qëndrim mbi rolet, funksionet dhe trajnimin dhe kredencializimin e nevojshëm të një psikologu shkollor. Në konferencë, dyzet e tetë pjesëmarrës që përfaqësonin praktikuesit dhe trajnerët e psikologëve shkollorë diskutuan rolet dhe funksionet e një psikologu shkollor dhe mënyrën më të përshtatshme për t'i trajnuar ata. <ref name="Ysseldyke & Schakel, 1983" /> Në kohën e Konferencës Thayer, psikologjia shkollore ishte ende një profesion shumë i ri me vetëm rreth 1,000 praktikues të psikologjisë shkollore. <ref name=":2"/> Një nga qëllimet e Konferencës Thayer ishte përcaktimi i psikologëve shkollorë. Përkufizimi i rënë dakord deklaroi se psikologët shkollorë ishin psikologë që specializohen në arsim dhe kanë njohuri specifike për vlerësimin dhe të nxënit e të gjithë fëmijëve. Psikologët shkollorë përdorin këtë njohuri për të ndihmuar personelin shkollor në pasurimin e jetës së të gjithë fëmijëve. Kjo njohuri përdoret gjithashtu për të ndihmuar në identifikimin dhe punën me fëmijët me nevoja të jashtëzakonshme. <ref name=":2" /> U diskutua se një [[psikolog shkollor]] duhet të jetë në gjendje të vlerësojë dhe të zhvillojë plane për fëmijët që konsiderohen në rrezik. Një psikolog shkollor pritet gjithashtu të përmirësojë jetën e të gjithë fëmijëve në shkollë; prandaj, u përcaktua që psikologët shkollorë duhet të jenë këshilltarë në planifikimin dhe zbatimin e kurrikulës shkollore. <ref name="Ysseldyke & Schakel, 1983">{{Harvnb|Ysseldyke|Schakel|1983}}.</ref> Pjesëmarrësit në konferencë menduan se meqenëse psikologjia shkollore është një specialitet, individët në këtë fushë duhet të kenë përfunduar një program trajnimi dyvjeçar pasuniversitar ose një program doktorature katërvjeçar. <ref>{{Cite book |last=D'Amato, R. C. |title=The Oxford handbook of school psychology |last2=Zafiris, C. |last3=McConnell, E. |last4=Dean, R. S. |publisher=Oxford University Press |year=2011 |editor-last=M. A. Bray |pages=9–46 |chapter=The history of school psychology: Understanding the past to not repeat it |editor-last2=T. J. Kehle}}</ref> Pjesëmarrësit menduan se shtetet duhet të inkurajohen të vendosin standarde certifikimi për të siguruar trajnim të duhur. Gjithashtu u vendos që të kërkohej një përvojë praktike për të ndihmuar në lehtësimin e njohurive eksperimentale në këtë fushë. <ref name="Ysseldyke & Schakel, 1983" /> Konferenca Thayer është një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë e psikologjisë shkollore, sepse aty u formua fillimisht fusha në atë që është sot. Përpara se Konferenca Thayer të përcaktonte psikologjinë shkollore, praktikuesit përdornin shtatëdhjetë e pesë tituj të ndryshëm profesionalë. <ref name=":2">{{Cite journal |last=Fagan |first=Thomas K. |year=2005 |title=The 50th anniversary of the Thayer Conference: Historical perspectives and accomplishments |journal=School Psychology Quarterly |publisher=American Psychological Association |volume=20 |issue=3 |pages=224–251 |doi=10.1521/scpq.2005.20.3.224 |issn=1939-1560}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFagan2005">Fagan, Thomas K. (2005). "The 50th anniversary of the Thayer Conference: Historical perspectives and accomplishments". ''School Psychology Quarterly''. '''20''' (3). American Psychological Association: <span class="nowrap">224–</span>251. [[Identifikues digjital objektesh|doi]]:[[doi:10.1521/scpq.2005.20.3.224|10.1521/scpq.2005.20.3.224]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1939-1560 1939-1560].</cite></ref> Duke ofruar një titull dhe një përkufizim, konferenca ndihmoi në njohjen kombëtare të psikologëve shkollorë. Meqenëse u arrit një konsensus në lidhje me standardet e trajnimit dhe funksionet kryesore të një psikologu shkollor, publiku tani mund të jetë i sigurt se të gjithë psikologët shkollorë po marrin informacion dhe trajnim të mjaftueshëm për t'u bërë praktikues. Është thelbësore që psikologët shkollorë të përmbushin të njëjtat kualifikime dhe të marrin trajnim të përshtatshëm në të gjithë vendin. Këto standarde thelbësore u trajtuan për herë të parë në Konferencën Thayer. Në Konferencën Thayer, disa pjesëmarrës menduan se për të mbajtur titullin e një [[psikologu shkollor]], një individ duhet të ketë fituar një diplomë doktorature. Çështjet e titujve, etiketave dhe niveleve të diplomave debatohen ende midis psikologëve sot. Megjithatë, APA dhe NASP arritën një rezolutë mbi këtë çështje për SHBA-në në vitin 2010. <ref>{{Cite web |title=APA Model Act for State Licensure of Psychologists |url=https://www.apa.org/about/policy/model-act-2010.pdf |website=apa.org}}</ref> Fundi i shekullit të 19-të shënoi epokën e reformave sociale të drejtuara ndaj fëmijëve. {{Sfn|Fagan|1992|}} Ishte për shkak të këtyre reformave sociale që lindi nevoja për psikologë shkollorë. Këto reforma sociale përfshinin shkollimin e detyrueshëm, gjykatat për të mitur, ligjet për punën e fëmijëve, si dhe një rritje të institucioneve që u shërbenin fëmijëve. Shoqëria po fillonte të "ndryshonte 'kuptimin e fëmijëve' nga një burim ekonomik i punës në një burim psikologjik dashurie dhe afeksioni". {{Sfn|Fagan|1992|}} Historiani Thomas Fagan argumenton se forca mbizotëruese pas nevojës për psikologji shkollore ishin ligjet e shkollimit të detyrueshëm. {{Sfn|Fagan|1992|}} Përpara ligjit të shkollimit të detyrueshëm, vetëm 20% e fëmijëve në moshë shkollore përfundonin shkollën fillore dhe vetëm 8% përfundonin shkollën e mesme. {{Sfn|Phillips|1990|}} Për shkak të ligjeve të shkollimit të detyrueshëm, pati një fluks nxënësish me defekte mendore dhe fizike të cilët ishin të detyruar me ligj të ishin në shkollë. {{Sfn|Fagan|1992|}} Kishte nevojë për një metodë alternative mësimdhënieje për këta fëmijë të ndryshëm. Midis viteve 1910 dhe 1914, shkollat si në zonat rurale ashtu edhe në ato urbane krijuan klasa të vogla të arsimit special për këta fëmijë. {{Sfn|Fagan|1992|}} Nga shfaqja e klasave të arsimit special lindi nevoja për "ekspertë" që të ndihmonin në procesin e përzgjedhjes së fëmijëve për arsim special. Kështu u themelua psikologjia shkollore. <ref>{{Cite journal |last=D'Amato |first=Rik |last2=Perfect |first2=Michelle |date=2020 |title=History of the Future of Proactive School Psychology: Historical Review at Our 75th APA Anniversary to Transcend the Past, Excel in the Present, and Transform the Future |journal=School Psychology |volume=35 |issue=6 |pages=375–384 |doi=10.1037/spq0000420 |pmid=33444051}}</ref> == Shih edhe == * [[Shkolla]] * [[Psikologjia]] * [[Pedagogjia shkollore]] * [[Psikologjia pedagogjike]] * [[Psikologjia e të mësuarit]] == Literatura == * {{citation|author=Committee on Accreditation|date=1 janar 2008|title=Guidelines and principles for accreditation of programs in professional psychology|location=Washington, D.C.|publisher=American Psychological Association}} * {{cite journal |last=Fagan|first=Thomas K.|year=1992|title=Compulsory Schooling, Child Study, Clinical Psychology, and Special Education: Origins of School Psychology |journal=American Psychologist|volume=47|number=2|pages=236–243|doi=10.1037/0003-066x.47.2.236|pmid=1567089|issn=0003-066X}} * {{citation|title=Gertrude Hildreth|publisher=North Central College, Alumni Association|url=https://northcentralcollege.edu/feature/gertrude-hildreth|ref={{SfnRef|Gertrude Hildreth}} }} * {{citation|title=History of School Psychology|year=2012|url=http://www.freezingblue.com/iphone/flashcards/printPreview.cgi?cardsetID=131184|ref={{SfnRef|History of School Psychology|2012}} }} * {{cite book|last1=Merrell|first1=Kenneth W.|last2=Ervin|first2=Ruth A.|last3=Gimpel|first3=Gretchen|year=2006|title=School Psychology for the 21st Century: Foundations and Practices|url=https://archive.org/details/schoolpsychology0000merr|location=NY|publisher=Guilford Press|isbn=978-1-59385-250-4}} * {{citation |last1=Mulé|first1=C. |last2=Lippus|first2=K. |last3=Santora|first3=K. |last4=Cicala|first4=G. |last5=Smith|first5=B. |last6=Cataldo|first6=J. |last7=Li|first7=C. |date=2009|title=Advancing social justice through primary prevention. Communique.|url=https://www.nasponline.org/publications/periodicals/communique/issues/volume-37-issue-8/advancing-social-justice-through-primary-prevention}} * {{citation|author=National Association of School Psychologists|year=2019|title=Social justice|url=https://www.nasponline.org/resources-and-publications/resources-and-podcasts/diversity/social-justice|ref={{SfnRef|NASP|2019}} }} ** {{citation|author=National Association of School Psychologists|year=2019|title=Social justice lesson plans|url=https://www.nasponline.org/resources-and-publications/resources-and-podcasts/diversity/social-justice/social-justice-lesson-plans }} * {{cite journal|last=Noell|first=G.H.|year=2008|title=Appraising and praising systemic work to support systems change: Where we might be and where we might go|journal=School Psychology Review|volume=37|number=3|pages=333–336|doi=10.1080/02796015.2008.12087880|s2cid=142828222|issn=0279-6015}} * {{cite book|last=Phillips|first=Beeman N.|year=1990|title=School Psychology at a Turning Point: Ensuring a Bright Future for the Profession|url=https://archive.org/details/schoolpsychology0000phil|location=San Francisco|publisher=Jossey-Bass|isbn=978-1-55542-195-3}} *{{cite book|first1=Cynthia|last1=Plotts|last2=Lasser|first2=Jon|year=2013|title=School Psychologist As Counselor: A Practitioners handbook.|publisher=National Association of School Psychologists Publications}} * {{cite book|last=Power|first=T. J.|year=2008|publisher=National Association of School Psychologists|title=Editorial note: Promoting social justice|url=https://www.nasponline.org/publications/periodicals/spr/volume-37/volume-37-issue-4/editorial-note-promoting-social-justice#.pdf|access-date=12 qershor 2026|archive-date=19 nëntor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191119070447/https://www.nasponline.org/publications/periodicals/spr/volume-37/volume-37-issue-4/editorial-note-promoting-social-justice#.pdf|url-status=dead}} * {{cite journal|last=Routh|first=Donald K.|year=1996|title=Lightner Witmer and the first 100 years of clinical psychology|journal=American Psychologist|volume=51|number=3|pages=244–247|doi=10.1037/0003-066x.51.3.244}} * {{cite web|title=Famous women in testing|first=Gary|last=Saretzky|year=2012|publisher=Clearinghouse on Assessment and Evaluation|url=http://ericae.net/ets/womentest.htm}} * {{citation|last=Shriberg|first=D.|date=2014|title=Research-based practice: A new series on social justice perspectives. Communique.|url=https://www.nasponline.org/publications/periodicals/communique/issues/volume-43-issue-1/a-new-series-on-social-justice-perspectives}} * {{cite book|last1=Shriberg|first1=D.|last2=Moy|first2=G.|year=2014|title=Best practices in school psychologists acting as agents of social justice|location=Bethesda, MD|publisher=National Association of School Psychologists}} * {{cite book|last1=Ysseldyke|first1=J.E.|last2=Schakel|first2=J.A.|year=1983|chapter=Directions in school psychology|editor-last=Hynd|editor-first=G.W.|title=The school psychologist : an introduction|edition=1st|location=Syracuse N.Y|publisher=Syracuse University Press|pages=3–26|isbn=978-0-8156-2290-1}} * {{cite web|url=http://www.nasponline.org/x36851.xml |title=school pscyhologists' involvement in assessment |publisher=Nasp |format=pdf |access-date=2 nëntor 2021}} * {{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Janice H. |last2=Kennedy |first2=Charles E. |date=2004 |title=Attachment theory: Implications for school psychology |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pits.10153 |journal=Psychology in the Schools |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=247–259 |doi=10.1002/pits.10153 |url-access=subscription }} * Hosp, John L.; Daniel J. Reschly, Daniel J. (2002)."Regional Differences in School Psychology Practice" ''School Psychology Review''.'''31''' (1): 11-29. {{doi|10.1080/02796015.2002.12086139}} * Merrell, K. W., Ervin, R. A., & Peacock, G. G. (2012). ''School psychology for the 21st Century: Foundations and practices''. Guilford Press. * Simon, D. J. (2016). ''School-centered interventions: Evidence-based strategies for social, emotional, and academic success''. American Psychological Association. * American Psychological Association. (n.d.). ''Individuals with disabilities education act (ACT)''. American Psychological Association. Retrieved February 27, 2022, from <nowiki>https://www.apa.org/advocacy/education/idea</nowiki> * University of Wisconsin Population Health Institute. (n.d.). ''School-wide positive behavioral interventions and supports (tier 1)''. County Health Rankings & Roadmaps. Retrieved April 16, 2022, from <nowiki>https://www.countyhealthrankings.org/take-action-to-improve-health/what-works-for-health/strategies/school-wide-positive-behavioral-interventions-and-supports-tier-1</nowiki> * Bradshaw, C. P., Waasdorp, T. E., & Leaf, P. J. (2012). Effects of school-wide positive behavioral interventions and supports on child behavior problems. ''Pediatrics'', ''130''(5). <nowiki>https://doi.org/10.1542/peds.2012-0243</nowiki> == Referime == [[Kategoria:Psikologji pedagogjike]] qwcq3k0ow866ip1d08u21ni1ok5zph2 Nistatin 0 263637 3002476 2988523 2026-06-28T00:04:02Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002476 wikitext text/x-wiki {{Drugbox|Verifiedfields=changed|Watchedfields=changed|verifiedrevid=458776717|IUPAC_name=(1''S'',3''R'',4''R'',7''R'',9''R'',11''R'',15''S'',16''R'',17''R'',18''S'',19''E'',21''E'', 25''E'',27''E'',29''E'',31''E'',33''R'',35''S'',36''R'',37''S'')-33-[(3-amino-3, 6-dideoxy-β-<small>L</small>-mannopyranosyl)oxy]-1, 3,4,7,9,11,17,37-octahydroxy-15, 16,18-trimethyl-13-oxo-14, 39-dioxabicyclo[33.3.1]nonatriaconta-19, 21,25,27,29,31-hexaene-36-carboxylic acid|image=Nystatin.svg|width=300|image2=Nystatin ball-and-stick.png <!--Clinical data-->|tradename=Mycostatin, Nystop, others<ref name="AHFS2016"/>|Drugs.com={{drugs.com|monograph|nystatin}}|MedlinePlus=a682758|pregnancy_category=A vaginal, C by mouth|legal_status=Rx-only|routes_of_administration=topical, vaginal, by mouth (but not absorbed)|class=[[Polyene antimycotic|Polyene]] [[antifungal medication]]<ref name="AHFS2016" /> <!--Pharmacokinetic data-->|bioavailability=0% on oral ingestion|metabolism=None (not extensively absorbed)|elimination_half-life=Dependent upon GI transit time|excretion=Fecal (100%) <!--Identifiers-->|CAS_number_Ref={{cascite|correct|??}}|CAS_number=1400-61-9|ATC_prefix=A07|ATC_suffix=AA02|ATC_supplemental={{ATC|D01|AA01}} {{ATC|G01|AA01}}|PubChem=14960|DrugBank_Ref={{drugbankcite|correct|drugbank}}|DrugBank=DB00646|ChemSpiderID_Ref={{chemspidercite|changed|chemspider}}|ChemSpiderID=23078586|NIAID_ChemDB=004993|UNII_Ref={{fdacite|correct|FDA}}|UNII=BDF1O1C72E|KEGG_Ref={{keggcite|correct|kegg}}|KEGG=D00202|ChEBI_Ref={{ebicite|correct|EBI}}|ChEBI=473992|ChEMBL_Ref={{ebicite|changed|EBI}}|ChEMBL=229383 <!--Chemical data-->|C=47|H=75|N=1|O=17|molecular_weight=926.09|smiles=CC1C=CC=CCCC=CC=CC=CC=CC(CC2C(C(CC(O2)(CC(C(CCC(CC(CC(CC(=O)OC(C(C1O)C)C)O)O)O)O)O)O)O)C(=O)O)OC3C(C(C(C(O3)C)O)N)O|StdInChI_Ref={{stdinchicite|changed|chemspider}}|StdInChI=1S/C47H75NO17/c1-27-17-15-13-11-9-7-5-6-8-10-12-14-16-18-34(64-46-44(58)41(48)43(57)30(4)63-46)24-38-40(45(59)60)37(54)26-47(61,65-38)25-36(53)35(52)20-19-31(49)21-32(50)22-33(51)23-39(55)62-29(3)28(2)42(27)56/h5-6,8,10-18,27-38,40-44,46,49-54,56-58,61H,7,9,19-26,48H2,1-4H3,(H,59,60)/b6-5+,10-8+,13-11+,14-12+,17-15+,18-16+/t27-,28-,29-,30+,31+,32+,33+,34-,35+,36+,37-,38-,40+,41-,42+,43+,44-,46-,47+/m0/s1|StdInChIKey_Ref={{stdinchicite|changed|chemspider}}|StdInChIKey=VQOXZBDYSJBXMA-NQTDYLQESA-N|drug_name=|alt=|caption=|type=|licence_EU=|pregnancy_AU=|pregnancy_US=|licence_US=|melting_point=44-46}} '''Nistatin''', i shitur nën markën ''Mycostatin'' ndër të tjera, është një ilaç antifungal .<ref name="AHFS2016" /> Përdoret për të trajtuar infeksionet e ''Candida'' të lëkurës duke përfshirë rrahjen e pelenave, [[Kandidoza|mushkonjën]], kandidimin ezofageal, dhe infeksionet vaginale të majave .<ref name="AHFS2016" /> Ajo gjithashtu mund të përdoret për të parandaluar kandidiazionin tek ata që janë në rrezik të lartë.<ref name="AHFS2016" /> Nistatin mund të përdoret nga goja, në vaginë, ose të aplikohet në lëkurë.<ref name="AHFS2016">{{Cito web|title=Nystatin|url=https://www.drugs.com/monograph/nystatin.html|publisher=[[American Society of Health-System Pharmacists]]|accessdate=2016-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160203230150/http://www.drugs.com/monograph/nystatin.html|archivedate=2016-02-03}}</ref> Efektet anësore të zakonshme kur aplikohen në lëkurë përfshijnë djegie, kruajtje dhe rash.<ref name="AHFS2016"/> Efektet anësore të zakonshme kur merren nga goja përfshijnë vjellje dhe diarre.<ref name="AHFS2016" /> Gjatë [[Shtatzania|shtatzënisë]] përdorimi në vaginë është i sigurt ndërsa formulimet e tjera nuk janë studiuar në këtë grup.<ref name="AHFS2016" /> Funksionon duke prishur membranën qelizore të qelizave fungale.<ref name="AHFS2016" /> Nistatin u zbulua në vitin 1950 nga Rachel Fuller Brown dhe Elizabeth Lee Hazen .<ref name="Es2013">{{Cite book|last=Espinel-Ingroff|first=Ana Victoria|title=Medical Mycology in the United States a Historical Analysis (1894-1996)|date=2013|publisher=Springer Netherlands|location=Dordrecht|isbn=9789401703116|page=62|url=https://books.google.ca/books?id=wE3qCAAAQBAJ&pg=PA62|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160202112630/https://books.google.ca/books?id=wE3qCAAAQBAJ&pg=PA62|archivedate=2016-02-02}}</ref> Ishte makrolidi i parë polyene antifungal.<ref>{{Cite journal|last=Gupte|first=M.|last2=Kulkarni|first2=P.|last3=Ganguli|first3=B. N.|date=janar 2002|title=Antifungal Antibiotics|url=https://archive.org/details/applied-microbiology-and-biotechnology_2002-01_58_1/page/46|journal=Appl Microbiol Biotechnol|volume=58|issue=1|pages=46–57|doi=10.1007/s002530100822|pmid=11831475}}</ref> Është në listën e barnave esenciale të Organizatës Botërore të Shëndetësisë, ilaçet më efektive dhe më të sigurta që nevojiten në sistemin shëndetësor .<ref name="WHO19th">{{Cito web|title=WHO Model List of Essential Medicines (19th List)|url=http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/EML_2015_FINAL_amended_NOV2015.pdf?ua=1|website=World Health Organization|accessdate=8 dhjetor 2016|date=prill 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161213052708/http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/EML_2015_FINAL_amended_NOV2015.pdf?ua=1|archivedate=13 dhjetor 2016}}</ref> Është në dispozicion si ilaç i përgjithshëm .<ref name="AHFS2016"/> Çmimi me shumicë i kremit në botën në zhvillim është rreth 0.70 dollarë për një tub 30 gram.<ref>{{Cito web|title=Nystatin|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=568&searchYear=2014|website=International Drug Price Indicator Guide|accessdate=2016-01-27|archive-date=22 janar 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072841/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=568&searchYear=2014|url-status=dead}}</ref> Në Shtetet e Bashkuara një kurs trajtimi kushton më pak se 25 dollarë amerikanë.<ref name="Ric2015">{{Cite book|last=Hamilton|first=Richart|title=Tarascon Pocket Pharmacopoeia 2015 Deluxe Lab-Coat Edition|date=2015|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=9781284057560|page=180}}</ref> Është bërë nga bakteri ''Streptomyces noursei'' .<ref name="Es2013" /> Në vitin 2016 ishte [[ilaçi]] i 217-të më i përshkruar në Shtetet e Bashkuara me më shumë se 2 milionë receta.<ref>{{Cito web|title=The Top 300 of 2019|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=clincalc.com|accessdate=22 dhjetor 2018}}</ref> == Përdorime mjekësore == [[Lëkura]], [[Vagjina|vagina]], [[goja]] dhe [[Ezofagu|ezofageal]] Infeksionet e ''Candida'' zakonisht reagojnë mirë ndaj trajtimit me nistatin. Infeksionet e thonjve ose lëkura hiperkeratinized nuk përgjigjen mirë.<ref name=":1">{{Cite book|title=Goodman & Gilman's the pharmacological basis of therapeutics|others=Brunton, Laurence L.,, Knollmann, Björn C.,, Hilal-Dandan, Randa|isbn=9781259584732|edition=Thirteenth|location=[New York]|oclc=994570810|last=Hilal-Dandan|first=Randa|last2=Knollmann|first2=Bjorn|last3=Brunton|first3=Laurence|date=2017-12-05}}</ref> Është në dispozicion në shumë forma. Kur jepet në mënyrë parenterale, aktiviteti i saj zvogëlohet për shkak të pranisë së plazmës.<ref>{{Cite book|title=PHARMACOLOGY AND PHARMACOTHERAPEUTICS.|last=D.|first=SATOSKAR, R. S.. REGE, NIRMALA N.. BHANDARKAR, S.|date=2015|publisher=ELSEVIER INDIA|isbn=978-8131243619|location=[S.l.]|oclc=978526697}}</ref> Nistatin oral përdoret shpesh si një trajtim parandalues tek njerëzit që janë në rrezik për infeksione fungale, siç janë pacientët me [[AIDS|SIDA]] me numër të ulët CD4 <sup>+</sup> dhe njerëzit që marrin kimioterapi . Ajo është hetuar për përdorim në pacientët pas transplantimit të mëlçisë, por flukonazoli është gjetur të jetë shumë më efektiv për parandalimin e kolonizimit, infeksionit invaziv dhe vdekjes.<ref name="pmid25188770">{{Cite journal|vauthors=Gøtzsche PC, Johansen HK|date=shtator 2014|title=Nystatin prophylaxis and treatment in severely immunodepressed patients|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=9|pages=CD002033|doi=10.1002/14651858.CD002033.pub2|pmid=25188770|pmc=6457783}}</ref> Është efektive në trajtimin e candidasis me gojë në njerëz të moshuar që mbajnë proteza.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Lyu|first=Xin|last2=Zhao|first2=Chen|last3=Yan|first3=Zhi-Min|last4=Hua|first4=Hong|date=2016|title=Efficacy of nystatin for the treatment of oral candidiasis: a systematic review and meta-analysis|journal=Drug Design, Development and Therapy|volume=10|pages=1161–1171}}</ref> Përdoret gjithashtu në lindje me peshë shumë të ulët (më pak se 1500 g ose 3 &nbsp; lb 5oz o) foshnjat për të parandaluar infeksionet pushtuese , edhe pse flukonazoli është trajtimi i preferuar. Është gjetur të zvogëlohet shkalla e infeksioneve invazive të kërpudhave dhe gjithashtu të reduktohen vdekjet kur përdoren në këto foshnje.<ref>{{Cite journal|last=Pappas|first=PG|last2=Kauffman CA|last3=Andes D|display-authors=etal|year=2009|title=Clinical practice guidelines for the management of candidiasis: 2009 update by the Infectious Diseases Society of America.|url=http://cid.oxfordjournals.org/content/48/5/503.1.long|journal=Clin Infect Dis|volume=48|issue=5|pages=503–35|doi=10.1086/596757|pmid=19191635|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150236/http://cid.oxfordjournals.org/content/48/5/503.1.long|archive-date=2014-10-21|pmc=7294538}}</ref> Nistatin liposomal nuk është i disponueshëm në treg, por përdorimi i hulumtimit ka treguar një aktivitet më të madh ''in vitro'' sesa formulimet koloidale të amfotericin B dhe ka treguar efektivitet ndaj disa formave të kërpudhave rezistente ndaj amfotericinës B.<ref name="Dismukes 50–53">{{Cite book|last=Dismukes|first=WE|title=Clinical Mycology|year=2003|url=https://archive.org/details/clinicalmycology00dism|publisher=Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/clinicalmycology00dism/page/n64 50]–53|display-authors=etal}}</ref> Ajo ofron një mundësi intriguese për infeksionet e vështira për trajtimin e sistemit, si aspergilloza invazive, ose infeksionet që tregojnë rezistencë ndaj amfotericinit B. ''Cryptococcus'' është gjithashtu i ndjeshëm ndaj nistatinës. Përveç kësaj, nistatina liposomal duket të shkaktojë më pak raste të më pak të rënda nefrotoksicitetin se me sa është parë me amfotericin B.<ref name="Dismukes 50–53" /> Në [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë]] e [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Bashkuar]], licenca e saj për trajtimin e [[Kandidoza|mushkonjëve]] neonatale është e kufizuar për ata mbi moshën një muaj.   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2007)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> Është përshkruar në 'njësi', me doza që ndryshojnë nga 100,000 njësi (për infeksione me gojë) deri në 1 milion (për ato të zorrëve). Pasi që nuk absorbohet nga zorra, ajo është mjaft e sigurt për përdorim oral dhe nuk ka probleme të ndërveprimeve të drogës. Nganjëherë, nivelet e serumit të drogës mund të identifikohen nga administrimi oral, vaginal, ose i lëkurës dhe të çojnë në toksicitet. == Efektet anësore == Shija e hidhur dhe e përzierja janë më të zakonshme se shumica e efekteve të tjera negative.<ref name=":1"/> Forma e suspendimit oral prodhon një numër efektesh të dëmshme, duke përfshirë, por pa u kufizuar në:<ref>{{Cito web|title=Micromedex Detailed Drug Information|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0044680/#DDIC601025.side_effects_section|accessdate=1 pri 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131221105109/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0044680/#DDIC601025.side_effects_section|archivedate=2013-12-21}}</ref> # Diarre # Dhimbje barku # Rrallë, takikardi, bronkospazmë, ënjtje e fytyrës, dhimbje të muskujve Si pezullimi oral ashtu edhe forma topike mund të shkaktojnë: # Reaksionet e hipersensitivitetit, duke përfshirë edhe sindromën Stevens-Johnson në disa raste<ref>{{Cito web|title=FDA approved package insert|url=http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/anda/98/64142ap_appltr_prntlbl_chemr.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421082418/http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/anda/98/64142ap_appltr_prntlbl_chemr.pdf|archivedate=2014-04-21}}</ref> # Rash, kruajtje, djegie dhe pustuloza ekzantematike e përgjithësuar akute<ref name="pmid9675578">{{Cite journal|vauthors=Rosenberger A, Tebbe B, Treudler R, Orfanos CE|date=qershor 1998|title=[Acute generalized exanthematous pustulosis, induced by nystatin]|journal=Der Hautarzt; Zeitschrift Fur Dermatologie, Venerologie, und Verwandte Gebiete|language=de|volume=49|issue=6|pages=492–5|doi=10.1007/s001050050776|pmid=9675578}}</ref> == Mekanizmi i veprimit == Ashtu si amfotericin B dhe natamycin, nIstatin është një jonofor .<ref>{{Cite book|title=Rang and Dale's pharmacology|last=P.|first=Rang, H.|others=Dale, M. Maureen,, Flower, R. J. (Rod J.), 1945-, Henderson, G. (Graeme)|isbn=9780702053627|edition=Eighth|location=[United Kingdom]|oclc=903083639|date=2015-01-21}}</ref> Ajo lidhet me ergosterol, një komponent i rëndësishëm i membranës qelizore të fungës . Kur është e pranishme në përqëndrime të mjaftueshme, ajo formon poret në membranën që çon në rrjedhjen e [[Kaliumi|K <sup>+</sup>]], acidifikimin dhe vdekjen e kërpudhave.<ref>{{Cite book|last=Hammond, S.M.|title=Biological activity of polyene antibiotics|work=Progress in Medicinal Chemistry|year=1977|volume=14|pmid=345355|pages=105–79|doi=10.1016/S0079-6468(08)70148-6|isbn=9780720406450}}</ref> Ergosteroli është një sterol unik ndaj kërpudhave, kështu që droga nuk ka efekte të tilla katastrofike në kafshë apo bimë. Megjithatë, shumë nga efektet sistemike / toksike të nistatinës tek njerëzit atribuohen nga lidhja e saj ndaj sterolëve të gjitarëve, pra [[Kolesteroli|kolesterolit]] . Ky është efekti që llogaritet për nefrotoksicitetin e vëzhguar kur nivelet e larta të serumit të nistatinit arrihen. == Biosinteza == Nistatin A <sub>1</sub> (ose referuar si nistatin) është biosintetizuar nga një lloj bakterori, ''Streptomyces noursei'' .<ref name="pmid15700127">{{Cite journal|last=Fjaervik E, Zotchev SB|year=2005|title=Biosynthesis of the polyene macrolide antibiotic nystatin in ''Streptomyces noursei''|url=https://archive.org/details/applied-microbiology-and-biotechnology_2005-06_67_4/page/436|journal=Appl. Microbiol. Biotechnol.|volume=67|issue=4|pages=436–443|doi=10.1007/s00253-004-1802-4|pmid=15700127}}</ref> Struktura e kësaj përbërje aktive karakterizohet si një makrolid poliene me një deoksisugar D-mycosamine, një aminoglikozid .<ref name="pmid15700127" /> Sekuenca gjenomike e nistatit zbulon praninë e modulit të ngarkimit të poliketidës (nysA), gjashtë module të sintetizuara të poliketideve (nysB, nysC, nysI, nysJ dhe nysK) dhe dy module të thioesterazës (nysK dhe nysE).<ref name="pmid15700127" /> Është e qartë se biosinteza e funksionalitetit të makrolidit ndjek rrugën e polyketide synthase I.<ref>{{Cite book|last=Dewick|first=Paul M.|title=Medicinal Natural Products: A Biosynthetic Approach (3rd ed.)|url=https://archive.org/details/medicinalnatural0000dewi|year=2009|publisher=John Wiley & Sons Ltd|location=UK|isbn=978-0-471-97478-9}}</ref> Pas biosintezës së makrolidit, përbërja i nënshtrohet modifikimeve post-sintetike, të cilat ndihmohen nga enzimat e mëposhtme: GDP-manzoid dehidrataza (nysIII), P450 monooxygenase (nysL dhe nysN), aminotransferaza (nysDII) dhe glycosyltransferase (nysDI).<ref name="pmid15700127"/> Rruga biosintetike mendohet të vazhdojë siç tregohet për të dhënë nystatin. <gallery> Skeda:L-5.gif|<nowiki> </nowiki>Duke u ngarkuar për 5 Skeda:Mod6-12.jpg|<nowiki> </nowiki>Modulet 6-12 Skeda:M13-18.gif|<nowiki> </nowiki>Modulet 13 -18 Skeda:Completed nystatin biosynthesis.jpg|<nowiki> </nowiki>Molekulë e përfunduar </gallery> Pika e shkrirjes së nistatit është 44 - 46 &nbsp; ° C.<ref>{{Cite journal|last=Elsner|first=Zofia|last2=Leszczynska-Bakal|first2=Halina|last3=Pawlak|first3=Elzbieta|last4=Smazynski|first4=Teofil|date=1976|title=Gel with nystatin for treatment of lung mycosis|journal=Polish Journal of Pharmacology and Pharmacy|volume=28|pages=49–52}}</ref> == Histori == [[Skeda:Elizabeth_Lee_Hazen_Rachel_Fuller_Brown_1950s.jpg|parapamje| Elizabeth Lee Hazen (majtas) dhe Rachel Fuller Brown në vitin 1955. ]] Ashtu si shumë antifungale dhe antibiotikë të tjerë, nistatin është me origjinë [[Bacteria|bakteriale]] . Ajo u izolua nga ''Streptomyces noursei'' në vitin 1950 nga Elizabeth Lee Hazen dhe Rachel Fuller Brown, të cilët po bënin hulumtime për Divizionin e Laboratorëve dhe Kërkimeve të Departamentit të Shtetit të Nju Jorkut të Shëndetësisë. Hazen gjeti një mikroorganizëm premtues në tokën e një ferme të qumështit të një shoku. Ajo e quajti ''Streptomyces noursei'', pas Jessie Nourse, gruas së pronarit të fermës.<ref>Ana Espinel-Ingroff, ''Medical mycology in the United States: a historical analysis (1894-1996)'', Springer, 2003, p. 62.</ref> Hazen dhe Brown e quajtën nistatin pas Departamentit të Shëndetit të Shtetit të [[Nju Jork|Nju Jorkut]] në vitin 1954.<ref name="Kelly">{{Cite book|last=Kelly|first=K.|title=Medicine Becomes a Science: 1840-1999|year=2010|isbn=978-1-4381-2752-1|url=https://books.google.com/books?id=3L7_b_wrBXAC&pg=PA71|page=71|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323152325/https://books.google.com/books?id=3L7_b_wrBXAC&pg=PA71|archivedate=2017-03-23}}</ref> Të dy zbuluesit e patentuan këtë drogë dhe pastaj dhanë 13 milionë dollarë fitime në një fondacion për të financuar hulumtime të ngjashme.<ref name="Sicherman">{{Cite book|last=Sicherman|first=B.|last2=Green|first2=C.H.|title=Notable American Women: The Modern Period : a Biographical Dictionary|publisher=Belknap Press of Harvard University Press|year=1980|isbn=978-0-674-62733-8|url=https://books.google.com/books?id=CfGHM9KU7aEC&pg=PA327|page=327|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323163247/https://books.google.com/books?id=CfGHM9KU7aEC&pg=PA327|archivedate=2017-03-23}}</ref> == Përdorime të tjera == [[Skeda:Nystatin_Mildew1c.jpg|parapamje| Mandarina e infektuar nga ''Penicillium'' : Vend mungesa e rritjes kishte nistatin aplikuar në të para [[Kërpudhat|kërpudhave]] mbuluar fruta. ]] Ajo përdoret gjithashtu në biologjinë qelizore si një frenues i shtegut të endocitozës lipideve - caveolae në qelizat e gjitarëve, në përqendrime rreth 3 &nbsp; mg / ml. Në raste të caktuara, nistatin është përdorur për të parandaluar përhapjen e mykut në objekte të tilla si veprat e artit. Për shembull, ai u aplikua në pikturat e paneleve të drurit të dëmtuara si rezultat i përmbytjes së lumit Arno të vitit 1966 në Firence të Italisë . Nistatin përdoret gjithashtu si një mjet nga shkencëtarët që kryejnë regjistrimet elektrofiziologjike të qelizave "të prera" . Kur të jetë i ngarkuar në pipetin e regjistrimit, ai lejon matjen e rrymave elektrike pa larë përmbajtjen intracellulare sepse formon poret në membranën qelizore që janë të depërtueshëm vetëm me [[Joni|jonet]] [[Valenca|monovalent]] .<ref name="pmid7534361">{{Cite journal|vauthors=Akaike N, Harata N|date=1994|title=Nystatin perforated patch recording and its applications to analyses of intracellular mechanisms|journal=The Japanese Journal of Physiology|volume=44|issue=5|pages=433–73|doi=10.2170/jjphysiol.44.433|pmid=7534361}}</ref> == Formulime == * Një formë pezullimi oral përdoret për profilaksinë ose trajtimin e mushkonjës orofaringeale, një infeksion sipërfaqësor të kancerit të gojës dhe faringut. * Një formë tabletash është e preferuar për infeksionet e kancerit në zorrët. * Nistatin është në dispozicion si një krem i ditës dhe mund të përdoret për infeksionet sipërfaqësore të lëkurës. * Përveç kësaj, një formulim liposomal i nistatin u hetua në vitet 1980 dhe në fillim të shekullit të 21-të. Forma liposomale kishte për qëllim të zgjidhë problemet që dalin nga tretshmëria e dobët e molekulës prind dhe toksiciteti sistemik i lidhur me drogën e lirë. * Pastilet Nistatin kanë treguar të jenë më efektive në trajtimin e candidas së gojës sesa pezmatimet nistatinës.<ref name=":0"/> Për shkak të profilit të tij të toksicitetit kur arrihen nivelet e larta në serum, asnjë formulim i injektueshëm i kësaj droge nuk është aktualisht në tregun amerikan. Megjithatë, në të kaluarën janë hulumtuar formulime injektuese.<ref name="Dismukes 50–53"/> == Emrat e markave == Markë origjinale ishte Fungicidin * Nyamyc * Pedi-Dri * Pediaderm AF Complete * Candistatin * Nyaderm * Bio-statin * PMS-Nystatin * Nystan (tableta me gojë, vajra e ditës dhe pessaries, më parë nga Bristol-Myers Squibb ) * Infestat * Nystalocal nga Medinova AG * Nystamont * Nystop (pluhur i ditës, kënetë ) * Nystex * Mykinac * Nysert (suppositories vaginale, Procter &amp;amp; Gamble ) * Nystaform (krem topik, dhe vaj dhe krem i kombinuar me iodochlorhydroxyquine dhe hydrocortisone, më parë Bayer tani Typharm Ltd) * Nilstat (tableta vaginale, pika orale, Lederle ) * Korostatin (tableta vaginale, Holland Rantos ) * Mycostatin (tableta vaginale, pluhur aktual, pezullim Bristol-Myers Squibb ) * Mycolog-II (vaj i butë, i kombinuar me triamcinolone ; Apothecon ) * Mytrex (vaj i parfumuar, i kombinuar me triamcinolone) * Mykacet (vaj i ditës, i kombinuar me triamcinolone) * Myco-Triacet II (vaj i butë, i kombinuar me triamcinolone) * Flagystatin II (krem, i kombinuar me metronidazol) * Timodine (krem, kombinuar me hydrocortisone dhe dimethicone ) * Nistatina (tableta me gojë, Antibiotikë Iasi ) * Nidoflor (krem, i kombinuar me neomycin sulfate dhe acetonide triamcinolone ) * Stamicin (tableta me gojë, Antibiotikë Iasi ) * Lystin * Animax ( lubrifikim ose krem i veterinës veterinare, e kombinuar me neomycin sulfate, thiostrepton dhe acetonide triamcinolone ) * Nyata (pluhur topike)<ref>{{Cito web|url=https://www.webmd.com/drugs/2/drug-172996/nyata-topical/details|title=Drugs & Medications|website=www.webmd.com|language=en|accessdate=2018-11-11}}</ref> == Referime == {{Reflist|3}} [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] awgyl0qtvn7cnne2objtro0n1ldwouu Inteligjenca emocionale 0 264660 3002464 2955565 2026-06-27T23:31:51Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002464 wikitext text/x-wiki '''Inteligjenca emocionale''' ('''IE''') ose '''lidershipi emocional''' ('''LE''') është aftësia e individëve për të njohur [[Emocioni|emocionet]] e tyre dhe ato të të tjerëve, duke dalluar madje edhe ndryshimet në mes të "nuancave" të ndryshme të ndjenjave dhe vlerësimin e tyre në mënyrë të përshtatshme, përdorimin e informacionit emocional në orientimin e të menduarit dhe të sjelljeve, ashtu si dhe menaxhimin dhe/ose rregullimin e emocioneve në raport me mjedisin ose për të arritur synim(et).<ref name="A Dictionary of Psychology">{{Cite book|last=Colman|first=Andrew|title=A Dictionary of Psychology|url=https://archive.org/details/dictionaryofpsyc0000colm_s3f2|publisher=Oxford University Press|edition=3|year=2008|isbn=9780199534067}}</ref><ref>{{Cito web|title=Chapter 2 EMOTIONAL INTELLIGENCE : AN OVERVIEW|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/31161/6/06_chapter%202.pdf|publisher=INFLIBNET Centre|accessdate=3 shkurt 2019}}</ref> == Përmbledhje == Edhe pse termi për herë të parë u shfaq në vitin 1964 në një letër të shkruar nga Michael Beldoch, ajo fitoi popullaritet vetëm në vitin 1995, në librin me këtë titull, shkruar nga autori dhe gazetari i shkencës [[Daniel Goleman]].<ref>{{Cite book|title=Popularity Graph by Google Ngram Viewer|url=https://books.google.com/ngrams/graph?content=Emotional+intelligence&case_insensitive=on&year_start=1900&year_end=2008&corpus=15&smoothing=0&share=&direct_url=t4%3B%2CEmotional%20intelligence%3B%2Cc0%3B%2Cs0%3B%3Bemotional%20intelligence%3B%2Cc0%3B%3BEmotional%20Intelligence%3B%2Cc0%3B%3BEmotional%20intelligence%3B%2Cc0%3B%3BEMOTIONAL%20INTELLIGENCE%3B%2Cc0|accessdate=3 shkurt 2019}}</ref> Që nga kjo kohë, inteligjenca emocionale (IE), dhe analiza e Golemanit janë kritikuar brenda komunitetit shkencor,<ref>Murphy, Kevin R. A critique of emotional intelligence: what are the problems and how can they be fixed?. Psychology Press, 2014.</ref> pavarësisht raporteve të popullaritetit të saj.<ref>[https://hbr.org/2017/01/how-to-boost-your-and-others-emotional-intelligence Article at Harvard Business Review, 9 January 2017] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202065403/https://hbr.org/2017/01/how-to-boost-your-and-others-emotional-intelligence |date=2 February 2017 }} accessed 30 January 2017</ref><ref>[http://www.huffingtonpost.com/rita-balian-allen/emotional-intelligence-as_b_11072138.html Article at The Huffington Post, 20 July 2016] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202052311/http://www.huffingtonpost.com/rita-balian-allen/emotional-intelligence-as_b_11072138.html |date=2 February 2017 }} accessed 30 January 2017</ref><ref>[http://psychcentral.com/blog/archives/2015/10/29/the-benefits-of-emotional-intelligence/ Article at "psychcentral.com" 30 October 2015] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202235000/https://psychcentral.com/blog/archives/2015/10/29/the-benefits-of-emotional-intelligence/ |date=2 February 2017 }} accessed 30 January 2017</ref><ref>[http://www.thehindu.com/features/education/careers/how-good-is-your-eq/article7952589.ece "How good is your EQ" at "thehindu.com" 6 December 2015] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203004608/http://www.thehindu.com/features/education/careers/how-good-is-your-eq/article7952589.ece |date=3 February 2017 }} accessed 30 January 2017</ref> ;Komponentet Sipas Daniel Goleman inteligjenca emocionale përbëhet prej pesë komponentësh e që janë: 1) vetëdija vetjake, 2) vetë-rregullimi, 3) vetë-motivimi, 4) empatia (ndjeshmëria) dhe 5) aftësitë shoqërore. #Vetëdija vetjake nënkupton që individi njeh shumë mirë emocionet e veta, pikat e forta e të dobëta të tijat, si dhe nevojat stimujt që e shtyjnë përpara. Njerëz që zotërojnë një nivel të lartë të vetëdijes vetjake janë të zotë të kuptojnë sesi ndjenjat e tyre ndikojnë tek ata vetë, te të tjerët dhe tek performanca në punë (Goleman, 1998). #Vetë-rregullimi përfaqëson komponentin e dytë të inteligjencës emocionale, që nënkupton aftësinë e individit për të menaxhuar gjendjet e impulset e tij brenda vetes, si dhe atë për të menaxhuar burimet e veta (Goleman, 1995 cituar nga Munsten et al., 2003). Ai i përngjet një bisede të vazhdueshme të individëve me vetveten, ku këta të fundit humorin dhe impulset emocionale negative i ndjejnë njëlloj si të gjithë të tjerët, por në ndryshim prej tyre janë më të zotë për t’i kontrolluar e madje për t’i përdorur ato në mënyrë të dobishme (Goleman, 1998). #Vetë-Motivimi përbën kompetencën e tretë që duhet të zotërojë një individ për t’u konsideruar emocionalisht inteligjent. Ai përfaqëson kontrollin e tendencave emocionale të cilat çojnë ose lehtësojnë arritjen e qëllimeve (Goleman, 1995 cituar nga Munsten et al., 2003). Individët që zotërojnë këtë kompetencë nuk motivohen nga një pagë apo një status më i lartë si shumica e njerëzve, përkundrazi ata i motivon pasioni për punën dhe tendenca për të arritur rezultate sa më të larta, përtej pritshmërive të tyre dhe të të tjerëve. Për më tepër ata i karakterizon optimizmi dhe përkushtimi ndaj organizatës, madje edhe në situata të vështira (Goleman, 1998). #Empatia (ose ndjeshmëria) nga ana tjetër, nënkupton të qënit i vetëdijshëm për ndjenjat, nevojat dhe shqetësimet e të tjerëve (Goleman, 29 1995 cituar nga Munsten et al., 2003) dhe aftësinë për t’i trajtuar njerëzit bazuar në reagimet e tyre emocionale (Goleman, 1998). E parë nga këndvështrimi i një lideri kjo do të thotë të marrësh në konsideratë ndjenjat e njerëzve krahas faktorëve të tjerë teksa merr vendime inteligjente (Goleman, 1998). #Aftësia shoqërore - njerëzit që e zotërojnë këtë kompetencë kanë shumë njohje, përpiqen të gjejnë pika e interesa të përbashkëta me të tjerët dhe besojnë në bindjen se gjërat nuk mund të bëhen vetëm. Për këtë ata ndërtojnë marrëdhënie të mira me të tjerët, gjë që më pas i ndihmon të udheheqin të tjerët në drejtimin e deshiruar (Goleman, 1998).<ref>Goleman, D. (1998). Working With Emotional Intelligence. New York, NY. Bantum Books.</ref><ref>{{Cite journal|last=Cavazotte|first=Flavia|last2=Moreno|first2=Valter|last3=Hickmann|first3=Mateus|year=2012|title=Effects of leader intelligence, personality and emotional intelligence on transformational leadership and managerial performance|journal=The Leadership Quarterly|volume=23|issue=3|pages=443–455|doi=10.1016/j.leaqua.2011.10.003}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Atwater|first=Leanne|last2=Yammarinol|first2=Francis|year=1993|title=Personal attributes as predictors of superiors' and subordinates' perceptions of military academy leadership|url=https://archive.org/details/sim_human-relations_1993-05_46_5/page/645|journal=Human Relations|volume=46|issue=5|pages=645–668|doi=10.1177/001872679304600504}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Barbey|first=Aron K.|last2=Colom|first2=Roberto|last3=Grafman|first3=Jordan|year=2012|title=Distributed neural system for emotional intelligence revealed by lesion mapping|journal=Social Cognitive and Affective Neuroscience|volume=9|issue=3|pages=265–272|doi=10.1093/scan/nss124|pmc=3980800|pmid=23171618}}</ref><ref>{{Cito web|last=Yates|first=Diana|title=Researchers Map Emotional Intelligence in the Brain|url=http://news.illinois.edu/news/13/0122emotional_intelligence_AronBarbey.html|website=University of Illinois News Bureau|publisher=University of Illinois|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813092504/http://news.illinois.edu/news/13/0122emotional_intelligence_AronBarbey.html|archivedate=2014-08-13}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://health.usnews.com/health-news/news/articles/2013/01/28/scientists-complete-1st-map-of-emotional-intelligence-in-the-brain|title=Scientists Complete 1st Map of 'Emotional Intelligence' in the Brain|date=2013-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814225540/http://health.usnews.com/health-news/news/articles/2013/01/28/scientists-complete-1st-map-of-emotional-intelligence-in-the-brain|archive-date=2014-08-14|agency=US News and World Report}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Harms|first=P. D.|last2=Credé|first2=M.|year=2010|title=Remaining Issues in Emotional Intelligence Research: Construct Overlap, Method Artifacts, and Lack of Incremental Validity|journal=Industrial and Organizational Psychology: Perspectives on Science and Practice|volume=3|issue=2|pages=154–158|doi=10.1111/j.1754-9434.2010.01217.x}}</ref> == Faktorët == Në vitin 1996 Reuven Bar-Oni paraqiti edhe modelin e tij prej 15 faktorëve të inteligjencës i njohur ndryshe edhe si Modeli 15 faktorësh i Bar-Onit. Sipas Reuven Bar-Onit këta 15 faktorë janë: #Vetëvlerësimi #Vetëndërgjegjësimi emocional #Këmbëngulësia/Vetëshprehja emocionale #Pavarësia #Empatia #Përgjegjësia sociale #Marrëdhëniet ndërpersonale #Rezistenca ndaj stresit #Kontrollimi i impulseve #Vlerësimi i realitetit #Fleksibiliteti #Zgjidhja e problemeve #Vetaktualizimi #Optimizmi #Lumturia/mirëqenia<ref name="reuven">{{Cite web|url=http://www.reuvenbaron.org/wp/the-5-meta-factors-and-15-sub-factors-of-the-bar-on-model/|title=The 15 factors of the Bar-On model|access-date=9 qershor 2019|archive-date=27 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627000852/http://www.reuvenbaron.org/wp/the-5-meta-factors-and-15-sub-factors-of-the-bar-on-model/|url-status=dead}}</ref> == Shih edhe == * [[Testimi]] * [[Emocioni]] * [[Psikologjia]] * [[Inteligjenca]] * [[Daniel Goleman]] * [[Psikologjia e të mësuarit]] * [[Inteligjenca emocionale (libër)]] == Referime == {{Reflist|3}} [[Kategoria:Psikologji]] [[Kategoria:Inteligjencë]] [[Kategoria:Emocione]] 09dzsoby6vgug6sf87iu54mf3hggtr6 Shinto 0 265074 3002448 2955601 2026-06-27T22:53:50Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002448 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Shinto torii icon vermillion.svg|thumb|right]] '''Shinto''' ({{lang|ja|神道}} ''Shintō'') ose '''kami-no-miçi''' (si dhe emra të tjerë) është feja tradicionale e [[Feja në Japoni|Japonisë]] që fokusohet në praktikat rituale që duhet të kryhen me zell për të krijuar një lidhje midis [[Reiva epokë|Japonisë së sotme]] dhe të [[Historia e Japonisë|kaluarës së tij të lashtë]].<ref>John Nelson. ''A Year in the Life of a Shinto Shrine''. 1996. fq. 7–8.</ref> Praktikat Shinto u regjistruan dhe kodifikoheshin së pari në të dhënat e shkruara historike të ''[[Koxhiki]]t'' dhe ''[[Nihon Shoki]]'' në [[shekulli VIII|shekullin e VIII-të]]. Megjithatë, këto shkrime më të hershme japoneze nuk i referohen një feje të unifikuar, por më tepër një koleksioni besimesh vendore dhe mitologjie.<ref name="JapaneseReligion1985"/> Shinto sot është feja e faltoreve publike të përkushtuara për adhurimin e një numri të "[[Shpirti|shpirtrave]]", "[[Esencat|esencave]]" ose "[[Hyjni|perëndi]]" ([[Kami|kami]]),<ref name="Breen, Teeuwen. 2010. p. 1">Breen, Teeuwen. 2010. fq. 1</ref> të përshtatshme për qëllime të ndryshme si përkujtimore të luftës dhe festivale të korrjes, dhe zbatohet edhe për sektorët e ndryshëm organizata. Praktikuesit shprehin besimet e tyre të ndryshme përmes një gjuhe dhe praktike standarde, duke adoptuar një stil të ngjashëm me veshjen dhe ritualin, që datojnë nga koha e periudhave [[Periudha Nara|Nara]] dhe [[Periudha Heian|Heian]] ([[shekulli VIII|shekujt e VIII]]-[[shekulli XII|XII]]).<ref name="JapaneseReligion1985">{{cite book|first=Robert Ellwood|last=Richard Pilgrim|title=Japanese Religion|url=https://archive.org/details/unset0000unse_l0h8|publisher=Prentice Hall Inc|edition=1st|year=1985|lang=en|isbn=978-0-13-509282-8|location=Englewood Cliffs, NJ|pages=[https://archive.org/details/unset0000unse_l0h8/page/18 18]–19}}</ref> Rreth 80% e popullsisë në Japoni merr pjesë në praktikat Shinto ose ritualet, por vetëm një përqindje e vogël e tyre e identifikojnë veten si "shintoistë" në sondazhe.<ref name="Breen, Teeuwen. 2010. p. 1"/><ref name=":0">{{cite web|url=http://www.stat.go.jp/data/nenkan/back64/zuhyou/y2322a00.xls|title=宗教団体数，教師数及び信者数|date=2015|access-date=25 gusht 2015|website=Statistical Yearbook of Japan|lang=en|publisher=Statistics Japan, [[Ministria e Punëve të Brendshme dhe Komunikimit]]}}</ref> Kjo është për shkak se Shinto ka kuptime të ndryshme në Japoni. Shumica e japonezëve ndjekin tempujt Shinto dhe i luten ''kami'' pa iu përkitur një feje institucionale shinto. Nuk ka ritual formal që të bëhet praktikues i "Shinto popullore". Kështu, "anëtarësimi Shinto" shpesh llogaritet duke numëruar vetëm ata që bashkohen me sekte Shinto të organizuara. Shinto ka rreth 81,000 tempuj dhe rreth 85,000 priftërinj në vend.<ref>Williams, 2004. fq. 4–5</ref> Shinto ka rreth 81,000 [[faltorja Shinto|faltore]] dhe rreth 85,000 [[kanushi|priftërinj]] në vend.<ref name=":0"/> Sipas sondazheve të kryera në vitin [[2006]]<ref name="Dentsu2006">Dentsu Communication Institute, Japan Research Center: ''[http://www2.ttcn.ne.jp/honkawa/9460.html Sixty Countries' Values Databook]'' (世界60カ国価値観データブック).</ref> dhe [[2008]],<ref name="NHK2008">{{cite web|url=http://www.nhk.or.jp/bunken/summary/research/report/2009_05/090505.pdf|title=2008 NHK survey of religion in Japan — 宗教的なもの にひかれる日本人〜ISSP国際比較調査（宗教）から〜|publisher=NHK Culture Research Institute|lang=en, ja}}</ref> më pak se 40% e popullsisë së Japonisë identifikohen me një fe të organizuar: rreth 35% janë budistë, 3% deri 4% janë anëtarë të [[Shkollat dhe sektet Shinto|sekteve shinto dhe feve të përfituar]]. Në vitin [[2008]], 26% e pjesëmarrësve raportuan shpesh duke vizituar tempuj Shinto, ndërsa vetëm 16.2% shprehën besimin në ekzistencën e një zot apo perëndi ({{lang|ja|神}}) në përgjithësi.<ref name="NHK2008"/> Sipas Inoue ([[2003]]): "Në bursat moderne, termi përdoret shpesh në lidhje me adhurimin e Kamit dhe teologjitë, ritualet dhe praktikat e lidhura me to. Në këto kontekste, 'Shinto' merr kuptimin e 'fesë tradicionale të Japonisë', në kundërshtim për fetë e huaja të tilla si [[Krishtërimi]], [[Budizmi]], [[Islami]] e kështu me radhë."<ref>Inoue Nobutaka, ''Shinto, a Short History'' (2003) fq. 1</ref> ==Tempuj== [[Skeda:Plum trees Kitano Tenmangu.jpg|thumb|Dy gra duke u lutur para një tempulli]] Adhurimi kryesor i ''[[Kami|kamive]]'' bëhet në faltore publike ose në adhurim në faltoret e vogla të shtëpive të quajtura ''[[Kamidana|kamidana]]''. Tempulli publik është një ndërtesë ose vend që funksionon si kanal për ''kami''. Një numër më i vogël i vendeve të shenjta janë gjithashtu vende natyrore të quajtura ''mori''. Më të zakonshmet e mori janë pemët e shenjta të pemëve, ose maleve, apo ujëvarat. Të gjitha vendet e shenjta janë të hapura për publikun disa herë ose gjatë gjithë vitit. Ndërsa shumë nga vendet e shenjta publike janë struktura të përpunuara, të gjitha janë stilet arkitektonike karakteristike japoneze të periudhave të ndryshme në varësi të moshës së tyre. Tempuj përballen nga një portë dalluese japoneze ({{lang|ja|鳥 居}} ''[[Torii|torii]]'') e bërë nga dy kryqëzime që tregojnë ndarjen ndërmjet hapësirës së përbashkët dhe hapësirës së shenjtë. Torii ka 20 stilet dhe ndërtesat që përputhen bazuar në ''kami'' dhe prejardhje së mishëruar. Ekzistojnë një numër barrierash simbolike dhe reale që ekzistojnë midis botës normale dhe shenjave të shenjta, duke përfshirë: statujat e mbrojtjes, portat, gardhet, litarë dhe përcaktimet e tjera të zakonshme në hapësirën e shenjtë. Zakonisht do të ketë vetëm një ose nganjëherë dy qasje në tempull për publikun dhe të gjithë do të kenë ''torii'' gjatë rrugës. Në përbërësit e shenjtë, ka një ''[[Haiden|haiden]]'' ose sallë publike adhurimi, ''[[Heiden|heiden]]'' ({{lang|ja|幣 殿}}) ose salla e ofertave dhe ''[[Honden|honden]]'' ose salla kryesore. Përkufizimi më i thellë i bazave është ''honden'' ose sallat e adhurimit, të cilat hyjnë vetëm nga prifti i lartë ose adhuruesit në raste të caktuara. ''Honden'' strehon simbolin e kamit të ruajtur. Zemra e tempullit është rituale periodike, ngjarje shpirtërore në jetën e famullisë dhe festivale. E gjithë kjo është e organizuar nga priftërinjtë, të cilët janë të dy duart dhe administratorët shpirtërorë. Tempujt janë institucione private dhe mbështeten financiarisht nga kongregacioni dhe vizitorët. Disa faltore mund të kenë festivale që tërheqin qindra mijëra, veçanërisht në sezonin e Vitit të Ri. ==Praktikat== ===Omairi=== Çdo person mund të vizitojë një vend të shenjtë dhe nuk duhet të jetë Shinto për ta bërë këtë. Bërja e tillë quhet ''Omairi''. Në mënyrë tipike ekzistojnë disa hapa bazë për të vizituar një vend të shenjtë. * Në çdo portë hyrëse, përkulni me respekt para se të kaloni. * Në qoftë se ekziston një pellg i larjes së duarve, kryeni Temizu: merrni qepshe në dorën tuaj të djathtë dhe ngrini ujë. Derdhni pak në dorën tuaj të majtë, pastaj transferoni qepshen në dorën tuaj të majtë dhe derdhni pak në dorën tuaj të djathtë. Transferoni sërish qepshen në dorën tuaj të djathtë, gatuani palme tuaj të majtë dhe derdhni ujë në të, nga të cilat ju do të merrni ujin në gojën tuaj (mos pini kurrë drejtpërdrejt nga qepshja), frushkulloni në gojë (mos e pini), pastaj pështyni në dorën tuaj të majtë (jo në ujëmbledhësin). Pastaj, duke mbajtur dorezën e kapakut në të dyja duart, e ktheni vertikalisht në mënyrë që uji i mbetur të lan mbi dorezën. Pastaj zëvendësoni atë ku e keni gjetur atë. * Qasja në tempull; nëse ka një zile, mund të telefononi zile së pari (ose pas depozitimit të një donacioni); nëse ka një kuti për donacione, lini një modeste në lidhje me mjetet tuaja; pastaj përkulni dy herë, duartrokitni dy herë dhe mbajeni duartrokitjen e dytë me duart tuaja të mbajtura së bashku para zemrës për një hark mbyllës pas lutjeve tuaja. * Ekziston ndryshim në mënyrën se si mund të shkojë ky vizitë themelore, dhe varësisht nga koha e vitit dhe festave mund të ketë edhe ritualë të tjerë të bashkangjitur në vizita. * Jini të sinqertë dhe të respektueshëm për stafin dhe vizitorët e tjerë, dhe nëse është e mundur, jini të qetë. Jini të vetëdijshëm se ka vende që nuk duhet të shkojnë në bazën e shenjtë. Mos vishni këpucë brenda ndonjë ndërtese. ===Harae=== Riti i pastrimit të ritualit, ''[[Harae|harae]]'' ose ''harai'', zakonisht bëhet çdo ditë në një vend të shenjtë, është një ceremoni e sakrificës dhe lutjeve të disa formave. Në festat dhe në raste të tjera të veçanta, dyert e brendshme të tempullit mund të hapen dhe ofrohen sakrifica speciale. ===Misogi=== ''[[Misogi]]'' është një term që do të thotë pastrim me ujë. Praktika e pastrimit nga përdorimi ritual i ujit gjatë recitimit të lutjeve bëhet zakonisht çdo ditë nga praktikuesit e rregullt dhe kur është e mundur nga praktikuesit e laikëve. Ekziston një grup i përcaktuar lutjesh dhe aktivitetesh fizike që paraprijnë dhe ndodhin gjatë ritualit. Kjo zakonisht do të kryhet në një vend të shenjtë, në një mjedis natyror, por mund të bëhet kudo që ka ujë të rrjedhshëm të pastër. Performanca themelore e kësaj është larja e duarve dhe gojës ({{lang|ja|手 水}}, ''temizu'') e bërë në hyrje të një tempulli. Besimtari më i përkushtuar mund të kryejë ''misogi'' duke qëndruar nën një ujëvarë ose duke kryer [[Pastrimi ritual|pastrim rituale]] në një lumë.<ref>{{cite journal|last1=Boyd|first1=James W. (James Waldemar)|last2=Williams|first2=Ron G.|title=Japanese Shinto: An Interpretation of a Priestly Perspective|url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2005-01_55_1/page/33|journal=Philosophy East and West|date=2005|volume=55|issue=1|doi=10.1353/pew.2004.0039|lang=en|pages=33–63}}</ref> Kjo praktikë vjen nga historia Shinto, kur ''kami'' [[Izanagi|Izanagi-no-Mikoto]] së pari kreu ''misogi'' pasi u kthye nga vendi [[Jomi]], ku u bë i papastër nga [[Izanami|Izanami-no-Mikoto]] pas vdekjes së saj. ===Imi=== Një formë tjetër e pastërtisë rituale është ''shmangia'', që do të thotë se një [[Tabu|tabu]] vendoset mbi persona ose akte të caktuara. Për ta ilustruar, nuk do të vizitonte një vend të shenjtë nëse një të afërm i ngushtë në familje kishte vdekur kohët e fundit. Vrasja është përgjithësisht e papastër dhe duhet të shmanget. Kur dikush kryen veprime që dëmtojnë tokën ose gjëra të tjera të gjalla, lutjet dhe ritualet kryhen për të qetësuar ''kami'' e zonës. Ky lloj i pastërtisë kryhet zakonisht për të parandaluar që gjërat e këqija të ndodhin. ==Regjistrimet historike== Nuk ka tekst të shenjtë në Shinto, skur që është [[Bibla]] në Krishtërim ose [[Kurani]] në Islam. Në vend të kësaj ka libra të historisë, të cilat japin histori dhe sfond për shumë besime Shinto:<ref name="Sokyo1962" /> * ''[[Koxhiki]]'' (Regjistri i Çështjeve të Lashtë). Libri më i vjetër i historisë japoneze, përshkruan mitet e origjinës së Japonisë dhe Familjes Perandorake duke filluar nga viti [[628]].<ref name="Sokyo1962">{{cite book|title=Shinto: The Kami Way|url=https://archive.org/details/shintokamiway0000soky|publisher=Charles E Tuttle Co|location=[[Rutland (city), Vermont|Rutland, VT]]|first=Ono|last=Sokyo|edition=1st|year=1962|lang=en|isbn=978-0-8048-1960-2|oclc=40672426|page=2}}</ref> * ''[[Nihon Shoki]]'' (Kronikat e Japonisë) dhe [[Shoku Nihongi]] (Kronikat e vazhdueshme të Japonisë) përshkruan ngjarje deri në vitin [[697]]. Disa nga tregimet në Nihongi janë më të detajuara, por kontradiktore, me historitë e Koxhiki. * ''[[Rikkokushi]]'' (Gjashtë Historitë Kombëtare) përmbajnë Nihon Shoki dhe Shoku Nihongi. * ''[[Engishiki]]'' përmban një seksion që përshkruan ritualet Shinto në detaje të hollësishme.<ref>{{Cite journal|last=Ellwood|first=Robert S.|date=1971|editor-last=Bock|editor-first=Felicia Gresset|title=A Translation of the Engi-Shiki|url=https://archive.org/details/sim_history-of-religions_1971-02_10_3/page/267|jstor=1062014|journal=History of Religions|volume=10|issue=3|lang=en|pages=267–270}}</ref> * ''[[Xhino Shotoki]]'' (një studim i historisë dhe politikës shinto dhe japoneze), shkruar në [[shekulli XIV|shekullin e XIV-të]]. == Referime == <references/> [[Kategoria:Filozofia lindore| ]] [[Kategoria:Besime, tradita dhe lëvizje fetare]] [[Kategoria:Politeizëm]] [[Kategoria:Mitologjia sipas fesë]] [[Kategoria:Feja në Azi]] [[Kategoria:Kultura e Japonisë]] [[Kategoria:Filozofi fetare]] [[Kategoria:Praktika fetare]] 3ka981t9momscvcpbivsl0t1dw7edm2 Tokugava Iejasu 0 265890 3002436 2955721 2026-06-27T22:29:36Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002436 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Tokugawa Ieyasu2.JPG|parapamje|321px|Tokugava Iejasu]] '''Tokugava Iejasu''' ([[Gjuha japoneze|Japonisht]]: {{lang|ja|徳川家康}}; 31 janar [[1543]] - 1 qershor [[1616]]) ishte themeluesi dhe [[Shoguni|shōguni]] i parë i [[Shogunati Tokugava|Shogunatit Tokugava]] të [[Japonia|Japonisë]], e cila drejtoi në mënyrë efektive Japoninë nga [[Beteja e Sekigaharës]] në vitin [[1600]], deri në [[Restaurimi meixhi|Restaurimin Meixhi]] në vitin [[1868]]. Iejasu e mori pushtetin në vitin [[1600]], ndërsa emërimin si ''shōgun'' në vitin [[1603]], duke hequr dorë nga detyra në vitin [[1605]], por duke mbetur në fuqi deri në vdekjen e tij në vitin [[1616]]. Ai ishte një nga tre bashkuesit e Japonisë, së bashku me ish-''[[Daimjo|feudalët]]'' [[Oda Nobunaga|Nobunaga]] dhe [[Tojotomi Hidejoshi]]. Gjatë [[Periudha Muromaçi|Periudhës Muromaçi]], [[Klani Matsudaira|klani Matsudaira]] kontrollonte një pjesë të [[Provinca Mikava|Provincës Mikava]] (gjysma lindore e prefekturës moderne [[Aiçi (prefekturë)|Aiçi]]). Babai i Iejasu, [[Matsudaira Hirotada]], ishte një luftëtar i mitur lokal me qendër në [[Kalaja Okazaki|Kalanë Okazaki]], i cili kontrollonte një pjesë të autostradës [[Tokaido (rrugë)|Tokaido]] që lidh [[Kioto]]n me krahinat lindore. Territori i tij ishte futur midis fqinjëve më të fortë dhe grabitqarë, duke përfshirë [[Klani Imagava|klanin Imagava]], me qendër në [[Provinca Suruga|Provincën Suruga]] në lindje dhe [[Klani Oda|klanin Oda]] në perëndim. Armiku kryesor i Hirotadës ishte [[Oda Nobuhide]], babai i [[Oda Nobunaga|Oda Nobunagës]].<ref name="Turnbull-I">{{Cite book|last=Turnbull|first=Stephen|title=Tokugawa Ieyasu|url=https://archive.org/details/tokugawaieyasu00turn|publisher=Osprey Publishing|year=2012|lang=en|ISBN=978-184908574-8|pages=[https://archive.org/details/tokugawaieyasu00turn/page/n5 5]–9}}</ref> ==Jeta e hershme== Tokugava Iejasu lindi në vitin e 11-të të [[Tenbuni]]t, sipas [[Kalendari japonez|kalendarit japonez]]. Fillimisht i quajtur '''Matsudaira Takeçijo''', ai ishte djali i [[Matsudaira Hirotada]]s, ''[[Daimjo|daimjō]]'' i Mikavas e [[Klani Matsudaira|klanit Matsudaira]], dhe Odai-no-kata ({{lang|ja|於 大 の 方}}, Zonja Odai), vajza e një zotërie fqinj, [[samurai]] [[Mizuno Tadamasa]]. Në vitin kur lindi Iejasu, klani Matsudaira u nda. Në vitin [[1543]], xhaxhai i Hirotadës, Matsudaira Nobutaka e braktisi [[Klani Oda|klanin Oda]]. Kjo i dha [[Oda Nobuhide]]s besimin për të sulmuar [[Kalaja Okazaki|Okazakin]]. Pas pak, vjehrri i Hirotadës vdiq dhe djali i tij [[Mizuno Nobumoto]] ringjalli armiqësinë tradicionale të klanit kundër Matsudairas dhe deklaroi edhe për Oda Nobuhiden gjithashtu. Si rezultat, Hirotada u nda nga Odai-no-kata dhe e dërgoi atë përsëri në familjen e saj.<ref name="Turnbull-I"/> Ndërsa burri dhe gruaja u martuan përsëri dhe të dy vazhduan të kishin fëmijë të mëtejshëm, përfundimisht Iejasu kishte 11 gjysmë vëllezër dhe motra. Ndërsa Oda Nobuhide vazhdoi ta sulmonte Okazakin, në vitin [[1548]] Hirotada iu drejtua fqinjit të tij të fuqishëm lindor, [[Imagava Joshimoto]] për ndihmë. Joshimoto ra dakord për një aleancë me kushtin që Hirotada të dërgojë trashëgiminë e tij të re në zotërimin Sunpu, si peng.<ref name="Turnbull-I"/> Oda Nobuhide, mësoi për këtë rregullim dhe e kishte rrëmbyer Iejasun nga rrethimi i tij gjatë rrugës për në Sunpu.<ref name="Turnbull">{{Cite book|last=Turnbull|first=Stephen|title=Battles of the Samurai|publisher=Arms and Armour Press|year=1987|lang=en|ISBN=085368826-5|page=35}}</ref> Iejasu ishte vetëm pesë vjeç në atë kohë.<ref name="screech85">[[Timon Screech|Screech]], Timon (2006). ''Secret Memoirs of the Shoguns: Isaac Titsingh and Japan, 1779–1822''. London: [[RoutledgeCurzon]]. {{ISBN|0-7007-1720-X}}, fq. 85, 234; n.b., Screech explains <blockquote>Minamoto-no-Ieyasu was born in ''Tenbun'' 11, on the 26th day of the 12th month (1542) and he died in ''Genna'' 2, on the 17th day of the 4th month (1616); and thus, his contemporaries would have said that he lived 75 years. In this period, children were considered one year old at birth and became two the following New Year's Day; and all people advanced a year that day, not on their actual birthday.</blockquote></ref> Nobuhide kërcënoi se do ta ekzekutonte Iejasun, përveç nëse babai i tij i ndërpriste të gjitha lidhjet me klanin Imagava; megjithatë, Hirotada refuzoi, duke thënë se sakrifikimi i djalit të tij do të tregonte seriozitetin e tij në paktin e tij me Imagavën. Megjithë këtë refuzim, Nobuhide zgjodhi të mos e vriste Iejasun, por përkundrazi e mbajti si peng për tre vitet e ardhshme në Tempullin Mansho-xhi në [[Nagoja]]. Në vitin [[1549], kur Iejasu ishte 6 vjeç,<ref name="screech85"/> babai i tij Hirotada u vra nga vasalët e tij, të cilët kishin marrë ryshfet nga klani Oda. Në të njëjtën kohë, Oda Nobuhide vdiq gjatë një epidemie. Vdekja e Nobuhides i dha një goditje të rëndë klanit Oda. Një ushtri nën komandën e Imagava [[Sessai Çoro|Sessai]] vendosi rrethimin në kështjellën ku jetonte [[Oda Nobuhiro]], djali i madh i Nobuhides dhe kreu i ri Oda. Me kalanë gati të binte, Sessai i ofroi një marrëveshje Oda Nobunagës, djalit të dytë të Nobuhides. Sessai ofroi të hiqte dorë nga rrethimi nëse Iejasu do t'i dorëzohej Imagavës. Nobunaga u pajtua, dhe kështu Iejasu (tani nëntë vjeç) ishte marrë si peng në Sumpu. Në Sumpu, ai mbeti peng, por u trajtua në mënyrë të drejtë si një aleat potencialisht i dobishëm i së ardhmes së fisit Imagava deri në vitin [[1556]] kur ai ishte 15 vjeç.<ref name="screech85"/> ==Ngritja në fuqi== Në vitin [[1556]], Iejasu erdhi zyrtarisht në moshë, me [[Imagava Joshimoto]]n që kryesoi ceremoninë e tij ''[[Genpuku|genpuku]]''. Pas traditës, ai e ndryshoi emrin e tij nga '''Matsudaira Takeçijo''' në '''Matsudaira Xhirōsaburō Motonobu'''. Ai gjithashtu u lejua shkurtimisht të vizitonte Okazakin për të bërë respektin e tij për varrin e babait të tij dhe për të marrë homazhet e mbajtësve të tij nominalë, të udhëhequr nga [[Karō|karō]] [[Torii Tadajoshi]].<ref name="Turnbull-I"/> Një vit më vonë, në moshën 13 vjeçe (sipas vlerësimit të epokës së [[Azia Lindore|Azisë Lindore]]), ai u martua me gruan e tij të parë, Zonjën Tsukijama, një e afërme e Imagava Joshimotos dhe e ndryshoi përsëri emrin e tij në '''Matsudaira Kurandonosuke Motojasu'''. Lejohet të kthehej në Mikavën e tij të lindjes, Imagava atëherë e urdhëroi atë që të luftonte klanin Oda në një seri betejash. Motojasu luftoi betejën e tij të parë në vitin [[1558]] në [[Rrethimi i Terabës|Rrethimin e Terabës]]. Guvernatori i kalasë së Terabës në Mikavën perëndimore, Suzuki Shigeteru, e tradhtoi Imagavën, duke braktisur [[Oda Nobunaga]]n. Kjo ishte nominalisht brenda territorit të Matsudaira, kështu që Imagava Joshimoto ia besoi fushatën Iejasut dhe mbajtësit e tij nga Okazaki. Iejasu e drejtoi sulmin personalisht, por pasi mori mbrojtjen e jashtme, u rrit i frikësuar nga një kundërsulm në pjesën e pasme, kështu që ai dogji kalanë kryesore dhe u tërhoq. Siç parashikohej, forcat e Odas sulmuan linjat e tij të pasme, por Motojasu u përgatit dhe e dëboi ushtrinë Oda.<ref name="Turnbull-I2">{{Cite book|last=Turnbull|first=Stephen|title=Tokugawa Ieyasu|url=https://archive.org/details/tokugawaieyasu00turn|publisher=Osprey Publishing|year=2012|lang=en|ISBN=978-184908574-8|page=[https://archive.org/details/tokugawaieyasu00turn/page/10 10]}}</ref> Ai pastaj arriti të sigurojë furnizime në Rrethimin e Odakës në vitin [[1599]]. Odaka ishte e vetmja nga pesë kalatë e diskutueshme kufitare nën sulm nga Oda, e cila mbeti në duart e Imagavës. Motojasu filloi sulmet devijuese kundër dy kalave fqinje dhe kur garnizonet e kalatë e tjera shkuan në ndihmë të tyre, kolona e furnizimit të Iejasut mundi të mbërrinte në Odaka.<ref name="Turnbull2">{{Cite book|last=Turnbull|first=Stephen|title=The Samurai Sourcebook|url=https://archive.org/details/samuraisourceboo00turn_0|publisher=Cassell & Co.|year=1998|lang=en|ISBN=185409523-4|page=[https://archive.org/details/samuraisourceboo00turn_0/page/216 215]}}</ref> Deri në vitin [[1560]] udhëheqja e fisit Oda i kishte kaluar udhëheqësit të shkëlqyeshëm [[Oda Nobunaga]]. Imagava Joshimoto, duke udhëhequr një ushtri të madhe (ndoshta 25,000 forca) pushtoi territorin e klanit Oda. Motojasut iu caktua një mision më vete për të kapur fortesën e [[Rrethimi i Marunes|Marune]]. Si rezultat, ai dhe njerëzit e tij nuk ishin të pranishëm në [[Beteja e Okehazmës|Betejën e Okehazamës]] ku Joshimoto u vra në sulmin e befasishëm të Nobunagës.<ref name="Turnbull"/>{{rp|fq. 37}} ===Aleanca me Odën=== Me vdekjen e Joshimotos dhe klanin Imagava në një gjendje konfuzioni, Motojasu shfrytëzoi rastin për të pohuar pavarësinë e tij dhe marshoi me njerëzit e tij përsëri në Kalanë e Okazakit, të braktisur dhe rikthyen vendin e tij stërgjyshor.<ref name="Turnbull-I2"/> Motojasu atëherë vendosi të bëhej aleat me klanin Oda.<ref name="sam">{{Cite book|last=Turnbull|first=Stephen R.|title=The Samurai: A Military History|url=https://archive.org/details/samuraimilitaryh0000turn|publisher=MacMillan Publishing Co.|place=New York|year=1977|lang=en|page=[https://archive.org/details/samuraimilitaryh0000turn/page/144 144]}}</ref> Një marrëveshje e fshehtë ishte e nevojshme sepse gruaja e Motojasut, Zonja Tsukijama dhe djali i mitur, [[Matsudaira Nobujasu|Nobujasu]] u mbajtën peng në Sumpu nga [[Imagava Uxhizane]], trashëgimtari i Joshimotos. Në vitin [[1561]], Motojasu u përball haptazi me Imagavën dhe zaptoi kështjellën e Kaminogos. Kaminogo u mbajt nga Udono Nagamoçi. Duke u rikthyer në vjedhje, Motojasu sulmoi nën mbulesën e errësirës, ​​duke i vënë zjarr kështjellës dhe kapi dy nga djemtë e Udonos, të cilët ai i përdori si peng për të shkëmbyer gruan dhe djalin e tij.<ref name="Turnbull2"/>{{rp|fq. 216}} Në vitin [[1563]] Nobujasu ishte martuar me vajzën e Nobunagës [[Tokuhime (Oda)|Tokuhime]]. Për vitet e ardhshme Motojasu u pushtua me reformimin e fisit Matsudaira dhe qetësimin e Mikavës. Ai gjithashtu forcoi vasalët e tij kryesorë, duke u dhënë atyre tokë dhe kështjella. Këta vasalë përfshinin: [[Honda Tadakatsu]]n, [[Ishikava Kazumasa]]n, [[Koriki Kijonaga]]n, [[Hattori Hanzo]]n, [[Sakai Tadatsugu]]n, dhe [[Sakakibara Jasumasa]]n. Gjatë kësaj periudhe, klani Matsudaira gjithashtu u përball me një kërcënim nga një burim tjetër. Mikava ishte një qendër kryesore për lëvizjen ''[[Ikoo-ikki]]'', ku fshatarët u bashkuan me murgjit militantë nën sektin [[Xhodo Shinshu]], dhe kundërshtuan rendin tradicional shoqëror feudal. Motojasu ndërmori disa beteja për të shtypur këtë lëvizje në territoret e tij, përfshirë [[Beteja e Azukizakës|Betejën e Azukizakës]].<ref name="Turnbull2"/>{{rp|fq. 216}} Në një fejesë, ai gati u vra, kur u godit nga dy plumba që nuk depërtuan në armaturën e tij. Të dy palët po përdornin armët e reja të [[baruti]]t që [[portugezët]] i kishin prezantuar në Japoni vetëm 20 vjet më parë. ===Konflikti me Takeda=== Në tetor [[1571]], Takeda Shingen, tani aleat me fisin Odavara Hoxho, sulmoi tokat Tokugava në Totomi. Iejasu kërkoi ndihmë nga Nobunaga, i cili i dërgoi rreth 3000 trupa. Në fillim të vitit [[1572]] të dy ushtritë u takuan në [[Beteja e Mikatagaharës|Betejën e Mikatagaharës]]. Ushtria dukshëm më e madhe Takedës, nën drejtimin e ekspertëve të Shingenit, i mposhti trupat e Iejasut duke shkaktuar viktima të shumta. Megjithë shtrëngimin e tij fillestar, Iejasu u bindur nga një prej gjeneralëve të tij të tërhiqej.<ref name="Cassell">{{cite book|last1=Turnbull|first1=Stephen|title=The Samurai Sourcebook|year=2000|publisher=Cassell & Co.|lang=en|isbn=185409523-4|location=Londër|pages=222–23}}</ref><ref name="Arms">{{cite book|last1=Turnbull|first1=Stephen|title=Battle of the Samurai|year=1987|publisher=Arms and Armour Press|lang=en|location=Londër|isbn=085368826-5|pages=67–78}}</ref> Beteja ishte një humbje e madhe, por në interes të ruajtjes së pamjes së tërheqjes dinjitoze, Iejasu me porosi urdhëroi burrat në kështjellën e tij të ndeznin pishtarët, daulle të shëndosha dhe ti linin portat të hapura, për të marrë si duhet luftëtarët që ktheheshin. Për habinë dhe lehtësimin e ushtrisë Tokugavës, ky spektakël i bëri gjeneralët Takeda të dyshonin se u futën në një kurth, kështu që ata nuk e rrethuan kështjellën dhe përkundrazi bënë kamp për natën. Ky gabim do të lejonte një grup [[Ninxha|ninxhash]] të Tokugavës të sulmonte kampin në orët pasuese, duke mërzitur më tej ushtrinë tashmë të çorientuar Takeda, dhe në fund të fundit rezultoi në vendimin e Shingenit për të hequr krejtësosjt dorë nga sulmi. Rastësisht, Takeda Shingeni nuk do të merrte një shans tjetër për të përparuar në Hamamatsu, aq më pak [[Kioto]], pasi ai do të vdiste menjëherë pas [[Rrethimi i Kalasë së Nodës|Rrethimit të Kalasë së Nodës]] një vit më vonë, në vitin [[1573]].<ref name="sam"/>{{rp|fq. 153–56}} Shingeni u pasua nga djali i tij më pak i aftë [[Takeda Katsujori]]. Në vitin [[1575]], Takeda sulmoi Kalanë Nagashino në Provincën Mikava. Iejasu i bëri thirrje Nobunagës për ndihmë dhe rezultati ishte që Nobunaga erdhi personalisht në krye të një ushtrie shumë të madhe (rreth 30,000 forca). Forca prej 38,000 vetash Oda-Tokugava arriti një fitore të madhe më 28 qershor [[1575]], në [[Beteja e Nagashinos|Betejën e Nagashinos]], megjithëse Takeda Katsujori i mbijetoi betejës dhe u tërhoq përsëri në Provincën Kai. Për shtatë vitet e ardhshme, Iejasu dhe Katsujori luftuan një seri betejash të vogla, si rezultat i të cilave trupat e Ieyasu arritën të mposhtin kontrollin e Provincës Suruga larg nga klani Takeda. Në vitin [[1579]], gruaja e Iejasut dhe trashëgimtari i tij Nobujasu u akuzuan nga Nobunaga për komplot me Takeda Katsujorit për të vrarë Nobunagën, vajza e së cilit [[Tokuhime (Oda)|Tokuhime]] ([[1559]]-[[1636]]) ishte e martuar me Nobujasun. Për këtë Iejasu urdhëroi gruan e tij të ekzekutohej dhe e detyroi djalin e tij më të vjetër nga ajo, Nobujasu, të kryejë ''[[Seppuku|seppuku]]''. Iejasu atëherë emëroi si trashëgimtar djalin e tij të tretë, [[Tokugava Hidetada]], pasi djali i tij i dytë u adoptua nga një fuqi tjetër në rritje: gjenerali i besuar i klanit Oda [[Tojotomi Hidejoshi]], së shpejti do të ishte [[daimjo]]ja më i fuqishëm në Japoni. Fundi i luftës me Takedën erdhi në vitin [[1582]], kur një forcë e kombinuar Oda-Tokugava sulmoi dhe pushtoi Provincën Kai. Takeda Katsujori u mund në [[Beteja e Tenmokuzanit|Betejën e Tenmokuzanit]] dhe më pas kreu ''[[seppuku]]''.<ref name="Turnbull2"/>{{rp|fq. 231}} ===Vdekja e Nonbunagës=== Në fund të [[qershori]]t [[1582]], Iejasu ishte afër [[Osaka|Osakës]] dhe larg territorit të tij, kur mësoi se Nobunaga kishte vrarë veten. Iejasu menaxhoi udhëtimin e rrezikshëm përsëri në Mikava. Iejasu po mobilizonte ushtrinë e tij kur mësoi se Hidejoshi kishte mundur Akeçi Mitsuhiden në Betejën e Jamazakit. Vdekja e Nobunagës do të thoshte se disa krahina, të sunduara nga vasalët e Nobunagës, ishin gati për tu pushtuar. Drejtuesi i provincës Kai bëri gabimin të vriste një nga ndihmësit e Iejasut. Iejasu e pushtoi menjëherë Kain dhe mori kontrollin. [[Hoxho Uxhimasa]], udhëheqësi i fisit Hoxho u përgjigj duke dërguar ushtrinë e tij shumë më të madhe në Shinano dhe më pas në Provincën Kai. Asnjë betejë nuk u zhvillua midis forcave të Iejasut dhe ushtrisë së madhe Hoxho dhe, pas disa negociatave, Iejasu dhe Hoxho ranë dakord për një zgjidhje, e cila e la Iejasun nën kontrollin e Kait dhe provincave Shinano, ndërsa Hoxho mori kontrollin e Provincës Kazusa (si dhe copa të dy krahinave Kai dhe Shinano). Në të njëjtën kohë ([[1583]]) u zhvillua një luftë për sundimin mbi Japoninë midis [[Tojotomi Hidejoshi]]t dhe [[Shibata Katsuie]]s. Iejasu nuk mori pjesë në këtë konflikt, duke ndërtuar reputacionin e tij si për kujdes aushtu dhe për mençuri. Hidejoshi e mposhti Katsuien në Betejën e Shizugatakes. Me këtë fitore, Hidejoshi u bë ''[[daimjo]]ja'' i vetëm më e fuqishme në Japoni. ==Shogun (1603–1605)== Më 24 mars [[1603]], Tokugava Iejasu mori titullin e ''[[Shoguni|shōgun]]'' nga [[Perandori Go-Jozei]].<ref>[[Isaac Titsingh|Titsingh]], Isaac (1822). ''Illustrations of Japan.'' London: Ackerman, fq. 409.</ref> Iejasu ishte 60 vjeç. Ai i kishte tejkaluar të gjithë burrat e tjerë të mëdhenj të kohës së tij: [[Oda Nobunaga|Nobunagën]], [[Takeda Shingeni|Shingenin]], [[Tojotomi Hidejoshi|Hidejoshin]], dhe [[Uesugi Kenshini|Kenshinin]]. Si ''[[shoguni|shōgun]]'', ai i shfrytëzoi vitet e tij të mbetura për të krijuar dhe forcuar [[Shogunati Tokugava|Shogunatin Tokugava]], i cili filloi në [[Periudha Edo|Periudhën Edo]], dhe ishte qeveria e tretë shogunale (pas [[Periudha Kamakura|Shogunatit Kamakura]] ([[Klani Minamoto|Minamoto]]) dhe [[Shogunati Ashikaga|Shogunatit Ashikaga]]). Ai pretendoi se kishte prejardhje nga klani Minamoto, me anë të [[Klani Nitta|klanit Nitta]]. Pasardhësit e tij do të martoheshin me [[Klani Taira|klanin Taira]] dhe [[Klani Fuxhivara|klanin Fuxhivara]]. [[Shogunati Tokugava]] do të sundonte Japoninë për 250 vitet e ardhshme. Pas një modeli të vendosur japonez, Iejasu hoqi dorë nga pozita e tij zyrtare si ''[[shoguni|shōgun]]'' në vitin [[1605]]. Pasardhës i tij ishte djali dhe trashëgimtari i tij, Tokugava Hidetada. Mund të ketë pasur disa faktorë që kanë kontribuar në vendimin e tij, përfshirë dëshirën e tij për të shmangur lidhjen në detyrat ceremoniale, për ta bërë më të vështirë për armiqtë e tij të sulmonin qendrën e vërtetë të fuqisë dhe të siguronin një radhitje më të butë të djalit të tij.<ref>{{cite book|last=Van Wolferen|first=Karel|title=The Enigma of Japanese Power: People and Politics in a Stateless Nation|url=https://archive.org/details/enigmaofjapanese00wolf_0|isbn=0-679-72802-3|year=1990|publisher=Vintage Books|lang=en|location=New York|page=[https://archive.org/details/enigmaofjapanese00wolf_0/page/28 28]}}</ref> Heqja dorë nga Iejasu nuk kishte asnjë efekt në shtrirjen praktike të fuqive të tij ose të sundimit të tij; por Hidetada, megjithatë mori përsipër një rol si kreu zyrtar i burokracisë shogunale. ==Në kulturën popullore== * Filmi i [[Akira Kurosawa]] ''[[Kagemusha]]'' tregon një rrëfim të trilluar të ngjarjeve që çojnë deri në [[Beteja e Nagashinos|Betejën e Nagashinos]]. * Romani ''Kagemusha Tokugawa Ieyasu'' nga Keiçiro Rju tregon historinë imagjinare të dyshes së Iejasut i cili ndryshon vendet në vrasje Iejasut përpara Betejës së Sekigaharës. Romani u përshtat në [[manga]] nga [[Tetsuo Hara]]. * Iejasu është një personazh i përsëritur në serinë [[manga]] ''[[Samurai Deeper Kyo]]''. * Emri i personazhit të ''[[One Piece]]'', Shimotsuki Jasuie u morr nga ky [[shoguni|shōgun]]. * Ai shfaqet në një sekuencë të kaluarës në [[manga]] ''[[Tenjhou Tenge]]'', si një njeri që zotërohet fjalë për fjalë nga Sohaku Kago. Mbesa e tij Senhime gjithashtu bën një pamje më të spikatur. * Historia e ngritjes në pushtet të Iejasut është e trilluar në romanin e [[James Clavell]] ''[[Shōgun (roman)|Shōgun]]'' me emrin "Lord Toranaga", dhe në mini-seritë televizive të bazuara në të. * Loja e bordit Shogun, përmban Tokugava Iejasun si një nga [[daimjo]]t për tu zgjedhur. ==Shiko edhe== * [[Shogunati Tokugava]] * [[Periudha Edo]] * [[Kultura e Japonisë]] * [[Oda Nobunaga]] * [[Tojotomi Hidejoshi]] * [[Samurai]] * [[Regalia Perandorake e Japonisë]] * [[Kusanagi no Tsurugi]] * [[Shpata japoneze]] * [[Periudha Heian]] * [[Periudha Kamakura]] * [[Periudha Sengoku]] == Referime == <References/> [[Kategoria:Lindje 1543]] [[Kategoria:Vdekje 1616]] [[Kategoria:Periudha Edo]] [[Kategoria:Japonia feudale]] [[Kategoria:Udhëheqës ushtarakë]] [[Kategoria:Qeveria e Japonisë feudale]] 0e0ge213fuih12n6fm3rpohgqbcx1hx Kusunoki Masashige 0 265898 3002463 2955722 2026-06-27T23:29:02Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002463 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Kusunoki Masashige.JPG|thumb|345px|Statuja e Kusunoki Masashiges jashtë Pallatit Perandorak të [[Tokio]]s]] '''Kusunoki Masashige''' ({{lang|ja|楠木 正 成}}, [[1294]] - 4 korrik [[1336]]) ishte një samurai i [[shekulli XIV|shekullit të XIV-të]] që luftoi për [[Perandori Go-Daigo|Perandorin Go-Daigo]] në [[Lufta Genko|Luftën e Genkos]], përpjekja për të mposhtur sundimin e [[Japonia|Japonisë]] larg [[Periudha Kamakura|Shogunatit Kamakura]] dhe mbahet mend si ideali i besnikërisë së [[samurai]]t. Origjina e tij nuk është vërtetuar dhe ka qenë vetëm gjashtë vjet midis fillimit të fushatës së tij ushtarake në vitin [[1331]] dhe shkarkimit të tij në vitin [[1336]]. Ai mori dekorimin më të lartë nga qeveria [[Perandori Meixhi|Meixhi]] e Japonisë në vitin [[1880]]. ==Karriera ushtarake== Një taktikant dhe strateg i shkëlqyeshëm, mbrojtja dinake e Kusunokit për dy kështjellat kryesore Besnike në [[Çihajaakasaka, Osaka|Akasaka]], [[Rrethimi i Akasakës|rrethimi i Akasakës]], dhe [[Çihajaakasaka, Osaka|Çihaja]], [[Rrethimi i Çihajas|rrethimi i Çihajas]], ndihmoi që lejonte Go-Daigo të kthehej shkurtimisht në pushtet.<ref name="Sato">{{Cite book|last=[[Hiroaki Sato (poet)|Sato]]|first=Hiroaki|title=Legends of the Samurai|url=https://archive.org/details/legendsofsamurai0000sato|publisher=Overlook Duckworth|year=1995|lang=en|ISBN=978-159020730-7|pages=[https://archive.org/details/legendsofsamurai0000sato/page/158 158]–159}}</ref>{{rp|faqet 160, 164, 173, 175 dhe 180}} Ai jetoi gjatë [[Periudha Kamakura|Periudhës Kamakura]]. Në vitin [[1333]], Go-Daigo e shpërbleu Masashige me qeverisjen e [[Provinca Settsu|Provincës Settsu]] dhe [[Provica Kavaçi|Provincës Kavaçi]]. Për më tepër, ai u gradua në Rendin e Pestë. Më vonë ai u emërua në Zyrën e Regjistrimeve dhe Bordin e Zgjidhjeve.<ref name="Morris">{{Cite book|last=Morris|first=Ivan|title=The Nobility of Failure|url=https://archive.org/details/nobilityoffailur00morr|publisher=Holt, Rinehart and Winston|year=1975|lang=en|ISBN=978-003010811-2|pages=[https://archive.org/details/nobilityoffailur00morr/page/127 127]}}</ref> Sidoqoftë, një nga gjeneralët besnikë, [[Ashikaga Takauxhi]], tradhtoi Go-Daigon dhe udhëhoqi një ushtri kundër Kusunokit dhe besnikëve të mbetur.<ref name="Sansom2">{{Cite book|last=Sansom|first=George|title=A History of Japan, 1334–1615|url=https://archive.org/details/historyofjapan00sans|publisher=Stanford University Press|year=1961|lang=en|ISBN=080470525-9|pages=[https://archive.org/details/historyofjapan00sans/page/43 43]–44}}</ref> Takauxhi ishte në gjendje të merrte [[Kioto]]n, por vetëm përkohësisht përpara se [[Nitta Joshisada]] dhe Masashige ishin në gjendje të largonin Takauxhin, duke e detyruar atë të ikte në perëndim. Deri në vitin [[1336]], Takauxhi ishte një kërcënim për Kytot përsëri.<ref name="Morris"/>{{rp|fq. 130}} Kusunoki i sugjeroi Perandorit që ata të strehohen në malin e shenjtë [[Mali Hei|Hiei]] dhe të lejojnë Takauxhin ta merrte [[Kioto]]n, vetëm të zhyten nga mali, dhe me ndihmën e murgjve të malit Hiei, të bllokojnë Takauxhin në qytet dhe ta shkatërrojnë.<ref name="Sato"/>{{rp|fq. 181–182}} Go-Daigo nuk ishte i gatshëm të linte kryeqytetin megjithatë dhe këmbënguli që Kusunoki të takonte forcat superiore të Takauxhit në fushë në një betejë të ngritur. Kusunoki, në atë që më vonë do të shihej si akti i fundit i besnikërisë së [[samurai]]t, me bindje pranoi urdhrin e tij të marrëzisë të Perandorit dhe me vetëdije marshoi ushtrinë e tij në vdekje gati të sigurt.<ref name="Turnbull3">{{Cite book|last=Turnbull|first=Stephen|title=The Samurai, A Military History|url=https://archive.org/details/samuraimilitaryh0000turn|publisher=MacMillan Publishing Co., Inc.|year=1977|lang=en|ISBN=002620540-8|page=[https://archive.org/details/samuraimilitaryh0000turn/page/95 95]}}</ref><ref name="Sansom2"/>{{rp|fq. 126}} Beteja, e cila u zhvillua në [[Beteja e Minatogava|Minatogava]] në [Çūō-ku, Kobe[|Çūō-ku]], [[Kobe]], në ditët moderne ishte një katastrofë taktike. Ka dy rrëfime për propozimin e bërë nga Kusunoki Masashige për perandorin Go-Daigo, [[Taiheiki]] dhe Baisho Ron. Njëra ishte që ata riorganizoheshin dhe sulmonin nga të dyja palët, tjetra ishte se ata e sjellin përsëri anën e tyre gjeneral Takauxhit, duke balancuar kështu peshoren. Të dy argumentet u injoruan.<ref name="Sato"/>{{rp|fq. 181–183}}<ref name="Sansom2"/>{{rp|fq. 50–52}} Ai gjithashtu është menduar të ketë ndërtuar një numër [[kështjella|kështjellash]] më të vogla në të gjithë Osakën jugore, veçanërisht brenda asaj që tani është qyteti i [[Kavaçinagano, Osaka|Kavaçinagano]]. Kalaja Eboshigata dhe Kalaja Ishibotoke u ndërtuan të dyja përgjatë rrugës së Koja Kaido, një shteg popullor pelegrinazhi që shtrihet midis [[Kioto]]s dhe [[Mali Kōja|Kojasanit]]. Këto kështjella ishin krijuar jo vetëm për të mbrojtur gjurmët nga banditët, por edhe si një burim i rëndësishëm i të ardhurave dhe inteligjencës pasi udhëtarët ishin të detyruar të paguanin një tarifë dhe garnizoni do të dëgjonte thashethemet dhe lajmet nga e gjithë [[Japonia]]. ==Shiko edhe== * [[Periudha Kamakura]] * [[Historia e Japonisë]] * [[Samurai]] * [[Kultura e Japonisë]] == Referime == <References/> [[Kategoria:Lindje 1294]] [[Kategoria:Vdekje 1336]] [[Kategoria:Luftëtarë]] [[Kategoria:Gjeneralë]] [[Kategoria:Japonia feudale]] [[Kategoria:Japonezë sipas profesionit]] 3xcvs9a21kneblgqfx3o8s0dznirbwc Tomoe Gozen 0 267471 3002423 3001096 2026-06-27T22:07:08Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002423 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Kokon hime kagami Tomoe onna by Tsukioka Yoshitoshi.jpg|thumb|264px|Tomoe Gozen në serinë ''Mirror of Beauties Past and Present'']] '''Tomoe Gozen'''({{lang|ja|巴 御前}}; rreth vitit [[1157]] – vdiq në vitin [[1247]])<ref>Note: ''[[Onna bugeisha|Gozen]]'' nuk është një emër, por titull që zakonisht përkthehet ''Zonjë'', edhe pse ky titull rrallë i'u është dhënë burrave.</ref> ishte luftëtare [[Samurai|samurai]] (''[[Onna-bugeisha|onna-bugeisha]]''), e njohur për guximin e saj.<ref>Nussbaum, Louis Frédéric et al. (2005). "Tomoe Gozen" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|''Japan Encyclopedia'', p. 984.|page=984}}</ref> Ajo u martua me [[Minamoto no Joshinaka]] dhe i shërbeu atij në [[Lufta e Genpeit|luftën e Genpeit]]<ref name="Turnbull">{{Cite book|last=Turnbull|first=Stephen|title=Battles of the Samurai|publisher=Arms and Armour Press|year=1987|lang=en|isbn=978-085368826-6|page=14}}</ref> dhe ishte pjesë e konfliktit që çoi në [[Shogunati Tokugava|shogunatin]] e parë japonez.<ref name=":0">{{Cite book|title=Amazons to Fighter Pilots - A Biographical Dictionary of Military Woman (Volume Two)|last=Pennington|first=Reina|publisher=Greenwood Press|year=2003|lang=en|isbn=978-0-313-32708-7|location=Westport, Connecticut|pages=437–438}}</ref> Në vitin [[1182]] ajo komandoi 300 [[samurai]] në një luftë kundër 2,000 luftëtarëve të klanit rival [[Klani Taira|Taira]]. Pasi mposhti Tairat dhe i futi në krahinat perëndimore, Joshinaka mori [[Kioto]]n dhe dëshiroi të ishte udhëheqësja e [[Klani Minamoto|klanit Minamoto]]. Kushëriri i tij [[Minamoto no Joritomo|Joritomo]] u nxit për të shtypur Joshinakën, dhe dërgoi vëllezërit e tij [[Minamoto no Joshitsune|Joshitsune]] dhe [[Minamoto no Norijori|Norijori]] për ta vrarë atë. Joshinaka i luftoi forcat e Joritomos në [[Beteja e Avazusë|betejën e Avazusë]] më 21 shkurt [[1184]], ku Tomoe Gozen me dashje mori të paktën një kokë të armikut. Megjithëse trupat e Joshinakës luftuan me guxim, ata ishin më të shumtë dhe të tejkaluar. Kur Joshinaka u mund atje, me vetëm disa ushtarë të tij ishin ende duke qëndruar, ai i tha Tomoe Gozen të ikte sepse donte të vdiste me vëllain e tij kujdestar [[Imai Kanehira|Imai no Shiro Kanehira]] dhe ai tha që do të vinte turp nëse ai vdes me një grua.<ref name="Watson">{{Cite book|translator=Burton Watson|title=The Tales of the Heike|url=https://archive.org/details/talesheiketransl00wats|publisher=Columbia University Press|year=2006|lang=en|isbn=978-023113803-1|page=[https://archive.org/details/talesheiketransl00wats/page/n98 86]}}</ref> Ka tregime të larmishme për ato që pasuan. Në betejën e Avazusë në vitin [[1184]],<ref name="Turnbull2">{{Cite book|last=Turnbull|first=Stephen|title=The Samurai Sourcebook|url=https://archive.org/details/samuraisourceboo00turn_0|publisher=Cassell & Co.|year=1998|lang=en|isbn=978-185409523-7|page=[https://archive.org/details/samuraisourceboo00turn_0/page/205 204]}}</ref> ajo njihet për heqjen e kokës së Honda no Morishiges të Musashit.<ref>Faure, Bernard. (2003). {{Google books|RvO0vO575owC|''The Power of Denial: Buddhism, Purity, and Gender,'' p. 211|page=211}}; Kitagawa, fq. 521.</ref> Ajo është e njohur gjithashtu për vrasjen e [[Uçida Iejoshi]] dhe për arratisjen e kapjes nga [[Hatakejama Shigetada]].<ref>Joly, Henri L. (1967). [https://books.google.com/books?ei=aoqJTOrSNIT48AbI7dCyAg&ct=result&id=AuXpAAAAMAAJ&dq=Legend+and+Myth+in+Japanese+Art:&q=Tomoe#search_anchor ''Legend in Japanese Art,''] fq. 540.</ref> Pasi Tomoe Gozen i preu kokën drejtuesit të klanit Musashi dhe ia paraqiti kokën zotërisë së saj Joshinaka, reputacioni i Tomoes ishte aq i lartë sa që ajo konsiderohej gjeneralja e parë e Japonisë.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yVq2BgAAQBAJ&pg|title=Thousand Shrine Warrior|last=Salmonson|first=Jessica Amanda|date=7 prill 2015|publisher=Open Road Media|isbn=978-145329383-6|language=en}}</ref> ==Në kulturën popullore== Tomoe Gozen është baza e Persona e [[Chie Satonaka]] në video lojën e vitit 2008 ''[[Persona 4]]''. Tomoe Gozen është një komandante në ''Rise of Kingdoms'', me një hark dhe specializim mbështetës. Tomoe Gozen paraqitet si personazh në [[manga]] dhe [[anime]] ''[[Nura: Ngritja e klanit Yokai|Nurarihyon no Mago]]''. ==Shiko edhe== * [[Periudha Heian]] * [[Periudha Kamakura]] * [[Historia e Japonisë]] * [[Tokiva Gozen]] * [[Minamoto no Joritomo]] * [[Minamoto no Joshitsune]] * [[Minamoto no Jorimitsu]] == Referime == <references/> [[Kategoria:Lindje 1157]] [[Kategoria:Vdekje 1247]] [[Kategoria:Luftëtarë]] [[Kategoria:Gra në ushtri]] [[Kategoria:Japonia feudale]] [[Kategoria:Japonezë]] 5yfii4f095y49bwrprgpzmjtjufeoiv Diskutim:Shkatërrimi i armëve kimike të Sirisë 1 268678 3002629 2996336 2026-06-28T04:19:28Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Shkatërrimi i armëve kimike të Sirisë/Arkivi 1]] 3002629 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Shkatërrimi i armëve kimike të Sirisë/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} 3fbsqteqnu019i4wl5tdswc4u5hux21 Diskutim:Osmani 1 270173 3002350 2002603 2026-06-27T18:05:05Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Diskutim:Osman ibn Afan]] te [[Diskutim:Osmani]] 2002603 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli [[Osman ibn Afan]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2002602 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20070420161144/http://bismilah.kurandhesunet.net/option,com_docman/task,doc_download/gid,31/Itemid,33/ për lidhjen http://bismilah.kurandhesunet.net/option,com_docman/task,doc_download/gid,31/Itemid,33/. Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 15 shtator 2019 01:05 (CEST) cgiqua7k15gbdj67iaz2r0x6itfjddj Psikohistoria 0 272192 3002369 2988562 2026-06-27T20:22:52Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002369 wikitext text/x-wiki '''Psikohistoria''' është disiplinë shkencore e psikologjisë e cila paraqet një amalgam në mes të [[Psikologjia|psikologjisë]], [[Historia|historisë]], shkencave shoqërore (humane) dhe arsimore. Më konkretisht ajo merret me hulumtimin e origjinës emocionale të sjelljes së individëve, grupeve dhe kombeve, në të kaluarën dhe në të tashmen duke kombinuar njohuritë shkencore të psikologjisë, sidomos psikanalizës, me metodologjinë e hulumtimit të shkencave sociale dhe humane. Psikobiografia, fëmijëria, dinamika e grupit, mekanizmat e mbrojtjes psikike, ëndrrat dhe krijimtaria janë fushat kryesore të kërkimit psikohistorik. Një pjesë të punës në terren bëhet në fushën e fëmijërisë, kreativitetit, ëndrrave, dinamikës familjare, tejkalimit të fatkeqësive, personalitetit dhe aspekteve psikobiografike. Deri më tani janë bërë studime të konsiderueshme psikohistorike në fushën e antropologjisë, artit, etnologjisë, historisë dhe shkencave politike. Psikohistoria tërheq pjesën më të madhe të interesimit të saj në aspekte që janë lënë pas dore nga shumica e historianëve, si forca që formojnë historinë njerëzore. Sidomos detajet e lindjes, prindërimit, edukimit dhe abuzimit të fëmijëve. Sipas mësimeve historike, sociologjike, etj. dhuna ndërkombëtare, shpesh ka shkaqe ekonomike. Psikohistoria mëson se një sjellje e tillë mund të jetë një përpjekje vetëshkatërruese e ripërjetimit të abuzimit dhe neglizhencës nga e kaluara. Ajo pohon se rikujtimet e pavetëdijshme të frikës së hershme, edukimit dhe prindërimit të dobët mund të mbizotërojnë sjelljet, si të individëve, ashtu edhe të shoqërisë në tërësi.<ref>{{cite book|last=Miller|first=Alice|title=For Your Own Good: Hidden Cruelty in Child-Rearing and the roots of violence|year=1980|publisher=Farrar, Straus & Giroux|location=New York, NY|isbn=9780374522698|url=https://archive.org/details/foryourowngood00alic}}</ref><ref>{{cite journal|last=Murdock|first=G.P.|title=The science of culture|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_april-june-1932_34_2/page/200|journal=American Anthropologist|volume=34|pages=200|year=1932|doi=10.1525/aa.1932.34.2.02a00020|issue=2}}</ref><ref>{{cite book|last=Durkheim|first=Émile|title=The Rules of the Sociological Method|url=https://archive.org/details/rulesofsociologi0000durk_a1r8|publisher=Free Press|year=1962|location=IL|pages=[https://archive.org/details/rulesofsociologi0000durk_a1r8/page/110 110]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Milburn|first=Michael A.|author2=S.D. Conrad|title=The politics of denial|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-psychohistory_winter-1996_23_3/page/238|journal=Journal of Psychohistory|volume=23|pages=238–251|year=1996}}</ref><ref>{{cite book|last=Rhodes|first=Richard|author-link=Richard Rhodes|title=Why They Kill: The Discoveries of a Maverick Criminologist|url=https://archive.org/details/whytheykill00rich|publisher=Vintage|year=2000}}</ref><ref name="Primalpages">{{cite web|url=http://primal-page.com/psyhis.htm|title=Lloyd de Mause and Psychohistory|accessdate=2008-03-11|publisher=Primal Psychotherapy WebPages}}</ref> == Shih edhe == * [[Psikologjia]] == Referencimet == [[Kategoria:Psikologji]] 0q6dila6mrbwm9lgzqmcr0oj17qe2c4 Ekzistencializmi 0 274885 3002472 2956034 2026-06-27T23:52:57Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002472 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Kierkegaard-Dostoyevsky-Nietzsche-Sartre.jpg|djathtas|parapamje|[[Søren Kierkegaard]], [[Fjodor Mihajlloviç Dostojevski|Fyodor Dostoevsky]], [[Jean-Paul Sartre]], [[Friedrich Nietzsche]] ]] '''Ekzistencializmi''' është një teori tradicionale e shqyrtimit filozofik<ref>Oxford University Press, [http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/existentialism "Oxford Dictionary: 'existentialism'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913202618/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/existentialism |date=13 shtator 2016 }}, ''Oxford English Dictionary'', Retrieved 22 August 2014.</ref> i cili merr si pikënisje përvojën e njeriut si subjekt, por jo thjesht subjektin mendimtar, por veprimin, ndjenjën, [[Individi|individualitetin]] e gjallë të njeriut.<ref>John Macquarie, ''Existentialism'', New York (1972), pp. 14–15.</ref> Ai lidhet kryesisht me disa filozofë evropianë të shekullit XIX dhe XX, të cilët, megjithë ndryshimet e thella doktrinore,<ref>John Macquarrie, ''Existentialism'', New York (1972), pp. 18–21.</ref><ref name="Philosophy 1995 p. 259">''Oxford Companion to Philosophy'', ed. Ted Honderich, New York (1995), p. 259.</ref> ndanin besimin në atë fillim të të menduarit filozofik. Ndërsa vlera mbizotëruese e mendimit ekzistencialist pranohet se është liria, virtyti i saj kryesor është origjinaliteti.<ref>{{Cite book|title=Existentialism - A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/existentialismve0000flyn|last=Flynn|first=Thomas|publisher=Oxford University Press Inc.|year=2006|isbn=0-19-280428-6|location=New York|page=xi|language=en}}</ref> Sipas pikëpamjes ekzistencialiste, pikënisja e individit karakterizohet nga ajo që është quajtur "qëndrim ekzistencial", ose një ndjenjë disorientimi, konfuzioni ose frike përballë një bote dukshëm të pakuptimtë ose absurde.<ref name="Robert C. Solomon 1974, pp. 1">Robert C. Solomon, ''Existentialism'' (McGraw-Hill, 1974, pp. 1–2).</ref> Shumë ekzistencialistë kanë shqyrtuar edhe filozofi tradicionale sistematike ose akademike, si në stil ashtu edhe në përmbajtje, si tepër abstrakte dhe të largëta nga përvoja konkrete njerëzore.<ref>Ernst Breisach, ''Introduction to Modern Existentialism'', New York (1962), p. 5.</ref><ref>Walter Kaufmann, ''Existentialism: From Dostoyevesky to Sartre'', New York (1956) p. 12.</ref> [[Søren Kierkegaard]] përgjithësisht konsiderohet se ka qenë filozofi i parë ekzistencialist,<ref>Marino, Gordon. ''Basic Writings of Existentialism'' (Modern Library, 2004, p. ix, 3).</ref> megjithëse ai nuk e përdorte termin ekzistencializëm.<ref>However he did title his 1846 book ''Concluding Unscientific Postscript to Philosophical Fragments'', (Subtitle) A Mimical-Pathetic-Dialectical Compilation an Existential Contribution, and mentioned the term on pages 121–22, 191, 350–51, 387 ff of that book.</ref> Ai propozoi që çdo individ - jo shoqëri ose fe - të jetë përgjegjës vetëm për t'i dhënë kuptim jetës dhe ta jetojë atë me pasion dhe sinqeritet, ose "në mënyrë autentike".<ref>Watts, Michael. ''Kierkegaard'' (Oneworld, 2003, pp. 4–6).</ref><ref>Lowrie, Walter. ''Kierkegaard's attack upon "Christendom"'' (Princeton, 1969, pp. 37–40).</ref> Ekzistencializmi u popullarizua sidomos në vitet pas [[Luftës së Dytë Botërore]], falë [[Jean-Paul Sartre|Jean Paul Sartre]] i cili kishte lexuar [[Martin Heidegger|Martin Heideggerin]] ndërsa ishte në një kamp si [[rob lufte]], gjë që krahas [[Filozofia|filozofisë]] dhe disiplinave të tjera përfshirë teologjinë, dramën, artin, letërsinë dhe [[Psikologji|psikologjinë]] kishin ndikuar fuqishëm në pikëpamjet e tij.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=NSvRzPye-gEC&printsec=frontcover#v=onepage&q=psychoanalysis|last=Guignon and Pereboom, Derk|first=Charles B.|title=Existentialism: basic writings|publisher=Hackett Publishing|year=2001|page=xiii|isbn=9780872205956|language=en}}</ref> == Etimologjia == Termi "ekzistencializëm" (frëngjisht: ''L'existentialisme'' ) u krijua nga filozofi francez [[Gabriel Marcel]] në mesin e viteve 1940.<ref>D.E. Cooper ''Existentialism: A Reconstruction'' (Basil Blackwell, 1990, p. 1)</ref><ref name="Thomas R. Flynn 2006, page 89">Thomas R. Flynn, ''Existentialism: A Very Short Introduction'' (Oxford University Press), 2006, p. 89</ref><ref name="Christine Daigle 2006, page 5">Christine Daigle, ''Existentialist Thinkers and Ethics'' (McGill-Queen's press, 2006, p. 5)</ref> Në fillim, kur Marcel paraqiti termin në fjalë, në një kolokium në vitin 1945, [[Jean-Paul Sartre]] fillimisht e refuzoi atë<ref> Ann Fulton, Apostles of Sartre: Existentialism in America, 1945–1963 (Evanston, IL: Northwestern University Press, 1999) 18–19.</ref> por më pas ndërroi mendje dhe, më 29 tetor 1945, miratoi publikisht pikëpamjet ekzistencialiste në një leksion për ''Club Maintenant'' në [[Parisi|Paris]]. Leksioni u botua me titullin ''L'existentialisme est un humanisme'' ( ''Ekzistencializmi është një humanizëm'' ), një libër i shkurtër por që ndikoi shumë në popullarizimin e mendimit ekzistencialist.<ref>''L'Existentialisme est un Humanisme'' (Editions Nagel, 1946); ''English'' Jean-Paul Sartre, ''Existentialism and Humanism'' (Eyre Methuen, 1948)</ref> Më vonë vetë Marcel e refuzoi ekzistencializmin në favor të termit Neo-Sokratik, për nder të esesë së Kierkegaardit "Për konceptin e ironisë". Disa studiues argumentojnë se termi duhet të përdoret vetëm për t'iu referuar lëvizjes kulturore në Evropë në vitet 1940 dhe 1950 e lidhur me veprat e filozofëve [[Jean-Paul Sartre]], [[Simone de Beauvoir]], [[ Maurice Merleau-Ponty |Maurice Merleau-Ponty]], dhe [[Albert Camus]]. Studiues të tjerë e zgjerojnë termin duke përfshirë edhe [[Soren Kierkegaard]]in, gjersa të tjerë e shtrijnë atë deri në kohën e [[Sokrati|Sokratit]].<ref>Crowell, Steven. ''The Cambridge Companion to Existentialism'', Cambridge, 2011, p. 316.</ref> Sidoqoftë, termi shpesh identifikohet me pikëpamjet filozofike të Sartrit. == Shiko gjithashtu == * [[Filozofia]] * [[Soren Kierkegaard]] * [[Jean-Paul Sartre]] * [[Fyodor Dostoevsky]] * [[Friedrich Nietzsche]] * [[Martin Heidegger]] * [[Albert Camus]] == Referime == {{Reflist|30em}} == Bibliografia == {{refbegin}} * {{cite book|last=Appignanesi|first=Richard|author2=Oscar Zarate|title=Introducing Existentialism|url=https://archive.org/details/introducingexist0000appi|year=2001|publisher=Icon|location=Cambridge, UK|isbn=1-84046-266-3|language=en}} * {{cite book|last=Appignanesi|first=Richard|title=Introducing Existentialism|year=2006|edition=3rd|publisher=Icon Books (UK), Totem Books (USA)|location=Thriplow, Cambridge|isbn=1-84046-717-7|language=en}} * {{cite book|last=Barrett|first=William|title=Irrational Man: A Study in Existential Philosophy|url=https://archive.org/details/irrationalmanstu00barr|year=1958|edition=1st|publisher=Doubleday|language=en}} * {{cite book|last=Cooper|first=David E.|title=Existentialism: A Reconstruction|url=https://archive.org/details/existentialismre0000coop|year=1999|edition=2nd|publisher=Blackwell|location=Oxford, UK|isbn=0-631-21322-8|language=en}} * {{cite book|last=Deurzen|first=Emmy van|title=Everyday Mysteries: a Handbook of Existential Psychotherapy|year=2010|edition=2nd|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-37643-3|language=en}} * Fallico, Arthuro B. (1962). ''Art & Existentialism''. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall. * {{cite book|title=Attack Upon Christendom|year=1855|first=Søren|last=Kierkegaard|language=en}} * {{cite book|title=The Concept of Anxiety|year=1843|first=Søren|last=Kierkegaard|language=en}} * {{cite book|title=Concluding Unscientific Postscript|year=1846|first=Søren|last=Kierkegaard|language=en}} * {{cite book|title=Either/Or|year=1843|first=Søren|last=Kierkegaard|language=en}} * {{cite book|title=Fear and Trembling|year=1843|first=Søren|last=Kierkegaard|language=en}} * {{cite book|title=The Sickness Unto Death|year=1849|first=Søren|last=Kierkegaard|language=en}} * {{cite book|title=Works of Love|year=1847|first=Søren|last=Kierkegaard|language=en}} * {{cite book|last=Luper|first=Steven|title=Existing: An Introduction to Existential Thought|url=https://archive.org/details/existingintroduc0000unse|year=2000|publisher=Mayfield|location=Mountain View, California|isbn=0-7674-0587-0|language=en}} * {{cite book|last=Marino|first=Gordon|title=Basic Writings of Existentialism|year=2004|publisher=Modern Library|location=New York|isbn=0-375-75989-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/basicwritingsofe00gord|language=en}} * {{cite book|title=Phenomenology of Perception|url=https://archive.org/details/phenomenologyofp0000merl|url-access=registration|year=1962|first=M.|last=Merleau-Ponty|location=New York|publisher=Routledge and Kegan Paul|trans-title=Colin Smith|language=en}} * {{cite book|title=Nihilism: The Root of the Revolution of the Modern Age|url=http://www.columbia.edu/cu/augustine/arch/nihilism.html|last=Rose|first=Eugene (Fr. Seraphim)|publisher=Saint Herman Press (1 September 1994)|isbn=0-938635-15-8|year=1994|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130302192424/http://www.columbia.edu/cu/augustine/arch/nihilism.html|archivedate=2 mars 2013|language=en|accessdate=4 dhjetor 2019}} * {{cite book|title=Being and Nothingness|year=1943|first=Jean-Paul|last=Sartre|language=en}} * {{cite book|title=Existentialism and Humanism|year=1945|first=Jean-Paul|last=Sartre|language=en}} * {{cite book|last=Stewart|first=Jon|title=Kierkegaard and Existentialism|year=2011|publisher=Ashgate|location=Farnham, England|isbn=978-1-4094-2641-7|language=en}} * {{cite book|last=Solomon|first=Robert C.|title=Existentialism|url=https://archive.org/details/existentialism0000unse_m9d9|year=2005|edition=2nd|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=0-19-517463-1|language=en}} * {{cite book|title=Existentialism: A Beginner's Guide|year=2008|url=https://archive.org/details/existentialismbe0000wart|first=Thomas E.|last=Wartenberg|language=en}} {{refend}} == Lidhje të jashtme == {{sisterlinks|d=Q38066|n=no|mw=no|m=no|species=no|c=Category:Existentialism|b=Existentialism|s=no|v=no|voy=no}} * [http://www.friesian.com/existent.htm Friesian interpretation of Existentialism] * [http://www.tameri.com/csw/exist/ ''The Existential Primer''] * [http://publish.uwo.ca/~dmann/waking_essay.htm Buddhists, Existentialists and Situationists: Waking up in Waking Life] * [http://www.realcleardefense.com/articles/2016/02/10/what_is_an_existential_threat_109009.html What Is an Existential Threat?] * [https://web.archive.org/web/20060207114956/http://stirrings-still.org/ Stirrings Still]: The International Journal of Existential Literature * [http://www.existentialanalysis.co.uk Existential Analysis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827160050/http://www.existentialanalysis.co.uk/ |date=27 gusht 2008 }} published by The Society for Existential Analysis * [http://www.danielmartin.eu/Textes/Existentialisme.htm L'existentialisme est un Humanisme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191214120744/http://www.danielmartin.eu/Textes/Existentialisme.htm |date=14 dhjetor 2019 }} Jean-Paul Sartre {{fr}} * [http://www.marxists.org/reference/archive/sartre/works/exist/sartre.htm "Existentialism Is a Humanism"] Jean-Paul Sartre {{en}} * [https://philosophynow.org/issues/15/A_students_guide_to_Jean-Paul_Sartres_Existentialism_and_Humanism A student’s guide to Jean-Paul Sartre’s Existentialism and Humanism - Philosophy Now] [[Kategoria:Teori metafizike]] [[Kategoria:Articles containing Japanese-language text]] [[Kategoria:Shkolla ​​dhe tradita filozofike]] [[Kategoria:Ekzistencializëm]] 8sscsr8zj9gv3d11ikj8eoobyib42vj Diskutim:Kisha Bizantine Arbereshe 1 275741 3002499 2485737 2026-06-28T01:06:28Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002499 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kisha Bizantine Arbëreshe]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2066457 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100523210445/http://www.eparchiapiana.it/ për lidhjen http://www.eparchiapiana.it/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 janar 2020 17:58 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kisha Bizantine Arbëreshe]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2378483 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190203185305/http://www.abbaziagreca.it/ për lidhjen http://www.abbaziagreca.it/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 dhjetor 2021 05:06 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kisha Bizantine Arbëreshe]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2485736 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180613210709/http://www.webdiocesi.chiesacattolica.it/cci_new/s2magazine/index1.jsp?idPagina=6553 për lidhjen http://www.webdiocesi.chiesacattolica.it/cci_new/s2magazine/index1.jsp?idPagina=6553. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 tetor 2022 22:38 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kisha Bizantine Italo-Arbëreshe]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002498 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.jemi.it/index.php/arberia-katundet/katundet/storia/1387--sp-378/510-discorso-di-papa-paolo-vi-in-occasione-del-iv-centenario-del-collegio-greco-di-roma. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20201029202533/http://jemi.it/index.php/arberia-katundet/katundet/storia/1387--sp-378/12-il-rito-greco-bizantino-e-gli-albanesi-in-italia për lidhjen http://www.jemi.it/index.php/arberia-katundet/katundet/storia/1387--sp-378/12-il-rito-greco-bizantino-e-gli-albanesi-in-italia. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 03:06 (CEST) sd287gbluddvrfco5fpndtb4zxj3nyu Diskutim:Kisha e Shën Kollit të Arbëreshëve 1 275742 3002505 2170642 2026-06-28T01:13:40Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002505 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kisha e Shën Kollit të Arbëreshëve]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2066459 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100523210445/http://www.eparchiapiana.it/ për lidhjen http://www.eparchiapiana.it/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 janar 2020 18:04 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kisha e Shën Kollit të Arbëreshëve]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2170641 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140222140953/http://www.eparchiapiana.it/SelfSiteinfo.asp?idPag=53&idSez=5 për lidhjen http://www.eparchiapiana.it/SelfSiteinfo.asp?idPag=53&idSez=5. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 31 dhjetor 2020 20:48 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kisha e Shën Kollit të Arbëreshëve]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002504 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140222060611/http://www.jemi.it/la-chiesa-italo-albanese/leparchia-di-piana-degli-albanesi-mainmenu-51/comunicati-mainmenu-535/708 për lidhjen http://www.jemi.it/la-chiesa-italo-albanese/leparchia-di-piana-degli-albanesi-mainmenu-51/comunicati-mainmenu-535/708. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 03:13 (CEST) ngu9i89lh1tfwtulhjwv8a3eu4ibmte Edukimi dhe arsimi në Islam 0 278581 3002487 2956479 2026-06-28T00:35:48Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002487 wikitext text/x-wiki '''Edukimi dhe arsimi në islam''' ka luajtur një rol të rëndësishëm që nga kohërat e hershme, pjesërisht për shkak të rëndësisë së shkrimit të shenjtë dhe studimit të tij në traditën [[islam]]e. Para epokës moderne, edukimi dhe arsimi fillonte në një moshë të re me mësimin e gjuhës amtare ([[Gjuha arabe|arabishtes]]) dhe studimin e [[Kurani]]t. Disa nxënës më pas vazhdonin arsimin duke studiuar [[tefsiri]]n (interpretimin kuranor) dhe [[fëkëh]]un (jurisprudencën islame), e cila konsiderohej veçanërisht e rëndësishme. Për shekujt e parë të Islamit, ambientet arsimore ishin tërësisht joformale, por duke filluar në shekujt XI dhe XII, elitat qeverisëse filluan të themelojnë institucione të mësimit dhe arsimit të lartë fetar, të njohur si [[medrese]], në përpjekje për të siguruar mbështetje dhe bashkëpunim të [[ylema]]ve (dijetarët fetar). Medresetë së shpejti u shtuan në të gjithë botën islame, e të cilat ndihmuan edhe në përhapjen e mësimit islam përtej qendrave urbane dhe bashkimin e bashkësive të ndryshme islamike në një projekt të përbashkët kulturor.<ref name="berkey-ed">{{cite encyclopedia|author=Jonathan Berkey|title=Education|editor=Richard C. Martin|encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim World|publisher=MacMillan Reference USA|year=2004|language=en}}</ref> Medresetë u morën kryesisht me studimin e [[Sheriati|ligjit islam]], por ato gjithashtu ofronin edhe lëndë të tjera si teologji, mjekësi dhe matematikë.<ref name="lapidus217">{{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press (Kindle edition)|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9|page=210-217|language=en}}</ref> [[Mysliman|Myslimanët]] i dalluan disiplinat historike të trashëguara nga civilizimet para-islame, siç janë filozofia dhe mjekësia, të cilat i quanin "shkencat e të lashtëve" ose "shkencat racionale", nga shkencat fetare islame. Shkencat e tipit të dikurshëm lulëzuan edhe për disa shekuj, dhe transmetimi i tyre formoi një pjesë të kornizës edukative - arsimore në Islamin klasik dhe mesjetar. Në disa raste, ato u mbështetën edhe nga institucione të tilla si Shtëpia e Urtësisë në Bagdad, por më shpesh ato transmetoheshin në mënyrë joformale nga mësuesi te nxënësi (studenti).<ref name="berkey-ed"/> Ndërsa studimet zyrtare në medrese ishin të hapura vetëm për burra, gratë e familjeve të shquara urbane zakonisht arsimoheshin në ambiente private dhe shumë prej tyre merrnin dhe më vonë lëshonin diploma ose ixhaze ''(ijaza)'' në fushën e studimeve të hadithit, kaligrafi dhe recitim i poezisë. Gratë punuese mësonin tekste fetare dhe aftësi praktike kryesisht nga njëra-tjetra, megjithëse merrnin edhe disa udhëzime së bashku me burra në [[Xhamia|xhami]] dhe shtëpi private.<ref name="lapidus217"/><ref name="JB">{{Cite book|first=Jonathan Porter|last=Berkey|year=2003|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationislamre00berk_681|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/formationislamre00berk_681/page/n244 227]|language=en}}</ref> [[Skeda:Al-Karaouine University (Al-Qarawiyyin) in the city of Fes, Morocco (Image 8 of 9).jpg|parapamje|[[Universiteti el-Karavijin]] në Fes, Maroko, themeluar në vitin 859]] == Etimologjia == Për edukimin (arsimin) në gjuhën arabe janë përdorur tre terma e ku termi më i zakonshëm ishte ''ta'līm,'' nga rrënja ''`alima,'' që do të thotë i ditur, të qenët i vetëdijshëm dhe të nxënit. Një term tjetër është ''tarbiyah'' nga rrënja ''raba,'' që do të thotë shpirtërore dhe morale rritjen e bazuar në vullnetin e Perëndisë. I treti është termi ''ta'dīb'' nga rrënja aduba që do të thotë të jesh i kulturuar apo i rafinuar në sjelljen sociale.<ref name="education.stateuniversity.">{{cite web|last1=Staff|first1=Writer|title=Islam - History of Islamic Education, Aims and Objectives of Islamic Education|url=http://education.stateuniversity.com/pages/2133/Islam.html|website=education.stateuniversity.|language=en}}</ref> == Historiku == {{Shiko gjithashtu|Epoka e Artë Islame}} Rëndësia e shkrimit të shenjtë dhe studimit të tij në [[Islami Folklorik|traditën islame]] ka ndihmuar për ta bërë arsimin një shtyllë qendrore të fesë në pothuajse të gjitha kohërat dhe vendet në historinë e Islamit. Rëndësia e të mësuarit në traditën islame pasqyrohet në një numër të haditheve që i atribuohen [[Muhamedi]]t, duke përfshirë edhe një që i udhëzon besimtarët të "kërkojnë diturinë, madje edhe në Kinë".<ref name="berkey-ed"/> Ky urdhër është parë të zbatohet veçanërisht nga studiuesit, por në një farë mase edhe nga publiku i gjerë mysliman, siç ilustrohet nga diktumi i el-Zarnuji, "të mësuarit është përshkruar për të gjithë ne". Ndërsa është e pamundur të llogariten nivelet e shkrim-leximit në shoqëritë para-moderne islamike, është pothuajse e sigurt që ato ishin relativisht të larta, të paktën në krahasim me homologët e tyre evropianë.<ref name="berkey-ed"/> Edukimi dhe arsimi zakonisht fillonte në një moshë të re me mësimin e gjuhës amtare (arabishtes) dhe të Kuranit, qoftë në shtëpi ose në një shkollë fillore, e cila shpesh ishte e bashkangjitur në një xhami. Disa studentë më pas vazhdonin arsimin në [[tefsir]] (interpretimin kuranor) dhe [[fëkëhu]]n (jurisprudencën islame), e cila konsiderohej veçanërisht e rëndësishme.<ref name="berkey-ed"/> Edukimi dhe arsimi ishte përqendruar në memorizimin, por gjithashtu edhe në aftësimin e studentëve më të përparuar për të marrë pjesë si lexues dhe shkrimtarë në traditën e komentimit të teksteve të studiuara. Ai gjithashtu përfshinte një proces shoqërizimi të studiuesve ambicioz, të cilët vinin nga pothuajse të gjitha prejardhjet shoqërore, në radhët e ulemave.<ref name="berkey-ed"/> Për shekujt e parë të Islamit, mjediset arsimore ishin tërësisht joformale, por duke filluar në shekujt XI dhe XII, elitat qeverisëse filluan të themelojnë institucione të arsimit të lartë fetar të njohur si medrese në përpjekje për të siguruar mbështetjen dhe bashkëpunim edhe të [[Ylemaja|ylemave]]. [[Medreseja|Medresetë]] së shpejti u shumuan në të gjithë [[Ymeti|botën islame]], gjë që ndihmoi në përhapjen e mësimit islam përtej qendrave urbane dhe bashkimin e bashkësive të ndryshme islame në një projekt të përbashkët kulturor.<ref name="berkey-ed"/> Megjithatë, mësimi mbeti i përqendruar në marrëdhëniet individuale midis nxënësve ose studentëve dhe mësuesit e tyre. Vërtetimi zyrtar i arritjes arsimore, diploma ose ixhaza, më shpesh jepej nga një studiues i veçantë sesa nga institucioni, duke e futur mbajtësin e saj brenda një gjenealogjie studiuesish, që ishte e vetmja hierarki e njohur në sistemin arsimor.<ref name="berkey-ed"/> Ndërsa studimet zyrtare në medrese ishin të hapura vetëm për burra, gratë e familjeve të shquara urbane zakonisht ishin arsimuar në ambiente private dhe shumë prej tyre morën dhe më vonë lëshuan ixhaze në studime të haditheve, kaligrafisë dhe recitimit të poezisë. Gratë punuese mësoni edhe tekste fetare dhe aftësi praktike kryesisht nga njëra-tjetra, megjithëse kishte raste kur ato kishin mësuar së bashku me burra në mejtepe dhe shtëpi private.<ref name="lapidus217"/><ref name="JB"/> [[Medrrese|Medresetë]] iu kushtuan kryesisht studimit të ligjit, por ato gjithashtu ofruan lëndë të tjera të tilla si teologji, mjekësi dhe matematikë.<ref name="lapidus217"/><ref>{{cite book|first=Wael B.|last=Hallaq|title=An Introduction to Islamic Law|url=https://archive.org/details/introductiontois0000hall|year=2009|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/introductiontois0000hall/page/50 50]|language=en}}</ref> Kompleksi i medresesë zakonisht përbëhej nga një [[Xhamija|xhami]], konvikti dhe një bibliotekë. Ajo mirëmbahej nga një [[Vakëfi (në Islam)|vakëf]] (dhuratë bamirëse), e cila paguante rrogat e profesorëve, stipendiatë e studentëve duke mbuluar edhe kostot e ndërtimit dhe mirëmbajtjes. Medreseve, për ndryshim nga një kolegj modern, i mungonte një kurrikulë e standardizuar ose sistemi i institucionalizuar i çertifikimit. [[Myslimanët]] dalluan disiplinat e trashëguara nga qytetërimet para-islamike, të tilla si filozofia dhe mjekësia, të cilat i quanin "shkencat e të lashtëve" ose "shkencat racionale", nga [[Shkenca në mesjetën Islame|shkencat fetare islame]].<ref name="berkey-ed"/> Shkencat e tipit të dikurshëm lulëzuan për disa shekuj, dhe transmetimi i tyre formoi një pjesë të kornizës edukative në Islamin klasik dhe mesjetar. Në disa raste, ato u mbështetën nga institucione të tilla si Shtëpia e Urtësisë në Bagdad, por më shpesh ato transmetoheshin në mënyrë joformale nga mësuesi te studenti.<ref name="berkey-ed"/> Ndër institucionet e para dhe më të hershme të arsimit të lartë në botën islame konsiderohen [[Universiteti Ez-Zitouna]] themeluar rreth vitit 737 në Tunizi, ndërsa, [[Universiteti Al-Karavijin]], i themeluar në vitin 859, është renditur në [[Rekordet Botërore Guinness|Librin e Rekordeve Botërore Guinness]]<ref>''The Guinness Book Of Records'', Published 1998, {{ISBN|0-553-57895-2}}, p. 242</ref><ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/3000/oldest-university Oldest University]</ref> ashtu edhe nga [[UNESCO]]<ref>{{cite web|title=Medina of Fez|url=https://whc.unesco.org/en/list/170|website=UNESCO World Heritage Centre|publisher=UNESCO|accessdate=7 prill 2016|language=en}}</ref><ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/170/|title=Medina of Fez|publisher=UNESCO|accessdate=31 korrik 2012|language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite book|title=Fès: Joyau de la civilisation islamique|last=Gaudio|first=Attilio|publisher=Les Presse de l'UNESCO: Nouvelles Éditions Latines|year=1982|isbn=2723301591|location=Paris|language=fr}}</ref> si universiteti më i vjetër në botë për dhënien e diplomave në mënyrë të pandërprerë që nga themelimi i tij e deri më sot.<ref>{{Cite news|url=https://theculturetrip.com/europe/italy/articles/the-12-oldest-universities-in-the-world/|title=The 13 Oldest Universities In The World|last=Seelinger|first=Lani|work=Culture Trip|access-date=2017-05-30|language=en-US|archive-date=1 tetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001122048/https://theculturetrip.com/europe/italy/articles/the-12-oldest-universities-in-the-world/|url-status=dead}}</ref><ref name="Najm">Joseph, S, and Najmabadi, A. '' Encyclopedia of Women & Islamic Cultures: Economics, education, mobility, and space''. Brill, 2003, p. 314.</ref><ref name="founding">{{cite book|last=Esposito|first=John|title=The Oxford Dictionary of Islam|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_j1d2|year=2003|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-1951-2559-7|page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_j1d2/page/328 328]}}</ref> [[Universiteti el-Ez'her]] ishte një tjetër universitet i hershëm (medrese). Medreseja është një nga reliket e kalifatit Fatimid. Fatimidët gjurmuan prejardhjen e tyre tek e bija e Muhamedit Fatimah dhe e emëruan institucionin duke përdorur një variant të titullit të saj të nderit Al-Zahra (shkëlqyes).<ref>Halm, Heinz. The Fatimids and their Traditions of Learning. London: The Institute of Ismaili Studies and I.B. Tauris. 1997.</ref> Mësimi i organizuar në [[Xhamia el-Ez'her|Xhaminë el-Azhar]] filloi në vitin 978.<ref>{{cite encyclopedia|author=Donald Malcolm Reid|title=Al-Azhar|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|editor=John L. Esposito|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2009|doi=10.1093/acref/9780195305135.001.0001|isbn=978-0-19-530513-5|language=en}}</ref> == Mbi edukimin dhe arsimin == {{Shiko gjithashtu|Shkenca në mesjetën Islame}} Syed Muhamed Naquib al-Attas e përshkroi qëllimin islam të edukimit dhe arsimit si një zhvillim i ekuilibruar i personalitetit të plotë përmes trajnimit të shpirtit, intelektit, unit racional, ndjenjave dhe shqisave trupore të tilla që besimi të futet në të gjithë personalitetin.<ref name="education.stateuniversity."/> Seyyed Hossein Nasr deklaroi se, ndërsa arsimi e përgatit njerëzimin për lumturinë në këtë jetë, "qëllimi i tij përfundimtar është vendbanimi i përhershëm dhe i gjithë arsimi tregon për botën e përhershme të përjetësisë".<ref name="education.stateuniversity."/> Sipas Nexh el-Balagha, ekzistojnë dy lloje të njohurive: njohuri thjesht të dëgjuara dhe ajo që është absorbuar. E para nuk ka asnjë përfitim nëse nuk përthithet. Njohuritë e dëgjuara fitohen nga jashtë dhe tjetra është dija fituar që do të thotë njohuri që ngrihet nga natyra dhe prirja njerëzore, referuar fuqisë së inovacionit të një personi.<ref name="Mutahhari">{{cite book|last1=Mutahhari|first1=Murtaza|title=Training and Education in Islam|publisher=Islamic College for Advanced Studie|isbn=978-1904063445|url=https://books.google.com/?id=G8gZiib_ka0C&printsec=frontcover&dq=education+in+Islam#v=onepage&q=education%20in%20Islam&f=false|page=5|date=2011-08-22|language=en}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Kurani është burimi optimal i dijes.<ref>{{cite book|last1=Fathi|first1=Malkawi|last2=Abdul-Fattah|first2=Hussein|title=The Education Conference Book: Planning, Implementation Recommendations and Abstracts of Presented Papers|date=1990|publisher=International Institute of Islamic Thought (IIIT)|isbn=978-1565644892|url=https://books.google.com/?id=YvxfCgAAQBAJ&pg=PA135&dq=Quran+as+the+main+source+of+knowledge#v=onepage&q=Quran%20as%20the%20main%20source%20of%20knowledge&f=false|language=en}}</ref> Për mësimin e traditave kuranore, [[mejtepi]] (meqteb) si shkollë fillore doli në xhami, shtëpi private, [[Dyqani|dyqane]], tenda, madje edhe jashtë saj.<ref name="Encyclopedia of Language">{{cite book|last1=Viv|first1=Edwards|last2=Corson|first2=David|title=Encyclopedia of Language and Education|publisher=Kluwer Academic publication|isbn=978-1565644892|url=https://books.google.com/?id=0oOfpipO9sQC&pg=PA51&dq=Maktab++children#v=onepage&q=Maktab%20%20children&f=false|year=1997|language=en}}</ref><ref name="education.stateuniversity."/> == Edukimi dhe arsimi modern == [[Organizata e Bashkëpunimit Islam|Organizata e Konferencës Islame]] (OIC) deri më tani ka organizuar pesë konferenca për edukimin dhe arsimin islam, duke filluar në: [[Mekë]] (1977), [[Islamabad]] (1980), [[Dhaka]] (1981), [[Xhakartë]] (1982) dhe [[Kajro]] (1987).<ref name="oxfordislamicstudies">{{cite web|last1=Staff|first1=Writer|title=Education|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e0212|website=oxfordislamicstudies|language=en|access-date=14 mars 2020|archive-date=4 korrik 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704075514/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e0212|url-status=dead}}</ref> Në përgjithësi, grupet fetare të pakicave shpesh kanë më shumë arsim sesa grupi fetar shumicë në një vend, madje edhe më shumë kur një pjesë e madhe e kësaj pakice janë emigrantë.<ref name="NW">{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/12/13/key-findings-on-how-world-religions-differ-by-education/|title=Key findings on how world religions differ by education|last=NW|first=1615 L. St|last2=Suite 800Washington|website=Pew Research Center|language=en-US|access-date=2019-11-10|last3=Inquiries|first3=DC 20036USA202-419-4300 {{!}} Main202-857-8562 {{!}} Fax202-419-4372 {{!}} Media}}</ref> Kjo prirje vlen edhe për Islamin: Myslimanët p.sh. në Amerikën e Veriut dhe Evropë kanë më shumë vite arsimore formale sesa të krishterët.<ref name="NW"/> Për më tepër, të krishterët kanë më shumë vite arsimore formale në shumë vende myslimane me shumicë, si p.sh. në Afrikën Sub-Sahariane.<ref name="NW" /> Sidoqoftë, mesataret globale të arsimit janë shumë më të ulëta për myslimanët sesa hebrenjtë, kristianët, budistët dhe njerëzit që nuk janë të lidhur me një fe.<ref name="NW" /> Sidoqoftë, muslimanët e rinj kanë arritur përfitime shumë më të mëdha në arsim sesa cilido prej këtyre grupeve të tjera.<ref name="NW" /> Ekziston një perceptim i një hendeku të madh gjinor në vendet me shumicë islame, por jo gjithmonë ndodh kështu.<ref name="NW"/> Në fakt, cilësia e edukimit dhe arsimit të grave është më e lidhur me faktorët ekonomikë sesa faktorët fetarë.<ref name="NW"/> Dhe, megjithëse hendeku gjinor në arsim është real, ai ka vazhduar të zvogëlohet vitet e fundit. Gratë në të gjitha grupet fetare kanë siguruar përfitime arsimore shumë më të mëdha në gjeneratat e fundit sesa burrat.<ref name="NW" /> == Shih edhe == * [[Epoka e Artë Islame]] * [[Shkenca Islame]] * [[Idadije]] * [[Iptidaje]] * [[Ryzhdie]] * [[Shtëpia e Urtësisë]] * [[Shtëpia e Diturisë]] * [[Edukimi dhe arsimi në Perandorinë Osmane]] == Referime == {{reflist|2}} {{Authority control}} [[Kategoria:Arsim]] [[Kategoria:Islam]] moa41wntmijvrieirjjsm5l5wmb08kl Natyralizmi në letërsi 0 279565 3002413 2956594 2026-06-27T21:36:31Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002413 wikitext text/x-wiki {{Shiko gjithashtu|Natyralizmi}} '''Natyralizmi në letërsi''' është një lëvizje që fillon në fund të shekullit XIX, e ngjashme me realizmin letrar në refuzimin e tij të [[ Romantizmi |romantizmit]], por e veçantë në përqafimin e tij të [[Determinizmi|determinizmit]], shkëputjes, objektivizmit shkencor dhe komentit shoqëror. Lëvizja mbështetet kryesisht në teoritë e autorit francez [[Émile Zola|Emile Zola]].<ref name=":1">{{Cito web|url=http://public.wsu.edu/~campbelld/amlit/natural.htm|title=Naturalism in American Literature|last=Campbell|first=Donna M.|date=8 mars 2017|publisher=Washington State University|accessdate=24 janar 2019|archive-date=7 dhjetor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207203227/https://www.public.wsu.edu/~campbelld/amlit/natural.htm|url-status=dead}}</ref> == Sfondi == Natyralizmi letrar niset më drejtpërdrejt<ref name=":2">{{Cite book|title=The Catholic Naturalism of Pardo Bazán|last=Fowler Brown|first=Donald|publisher=University of North Carolina Press|year=1957|pages=1–29|chapter=Zola, Master of Naturalism}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|title=The Oxford Handbook of American Literary Naturalism|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_z7w3|last=Link|first=Eric Carl|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195368932|editor-last=Newlin|editor-first=Keith|pages=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_z7w3/page/71 71]–91|chapter=Defining American Literary Naturalism}}</ref> nga "Romani Eksperimental" i [[Émile Zola|Emile Zolas]] (1880), në të cilin paraqitet koncepti i Zolas për një roman natyralist,<ref name=":4">{{Cite book|url=http://archive.org/details/experimentalnove00zolarich|title=The Experimental Novel, and Other Essays|last=Zola|first=Émile|publisher=New York, Cassell Pub. Co|others=University of California Libraries|year=1893|pages=6–8}}</ref> e që në aspektin filozofik mbështetet në [[Pozitivizmi|pozitivizmin e]] [[Auguste Comte]], por edhe te fiziologu Claude Bernard dhe historiani Hippolyte Taine.<ref name=":1"/> Comte kishte propozuar një metodë shkencore që "shkoi përtej empirizmit, përtej vëzhgimit pasiv dhe të shkëputur të fenomeneve". Zbatimi i kësaj metode "kërkonte që një shkencëtar të kryejë eksperimente të kontrolluara që do të vërtetonin ose kundërshtonin hipotezat në lidhje me ato fenomene". Zola e përdori këtë metodë shkencore dhe argumentoi se natyralizmi në letërsi duhet të jetë si eksperimentet e kontrolluara në të cilat personazhet funksionojnë si fenomene. Natyralizmi filloi si një degë e realizmit letrar, pasi edhe realizmi kishte favorizuar faktin, logjikën mbi imagjinatën, simbolikën dhe mbinatyroren. Frank Norris, një gazetar dhe novelist amerikan, kontributi i të cilit shtrihet kryesisht në zhanrin natyralist, "vendosi realizmin, romantizmin dhe natyralizmin në një dialektikë, në të cilën realizmi dhe romantizmi ishin forca kundërshtare", dhe natyralizmi ishte një përzierje e të dyjave. Ideja e Norrisit për natyralizmin ndryshonin nga ato të Zolës në atë që "nuk përmend përcaktorin materialist ose ndonjë ide tjetër filozofike". Përveç pikëpamjeve të Zolas dhe Norris për lëvizjen, ekzistojnë kritikë të ndryshëm letrarë që kanë pikëpamjet e tyre të ndara për këtë çështje. Siç u tha nga Paul Civello, këta kritikë mund të grupohen në katër grupe të gjera, dhe shpesh mbivendosëse: teoricienët e hershëm, kritikët e ideve, kritikët e ndikimit evropian dhe teoricienët e fundit. Teoricienët e hershëm e panë natyralizmin tematikisht dhe për sa i përket teknikës letrare. Kritikët e idesë së historisë e kuptuan atë si një shprehje e ideve qendrore për një epokë. Kritikët e ndikimit evropian e shikuan atë në të njëjtën mënyrë si Zola. Për shembull, sipas teoricienit Kornelije Kvas, natyralizmi paraqet "forma të përvojës njerëzore për të cilat nuk është folur më parë - aspektin fiziologjik të sjelljes njerëzore, seksualitetin, varfërinë - si tema letrare që meritojnë të trajtohen".<ref>{{Cite book|title=The Boundaries of Realism in World Literature|url=https://archive.org/details/boundariesofreal0000kvas|last=Kvas|first=Kornelije|publisher=Lexington Books|year=2019|isbn=978-1-7936-0910-6|location=Lanham, Boulder, New York, London|pages=[https://archive.org/details/boundariesofreal0000kvas/page/7 7]}}</ref> Dhe teoricienët e fundit ose e kanë rikonceptuar natyralizmin si një formë narrative, ose e mohuan plotësisht ekzistencën e tij. Disa studiues thonë se natyralizmi ka vdekur, ose se "mund të mos ketë jetuar fare: madje edhe në veprat e Emile Zolas", themeluesit të saj. "Më 1900 një nekrologji me titull "Kalimi i Natyralizmit "në ''The Outlook'' shpalli zyrtarisht lëvizjen letrare të vdekur", dhe se përpjekja e Zolas për të krijuar një letërsi shkencore ishte një dështim. Kjo sigurisht nuk ishte hera e parë që romani i Zolas ishte kritikuar. Pasi romani i tij ''Thérèse Raquin'' (1867) ishte kritikuar ashpër si për përmbajtjen ashtu edhe për gjuhën, në një parathënie për botimin e tij të dytë (1868), në një përzierje krenarie dhe mospërfilljeje, ai shkroi: "Le groupe d'écrivains naturalistes auquel j ' ai l'honneur d'appartenir a assez de guida et d'activité pour produire des oeuvres fortes, portant en elles leur défense ”, që përkthehet si:” Grupit të shkrimtarëve natyralistë kam nderin t’i përkas, të kem mjaftueshëm guxim dhe veprimtari për të prodhuar vepra të fuqishme, duke mbajtur brenda mbrojtjen e tyre ".<ref>{{Cite book|title=Naturalism in American Fiction: The Classic Phase|url=https://archive.org/details/naturalisminamer0000cond|last=Conder|first=John|publisher=The University Press of Kentucky|year=1984|isbn=9780813151762|location=Lexington|pages=[https://archive.org/details/naturalisminamer0000cond/page/22 22]}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Cinema of George A. Romero: Knight of the Living Dead|last=Williams|first=Tony|publisher=Wallflower Press|year=2015|isbn=9780231173544|location=London|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Encyclopedia of the Gothic, 2 Volume Set|last=Hughes|first=William|last2=Punter|first2=David|last3=Smith|first3=Andrew|publisher=John Wiley & Sons|year=2015|isbn=9781405182904|location=Malden, MA|pages=19}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Skinner|first=John L.|date=1985|title="A Rose for Emily": Against Interpretation|journal=The Journal of Narrative Technique|volume=15|issue=1|pages=42–51|jstor=30225110}}</ref> == Shih edhe == * [[Letërsia]] * [[Filozofia]] * [[Emile Zola]] * [[William Faulkner]] * [[Natyralizmi në filozofi|Natyralizmi filozofik]] * [[Natyralizmi sociologjik |Natyralizmi sociologjik]] == Shënime == {{Reflist|2}} [[Kategoria:Letërsi]] [[Kategoria:Natyralizëm (filozofi)]] do4i8otehw6c6an3xd7lz8e700dbrxu Diskutim:Lista e presidentëve të F.C. Internazionale Milano 1 281209 3002675 2177554 2026-06-28T08:51:54Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002675 wikitext text/x-wiki {{Projekti Futbolli}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e presidentëve të F.C. Internazionale Milano]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2177553 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181026213526/http://www.kohajone.com/2018/10/26/interi-zbulon-presidentin-me-te-ri-ne-histori-une-jam-gati-po-ju-video/ për lidhjen http://www.kohajone.com/2018/10/26/interi-zbulon-presidentin-me-te-ri-ne-histori-une-jam-gati-po-ju-video/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 18 janar 2021 04:22 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e presidentëve të F.C. Internazionale Milano]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002674 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190918133548/https://27.al/giovanni-paramithiotti-cami-qe-themeloi-interin-e-milanos/ për lidhjen http://27.al/giovanni-paramithiotti-cami-qe-themeloi-interin-e-milanos/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 10:51 (CEST) 8ec8iwuxmmhq6std6vulaz73omyauo9 Diskutim:Anıtkabir 1 281652 3002631 2996760 2026-06-28T04:20:52Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Anıtkabir/Arkivi 1]] 3002631 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Anıtkabir/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} {{CEE Spring 2020|user=Berishasinan|topic=Arkitekturën|topic2=|topic3=|country=Turqi|country2=|country3=}} 8qgt0pfr0l2zsezetm5uc0mroimr3nd Gripi spanjoll 0 281757 3002573 2988041 2026-06-28T03:17:58Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002573 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Camp Funston, at Fort Riley, Kansas, during the 1918 Spanish flu pandemic.jpg|alt=|djathtas|frameless|226x226px|'''Ushtarë nga Fort Riley, Kansas, të sëmurë nga gripi spanjoll në një repart spitalor në Camp Funston .''']]'''Gripi Spanjoll,''' i njohur gjithashtu si [[pandemia]] e gripit të vitit [[1918|1918,]] ishte një pandemi jashtëzakonisht vdekjeprurëse e gripit. Duke zgjatur nga Janari 1918 deri në Dhjetor 1920, ai infektoi 500 milion njerëz - rreth një e katërta e popullsisë së botës në atë kohë. Numri i të vdekurve vlerësohet të ketë qenë diku nga 17 milion në 50 milion, dhe ndoshta deri në 100 milion, duke e bërë atë një nga pandemitë më vdekjeprurëse në historinë njerëzore.<ref>{{cite news|title=History’s deadliest pandemics, from ancient Rome to modern America|url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/local/retropolis/coronavirus-deadliest-pandemics/|date=7 prill 2020|accessdate=11 prill 2020|first=Michael S.|last=Rosenwald|work=Washington Post|url-status=live|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407204000/https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/local/retropolis/coronavirus-deadliest-pandemics/|archive-date=2020-04-07}}</ref> Për të mbajtur moralin, censorët Shtetet e Bashkuara te [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] minimizuan raportet e hershme të varfërisë dhe vdekshmërisë në [[Gjermania|Gjermani,]] [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar,]] [[Franca|Francë]] dhe [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara.]] Gazetat ishin të lira të raportonin efektet e epidemisë në Spanjën neutrale, siç është sëmundja e rëndë e mbretit Alfonso XIII, dhe këto histori krijuan një përshtypje të rreme për Spanjën, si veçanërisht e goditur. Kjo i dha emrin gripit spanjoll. Të dhënat historike dhe epidemiologjike janë të pamjaftueshme për të identifikuar me siguri origjinën gjeografike të pandemisë, me pamje të ndryshme për vendndodhjen e saj. Shpërthimet më të mëdha të gripit vrasin në mënyrë disproporcionale të rinjtë dhe të moshuarit, me një shkallë më të lartë të mbijetesës për ata në mes, por pandemia e gripit spanjoll rezultoi në një shkallë më të lartë se sa pritej për vdekje për të rriturit e rinj. Shkencëtarët ofrojnë disa shpjegime të mundshme për shkallën e lartë të vdekshmërisë së pandemisë së gripit të vitit 1918. Disa analiza kanë treguar që virusi të jetë veçanërisht vdekjeprurës sepse shkakton një stuhi të citokinës, e cila shkatërron sistemin imunitar më të fortë të të rriturve. Në të kundërt, një analizë e vitit 2007 e revistave mjekësore nga periudha e pandemisë zbuloi se infeksioni viral nuk ishte më agresive sesa llojet e mëparshme të gripit. Përkundrazi, kequshqyerja, kampe dhe spitale të mbipopulluara mjekësore dhe higjena e dobët promovuan mbinfeksion bakterial. Ky superinfeksion vrau shumicën e personave të prekur, zakonisht pas një periudhe të zgjatur shtrimi në spital ose vuajtje.<ref>{{cite journal|vauthors=Brundage JF, Shanks GD|title=What really happened during the 1918 influenza pandemic? The importance of bacterial secondary infections|journal=The Journal of Infectious Diseases|volume=196|issue=11|pages=1717–1718; author reply 1718–1719|date=dhjetor 2007|pmid=18008258|doi=10.1086/522355|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Morens DM, Fauci AS|title=The 1918 influenza pandemic: Insights for the 21st century|journal=The Journal of Infectious Diseases|volume=195|issue=7|pages=1018–1028|date=prill 2007|pmid=17330793|doi=10.1086/511989|doi-access=free}}</ref> Gripi Spanjoll ishte i pari nga dy pandemitë e shkaktuara nga virusi i gripit [[H1N1;]] e dyta ishte gripi i derrave në 2009.<ref>{{cite web|url=http://www.pasteur.fr/infosci/conf/CRC/Grippe_CRC.ppt|title=La Grippe Espagnole de 1918|format=Powerpoint|language=fr|publisher=[[Institut Pasteur]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117020243/http://www.pasteur.fr/infosci/conf/CRC/Grippe_CRC.ppt|archive-date=17 nëntor 2015}} (also [https://www.powershow.com/view/2a8245-ODY3M/Grippe_espagnole_de_1918_consquences_dmographiques_long_terme_powerpoint_ppt_presentation# here], requires Flash player)</ref> == Referime == {{reflist|2}} == Bibliografia == {{div col|colwidth=30em}} * {{cite journal|vauthors=Antonovics J, Hood ME, Baker CH|title=Molecular virology: Was the 1918 flu avian in origin?|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=440|issue=7088|pages=E9; discussion E9–10|date=prill 2006|pmid=16641950|doi=10.1038/nature04824|bibcode=2006Natur.440E...9A}} * {{cite journal|last=Afkhami|first=Amir|year=2003|url=http://hsrc.himmelfarb.gwu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1384&context=smhs_psych_facpubs|title=Compromised Constitutions: The Iranian Experience with the 1918 Influenza Pandemic|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=77|issue=2|pages=367–392|doi=10.1353/bhm.2003.0049|pmid=12955964|ref={{harvid|Afkhami|2003}}}} – Open access material by the Psychiatry and Behavioral Sciences at Health Sciences Research Commons. * {{cite encyclopedia|last=Afkhami|first=Amir|editor-last=Yarshater|editor-first=Ehsan|encyclopedia=Encyclopædia Iranica|title=Influenza|url=http://www.iranicaonline.org/articles/influenza|edition=Online|date=29 mars 2012|orig-year=15 December 2004|series=Fasc. 2|volume=XIII|pages=140–143|location=New York City|publisher=Bibliotheca Persica Press|ref={{harvid|Afkhami|2012}}}} * {{cite book|last=Barry|first=John M.|author-link=John M. Barry|title=The Great Influenza: The Epic Story of the Greatest Plague in History|publisher=Viking Penguin|year=2004|isbn=978-0-670-89473-4|url=https://archive.org/details/greatinfluenzaep00john}} * {{cite journal|vauthors=Barry JM|title=The site of origin of the 1918 influenza pandemic and its public health implications|journal=Journal of Translational Medicine|volume=2|issue=1|page=3|date=janar 2004|pmid=14733617|pmc=340389|doi=10.1186/1479-5876-2-3|ref={{harvid|Barry2004b}}|author-link=John M. Barry}} * {{cite book|last1=Benedict|first1=Michael Les|last2=Braithwaite|first2=Max|name-list-style=vanc|author-link2=Max Braithwaite|title=In the Face of Disaster: True Stories of Canadian Heroes from the Archives of Maclean's|year=2000|publisher=Viking|location=New York|isbn=978-0-670-88883-2|page=[https://archive.org/details/infaceofdisaster0000bene/page/38 38]|chapter=The Year of the Killer Flu|chapter-url=https://archive.org/details/infaceofdisaster0000bene}} * {{cite web|url=http://virus.stanford.edu/uda/|title=The 1918 Influenza Pandemic|last=Billings|first=Molly|name-list-style=vanc|year=1997|publisher=Virology at Stanford University|access-date=1 maj 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5gWiCreh4?url=http://virus.stanford.edu/uda/|archive-date=4 maj 2009|url-status=dead}} * Bristow, Nancy K. ''American Pandemic: The Lost Worlds of the 1918 Influenza Epidemic'' (OUP, 2012) * {{cite web|url=https://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol12no01/05-0979.htm|title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics|access-date=2 shtator 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm|archive-date=1 tetor 2009|url-status=dead}} * {{cite journal|vauthors=Chandra S, Kuljanin G, Wray J|title=Mortality from the influenza pandemic of 1918–1919: the case of India|url=https://archive.org/details/sim_demography_2012-08_49_3/page/857|journal=Demography|volume=49|issue=3|pages=857–865|date=gusht 2012|pmid=22661303|doi=10.1007/s13524-012-0116-x}} * {{cite book|last=Crosby|first=Alfred W.|name-list-style=vanc|title=Epidemic and Peace, 1918|url=https://archive.org/details/epidemicpeace1910000cros|url-access=registration|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|year=1976|isbn=978-0-8371-8376-3}} * {{cite book|last=Crosby|first=Alfred W.|name-list-style=vanc|title=America's Forgotten Pandemic: The Influenza of 1918|publisher=Cambridge University Press|edition=2nd|year=2003|isbn=978-0-521-54175-6|url=https://books.google.com/?id=KYtAkAIHw24C|via=Google Books}} * {{cite book|last=Davis|first=Ryan A.|name-list-style=vanc|title=The Spanish Flu: Narrative and Cultural Identity in Spain, 1918|url=https://books.google.com/?id=taEhAQAAQBAJ&pg=PR4&dq=spanish+flu+davis#v=onepage&q=catchy&f=false|via=Google Books|year=2013|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-33921-8}} * {{cite encyclopedia|last=Denoon|first=Donald|title=New Economic Orders: Land, Labour and Dependency|editor1-last=Denoon|editor1-first=Donald|encyclopedia=The Cambridge History of the Pacific Islanders|publisher=CUP|year=2004|isbn=978-0-521-00354-4|page=247}} *{{cite journal|last=dos Reis|first=Mario|last2=Hay|first2=Alan J.|last3=Goldstein|first3=Richard A.|title=Using Non-Homogeneous Models of Nucleotide Substitution to Identify Host Shift Events: Application to the Origin of the 1918 'Spanish' Influenza Pandemic Virus|journal=Journal of Molecular Evolution|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=69|issue=4|date=29 shtator 2009|issn=0022-2844|doi=10.1007/s00239-009-9282-x|pages=333–345|pmid=19787384|pmc=2772961}} * {{cite book|last=Ewald|first=Paul W.|name-list-style=vanc|title=Evolution of infectious disease|publisher=OUP|year=1994|isbn=978-0-19-506058-4|url-access=registration|url=https://archive.org/details/evolutionofinfec0000ewal}} * {{cite news|url=https://www.reuters.com/article/newsOne/idUSTRE4BS56420081229|agency=Reuters|date=29 dhjetor 2008|title=Researchers unlock secrets of 1918 flu pandemic|access-date=2 shtator 2009|first=Maggie|last=Fox}} * {{cite news|title=Swine flu shot protects against 1918 flu: study|url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE65E65S20100616|agency=Reuters|date=16 qershor 2010|first=Maggie|last=Fox}} * {{cite magazine|last=Galvin|first=John|name-list-style=vanc|title=Spanish Flu Pandemic: 1918|url=http://www.popularmechanics.com/science/environment/natural-disasters/4219884|magazine=[[Popular Mechanics]]|access-date=2 tetor 2011|date=31 korrik 2007}} * {{cite book|vauthors=Garret TA|year=2007|title=Economic Effects of the 1918 Influenza Pandemic: Implications for a Modern-day Pandemic|url=https://www.stlouisfed.org/~/media/Files/PDFs/Community%20Development/Research%20Reports/pandemic_flu_report.pdf}} * {{cite journal|last=Gladwell|first=Malcolm|name-list-style=vanc|title=The Dead Zone|journal=[[The New Yorker]]|date=29 shtator 1997|url=https://www.newyorker.com/magazine/1997/09/29/the-dead-zone|author-link=Malcolm Gladwell}} * {{cite book|vauthors=Hays JN|year=1998|url=https://books.google.com/?id=iMHmn9c38QgC&pg=PA274&dq#v=onepage&q=&f=false|via=Google Books|title=The Burdens of Disease: Epidemics and Human Response in Western History|page=274|isbn=978-0-8135-2528-0}} * {{cite journal|title=Mechanistic modelling of the three waves of the 1918 influenza pandemic|journal=Theoretical Ecology|year=2011|issn=1874-1738|pages=283–288|volume=4|issue=2|doi=10.1007/s12080-011-0123-3|first1=Dai Hai|last1=He|first2=Jonathan|last2=Dushoff|first3=Troy|last3=Day|first4=Junling|last4=Ma|first5=David J. D.|last5=Earn|name-list-style=vanc}} * {{cite journal|vauthors=He D, Dushoff J, Day T, Ma J, Earn DJ|title=Inferring the causes of the three waves of the 1918 influenza pandemic in England and Wales|journal=Proceedings. Biological Sciences|volume=280|issue=1766|pages=20131345|date=shtator 2013|pmid=23843396|pmc=3730600|doi=10.1098/rspb.2013.1345}} * {{cite book|last=Honigsbaum|first=Mark|name-list-style=vanc|title=Living with Enza: The Forgotten Story of Britain and the Great Flu Pandemic of 1918|publisher=Palgrave Macmillan|year=2008|isbn=978-0-230-21774-4}} * {{cite journal|title=Paths of Infection: The First World War and the Origins of the 1918 Influenza Pandemic|doi=10.1177/0968344513504525|first=Mark Osborne|last=Humphries|journal=War in History|volume=21|issue=1|pages=55–81|year=2014}} * {{cite journal|vauthors=Johnson NP, Mueller J|title=Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 "Spanish" influenza pandemic|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_spring-2002_76_1/page/105|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=76|issue=1|pages=105–115|date=2002|pmid=11875246|doi=10.1353/bhm.2002.0022}} * {{cite book|veditors=Knobler S, Mack A, Mahmoud A, Lemon S|title=The Threat of Pandemic Influenza: Are We Ready? Workshop Summary (2005)|chapter=1: The Story of Influenza|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22148/|publisher=The National Academies Press|location=Washington, DC|pages=60–61|ref={{harvid|Knobler|2005}}|year=2005}} * {{cite journal|vauthors=Kobasa D, Jones SM, Shinya K, Kash JC, Copps J, Ebihara H, Hatta Y, Kim JH, Halfmann P, Hatta M, Feldmann F, Alimonti JB, Fernando L, Li Y, Katze MG, Feldmann H, Kawaoka Y|title=Aberrant innate immune response in lethal infection of macaques with the 1918 influenza virus|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-01-18_445_7125/page/318|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=445|issue=7125|pages=319–323|date=janar 2007|pmid=17230189|doi=10.1038/nature05495|ref={{harvid|Kobasa|et al.|2007}}|bibcode=2007Natur.445..319K}} * {{cite book|first=George C.|last=Kohn|name-list-style=vanc|title=Encyclopedia of plague and pestilence: from ancient times to the present|via=Google Books|url=https://books.google.com/books?id=tzRwRmb09rgC&pg=PA363&dq#v=onepage&q=&f=false|publisher=Infobase Publishing|year=2007|page=363|edition=3rd|isbn=978-0-8160-6935-4}} * {{cite journal|last=Morrisey|first=Carla R.|title=The Influenza Epidemic of 1918|journal=Navy Medicine|volume=77|issue=3|year=1986|pages=11–17|url=https://archive.org/details/U.s.NavyMedicineVol.77No.3May-june1986}} * {{cite journal|vauthors=Noymer A, Carreon D, Johnson N|title=Questioning the salicylates and influenza pandemic mortality hypothesis in 1918–1919|journal=Clinical Infectious Diseases|volume=50|issue=8|pages=1203|date=prill 2010|pmid=20233050|doi=10.1086/651472|doi-access=free}} * {{cite book|last=Pankhurst|first=Richard|name-list-style=vanc|title=An Introduction to the Medical History of Ethiopia|location=Trenton|publisher=Red Sea Press|year=1991|isbn=978-0-932415-45-5}} * {{cite journal|vauthors=Patterson KD, Pyle GF|title=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_spring-1991_65_1/page/4|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=65|issue=1|pages=4–21|date=1991|pmid=2021692}} * {{cite encyclopedia|editor1-first=Maria|editor1-last=Porras-Gallo|editor2-first=Ryan A.|editor2-last=Davis|name-list-style=vanc|title=The Spanish Influenza Pandemic of 1918–1919: Perspectives from the Iberian Peninsula and the Americas|publisher=University of Rochester Press|year=2014|isbn=978-1-58046-496-3|volume=30|encyclopedia=Rochester Studies in Medical History|url=https://books.google.com/?id=-j53BQAAQBAJ&pg=PA51&dq=spanish+flu+davis#v=onepage&q&f=false|via=Google Books}} * {{cite book|first=Andrew T.|last=Price-Smith|name-list-style=vanc|title=Contagion and Chaos|url=https://archive.org/details/contagionchaosdi0000pric|location=Cambridge, MA|publisher=MIT Press|year=2008|isbn=978-0-262-66203-1}} * {{cite book|first=Adnan I.|last=Qureshi|name-list-style=vanc|title=Ebola Virus Disease: From Origin to Outbreak|url=https://books.google.com/books?id=7zyXCgAAQBAJ&pg=PA42&lpg=PA42&dq=Ebola+Virus+Disease:+From+Origin+to+Outbreak+Adnan+1918+pandemic|via=Google Books|publisher=Academic Press|year=2016|isbn=978-0128042427}} * {{cite book|last=Rice|first=Geoffrey W.|name-list-style=vanc|title=Black November; the 1918 Influenza Pandemic in New Zealand|publisher=University of Canterbury Press|year=2005|isbn=978-1-877257-35-3|edition=2nd|author-link=Geoffrey Rice}} * {{cite journal|vauthors=Simonsen L, Clarke MJ, Schonberger LB, Arden NH, Cox NJ, Fukuda K|title=Pandemic versus epidemic influenza mortality: a pattern of changing age distribution|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1998-07_178_1/page/53|journal=The Journal of Infectious Diseases|volume=178|issue=1|pages=53–60|date=korrik 1998|pmid=9652423|doi=10.1086/515616|jstor=30114117|citeseerx=10.1.1.327.2581}} * {{cite journal|vauthors=Starko KM|title=Salicylates and pandemic influenza mortality, 1918–1919 pharmacology, pathology, and historic evidence|journal=Clinical Infectious Diseases|volume=49|issue=9|pages=1405–1410|date=nëntor 2009|pmid=19788357|doi=10.1086/606060|doi-access=free}} ([https://www.sciencedaily.com/releases/2009/10/091002132346.htm summary] by [[Infectious Diseases Society of America]] and [[ScienceDaily]], 3 October 2009) * {{cite journal|title=Reply to Noymer et al.|first=Karen M.|last=Starko|journal=Clinical Infectious Diseases|pages=1203–1204|year=2010|volume=50|issue=8|doi=10.1086/651473|url=https://academic.oup.com/cid/article-pdf/50/8/1203/1233634/50-8-1203a.pdf}} * {{cite journal|vauthors=Taubenberger JK, Reid AH, Janczewski TA, Fanning TG|title=Integrating historical, clinical and molecular genetic data in order to explain the origin and virulence of the 1918 Spanish influenza virus|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1416|pages=1829–1839|date=dhjetor 2001|pmid=11779381|pmc=1088558|doi=10.1098/rstb.2001.1020}} *{{cite journal|last=Taubenberger|first=Jeffery K.|last2=Reid|first2=Ann H.|last3=Lourens|first3=Raina M.|last4=Wang|first4=Ruixue|last5=Jin|first5=Guozhong|last6=Fanning|first6=Thomas G.|title=Characterization of the 1918 influenza virus polymerase genes|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-06_437_7060/page/888|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=437|issue=7060|pages=889–893|date=tetor 2005|pmid=16208372|doi=10.1038/nature04230|bibcode=2005Natur.437..889T}} * {{cite journal|last1=Taubenberger|first1=Jeffery K.|last2=Morens|first2=David M.|title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics|journal=[[Emerging Infectious Diseases (journal)|Emerging Infectious Diseases]]|volume=12|issue=1|pages=15–22|date=janar 2006|pmid=16494711|pmc=3291398|doi=10.3201/eid1201.050979}} * {{cite journal|vauthors=Vana G, Westover KM|title=Origin of the 1918 Spanish influenza virus: a comparative genomic analysis|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2008-06_47_3/page/1100|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=47|issue=3|pages=1100–1110|date=qershor 2008|pmid=18353690|doi=10.1016/j.ympev.2008.02.003}} * {{cite journal|vauthors=Vilensky JA, Foley P, Gilman S|title=Children and encephalitis lethargica: a historical review|journal=Pediatric Neurology|volume=37|issue=2|pages=79–84|date=gusht 2007|pmid=17675021|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2007.04.012|url=http://www.pedneur.com/article/S0887-8994(07)00194-4/abstract}} {{div col end}} == Lexo më tej == {{div col|colwidth=30em}} * {{cite journal|last=Beiner|first=Guy|name-list-style=vanc|year=2006|title=Out in the Cold and Back: New-Found Interest in the Great Flu|journal=Cultural and Social History|volume=3|issue=4|pages=496–505|author-link=Guy Beiner}} * {{cite book|last=Brown|first=Jeremy|name-list-style=vanc|title=Influenza: The Hundred Year Hunt to Cure the Deadliest Disease in History|url=https://archive.org/details/influenzahundred0000brow|publisher=Atria|location=New York|year=2018|isbn=978-1501181245}} * {{cite book|last=Collier|first=Richard|name-list-style=vanc|title=The Plague of the Spanish Lady – The Influenza Pandemic of 1918–19|url=https://archive.org/details/plagueofspanishl0000coll|publisher=Atheneum|year=1974|isbn=978-0-689-10592-0}} * {{cite web|url=https://www.air-worldwide.com/Publications/AIR-Currents/2018/What-the-1918-Flu-Pandemic-Can-Teach-Today-s-Insurers/|title=What the 1918 Flu Pandemic Can Teach Today's Insurers|publisher=AIR Research and Modeling Group|date=29 mars 2018|access-date=28 maj 2019|first=Narges|last=Dorratoltaj|editor1-first=Heidi|editor1-last=Carrell|archive-date=7 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107223412/https://www.air-worldwide.com/Publications/AIR-Currents/2018/What-the-1918-Flu-Pandemic-Can-Teach-Today-s-Insurers/|url-status=dead}} * {{cite book|year=2003|title=Hunting the 1918 flu: one scientist's search for a killer virus|first=Kirsty|last=Duncan|edition=illustrated|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-0-8020-8748-5|url=https://books.google.com/?id=HPDI_30wRsEC}} * Humphries, Mark Osborne. ''The Last Plague: Spanish Influenza and the Politics of Public Health in Canada'' (University of Toronto Press; 29013) examines the public-policy impact of the 1918 epidemic, which killed 50,000 Canadians. * {{cite book|last=Johnson|first=Niall|name-list-style=vanc|title=Britain and the 1918–19 Influenza Pandemic: A Dark Epilogue|publisher=Routledge|location=London and New York|year=2006|isbn=978-0-415-36560-4}} * {{cite journal|last=Johnson|first=Niall|year=2003|title=Measuring a pandemic: Mortality, demography and geography|journal=Popolazione e Storia|pages=31–52}} * {{cite journal|last=Johnson|first=Niall|name-list-style=vanc|year=2003|title=Scottish 'flu&nbsp;– The Scottish mortality experience of the "Spanish flu|journal=Scottish Historical Review|volume=83|issue=2|pages=216–226|doi=10.3366/shr.2004.83.2.216}} * {{cite book|last=Kolata|first=Gina|name-list-style=vanc|author-link=Gina Kolata|title=Flu: The Story of the Great Influenza Pandemic of 1918 and the Search for the Virus That Caused It|publisher=Farrar, Straus and Giroux|location=New York|year=1999|isbn=978-0-374-15706-7|url=https://archive.org/details/isbn_9780965043267}} * {{cite book|last=Little|first=Jean|name-list-style=vanc|author-link=Jean Little|title=If I Die Before I Wake: The Flu Epidemic Diary of Fiona Macgregor, Toronto, Ontario, 1918|url=https://archive.org/details/ifidiebeforeiwak0000litt|publisher=Scholastic Canada|location=Markham, Ont.|year=2007|isbn=978-0-439-98837-7|series=[[Dear Canada]]}} * {{cite journal|vauthors=Noymer A, Garenne M|title=The 1918 influenza epidemic's effects on sex differentials in mortality in the United States|journal=Population and Development Review|volume=26|issue=3|pages=565–581|year=2000|pmid=19530360|pmc=2740912|doi=10.1111/j.1728-4457.2000.00565.x}} * {{cite journal|vauthors=Oxford JS, Sefton A, Jackson R, Innes W, Daniels RS, Johnson NP|title=World War I may have allowed the emergence of "Spanish" influenza|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=2|issue=2|pages=111–114|date=shkurt 2002|pmid=11901642|doi=10.1016/S1473-3099(02)00185-8}} * {{cite journal|vauthors=Oxford JS, Sefton A, Jackson R, Johnson NP, Daniels RS|title=Who's that lady?|journal=[[Nature (journal)|Nature Medicine]]|volume=5|issue=12|pages=1351–1352|date=dhjetor 1999|pmid=10581070|doi=10.1038/70913}} * {{cite book|last=Pettit|first=Dorothy|name-list-style=vanc|author2=Janice Bailie|title=A Cruel Wind: Pandemic Flu in America, 1918–1920|publisher=Timberlane Books|location=Murfreesboro, TN|year=2008|isbn=978-0-9715428-2-2|url-access=registration|url=https://archive.org/details/cruelwindpandemi0000pett}} * {{cite journal|vauthors=Philips H|title=The re-appearing shadow of 1918: trends in the historiography of the 1918-19 influenza pandemic|journal=Canadian Bulletin of Medical History|volume=21|issue=1|pages=121–134|year=2010|pmid=15202430|doi=10.3138/cbmh.21.1.121}} * Phillips, Howard. "The recent wave of ‘Spanish’ flu historiography." ''Social History of Medicine'' 27.4 (2014): 789–808. https://doi.org/10.1093/shm/hku066 * {{cite book|editor1-last=Phillips|editor1-first=Howard|editor2-first=David|editor2-last=Killingray|name-list-style=vanc|title=The Spanish Flu Pandemic of 1918: New Perspectives|publisher=Routledge|location=London and New York|year=2003}} * {{cite journal|vauthors=Potter CW|title=A history of influenza|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-microbiology_2001-10_91_4/page/572|journal=Journal of Applied Microbiology|volume=91|issue=4|pages=572–579|date=tetor 2001|pmid=11576290|doi=10.1046/j.1365-2672.2001.01492.x}} * {{cite journal|last=Rice|first=Geoffrey W.|author2=Edwina Palmer|year=1993|title=Pandemic Influenza in Japan, 1918–1919: Mortality Patterns and Official Responses|journal=Journal of Japanese Studies|volume=19|issue=2|pages=389–420|doi=10.2307/132645|jstor=132645}} * {{cite journal|vauthors=Tumpey TM, García-Sastre A, Mikulasova A, Taubenberger JK, Swayne DE, Palese P, Basler CF|title=Existing antivirals are effective against influenza viruses with genes from the 1918 pandemic virus|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=99|issue=21|pages=13849–13854|date=tetor 2002|pmid=12368467|pmc=129786|doi=10.1073/pnas.212519699|author-link2=Adolfo García-Sastre|bibcode=2002PNAS...9913849T}} {{div col end}} == Linqe të jashtme == *{{Commons category-inline|Gripi Spanjoll}} * [http://www.influenzaarchive.org/ The American Influenza Epidemic of 1918–1919: A Digital Encyclopedia] Largest digital collection of newspapers, archival manuscripts and interpretive essays exploring the impact of the epidemic on 50&nbsp;U.S. cities (Univ. of Michigan). * [https://www.history.com/topics/world-war-i/1918-flu-pandemic Spanish Flu: The History Channel WebSite (26 March 2020)] [[Kategoria:Gripi Spanjoll]] 0p3sdvu1b9ir5f2l1qmbn7q8593lizf Bonnie Wright 0 281974 3002469 2956770 2026-06-27T23:44:08Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002469 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|emri=Bonnie Wright|image=Bonnie Wright by Gage Skidmore 2.jpg|datëlindja=17 shkurt 1991|vendlindja=[[Tower Hamlets]], [[Londër]], Angli|profesioni=Aktore, regjisore, producente, skenariste, modele, aktiviste|vitet aktiv=2001-akoma|e njohur={{plainlist| * [[Xhini Uezli]] në ''[[Harry Potter]]''}}}} '''Bonnie Francesca Wright'''<ref name="birth">''Births, Marriages & Deaths Index of England & Wales, 1916–2005.''; at ancestry.com</ref> (lindur më 17 shkurt 1991)<ref name="ond">{{Cite book|last=Merrill|first=Brian|title=On This Date: A Day-by-Day Look at Historical Events|trans-title=Në këtë datë: Shikim i ditpasditshëm në ngjare historike|language=en|publisher=Lulu.com|year=2006|page=36|isbn=978-1-4303-0501-9}}</ref> është një aktore, regjisore e filmit, skenariste, modele, producente dhe aktiviste angleze. Ajo është më e njohur për luajtjen e rolit të [[Xhini Uezli|Xhini Uezlit]] në [[Harry Potter|serinë e filmave ''Harry Potter'']], bazuar në [[Harry Potter|serinë e romaneve me të njëjtin emër]] nga [[Joanne K. Rowling|J. K. Rowling]]. == Jeta e hershme == Bonnie Wright lindi në Londër, fëmija i dytë i Sheila Teague dhe Gary Wright, pronarë të ndërmarrjes së argjendarisë Wright & Teague. Wright ndoqi shkollën fillore Prior Weston dhe më vonë shkollën King Alfred në [[ Londra e Veriut |Londrën Veriore]] për arsimin e saj të mesëm.<ref>{{Cite news|url=https://www.standard.co.uk/lifestyle/the-magic-of-bonnie-wright-6784867.html|title=The magic of Bonnie Wright|trans-title=Magjia e Bonnie Wright|language=en|last=Slater|first=Lydia|date=25 qershor 2009|work=[[Evening Standard]]|access-date=17 qershor 2013}}</ref> Gjatë xhirimeve të ''[[Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes Pjesa e Parë]]'' dhe ''[[Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes Pjesa e Dytë|Pjesa e Dytë]]'', ajo filloi të marrë pjesë në Universitetin e Arteve në Londër: Kolegji i Komunikimit në Londër, për të filluar studimet si Menaxhere e Prodhimit të Filmit dhe Televizionit, për shkak të planeve të saj për të vazhduar aktrimin dhe për të punuar në prapaskenë, pasi filmoi ''[[Harry Potter]]''.<ref name="Slater">{{Cito web|last=Lydia Slater|title=The magic of Bonnie Wright|trans-title=Magjia e Bonnie Wright|language=en|url=http://www.thisislondon.co.uk/lifestyle/article-23712043-the-magic-of-bonnie-wright.do|publisher=London Evening Standard|date=26 qershor 2009|accessdate=14 korrik 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100629130043/http://www.thisislondon.co.uk/lifestyle/article-23712043-the-magic-of-bonnie-wright.do|archivedate=29 qershor 2010}}</ref><ref>{{Cite book|last=Riggs|first=Thomas|title=Contemporary Theatre, Film & Television: A Biographical Guide|url=https://archive.org/details/contemporarythea0077thom|trans-title=Teatri, Filmi dhe Televizioni Bashkëkohor: Udhëzim biografie|language=en|publisher=[[Gale Group]]|year=2007|page=[https://archive.org/details/contemporarythea0077thom/page/341 341]|isbn=978-0-7876-9050-2}}</ref> Në vitin 2012, ajo u diplomua me një diplomë Bachelor të Arteve.<ref>[https://www.huffingtonpost.com/bonnie-wright Bonnie Wright profile], ''[[The Huffington Post]]''; retrieved 6 September 2014.</ref> == Karriera == === Aktrimi === ==== 2001–2011: Seria ''Harry Potter'' ==== [[Skeda:Bonnie_Wright_crop2.jpg|djathtas|parapamje| Wright më 2010 në Wizading World të Harry Potter ]] Wright shfaqet në filmin e parë, ''[[Harry Potter dhe Guri Filozofal (filmi)|Harry Potter dhe Guri Filozofal]]'', vetëm në një skenë të vogël të vendosur në [[ Stacioni hekurudhor i King King's London |stacionin hekurudhor të King King's Cross]], ku personazhi i saj dhe nëna e saj [[ Molly Weasley |Molly]] takohen me [[Harri Poter|Harri Poterin]] pasi katër vëllezërit e saj më të mëdhenj hipin në ekspresin [[Shkolla e Magjisë dhe Shtrigërisë "Hoguorts".|Hogwarts]]. Roli i saj u bë shumë më i spikatur në filmin e dytë, ''[[Harry Potter dhe Dhoma e të Fshehtave (filmi)|Harry Potter dhe Dhoma e të Fshehtave]]'', në të cilin personazhi i saj fillon studimet në [[Shkolla e Magjisë dhe Shtrigërisë "Hoguorts".|Hogwarts]] dhe has në një ditar sekret që fillon të kontrollojë veprimet e saj.<ref name="Slater"/> Wright kishte kohë të kufizuar në ekran në filmin e tretë, ''[[Harry Potter dhe i Burgosuri i Azkabanit (filmi)|Harry Potter dhe i Burgosuri i Azkabanit]]'' por kishte një rol të madh mbështetës në filmin e katërt, ''[[Harry Potter dhe Kupa e Zjarrit (filmi)|Harry Potter dhe Kupa e Zjarrit]]''. Në ''[[Harry Potter dhe Urdhri i Feniksit (filmi)|Harry Potter dhe Urdhri i Feniksit]],'' Wright luajti një rol qendror, duke iu bashkuar [[Ushtria e Urtimorit|Ushtrisë së Uritmorit]] dhe përfundimisht duke marrë pjesë në skenën klimaktike në të cilën UU dhe [[Urdhri i Feniksit]] luftojnë ndaj [[Lord Fluronvdekja|Lord Fluronvdekjes]] dhe [[Hamortët|Hamortëve]] të tij. Roli qendror i Wright vazhdoi në ''[[Harry Potter dhe Princi Gjakpërzier (filmi)|Harry Potter dhe Princi Gjakpërzier]],'' ku ajo u bë një ndjekëse e rëndësishme për ekipin e Grifartit në [[Kuidiçi|Kuidiç]] dhe, në fund të fundit, interesi i vërtetë i dashurisë i Harri Poterit. Në ''[[Harry Potter dhe të Shenjtërit e Vdekur|Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes]]'' Pjesa [[Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes Pjesa e Parë|1]] and [[Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes Pjesa e Dytë|2]], Wright përsëri riprodhoi rolin e saj qendror për herë të fundit. Në këta filma ajo u pa më veçanërisht në skena para se të tre protagonistët të shkonin në kërkim të Horkruksëve, në Betejën e fundit të Hoguortsit dhe në Epilog të vendosur nëntëmbëdhjetë vjet më vonë. Autorja e ''Harry Potter'' [[Joanne K. Rowling|J. K. Rowling]] mbajti një fjalim gjatë premierës botërore të filmit të tetë dhe të fundit ''[[Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes Pjesa e Dytë]]'' më 7 korrik 2011 në Londër, Angli. Ajo njoftoi se janë shtatë anëtarë të kastit të serialeve të filmave Harry Potter, të cilëve ajo i referohet si "Shtatëshja e Madhe". Ajo e emëroi Wright si një nga shtatë anëtarët, së bashku me [[Daniel Radcliffe]], [[Rupert Grint]], [[Emma Watson]], [[Tom Felton]], [[Matthew Lewis]] dhe [[Evanna Lynch]].<ref>{{Cito web|url=https://www.youtube.com/watch?v=7QnyKZe6VBA|title=J.K. Rowling's Emotional Speech at the Harry Potter and the Deathly Hallows Part 2|trans-title=Fjalimi emocional i J. K. Rowling për Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes Pjesa e Dytë|language=en|publisher=Youtube.com|date=7 korrik 2011|accessdate=7 nëntor 2013}}</ref> ==== 2012–akoma: vepra pasuese të aktrimit ==== Wright bashkëluajti në dy filma televizivë që ishin ''[[ I bllokuar (film TV) |Stranded]]'' (2002) si versioni më i ri i Sarah Robinson dhe ''[[ Agatha Christie: Një jetë në foto |Agatha Christie: A Life in Pictures]]'' (2004), ku ajo luajti rolin e shkrimtares [[Agata Kristie|Agatha Christie]] kur ishte e re.<ref>{{Cito web|url=http://unitedagents.co.uk/bonnie-wright#profile-1|title=Client Details|trans-title=Detaje të klientëve|language=en|publisher=Unitedagents.co.uk/|accessdate=8 gusht 2010|archive-date=8 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100608154249/http://unitedagents.co.uk/bonnie-wright#profile-1|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2007, ajo ishte aktore mysafire në serialin e [[Disney Channel HD|Disney Channel]], ''[[ Zëvendësimet (seri televizive) |The Replacements]]'', ku shprehu Vanessa në premierën e sezonit të dytë me titull "London Calling".   Në vitin 2013, ajo bashkëluajti në "''Before I Sleep"'' përballë [[David Warner]], [[Tom Sizemore]], [[Cynthia Gibb]], [[Eric Roberts]], [[Eugene Simon]], [[Campbell Scott]] dhe [[Chevy Chase]].<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/cannes-film-festival/9279861/Cannes-2012-Harry-Potters-Ginny-Weasley-directs-budget-film.html|title=Cannes 2012: Harry Potter's Ginny Weasley directs budget film|trans-title=Cannes 2012: Xhini Uezli nga Harry Potter mban regjinë e një filmi|language=en|last=Singh|first=Anita|date=21 maj 2012|work=The Telegraph|access-date=21 maj 2012}}</ref> Filmi u bë premierë në Festivalin e Filmit në Heartland 2013.<ref>{{Cito web|title=Heartland Film Festival Tickets & Guide|trans-title=Bileta dhe udhëzime për Heartland Film Festival|language=en|url=http://prod1.agileticketing.net/websales/pages/info.aspx?evtinfo=62591~32c3ac16-2c16-4cb4-a802-4ea58728c0fe&epguid=4726aa5a-d365-491f-abd7-45d68838f3e6&|accessdate=27 shtator 2013}}</ref> Më pas, ajo bashkëluajti në ''The Sea'', bazuar në një roman të John Bansville, si Roza, motra e re.<ref>{{Cito web|title=United Agents – Bonnie Wright|language=en|url=http://unitedagents.co.uk/bonnie-wright#profile-1|publisher=United Agents|access-date=18 prill 2020|archive-date=8 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100608154249/http://unitedagents.co.uk/bonnie-wright#profile-1|url-status=dead}}</ref> Filmi u shfaq premierë në konkurs në [[ Edinburgh International Film Festival |Edinburgh International Film Festival]] më 23 qershor 2013,<ref name="a">{{Cito web|title=Michael Powell Award Competition / World premiere|trans-title=Gara e Çmimeve Micheal Powell / Premiera botërore|language=en|url=http://www.edfilmfest.org.uk/films/2013/the-sea|accessdate=27 qershor 2013}}</ref> dhe pati premierën e tij në Amerikën e Veriut në [[ 2013 Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Toronto |Festivalin Ndërkombëtar të Filmit në Toronto 2013]].<ref>{{Cito web|last=Fleming Jr.|first=Mike|title=Toronto Sets World Cinema Film Lineup|trans-title=Toronto bën rreshtimin e Kinemasë Botërore të Filmit|language=en|url=https://www.deadline.com/2013/08/toronto-sets-world-cinema-film-lineup/|publisher=Deadline|accessdate=13 gusht 2013|date=2013-08-13}}</ref> Në vitin 2014, ajo mori pjesë në [[The Great Sport Relief Bake Off|serinë e tretë të ''The Great Sport Relief Bake Off'']], duke fituar episodin e parë dhe duke u emëruar "Baker Star". Në vitin 2014, Wright bashkëluajti përballë [[Rhys Wakefield]], [[James D'Arcy]] dhe bashkyllit të saj ''Harry Potter'' [[Freddie Stroma]] në filmin [[Science fiction|Sci-fi]] amerikan ''After the Dark'' (i njohur më parë si ''Filozofët''<ref name="b">{{Cito web|url=http://www.broadwayworld.com/bwwmovies/article/Poster-Art-Revealed-for-AFTER-THE-DARK-In-Theaters-This-February-20131216|title=Poster Art Revealed for AFTER THE DARK, In Theaters This February|trans-title=Publikohet posteri për filmin AFTER THE DARK, Këtë shkurt, nëpër kinema|language=en|publisher=broadwayworld.com|accessdate=17 dhjetor 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217221411/http://www.broadwayworld.com/bwwmovies/article/Poster-Art-Revealed-for-AFTER-THE-DARK-In-Theaters-This-February-20131216|archivedate=17 dhjetor 2013}}</ref>), me regji nga John Huddles<ref name="Ross">{{Cito web|last=Ashley Ross|title=Exclusive Interview: Bonnie Wright on the End of Harry Potter|trans-title=Intervistë ekskluzive: Bonnie Wright në fund të Harry Potter|language=en|url=http://www.marieclaire.com/world-reports/opinion/bonnie-wright-harry-potter-interview|website=marieclaire.com|accessdate=21 prill 2011|date=2011-04-21}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110617120028/http://www.thejakartaglobe.com/home/harry-potter-star-to-shoot-hollywood-movie-in-jakarta/446915 "Harry Potter Star to Shoot Hollywood Movie in Jakarta"], ''Jakarta Globe'', 14 June 2011.</ref> dhe filloi xhirimet në korrik 2011 në [[Xhakarta|Xhakartë]], Indonezi. Wright luajti Georgina, një nga studentët.<ref>{{Cite news|url=https://movies.nytimes.com/movie/465135/The-Philosophers/overview|title=The Philosophers|trans-title=Filozofët|language=en|work=NYTimes.com|access-date=21 prill 2011|archive-date=20 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320092605/http://movies.nytimes.com/movie/465135/The-Philosophers/overview|url-status=dead}}</ref> Filmi u bë premierë në [[ Neuchâtel Festival Ndërkombëtar i Filmit Fantastik |Neuchâtel International Fantastic Film Festival]] më 7 korrik 2013.<ref>{{Cito web|title=THE PHILOSOPHERS/MOVIES OF THE THIRD KIND|trans-title=Filozofët/Filma të llojit të tretë|language=en|url=http://www.nifff.ch/?a=&cat=thirdkind&movid=The_Philosophers_1370346163|accessdate=27 qershor 2013|archive-date=17 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217224700/http://www.nifff.ch/?a=&cat=thirdkind&movid=The_Philosophers_1370346163|url-status=dead}}</ref> Filmi u publikua më 7 shkurt 2014. Wright ka përfunduar komedinë e Abigail Schwarz ''[[Those Who Wander|Those Who Wander]]'', prodhuar nga Nicola Scandiffio.<ref>{{Cito web|url=https://twitter.com/thisisbwright/status/365766477040717824|title=Bonnie Wright Official, Verified Twitter Account (@thisisbwright)|trans-title=Bonnie Wright Official, Llogaria e vërtetuar në Twiter (@thisisbwright)|language=en|publisher=Twitter.com|accessdate=7 nëntor 2013}}</ref> dhe filmi aventuresk ''Who Killed Nelson Nutmeg?''.<ref>{{Cito web|last=Henry Hitchings|url=http://www.dorsetecho.co.uk/news/11542580.Harry_Potter_star_in_Dorset_to_shoot_new_film|title=Harry Potter star in Dorset to shoot new film|trans-title=Ylli nga Harry Potter në Dorset do të bëjë një film të ri|language=en|publisher=dorsetecho.co.uk|date=17 tetor 2014|accessdate=17 tetor 2014}}</ref> Në vitin 2014, ajo u nënshkrua për të bashkaktruar në thrillerin e [[ Alexandra McGuinness |Alexandra McGuinness]] ''The Highway is for Gamblers'', me [[Nikki Reed]], [[Joe Jonas]] dhe [[Gustaf Skarsgård]]. Xhirimet janë planifikuar të fillojnë në mes të nëntorit 2014 dhe është vendosur në Qarkun San Bernardino të Kalifornisë.<ref>{{Cito web|last=Yamato|first=Jen|title=Nikki Reed & Bonnie Wright Set For 'The Highway Is For Gamblers'|trans-title=Nikki Reed dhe Bonnie Wright xhirojnë për filmin 'The Highway Is For Gamblers'|language=en|url=https://deadline.com/2014/10/nikki-reed-bonnie-wright-joe-jonas-the-highway-is-for-gamblers-845111/|website=Deadline.com|accessdate=27 tetor 2014|date=2014-10-02}}</ref> Në shkurt të vitit 2020, u njoftua se Wright do të jetë narratorja e tregimit ''Babbitty Rabbitty and her Cackling Stump'' nga audiobook i ''[[Rrëfenjat e Bardit Bidëll]]'', bazuar në romanin e ''[[Joanne K. Rowling|J. K. Rowling]]'' me të njëjtin titull. Libri i audios u publikua më 31 mars 2020, në ndihmë të bamirësisë, i quajtur [[ Lumos (bamirësi) |Lumos]].<ref>[https://www.wizardingworld.com/news/beedle-the-bard-audiobook-announcement New audiobook The Tales of Beedle the Bard is coming soon] Wizardingworld.com. Retrieved on 26 February 2020.</ref> === Modelim === Ajo u shpall fituese e çmimit ''Most Edgy Look'' në ''Rodial Beautiful Awards'' 2011.<ref name="Rodial.co.uk">{{Cito web|url=http://www.rodial.co.uk/about/articles/rodial_beautiful_awards.aspx|title=Rodial.co.uk|language=en|publisher=Rodial.co.uk|accessdate=19 mars 2011|archive-date=10 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310091330/http://www.rodial.co.uk/about/articles/rodial_beautiful_awards.aspx|url-status=dead}}</ref> Gjithashtu në vitin 2011, Wright u shfaq në një përhapje të modës për revistën luksoze të ''"[[ Financial Times |Financial Times]]"''. Xhirimi, i cili u zhvillua në [[ Muzeu Victoria dhe Albert |Muzeun Victoria dhe Albert]], ishte i dedikuar për kapjen e langorres së pikturave të [[Dante Gabriel Rossetti|Dante Rossetti]].<ref>[[Anelli, Melissa]] (20 February 2011). [http://www.the-leaky-cauldron.org/2011/02/20/bonnie-wright-photoshoot-for-financial-times-how-to-spend-it-magazine/ "Bonnie Wright-Photoshoot for Financial Times' 'How To Spend It' Magazine"]. [[The Leaky Cauldron (website)|The Leaky Cauldron]].</ref> Wright mori pjesë si një modele për dizajneren e modës Katie Eary në një shfaqje Vjeshtë/Dimër 2011 gjatë [[ Java e Modës në Londër |London Fashion Week]].<ref>{{Cito web|url=https://www.refinery29.com/en-us/harry-potter-s-girlfriend-walked-the-runway-at-london-fashion-week|title=Ginny Weasley Walked In A Fashion Week Runway Show|trans-title=Xhini Uezli merr pjesë në një pistë për Fashion Week|language=en|first=Gabriel|last=Bell|website=refinery29.com}}</ref> Në gusht të vitit 2013, Wright mori pjesë, së bashku me ''Phoebe Collings James'' dhe ''Clara Paget'', të cilët u bashkuan me stilistin e argjendarisë ''Dominic Jones që'' modelonin në Southsea në ndihmë të organizatës bamirëse ''World Land Trust'' dhe ''Winchester School of Art''.<ref>[http://so-bonnie.net/wpress/2013/08/bonnie-models-southsea-deckchairs-for-charity/ Bonnie Wright Models Southsea Deckchairs For Charity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610203509/http://so-bonnie.net/wpress/2013/08/bonnie-models-southsea-deckchairs-for-charity/ |date=10 qershor 2015 }} So.Bonnie.net</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vogue.co.uk/blogs/the-green-style-blog/2013/world-land-trust|title=World Land Trust|trans-title=Besimi i Tokës Botërore|language=en|date=4 mars 2016|website=vogue.co.uk|access-date=18 prill 2020|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091733/http://www.vogue.co.uk/blogs/the-green-style-blog/2013/world-land-trust|url-status=dead}}</ref> === Skenarizmi, regjia dhe prodhimi === Wright bëri skenarizmin e saj dhe debutimin e saj regjisorial për filmin e saj të diplomimit ''[[ Ndahemi Ne Vazhdojmë Të Veçojmë Shkojmë |Separate We Come, Separate We Go]] duke'' aktruar me aktorin te Harry Potter [[David Thewlis]].<ref>{{Cito web|url=http://www.separatewecomeseparatewego.com|title=Separate We Come, Separate We Go|trans-title=Të ndarë vijmë, të ndarë ikim|language=en|accessdate=28 mars 2012}}</ref> Filmi e dha premierën në Festivalin e Filmit në Kanë, këndi dhe ekrani i shkurtër i filmit në BAFTA Graduate.<ref>{{Cito web|url=http://registration.cannescourtmetrage.com/filmfiche2.Aspx?id=54996175|title=Catalogue|trans-title=Katalogu|language=en|accessdate=19 prill 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130528162747/http://registration.cannescourtmetrage.com/filmfiche2.Aspx?id=54996175|archivedate=28 maj 2013}}</ref><ref>{{Cito web|url=http://www.separatewecomeseparatewego.com|title=Separate We Come, Separate We Go|trans-title=Të ndarë vijmë, të ndarë ikim|language=en|accessdate=1 gusht 2011}}</ref> Wright ka kompaninë e saj të prodhimit, Bon Bon Lumiere.<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/4SJHNgGrz9yyz2jRt5qMBPW/bonnie-wright "Bonnie Wright"]. [[BBC]]. Retrieved 6 September 2014.</ref> Në dhjetor 2013, Wright e drejtoi aktoren e ''After the Dark'' [[Sophie Lowe]], në videoklipin e saj muzikor "Dreaming". Videoja është xhiruar në [[ Parku Kombëtar Joshua Tree |Parkun Kombëtar Joshua Tree]]. Ata filmuan videon pa asnjë ndihmë, në makinën e mikut të Lowe. Wright filmoi Lowe nga sedilja e përparme e makinës ndërsa Lowe ishte ulur në sediljen e pasme duke provuar të krijonte ndjenjën e shkuljes.<ref>{{Cito web|url=http://www.nowness.com/day/2013/12/17/3542|title=Riding Solo|language=en|accessdate=30 dhjetor 2013}}</ref><ref>{{Cito web|url=http://thepermanentrainpress.com/post/70956446378|title=SOPHIE LOWE RELEASES NEW EP, "DREAMING" MUSIC VIDEO|trans-title=Sophie Lowe publikon albumin e ri, "DREAMING"|language=en|accessdate=30 dhjetor 2013}}</ref> Në maj të vitit 2014, Wright shkroi dhe drejtoi një film tjetër të shkurtër ''Know Thyself'', duke interpretuar aktorin te ''Harry Potter'' [[Christian Coulson]].<ref>{{Cito web|url=http://www.elleuk.com/star-style/news/bonnie-wright-harry-potter-ginny-weasley-know-thyself-short-film#image=1|title=ELLE Reviews Know Thyself|trans-title=Elle vlerëson "Know Thyself"|language=en|accessdate=13 korrik 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715034632/http://www.elleuk.com/star-style/news/bonnie-wright-harry-potter-ginny-weasley-know-thyself-short-film#image=1|archivedate=15 korrik 2014}}</ref> Në korrik 2014, Wright drejtoi filmin e shkurtër ''Fade to Gold'' për prindërit e saj, Gary Wright dhe Sheila Teague, nga Wright dhe Teague dhe LoveGold. Filmi tregon modelin krijues të stolive të prindërve të saj, dhe pati një konkurs për të fituar pjesët e preferuara të Wright të argjendarisë Wright dhe Teague.<ref>[http://www.lovegold.com/tags/contributor/bonnie-wright?itempath=/user/lovegold/post/7577 Wright & Teague: Fade to Gold by Bonnie Wright] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315003313/http://www.lovegold.com/tags/contributor/bonnie-wright?itempath=%2Fuser%2Flovegold%2Fpost%2F7577 |date=15 mars 2017 }}, Lovegold.com; retrieved 7 August 2014.</ref><ref>[http://so-bonnie.net/wpress/2014/07/bonnies-new-short-film-fade-to-gold-put-online Bonnie's new short film ‘Fade to Gold’ put online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403004325/http://so-bonnie.net/wpress/2014/07/bonnies-new-short-film-fade-to-gold-put-online/ |date=3 prill 2015 }}, So.Bonnie.net; retrieved 7 August 2014.</ref> Në janar 2016, Wright bëri një njoftim në llogarinë e saj në [[Twitter]] se projekti i saj i ardhshëm i drejtimit është ''Medusa's Ankles'', një histori e shkurtër e autorit [[A. S. Byatt]].<ref>[https://twitter.com/thisisbwright/status/689358917420322818 Bonnie Wright (@thisisbwright) on Twitter]; retrieved 19 January 2016.</ref> Në shkurt 2016, ajo njoftoi në llogarinë e saj në [[Twitter]] se filmi ''Know Thyself'' do të bëhej premierë në ''New Movies Makers New York'' në ''Arkivin e Filmit Anthologjik'' më 10 shkurt 2016.<ref>{{Cito web|url=https://twitter.com/thisisbwright/status/695003381388201985|title=Next Wed Feb10th my film Know Thyself is screening @NewFilmmakersNY program at @AnthologyFilm in New York|trans-title=Të mërkurën e ardhshme më 10 shkurt, filmi im 'Know Thyself' do të paraqitet në programin @NewFilmmakersNY në @AnthologyFilm në Nju Jork|language=en|first=Bonnie|last=Wright|date=3 shkurt 2016}}</ref> == Aktivizëm, bamirësi dhe punë mjedisore == Wright luan një rol aktiv në rritjen e vetëdijes rreth ndotjes plastike, veçanërisht se si ai ndot oqeanet tona. Në nëntor 2017, ajo iu bashkua [[Greenpeace]] në anijen e tyre [[ MV Sunrise Arktik |Arctic Sunrise]], duke monitoruar mbeturinat plastike në oqeane, dhe në janar 2018 vizitoi Selinë e [[Coca-Cola]] në Atlanta, Xhorxhia, për të dorëzuar një peticion për t'i nxitur ata që të ndalonin prodhimin e qeseve plastike njëpërdorimëshe. Ajo ka zhvilluar diskutime publike se si personi i përditshëm mund të zvogëlojë përdorimin e qeseve plastike njëpërdorimëshe, dhe është aktive në avokimin e këtyre ndryshimeve në faqen e saj në Instagram. "Çdo copë plastike që kam përdorur ndonjëherë është akoma diku në këtë tokë, dhe kjo është e tmerrshme," thotë Wright.<ref>{{Cito web|url=https://www.peacefuldumpling.com/bonnie-wright|title=Bonnie Wright Wants Muggles, Not Magic, To Fix Plastic Crisis--Her Eco Chic Decoded|trans-title=Bonnie Wright do që Babanacët dhe jo magjia ta ndreqin krizën plastike|language=en-US|date=2018-03-27|website=Peaceful Dumpling|accessdate=2019-08-08|archive-date=8 gusht 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808142721/https://www.peacefuldumpling.com/bonnie-wright|url-status=dead}}</ref> Wright është ambasadore për një bamirësi, e quajtur [[ Lumos (bamirësi) |Lumos]], e cila u themelua më 2005 nga Themeluesja e Lumos dhe Presidentja e Jetës [[Joanne K. Rowling|J. K. Rowling]]. Në vitin 2016, Wright dhe ambasadorja e saj Lumos dhe bashkylli i saj në ''Harry Potter,'' [[Evanna Lynch]], udhëtuan në Haiti për të mësuar pse ekzistojnë 30,000 fëmijë që jetojnë në jetimore, dhe takuan fëmijë që ishin shpëtuar nga kushte të tmerrshme dhe u ribashkuan me familjet e tyre. Wright foli për punën bamirëse të Lumos, ''Unë kisha dëgjuar aq shumë për punën që po bënte Lumos dhe si ishin pikërisht këto institucione, por kjo përvojë nxori në pah se sa tepër e rëndësishme është puna e Lumos në Haiti.''<ref>[https://www.wearelumos.org/who-we-are/ambassadors/ Our Ambassadors] We Are Lumos.org. Retrieved 9 April 2020.</ref> == Jeta personale == Wright konfirmoi se ajo ishte në lidhje me aktorin në ''Harry Potter'' [[Jamie Campbell Bower]] në shkurt 2010, dhe angazhimin e tyre në prill 2011.<ref>{{Cite news|url=http://www.usmagazine.com/healthylifestyle/news/harry-potters-jamie-campbell-bower-bonnie-wright-engaged-2011134|title=Harry Potter's Jamie Campbell Bower, Bonnie Wright Engaged!|trans-title=Jamie Campbell Bower nga Harry Potter fejohet me Bonnie Wright!|language=en|date=13 prill 2011|work=[[US Weekly]]|access-date=27 tetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025223206/http://www.usmagazine.com/healthylifestyle/news/harry-potters-jamie-campbell-bower-bonnie-wright-engaged-2011134|archive-date=25 tetor 2011}}</ref> Wright dhe Bower anuluan fejesën e tyre më 30 qershor 2012.<ref>{{Cito web|last=Ewart|first=Paul|title=Harry Potter: Where are they now?|trans-title=Harry Potter: Ku janë tani?|language=en|date=10 janar 2017|website=[[News.com.au]]|url=http://www.news.com.au/entertainment/celebrity-life/harry-potter-where-are-they-now/news-story/8d8821ebb21dbff4e38f1ed8eb66d08b|accessdate=30 maj 2017|publisher=News Pty Limited}}</ref> == Filmografia == === Film === {| class="wikitable sortable" ! Viti ! Titulli ! Roli ! class="unsortable" | Shënime |- | 2001 | ''[[Harry Potter dhe Guri Filozofal (filmi)|Harry Potter dhe Guri Filozofal]]'' | rowspan="8" | [[Xhini Uezli]] | |- | 2002 | ''[[Harry Potter dhe Dhoma e të Fshehtave (filmi)|Harry Potter dhe Dhoma e të Fshehtave]]'' | |- | 2004 | ''[[Harry Potter dhe i Burgosuri i Azkabanit (filmi)|Harry Potter dhe i Burgosuri i Azkaban]]<nowiki/>[[Harry Potter dhe i Burgosuri i Azkabanit (filmi)|it]]'' | |- | 2005 | ''[[Harry Potter dhe Kupa e Zjarrit (filmi)|Harry Potter dhe Kupa e Zjarrit]]'' | |- | 2007 | ''[[Harry Potter dhe Urdhri i Feniksit (filmi)|Harry Potter dhe Urdhri i Feniksit]]'' | |- | 2009 | ''[[Harry Potter dhe Princi Gjakpërzier (filmi)|Harry Potter dhe Princi Gjakpërzier]]'' | |- | 2010 | ''[[Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes Pjesa e Parë]]'' | |- | 2011 | ''[[Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes Pjesa e Dytë]]'' | |- | rowspan="3" | 2013 | | Rose |<ref>{{Cite news|url=http://www.rte.ie/ten/news/2013/0529/453372-edinburgh-premiere-for-banvilles-the-sea/|title=Edinburgh premiere for Banville's The Sea|trans-title=Premiera në Edinburg për 'The Sea' nga Banville|language=en|date=29 maj 2013|work=RTÉ Ten}}</ref> <br />Premiera e Amerikës së Veriut ''[[ 2013 Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Toronto |2013 Toronto International Film Festival]]''<ref>{{Cito web|title=Toronto International Film Festival – Contemporary World Cinema|trans-title=Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Toronto - Kinemaja botorore bashkëkohore|language=en|url=http://tiff.net/filmsandschedules/festival/2013/sea|publisher=tiff.net|accessdate=13 gusht 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130816021434/http://tiff.net/filmsandschedules/festival/2013/sea|archivedate=16 gusht 2013}}</ref> |- | ''After the Dark'' | Georgina | (dikur njihej si "Filozofët"<ref>{{Cito web|url=http://www.broadwayworld.com/bwwmovies/article/Poster-Art-Revealed-for-AFTER-THE-DARK-In-Theaters-This-February-20131216|title=Poster Art Revealed for AFTER THE DARK, In Theaters This February|trans-title=Publikohet posteri i filmit 'After the Dark', këtë shkurt nëpër kinema|language=en|publisher=broadwayworld.com|accessdate=17 dhjetor 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217221411/http://www.broadwayworld.com/bwwmovies/article/Poster-Art-Revealed-for-AFTER-THE-DARK-In-Theaters-This-February-20131216|archivedate=17 dhjetor 2013}}</ref>) |- | ''Before I Sleep'' | Phoebe | |- | rowspan="2" | 2014 | ''How (Not) to Rob a Train'' | Vajza e Vogël Bandite | |- | ''My Dad is Scrooge'' | Coonie | Roli i zërit |- | rowspan="2" | 2015 | ''Sweat'' | Mia | Film i shkurter |- | ''Who Killed Nelson Nutmeg?'' | Diane |<ref>{{Cito web|url=https://www.nelsonnutmeg.com/|title=Who Killed Nelson Nutmeg? - an original live-action family film|trans-title=Kush e vrau Nelson Numtegun? - një film origjinal familjar i zhanrit live-aksion|language=en|website=Who Killed Nelson Nutmeg? - an original live-action family film|access-date=18 prill 2020|archive-date=10 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810213444/https://www.nelsonnutmeg.com/|url-status=dead}}</ref> |- | 2018 | ''A Christmas Carol'' | Nell | |- | TBA | ''Those Who Wander'' | Zoe | Filmi i papublikuar |} === Televizion === {| class="wikitable sortable" ! Viti ! Titulli ! Roli ! class="unsortable" | Shënime |- | 2002 | ''Stranded'' | Sarah Robinson e re | Film televiziv |- | 2004 | ''Agatha Christie: A Life in Pictures'' | [[Agata Kristie|Agatha Christie]] e re | Film televiziv |- | 2007 | ''The Replacements'' | Vanessa | Episodi: "London Calling"; rol zëri |} === Teatër === {| class="wikitable sortable" ! Viti ! Titulli ! Roli ! class="unsortable" | Shënime |- | 2013 | ''The Moment of Truth'' | Vajza | Southwark Playhouse |} === Videolojëra === {| class="wikitable sortable" ! Viti ! Loja ! Roli i zërit ! class="unsortable" | Shënime |- | 2007 | ''[[Harry Potter dhe Urdhri i Feniksit (videoloja)|Harry Potter dhe Urdhri i Feniksit]]'' | rowspan="4" | Xhini Uezli | |- | 2009 | ''[[Harry Potter dhe Princi Gjakpërzier (videoloja)|Harry Potter dhe Princi Gjakpërzier]]'' | |- | 2010 | ''[[Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes Pjesa e Parë (videoloja)|Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes Pjesa e Parë]]'' | |- | 2011 | ''[[Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes Pjesa e Dytë (videoloja)|Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes Pjesa e Dytë]]'' | |} === Parqet tematike === {| class="wikitable sortable" ! Viti ! Titulli ! Roli i zërit ! Shënime |- | 2010 | [[Harry Potter dhe Udhëtimi i Ndaluar]] | Xhini Uezli | Tërheqja e parkut të temave. Wizading World e Harry Potter |} === Regjisore === {| class="wikitable sortable" ! Viti ! Filmi ! Roli ! class="unsortable" | Shënime |- | 2012 | ''Separate We Come, Separate We Go'' | Vetëm regjisore, debutim regjie | Premierë në këndin e shkurtër të Festivalit të Filmit në Kanë |- | 2013 | ''Dreaming'' | rowspan="2" | Regjisore | rowspan="2" | Video muzikore |- | rowspan="3" | 2014 | ''Sea Ess'' |- | ''Know Thyself'' | Skenariste, regjisore dhe producente | Filmi i shkurtër, premierë në New York Makers New York në Arkivin e Filmit Anthology në 2016 |- | ''Fade to Gold'' | rowspan="5" | Regjisore | Film i shkurtër për ''LoveGold dhe Wright and Teague'' |- | rowspan="3" | 2018 | ''Medusa's Ankles'' | Film i shkurtër i bazuar në ''Medusa's Ankle'' nga autori AS Byatt |- | ''Taught You How To Feel'' | rowspan="3" | Video muzikore |- | ''Iguana Bird'' |- | 2019 | ''Fallible'' |} === Skenariste === {| class="wikitable sortable" ! Viti ! Filmi ! Roli ! class="unsortable" | Shënime |- | 2012 | ''Separate We Come, Separate We Go'' | Vetëm skenariste, debutim i skenarizmit | Premierë në këndin e shkurtër të Festivalit të Filmit në Kanë |} === Role të tjera === {| class="wikitable sortable" ! Viti ! Titulli ! Roli ! class="unsortable" | Shënime |- | 2020 | ''Babbitty Rabbitty and her Cackling Stump'' | Tregimtare | Audiobook i [[Rrëfenjat e Bardit Bidëll]].<ref>[https://www.wizardingworld.com/news/beedle-the-bard-audiobook-announcement New audiobook The Tales of Beedle the Bard is coming soon] Wizardingworld.com. Retrieved on 26 February 2020.</ref> |} == Çmime dhe nominime == {| class="wikitable sortable" |+ Çmime ! Viti ! Çmimi ! Kategoria ! Filmi ! Rezultati |- | 2011 | Rodial Beautiful Awards<ref name="Rodial.co.uk3">{{cite web|url=http://www.rodial.co.uk/about/articles/rodial_beautiful_awards.aspx|title=Rodial.co.uk|language=en|publisher=Rodial.co.uk|accessdate=19 mars 2011|archive-date=10 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310091330/http://www.rodial.co.uk/about/articles/rodial_beautiful_awards.aspx|url-status=dead}}</ref> | Most Edgy Look Award | ''[[Harry Potter dhe të Shenjtërit e Vdekur|Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes]]'' |{{Won}} |- | 2012 | Empire Award<ref>{{cite journal|last=O'Hara|first=Helen|date=5 mars 2012|title=The Awards Nominations Are Here!|trans-title=Nominimet për Çmime gjenden këtu!|language=en|url=https://www.empireonline.com/movies/news/jameson-empire-award-nominations-2012/|journal=[[Empire Online]]|access-date=5 mars 2012}}</ref> | Best Female Newcomer | ''[[Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes Pjesa e Dytë]]'' |{{Nom}} |} == Shiko edhe == * [[ Lista e filmave të anëtarëve të hedhur nga Harry Potter |Lista e aktorëve në filmat Harry Potter]] == Referime == {{Reflist|30em}} == Lidhje të jashtme == * {{Imdb emri|0942247}} * {{Twitter}} * {{Cite news|url=https://www.ew.com/ew/gallery/0,,20290,736,00|title='Harry Potter and the Half-Blood Prince': 8 EW Exclusive Cast Pics|trans-title='Harry Potter dhe Princi Gjakpërzier': 8 Fotot ekskluzive të aktorëve|language=en|last=Jenson|first=Jeff|date=10 korrik 2009|accessdate=13 qershor 2010|publisher=Entertainment Weekly}}{{Lidhje e vdekur}} * {{Cito web|url=http://www.instyle.co.uk/news/instyle-celebrates-new-british-talent-27-01-10|title=InStyle celebrates new British talent|trans-title=InStyle gëzon talentin e ri anglez|language=en|publisher=InStyle.co.uk|date=27 janar 2010|first=Pat|last=McNulty|accessdate=13 qershor 2010|archive-date=5 prill 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100405085917/http://www.instyle.co.uk/news/instyle-celebrates-new-british-talent-27-01-10|url-status=dead}} {{Commons category|Bonnie Wright}} [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Lindje 1991]] [[Kategoria:Harry Potter]] h8mci35u9fycworvk2p8x1ax0937who Përdoruesi diskutim:Qendrimi15 3 282114 3002391 3000603 2026-06-27T20:55:50Z ~2026-37107-21 189700 /* Shqipri */ +1 3002391 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Qendrimi15}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 20 prill 2020 02:00 (CEST) == Gostitje == Me rastin e hapjes së llogarisë pas kaq kohësh. {{Karamele Zana}}–[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 20 prill 2020 20:50 (CEST) == Përshëndetje! == Të përgëzoj për punën e mirë që po bën në Wikipedia dhe artikujt interesantë që shkruan. Janë gjithmonë një ndihmesë e madhe për platësimin e seksioneve "Artikullit të javës" dhe "A e dini se..." në faqen kryesore. Uroj që të vazhdosh po kështu. Një mjet që do të të thjeshtojë punën është [[Ndihmë:Përkthimi i Përmbajtjes]]. Të uroj punë të mbarë! --'''[[Përdoruesi:Euriditi|<span style="text-shadow:#000 0.1em 0.1em 0.1em; background: #C44747; color:white;">&nbsp;Euriditi&nbsp;</span>]]''' 7 qershor 2020 20:31 (CEST) == Medalje == Për artikujt në lidhje me kulturën japoneze. {{Medalje Japonia}}–[[Përdoruesi:Berishasinan|Berishasinan]] ([[Përdoruesi diskutim:Berishasinan|diskutimet]]) 24 korrik 2020 00:15 (CEST) Në lidhje me artikujt e shumtë për ëmbëlsirat që po shton {{Medalje ushqimesh}}–[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 30 korrik 2020 18:12 (CEST) == Komuna e Çashkës, Dollnenit, Krushevës == Tung Qëndrim Të lutem konfirmo verzionet e ndryshimeve te Komuna e Çashkës, Komuna e Dollnenit, Komuna e Krushevës. :{{done|U bë}} [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 30 gusht 2020 16:35 (CEST) == Medalje == {{Medalje udhëzimi}}–[[Përdoruesi:Anjen01|Anjen01]] ([[Përdoruesi diskutim:Anjen01|diskutimet]]) 5 shtator 2020 16:23 (CEST) == Ju lutem shqyrtoni faqen == Përshëndetje Qendrim, më falni shumë shumë shumë që po ju pengoj, ju lutna ta shqyrtoni faqen Adem Kastrati, si dhe kur ka raste të tilla të redaktuara qoft nga unë apo nga të tjerët ju lutna ta shqyrtoni. Në qofse ka ndonjë gabim ju mundeni lirisht që ta përmirësoni , nëse do e kishit bërë do isha i gëzuar shumë. Mirëbeqim nga Kumanova! :Një pyetje, është ky piktor ende gjallë apo ka vdekur? Pasi që duhet t'i shtosh edhe kategoritë kur ka lindur dhe kur ka vdekur (nëse ka vdekur). [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 20 dhjetor 2020 14:55 (CEST) Qendrim po e vërtetë është që AK vdiq në vitin 2000, por ju lutna kur bëhet ndonjë redaktim të kësaj faqeje ju lutna shqyrtoni Përshëndetje Qendrim, shpresoj që jeni mirë. Ju lutem shqyrtojeni sërish faqen Adem Kastrati sepse vepra Krushqit në dimër ishte grisur. :Pershendetje edhe juve, ndryshimin e fundit tuajin e paska shqyrtuar Përdoruesi:Olsi. [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 27 dhjetor 2020 18:14 (CEST) Përshëndetje Qendrim së pari ju uroj që të keni shëndet, dhe për shumë vjet viti i ri, ju lutem për hirë të zotit ta shqyrtoni faqen e Adem Kastratit, sepse bëra ca redaktime duke shtuar ca informacione të tjera, si dhe ca gabime drejtshkrimore përmirësova, besa më nuk do e redaktojë se ka informacione mjaftueshme nëse ka gabime mundeni ju ta rregulloni lirisht. Une rregullova gabimet qe kishin bere duke i permisuar :{{done|U bë}}, mundeni edhe ju të përmisoni nëse ka gabime drejtëshkrimore. Sa i përket informacioneve, mendoj që ka mjaft. Ju uroj shëndet edhe juve. Zoti ju ruajtë. [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 2 janar 2021 19:51 (CEST) ::Ju faliminderit shume @Qendrim, Zoti ju shperblefte me tere te mirat, me falni qe po ju bezdis [[Përdoruesi:Shkupi Kumanova 1234|Shkupi Kumanova 1234]] :::S'ka gjë, mund të pyesni për çdo gjë :) [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 2 janar 2021 20:04 (CEST) == Medalje == {{Medalje}}–[[Përdoruesi:Berishasinan|Berishasinan]] ([[Përdoruesi diskutim:Berishasinan|diskutimet]]) 11 janar 2021 22:15 (CET) == Adem Kastrati == Përshëndetje Qendrim, e di që shumë herë iu kam shkruar. E di që shumë shpejt kaluan prej 2 janarit redaktimi i im afro 20 ditësh por ashtu nuk ndodhi që të vazhdoj edhe më tej, unë sot nuk bëra asnjë redaktim për besë por wikipedia commons mi kishte fshirë të gjithë fotografitë që i kisha vendosur afro 1 muaj, nëse keni mundësi (dosadno iu kam bërë, ne themi kështu në Maqedoni kur bezdisim diçka) që ta shqyrtoni dhe besoj që të jetë për herë të fundit, wikimedia commons e mallkuar qoftë që i heqi fotografitë. Unë më nuk do vendos më fotografitë sepse vendos ato pas 1 jave apo 2 javeje po i heqin, kështu që vetëm fotografinë e Adem Kastratit dhe pikturën Magja do e lë sikur siq ishte më parë këto le të mjaftojnë ato, shumë herë e vendosa fotografitë i heqën kështu që gabimi im nuk është. Ju uroj që të keni shëndet për vete si dh familjen e juaj, faliminderit për mirëkuptimin! ([[Përdoruesi:Shkupi Kumanova 1234|A.Saiti]] ([[Përdoruesi diskutim:Shkupi Kumanova 1234|diskutimet]]) 18 janar 2021 12:56 (CET)) ::E shqyrtova, e di se si ndieni sepse edhe unë kam krijuar një foto dhe shtova në një artikull, por u fshi për shkak “copyright” (një gjë që nuk mund ta kuptoj). [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 18 janar 2021 17:52 (CEST) :::Ju faliminderit shumë, por besoj këto fotografi së paku 2 le të mbesin. Ju uroj shëndet dhe ju rujt zoti ([[Përdoruesi:Shkupi Kumanova 1234|A.Saiti]] ([[Përdoruesi diskutim:Shkupi Kumanova 1234|diskutimet]]) 18 janar 2021 17:54 (CET)) [[Përdoruesi:Shkupi Kumanova 1234|A.Saiti]] ([[Përdoruesi diskutim:Shkupi Kumanova 1234|diskutimet]]) 18 janar 2021 17:54 (CET) ::::Artikulli kur krijohet të gjtha fotot mbetën, por nëse ndokush nga Wikimedia Commons e fshinë foton, fotoja nga artikulli fshihet automatikisht. [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 18 janar 2021 18:00 (CEST) Tungjatjeta, a mundeni te vleresoni a janë të mira redaktimet e mia? Qëndrim vëllai, faleminderit për vlerësimin e artikullit letërsia shqipe por Ikranjani e prishi vlerësimin tënd duke keqpërdorur veglat e redaktorit [https://sq.wikipedia.org/wiki/Speciale:Log?type=&user=&page=Let%C3%ABrsia+shqipe&wpdate=&tagfilter=&wpfilters%5B%5D=review&wpfilters%5B%5D=newusers Shiko]. Mund ta vlerësosh prapë të lutem shumë? == Kujdes == Kujdes se çfarë ndryshime po pranon te lutem. Paske pranuar për shembull [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Gjon_Pali_II&diff=2148085&oldid=2052707 këtë editim] me të cilin u shtua artikullit një emër ("''Xhovan Pali''"), emër ky i shpikur tërësisht vetë nga autori. Nuk figurohet kurrkund, [https://www.google.al/search?source=hp&ei=F5hGYKreAY2xrgTG_Zu4Dw&iflsig=AINFCbYAAAAAYEamJ-zX47DpQlwscXk8v-cWe2IrreKt&q=%22Xhovan+Pali%22&oq=%22Xhovan+Pali%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EAM6AggAOgIILjoICC4QxwEQrwE6BAgAEAo6BAguEAo6BAgAEB46BggAEAoQHjoGCAAQFhAeUIYOWNEdYPEeaABwAHgAgAHVAYgBvAuSAQU2LjYuMZgBAKABAaoBB2d3cy13aXo&sclient=gws-wiz&ved=0ahUKEwjqxdXx0qHvAhWNmIsKHcb-BvcQ4dUDCAc&uact=5 ja krahaso], pra nuk mbështetet fare mbi asnjë burim. Është vetëm një shembull nga shumë tjerë. Në fund, Wikipedies i dëmtohet besueshmëria me raste të tilla të shumta. Po të shkruaj ty sepse këtë gjë tashmë kam vërejtur disa herë dhe bëhet shumë problem pastaj, me vështirësi dallohet se çka duhet hequr/çka jo. Sidomos dua të të vë në dijeni se ka përdorues keqdashës përreth nesh, që synojnë pikërisht këtë. Mjafton t'i hidhesh një sy [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Gjon_Pali_II&action=history historikut përkatës] ku mund të gjesh llogaritë që redaktuan kohët e fundit, dhe rezulton se krejt janë bllokuar për arësye. Të falenderoj për mirëkuptimin. Shumë nderime.--[[Përdoruesi:Hyllvegu|Hyllvegu]] ([[Përdoruesi diskutim:Hyllvegu|diskutimet]]) 8 mars 2021 22:49 (CET) :Faleminderit për paralajmërim, por e kam një pyetje nëse dikush ndryshon emrin e artikullin siç përmende artikullin e Gjon Palit II, kam provuar në disa artikuj t'i kthej ndryshimet (dmth të mos ia pranoj). A nuk ka ndonjë opsion për këtë? [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 9 mars 2021 16:38 (CET) ::Fatkeqsisht jo. Siç mësoja deri më tani, duhet të veprojë një administrues për t'i kthyer zhvendosjet e titujve. Ndoshta mund të na sqarojë [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] diçka më tepër mbi këtë. Sepse ka disa artikuj të zhvendosur nga një përdorues vandal në menyrë të qëllimshme/vazhdueshme (siç janë posaçërisht artikujt për papat [[Xhovan Pali I]] më parë Papa Gjon Pali I, apo [[Xhovani I]] më parë Papa [[Gjoni I]] edhe shum të tjere). Një zgjidhje për t'u parandaluar diçka të till sipas meje do të ishte që: mundësinë e zhvendosjes t'i japim vetëm kontrolluesve....--[[Përdoruesi:Hyllvegu|Hyllvegu]] ([[Përdoruesi diskutim:Hyllvegu|diskutimet]]) 17 mars 2021 22:40 (CET) :::Nëse s'gabohem, ashtu është. Zhvendosjen s'mund ta bëjë kushdo. Në të shkuarën, kur Bato ishte aktiv si administrator, ka pasur një fushatë për të ndryshuar privilegjet e anëtarëve dhe mënyrat si merren ato (më së shumti për të rregulluar problemin e kontrollimeve që ngel gjithnjë pa u bërë nga ndokush edhe pse de jure kemi shumë kontrollues) por fatkeqësisht, si shumë projekte të tjera, për mungesë vullnetarësh, dhe ai u la në mes si projekt me ikjen e Batos. :/ - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 17 mars 2021 23:41 (CET) == Medalje == {{Medalje pune}}–[[User:Styyx|<span style="color: #126180">'''~Styyx'''</span>]]<sup>[[User talk:Styyx|<span style="color: #24d63f">''Po''</span><span style="color:gray">''?''</span>]]</sup> 23 qershor 2021 19:41 (CEST) :I was looking at who accepted my revisions, seems like you're one of the rare active users here. :D Keep up the good work! [[User:Styyx|<span style="color: #126180">'''~Styyx'''</span>]]<sup>[[User talk:Styyx|<span style="color: #24d63f">''Po''</span><span style="color:gray">''?''</span>]]</sup> 23 qershor 2021 19:42 (CEST) == Hello == Hello, please save the [[Qaem Shahr]] article and link it to the wiki data item. Thanks [[Përdoruesi:Viera iran|Viera iran]] ([[Përdoruesi diskutim:Viera iran|diskutimet]]) 25 korrik 2021 16:08 (CEST) :Hello, I already save it and link with other languages. I see you wrote too much short, but don't worry I will fix it. [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 25 korrik 2021 16:12 (CEST) Hello, please save the [[FC Nassaji Mazandaran]] article and link it to the wiki data item. Thanks [[Përdoruesi:Viera iran|Viera iran]] ([[Përdoruesi diskutim:Viera iran|diskutimet]]) 30 prill 2022 23:26 (CEST) :{{done|Done}} [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 30 prill 2022 23:32 (CEST) == Medalje == {{Medalje zelli}}–[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 17 gusht 2021 19:28 (CEST) Punë e zellshme prej kohësh në kontroll e krijim artikujsh. Të falëderojmë. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 17 gusht 2021 19:28 (CEST) == Çmimi për krijimin e artikujve të rinj == {{Çmim i parë|1=krijimin e artikujve të rinj|viti=2020|përdoruesi=Qendrimi15}} Faleminderit! :) [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 15 shtator 2021 14:11 (CEST) == Infobox television == Përshëndetje, Qendrim! Pashë kontributet e tua së fundmi nëpër artikuj në lidhje me stampën e përmendur më sipër. Më duhet të them që shumica prej tyre kanë gabime në lidhje me parametrat. Parametrat duhen kopjuar shabllon siç janë në anglisht, të papërkthyer. Pra parametra si "titulli", "regjisori", etj. nuk do të njihen nga stampa dhe do të sjellin gjithmonë gabime, që do të reflektohen me kategoritë e mirëmbajtjes që do të shtohen automatikisht. Lista e plotë e parametrave mund të gjendet [[w:en:Template:Infobox television#Usage|këtu]]. Kur artikulli të ruhet, vlerat do të dalin në shqip më pas, tani që i përkthyem. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 19 nëntor 2021 10:05 (CET) :{{ping|Qendrimi15}} You have removed [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%ABrdoruesi_diskutim:Klein_Mu%C3%A7i&diff=prev&oldid=2548893 here] several contributions to his talk page, please Readd them.--[[Speciale:Kontributet/2A02:3033:415:4B05:1:0:515:9762|2A02:3033:415:4B05:1:0:515:9762]] 28 prill 2023 16:47 (CEST) ::I didn't. I just wrote something even I'm confused. I don't know how it happened. But I can return them if that is what you want. [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 28 prill 2023 16:57 (CET) == Medalje == {{Medalje Turqia}}–[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 28 janar 2022 01:41 (CET) :{{ping|Qendrimi15}} Gjithashtu mungon [[Hashim ibën Abdumenaf]] ([[:en:Hashim ibn Abd Manaf]]), daja e [[Muhammedi]]t--[[Speciale:Kontributet/&#126;2025-54065-7|&#126;2025-54065-7]] ([[Përdoruesi diskutim:&#126;2025-54065-7|talk]]) 6 shtator 2025 20:31 (CEST) ::{{ping|Qendrimi15}} Jo?--[[Speciale:Kontributet/&#126;2025-28045-94|&#126;2025-28045-94]] ([[Përdoruesi diskutim:&#126;2025-28045-94|talk]]) 7 tetor 2025 20:07 (CEST) == Kontroll == Përshëndetje! Ky është një mesazh automatik i dërguar te të gjithë kontrolluesit shqipfolës që kanë qenë aktivë së fundmi. Aktualisht në listën e faqeve me ndryshime në pritje gjenden rreth 4000 faqe, disa prej tyre në pritje për më shumë se 1 viti. Kontrollimi i ndryshimeve në pritje është një nga përgjegjësitë bazë të çdo komuniteti Wiki kështu që ju ftojmë të ndihmoni ta zbrazim atë listë. Lista mund të gjendet [[Speciale:PendingChanges|këtu]]. - [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 16 mars 2022 15:04 (CET) <!-- Message sent by User:Klein Muçi@sqwiki using the list at https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Kontrolluesit_aktiv%C3%AB&oldid=2421118 --> == Taksonomia == Ckemi! Po ta vesh re, taksobokset nuk fuksionojne si duhet, kjo sepse duhen krijuar shume stampa. Po te shtypes '''FIX''', do te ridrejtoje te nje stampe qe duhet krijuar, dhe ajo do kopjuar nga anglishtja. do te lutesha te provoje vetem nje nese edhe bere sic duhet ne menyre qe mos ti ngatoresh nese i ben. kjo do te ishte shume e dobishme per cdo artikull qe ben te krijosh keto stampa sepse automatikisht te ndihmon per speciet e tjera te ngjashme me te. Faleminderit! [[Përdoruesi:Punetor i Rregullt5|Alban]] ([[Përdoruesi diskutim:Punetor i Rregullt5|diskutimet]]) 17 mars 2022 05:59 (CET) :E vura re edhe unë kur isha duke krijuar artikullin [[Nenexhiku]]. Për shembull në anglisht aty përmendet klasifikimet si mbretëria, familja, gjinia etj, por në shqip nuk u shfaqenin. Do të mundohem nëse mund të bëj diçka, ose ndoshta dikush tjetër ta rregulloj këtë. [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 17 mars 2022 13:02 (CET) == Medalje == {{Medalje Shqipëria}}–[[Përdoruesi:Eltonheta|Eltonheta]] ([[Përdoruesi diskutim:Eltonheta|diskutimet]]) 27 gusht 2022 15:44 (CEST) == Çmimi për krijimin e artikujve të rinj == {{Çmim i parë|1=krijimin e artikujve të rinj|viti=2021|përdoruesi=Qendrimi15}} == Medalje dhënë më 26 dhjetor 2022 17:15 (CET) == {{Medalje zelli}}-[[Përdoruesi:Alsl8920|Alsl8920]] ([[Përdoruesi diskutim:Alsl8920|diskutimet]]) 26 dhjetor 2022 17:15 (CET) == Çmimi për krijimin e artikujve të rinj == {{Çmim i parë|1=krijimin e artikujve të rinj|viti=2022|përdoruesi=Qendrimi15}} == Medalje dhënë më 16 shkurt 2024 23:48 (CET) == {{Medalje shahu}}-[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 16 shkurt 2024 23:48 (CET) :Faleminderit {{smiley}} [[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]] ([[Përdoruesi diskutim:Qendrimi15|diskutimet]]) 17 shkurt 2024 11:29 (CEST) == Çmimi për krijimin e artikujve të rinj == {{Çmim i parë|1=krijimin e artikujve të rinj|viti=2023|përdoruesi=Qendrimi15}} == Njoftim. == @[[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]], Përshëndetje Qendrim, Kleini më propozoi si administrator, votimi bëhet në administratë dhe mbaron maksimalisht me datën: ''6 Nëntor''. Nëse do doje të votosh, votimi bëhet këtu, [[Wikipedia:Administrata/Administratorë/Kandidatura/Leutrim.P]]. Faleminderit. [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] 13 tetor 2024 13:21 (CEST) == Artikulli mjeshtër i madh i shahut == Përshëndetje @[[Përdoruesi:Qendrimi15|Qendrimi15]], Sapo krijova faqen [[Mjeshtër i madh i shahut]], por besoj përdorimi yt i këtij termi në artikujt e shahistëve është me vend. Artikulli duhet të ndreqet në Mjeshtër i madh (shah). Nëse ke mundësinë për ta bërë këtë ndryshim, të lutem merre parasysh kërkesën. Gjithë të mirat! - [[Përdoruesi:Druvari|Druvari]] ([[Përdoruesi diskutim:Druvari|diskutimet]]) 19 nëntor 2024 00:51 (CET) == Aktiviteti i kontrolluesve == :Përshëndetje, [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Kuvendi#Kontrolli%20i%20ndryshimeve%20n%C3%AB%20pritje sipas rregullores së përditësuar] për menaxhimin e privilegjeve të kontrolluesve, po kryhet rivlerësimi periodik i aktivitetit të përdoruesve. :Si pjesë e procesit standard, ju jepet një afat reflektimi prej 30 ditësh nga dita e marrjes së këtij njoftimi. Brenda këtij afati, nëse nuk keni përmbushur kriterin minimal ju mund të rritni aktivitetin tuaj në mënyrë që të përputhet me kërkesat e reja të rregullores. :Pas përfundimit të periudhës së reflektimit, do të kryhet auditimi përfundimtar. Nëse kriteret e aktivitetit nuk janë përmbushur deri atëherë, privilegjet e kontrolluesit do të hiqen automatikisht, në përputhje me rregulloren. :Ky proces ka për qëllim të sigurojë funksionimin e qëndrueshëm të sistemit të kontrollit dhe mbajtjen e numrit të ndryshimeve në pritje në nivel të ulët. :Faleminderit për mirëkuptim dhe kontributin tuaj. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 15 dhjetor 2025 07:21 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Mark Wahlberg]]'' == Përshëndetje, Qendrimi15! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2890427|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Mark Wahlberg]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(16%20janar%202026,%2023:51)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 17 janar 2026 00:51 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Mark Wahlberg]]'' == Përshëndetje, Qendrimi15! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2890435|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Mark Wahlberg]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Datat|Datat]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë probleme me datat. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: dates|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(17%20janar%202026,%2000:50)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 17 janar 2026 01:50 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Christian Bale]]'' == Përshëndetje, Qendrimi15! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2897237|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Christian Bale]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(3%20shkurt%202026,%2019:19)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 3 shkurt 2026 20:19 (CET) == Medalje == {{Medalje}}–[[Përdoruesi:56tfu|56tfu]] ([[Përdoruesi diskutim: 56tfu|diskutimet]]) 10 mars 2026 16:58 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Filmografia e Keanu Reeves]]'' == Përshëndetje, Qendrimi15! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2909229|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Filmografia e Keanu Reeves]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(13%20mars%202026,%2021:31)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 13 mars 2026 22:31 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Filmografia e Jake Gyllenhaal]]'' == Përshëndetje, Qendrimi15! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2913184|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Filmografia e Jake Gyllenhaal]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(24%20mars%202026,%2016:43)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 24 mars 2026 17:43 (CET) == Gizem Karaca == Ju lutem konfirmoni ndryshimet që keni bërë:[[Gizem Karaca]] [[Përdoruesi:Nanx12|Nanx12]] ([[Përdoruesi diskutim:Nanx12|diskutimet]]) 22 prill 2026 04:38 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Kombëtarja e futbollit të Curaçao]]'' == Përshëndetje, Qendrimi15! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2996702|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Kombëtarja e futbollit të Curaçao]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Gjuhë e panjohur|Gjuhë e panjohur]] - Referimet shfaqin këtë problem kur parametri language ka një vlerë të panjohur. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: unrecognized language|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(14%20qershor%202026,%2022:05)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 15 qershor 2026 00:05 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Kombëtarja e futbollit të Kepit të Gjelbër]]'' == Përshëndetje, Qendrimi15! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2996895|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Kombëtarja e futbollit të Kepit të Gjelbër]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(15%20qershor%202026,%2022:17)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 16 qershor 2026 00:17 (CEST) == Shqipri == Mungon artikulli [[:en:Albania under Serbia in the Middle Ages]] në [[Shqipëria nën Perandorinë Serbe]] [[Speciale:Kontributet/&#126;2026-36143-55|&#126;2026-36143-55]] ([[Përdoruesi diskutim:&#126;2026-36143-55|talk]]) 22 qershor 2026 18:26 (CEST) :Edhe mungon [[Ofenziva shqiptare në Jugosllavi]] ([[:en:Albanian Offensive into Yugoslavia]])--[[Speciale:Kontributet/&#126;2026-37107-21|&#126;2026-37107-21]] ([[Përdoruesi diskutim:&#126;2026-37107-21|talk]]) 27 qershor 2026 22:55 (CEST) 0l4d1npbne3coopjepdj06ffy7z754w Diskutim:Shpërbërja e Çekosllovakisë 1 282938 3002633 2996346 2026-06-28T04:21:12Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Shpërbërja e Çekosllovakisë/Arkivi 1]] 3002633 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Shpërbërja e Çekosllovakisë/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} fiw34r6d7tq50hpagusooxkjigmsxvf Ligji i mbiemrit (Turqi) 0 282939 3002549 2956910 2026-06-28T02:41:50Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002549 wikitext text/x-wiki '''Ligji i mbiemrit''' ({{lang-tr|Soyadı Kanunu}}) e [[Turqia|Republikës së Turqisë]] u miratua në 21 qershor 1934.<ref>[http://www.perge.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313E603BF9486D4371DF01B9CC4F1C001E7 1934 in history], Turkish Ministry of Culture and Tourism.</ref> Ligji kërkon që të gjithë qytetarët e Turqisë të miratojnë përdorimin e mbiemrave të trashëguar, të caktuar. Pjesa më e madhe e popullsisë, veçanërisht në qytete si dhe qytetarët e krishterë dhe [[Hebrenjtë|hebre]] të Turqisë, kishin tashmë mbiemra, dhe të gjitha familjet kishin emra me të cilët njiheshin në vend. Ligji i mbiemrit të vitit 1934 zbatonte jo vetëm përdorimin e mbiemrave zyrtarë, por gjithashtu përcaktonte që qytetarët të zgjedhin emrat [[Gjuha turke|turq]]. Derisa u shfuqizua në vitin 2013, kur ligji turk emëroi mashkullin më i vjetër, kryefamiljarin të zgjidhte mbiemrin. Sidoqoftë, në mungesë të tij, vdekje ose paaftësi mendore gruaja do ta bënte këtë.<ref>{{Cito web|url=http://repository.upenn.edu/dissertations/AAI3125908/|title=The Social Life of the State's Fantasy: Memories and Documents on Turkey's Surname Law of 1934|date=2004|last=Turkoz|first=Meltem}}</ref> {{multiple image|align=right|direction=vertical|width=180|header=Dokumentat identitare e [[Mustafa Qemal Ataturku|Atatyrkut]] sipas ligjit te mbiemrit|image1=Atatürk'ün 993 814 seri numaralı nüfus cüzdanı.jpg|alt1=|caption1=|image2=Atatürk'ün 993 815 seri numaralı nüfus cüzdanı.jpg|alt2=|caption2=}} == Origjina == Deputeti turk Refik Şefik İnce (lexo: ''Refik Shefik Inxhe'') ka sugjeruar që në vend që të përdoret termi ''Soyadı (Kanunu)'', duhet të përdoret termi ''Sanadı (Kanunu)'' (emër me të cilin njihesh) siç përdorej në kohën otomane. Por Asambleja e Madhe Kombëtare e Turqisë vendosi të përdorë termin ''Soyadı'' sepse ajo nënkupton kuptimin e racës, racës, familjes ose të afërmve.<ref>{{Cite book|last=Bayir|first=Derya|title=Minorities and Nationalism in Turkish Law|date=2016-04-22|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-09580-4|pages=104|language=en}}</ref> Ky ligj u modelua pas një ligji të italianizimit fashist të vitit 1926 që "rikthen" mbiemrat gjermanë, sllovenë dhe kroatë në "formën e tyre origjinale italiane".<ref>Regio decreto legge 10 Gennaio 1926, n. 17: Restituzione in forma italiana dei cognomi delle famiglie della provincia di Trento</ref> Myslimanët në Perandorinë Osmane bartnin [[Titulli|tituj]] si: " [[Pasha|Pashë]]", "[[Hoxha|Hoxhë]]", " [[Beu|Bej]]", "[[Hanëm]]", "[[Efendiu|Efendi]]". Këta tituj ose përcaktuan profesionin e tyre zyrtar (si Pashë, [[Hoxhë]], etj.) Ose statusi i tyre joformal brenda shoqërisë (si Beu, Hanemi, Efendi, etj.)). [[Kryeministri|Kryeministrat]] osmanë (Sadrazam / Vezir-î Azam ose [[Veziri i madh|Viziri i Madh]]), ministrat (Nazır / Vezir ose Vizier) dhe [[Nëpunësi civil|shërbyes]] të tjerë civilë të niveleve të larta gjithashtu mbanin titullin Pashë. Gjeneralët / admiralët në pension ose nëpunësit civilë të rangut të lartë vazhduan ta mbanin këtë titull në jetën civile. Një "Pasha" nuk do të bëhej një "Bej" pas pensionimit nga shërbimi aktiv ushtarak ose politik. == Ligji i mbiemrit == Artikujt e Ligjit Soy Adı Kanunu<ref>{{Cito web|url=http://www.nvi.gov.tr/Files/File/Mevzuat/Nufus_Mevzuati/Kanun/pdf/soyadi_kanunu.pdf|title=Soy Adı Kanunu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170107165807/http://www.nvi.gov.tr/Files/File/Mevzuat/Nufus_Mevzuati/Kanun/pdf/soyadi_kanunu.pdf|archivedate=2017-01-07}}</ref> përcaktonin që: # Të gjithë [[turqit]] duhet të përdorin mbiemrat e tyre bashkë me emrat të tyre të zakonshëm; # Mbiemri duhet të ndjekë emrin e zakonshëm në nënshkrim, në të folur dhe në shkrim; # Emrat nuk mund të lidhen me gradën ushtarake dhe zyrtaritetin civil; fiset, racat e huaja ose etnitë; as nuk mund të jenë fyese apo qesharake. Përdorimi i "emrave historikë" pa provat e duhura gjenealogjike është gjithashtu i ndaluar. Ligji i mbiemrave ndalon posaçërisht mbiemrat e caktuar që përmbajnë lidhje të kulturave, kombeve, fiseve dhe feve të huaja.<ref name="Basak">{{Cite book|last=İnce|first=Başak|title=Citizenship and identity in Turkey : from Atatürk's republic to the present day|url=https://archive.org/details/citizenshipident0000ince|publisher=I.B. Tauris|location=London|isbn=9781780760261|date=2012-04-26}}</ref><ref>{{Cito web|last=Aslan|first=Senem|title=Incoherent State: The Controversy over Kurdish Naming in Turkey|url=http://ejts.revues.org/index4142.html|publisher=European Journal of Turkish Studies|accessdate=16 janar 2013|quote=the Surname Law was meant to foster a sense of Turkishness within society and prohibited surnames that were related to foreign ethnicities and nations}}</ref><ref>{{Cite book|editor-last=Suny|editor-first=Ronald Grigor|title=A question of genocide : Armenians, and Turks at the end of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/questionofgenoci0000unse|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780195393743|date=2011-02-23}}</ref><ref name="Citizenship and Minorities: A Historical Overview of Turkey’s Jewish Minority">{{Cite journal|last=Toktas|first=Sule|year=2005|title=Citizenship and Minorities: A Historical Overview of Turkey's Jewish Minority|url=https://www.academia.edu/761586|journal=Journal of Historical Sociology|volume=18|issue=4|pages=394–429|doi=10.1111/j.1467-6443.2005.00262.x|access-date=7 janar 2013}}</ref> Mbiemrat e rinj duhej të merreshin nga gjuha turke. Mbiemri mund të përdoret me mbarimin -''oğlu'', dhe ishte e ndaluar të përdoren mbaresa armene siç janë -''ian'' ose -''yan'', mbaresa sllave si: -''e'' (ose -''ov'' ), -''viç'', -''iç'', mbarime Greke si -is, -''dis'', -''pulos'', -''aki'', mbarime persiane si: -''zade'', dhe mbarime [[Gjuha arabe|arabe]] si: -''mahdumu'', -''veled'', dhe -''bin'', "duke iu referuar etnive të tjera ose të marra nga një gjuhë tjetër". Për shembull, emra të tillë si ''Arnavutoğlu'' (djali i shqiptarit) ose ''Kürtoğlu'' (djali i [[Kurdët|Kurdit]]), nuk mund të përdoren. Emrat e fiseve ose fiseve nuk mund të përdoren, ose të ripërdoren.<ref>{{Cito web|url=http://www.nvi.gov.tr/Files/File/Mevzuat/Nufus_Mevzuati/Tuzukler/pdf/soyadi_nizamnamesi.pdf|title=Soy Adı Nizamnamesi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151123200758/http://www.nvi.gov.tr/Files/File/Mevzuat/Nufus_Mevzuati/Tuzukler/pdf/soyadi_nizamnamesi.pdf|archivedate=2015-11-23}}</ref> Për më tepër, emrat nuk mund të kopjohen në të njëjtin rreth, dhe, në rast të ndonjë mosmarrëveshjeje, familja që regjistroi e para mori të drejtën për të mbajtur emrin e kërkuar.<ref>{{Cite journal|last=Turkoz|first=Meltem|date=2007|title=Surname narratives and the state–society boundary: Memories of Turkey's family name law of 1934|url=https://archive.org/details/sim_middle-eastern-studies_2007-11_43_6/page/893|journal=Middle Eastern Studies|volume=43|issue=6|pages=893–908|doi=10.1080/00263200701568253}}</ref> == Zbatimi == Si rezultat, shumë [[Grekët në Turqi|grekë]], [[Bullgarët në Turqi|bullgarë]], [[Shqiptarët në Turqi|shqiptarë]], [[Boshnjakët në Turqi|boshnjakë]], [[Hebrenjtë në Turqi|hebrenj]], [[Arabët në Turqi|arabë]], [[Armenët në Turqi|armenë]], [[Asirianët në Turqi|asirianë]], [[Gjeorgjianët në Turqi|gjeorgjianë]] dhe [[Kurdët në Turqi|kurdë]] u detyruan të përvetësonin mbiemra turk,<ref name="Basak">{{Cite book|last=İnce|first=Başak|title=Citizenship and identity in Turkey : from Atatürk's republic to the present day|url=https://archive.org/details/citizenshipident0000ince|publisher=I.B. Tauris|location=London|isbn=9781780760261|date=2012-04-26}}</ref> ndonjëherë duke përkthyer direkt mbiemrat e tyre origjinal, ose thjesht duke zëvendësuar pjesë të tilla si [[Gjuha pontike greke|Greqishtja Pontike]] "-ides" (djali i) me turqishten "-oğlu" ( [[Elia Kazan|Kazantzoglou]], [[Konstantinos Mitroglou|Mitroglou]], [[Patrick Mouratoglou|Mouratoglou]], etj.).   == Shiko gjithashtu == * [[Gradat ushtarake Osmane]] * [[Shqiptarizimi]] * [[Italianizimi]] == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Historia e Turqisë]] huolgnz4v4prfpwb0qkhl7qim4n9fn7 Kënga e Rolandit 0 283698 3002655 2957154 2026-06-28T05:13:04Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002655 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Grandes chroniques Roland.jpg|parapamje|240px|Tetë fazat e ''Këngës së Rolandit'' në një foto]] '''Kënga e Rolandit''' ([[Gjuha frënge|Frëngjisht]]: ''La Chanson de Roland'') është një poezi epike e shekullit të 11-të ([[Chanson de geste|chanson de geste]]) e bazuar në [[Beteja e Roncevaux|Betejën e Roncevaux]] në vitin 778, gjatë mbretërimit të [[Karli i Madh|Karlit të Madh]]. Është vepra më e vjetër mbijetese e [[Letërsia franceze|letërsisë franceze]] dhe ekziston në versione të ndryshme dorëshkrimesh, të cilat dëshmojnë për popullaritetin e saj të madh dhe të qëndrueshëm në shekujt 12-16. Data e kompozimit vihet në periudhën midis 1040 dhe 1115: një version i hershëm që fillon rreth vitit 1040 me shtesa dhe ndryshime të bëra deri rreth vitit 1115. Teksti i fundit ka rreth 4000 rreshta poezish. Vjersha epike është e para<ref>{{cite web|url=http://legacy.fordham.edu/halsall/basis/roland-ohag.asp|archive-url=https://archive.today/20150204235018/http://legacy.fordham.edu/halsall/basis/roland-ohag.asp|url-status=dead|archive-date=2015-02-04|title=The Song of Roland|publisher=FordhamUniversity.edu|language=en|accessdate=2015-02-04}}</ref> dhe, së bashku me ''[[Cantar de mio Cid|Poema e Cid]]'', një nga shembujt më të shquar të [[Chanson de geste|chanson de geste]], një formë letrare që lulëzoi midis shekujve 11 dhe 16 dhe festoi veprat legjendare. ==Dorëshkrime dhe datat== Edhe pse e vendosur në epokën [[Perandoria Karolingiane|Karolingiane]], ''Kënga e Rolandit'' u shkrua shumë më vonë. Ekziston një dorëshkrim i vetëm ekzistues i ''Këngës së Rolandit'' në [[Frangjishtja e vjetër (Gjuhë)|frëngjishten e vjetër]], mbajtur në [[Libraria Bodleian|Librarinë Bodleian]] në [[Universiteti i Oksfordit|Oksford]].<ref>[http://www.deaf-page.de/fr/bibl/bib99r.php#RolS La Chanson de Roland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220925045053/http://www.deaf-page.de/fr/bibl/bib99r.php#RolS |date=25 shtator 2022 }} on ''Dictionnaire Étymologique de l'Ancien Français''</ref> Kjo kopje daton midis 1129 dhe 1165 dhe u shkrua në [[Gjuha anglo-normane|Anglo-Norman]].<ref>{{cite book|first=Ian|last=Short|title=La Chanson de Roland|section=Introduction|language=Fr|pages=5–20|publisher=Le Livre de Poche|year=1990|location=Francë}}</ref> Ekzistojnë gjithashtu tetë dorëshkrime të mëtejshme dhe tre fragmente të poezive të tjera me temën e Rolandit.<ref>[https://www.arlima.net//qt/roland_chanson_de.html La Chanson de Roland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808145529/https://arlima.net/qt/roland_chanson_de.html |date=8 gusht 2020 }} on ''Archives de littérature du Moyen Âge''</ref> Disa studiues vlerësojnë se poezia është shkruar, ndoshta nga një poet i quajtur ''[[Turold]]'' (''Turoldus'' në vetë dorëshkrimin), midis afërsisht viteve 1040 dhe 1115, dhe shumica e ndryshimeve janë kryer nga rreth vitit 1098. Disa favorizojnë një datë të hershëm, sepse lejon një të thuash që narracioni u frymëzua nga fushatat [[Kastile (rajon historik)|kastiliane]] të viteve 1030, dhe se poezia vazhdoi të ketë një ndikim të madh në [[Kryqëzata e Parë|Kryqëzatën e Parë]]. Ata që preferojnë një datë të mëvonshëm, e bëjnë këtë bazuar në ato që interpretojnë si referenca të shkurtra të bëra për ngjarjet e Kryqëzatës së Parë. Ngjarja e këtij termi nuk mund të interpretohet se tregon ndikim nga [[Kryqëzatat|kryqëzatat]]; përkundrazi, mënyra se si përdoret, i referohet thjesht ''një toke muslimane'', tregon që autori ishte i pa njohur me Kryqëzatat, dhe se termi ishte në frëngjisht para se të mbaheshin Kryqëzatat për t'iu referuar anës së largët të Mesdheut. Pjesa më e madhe e poezisë është gjykuar deri më sot nga para Kryqëzatave (e cila filloi në vitin 1098), por ka disa artikuj ku mbeten pyetje në lidhje me këto sende që janë shtesa të vona menjëherë pas fillimit të Kryqëzatave. Pasi u gjetën dy dorëshkrime në vitin 1832 dhe 1835, ''Kënga e Rolandit'' u njoh si epika kombëtare e Francës kur u botua një botim në vitin 1837.<ref>{{cite book|last1=Gaunt|first1=Simon|last2=Pratt|first2=Karen|title=The Song of Roland, and Other Poems of Charlemagne|url=https://archive.org/details/songofrolandothe0000unse|language=en|date=2016|publisher=Oxford University Press|location=New York, United States of America|isbn=978-0-19-965554-0|page=xi|edition=1st}}</ref> ==Mendime kritike== ===Performanca gojore në krahasim me versionet e dorëshkrimit=== [[Skeda:Chanson de Roland- Laisse 1.webm|alt=Chanson de Roland 1|parapamje|Profesori Daron Burrows këndon Laisse 1 të Chanson de Roland]] Konsensusi studiues ka pranuar prej kohësh që ''Kënga e Rolandit'' ndryshonte në prezantimin e saj në varësi të transmetimit [[Tradita gojore|gojor]] ose [[Kultura e dorëshkrimeve|tekstual]]; domethënë, megjithëse një numër versionesh të ndryshme të këngës që përmbajnë materiale të ndryshme dhe episodet do të ishin realizuar me gojë, transmetimi në dorëshkrim rezultoi në një kohezivitet më të madh nëpër versione. Redaktorët e hershëm të ''Këngës së Rolandit'', të informuara pjesërisht nga dëshirat patriotike për të prodhuar një epikë të veçantë franceze, mund të tejkalojnë kështu kohezionin tekstual të traditës së Rolandit. Kjo pikë shprehet nga Andrew Taylor, i cili shënon,<ref>Taylor, Andrew, "Was There a Song of Roland?" Speculum 76 (janar 2001): 28-65</ref> "kënga e Rolandit ishte, nëse nuk u shpik, në të paktën të ndërtuar. Duke e furnizuar atë me një titull epik të përshtatshëm, duke e izoluar atë nga konteksti i tij origjinal kodikologjik, dhe duke siguruar një histori e përgjithshme e performancës së minstrelit në të cilën mund të gjendej origjina e tij e pastër, redaktorët e hershëm prezantuan një poezi me 4,002 rreshta, e kënduar epike franceze". ==Durandal== {{Main article|Durandal}} Sipas ''Këngës së Rolandit'', shpata legjendare e quajtur [[Durandal]] u dha për herë të parë [[Karli i Madh|Karlit të Mash]] nga një engjëll. Ai përmbante një dhëmb të [[Pjetri|Shën Pjetrit]], gjakun e [[Vasili i Kajserit|Shën Vasilit]], flokët e [[Denisi|Shën Denisit]] dhe një pjesë të rrobave të [[Mëria|Virgjëreshës Mëria]], dhe gjoja ishte shpata më e mprehtë në të gjithë ekzistencën. Në tregimin e ''Këngës së Rolandit'', arma i jepet [[Roland|Rolandit]], dhe ai e përdor atë për të mbrojtur vetveten kundër mijëra sulmuesve muslimanë. Sipas një legjende të shekullit të 12-të nga qyteti francez [[Rocamadour]], Rolandi e hodhi shpatën në një shkëmb.<ref>{{cite web|title=The sword of Rocamadour|url=https://www.quercy.net/lepee-de-rocamadour/|website=quercy.net|language=fr|accessdate=18 dhjetor 2019}}</ref> Një kopje e shpatës legjendare mund të gjendet atje, e futur në fytyrën shkëmbore pranë shenjtërores së qytetit.<ref>{{cite web|title=Rocamadour: Roland's sword, Durandal, leaves for the Cluny museum|url=https://www.ladepeche.fr/article/2011/01/20/993991-rocamadour-epee-roland-durandal-part-musee-cluny.html|website=ladepeche.fr|language=fr|accessdate=18 dhjetor 2019}}</ref> ==Shënimet== {{reflist}} [[Kategoria:Këngë popullore]] [[Kategoria:Folklor evropian]] [[Kategoria:Poezi]] [[Kategoria:Letërsi frënge]] [[Kategoria:Shekulli XI në Evropë]] 58m1j4lvry97xwvhb5i52j9z04i6dn4 Diskutim:Liqeni i Butrintit 1 287951 3002665 2378898 2026-06-28T07:47:19Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002665 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Liqeni i Butrintit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2115924 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te lidhja http://www.wetlands.org/reports/ris/3AL002en_RIS_2003.pdf. *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te lidhja http://www.wetlands.org/reports/ris/3AL002en_RIS_2003.pdf. *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te lidhja http://www.medasset.org/cms/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=156&Itemid=3&lang=el. *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te lidhja http://www.wetlands.org/reports/ris/3AL002.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 maj 2020 08:41 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Liqeni i Butrintit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2378897 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20121110071255/http://www.iucnredlist.org/details/106003756/0 për lidhjen http://www.iucnredlist.org/details/106003756/0. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 dhjetor 2021 08:29 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Liqeni i Butrintit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002664 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200107230756/https://www.monachus-guardian.org/mguard08/08letter.htm për lidhjen http://www.monachus-guardian.org/mguard08/08letter.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 09:47 (CEST) 54dkkibpgknzkzctl4s9ba0fx1b197z Diskutim:Lista e misioneve diplomatike në Kosovë 1 287955 3002669 2819003 2026-06-28T08:38:29Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002669 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Lista e misioneve diplomatike në Kosovë/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e misioneve diplomatike në Kosovë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002668 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20201021024615/http://wsp.presidencia.gov.co/Normativa/Decretos/2012/Documents/SEPTIEMBRE/19/DECRETO%201945%20DEL%2019%20DE%20SEPTIEMBRE%20DE%202012.pdf për lidhjen http://wsp.presidencia.gov.co/Normativa/Decretos/2012/Documents/SEPTIEMBRE/19/DECRETO%201945%20DEL%2019%20DE%20SEPTIEMBRE%20DE%202012.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 10:38 (CEST) jnry4xi0eixps4q82r8lmnsrmgmyzmm Diskutim:Lufta e Moraçës 1 287960 3002694 2610920 2026-06-28T11:10:21Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002694 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Lufta e Moraçës/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta e Moraçës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002693 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190202212052/http://shekulliagency.com/histori/ali-pashe-gucia-2/ për lidhjen http://shekulliagency.com/histori/ali-pashe-gucia-2/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 13:10 (CEST) th76otxfzdkdibfy4tn3cly8hukkgmd Puberteti i vonuar 0 288962 3002442 2974544 2026-06-27T22:39:10Z InternetArchiveBot 115207 Adding 18 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002442 wikitext text/x-wiki '''Puberteti i vonuar''' është kur një person ka mungesë ose zhvillim jo të plotë të karakteristikave seksuale specifike, duke kaluar moshën e zakonshme të fillimit të [[Puberteti|pubertetit]].<ref name=":3">{{Cite book|title=Williams Gynecology|url=https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse_d1t9|last=Hoffman|first=Barbara|publisher=McGraw-Hill Education|year=2016|isbn=978-0-07-184908-1|language=en}}</ref> Personi mund të mos shfaqë shenja fizike ose [[Hormonet|hormonale]] që puberteti ka filluar. Në Shtetet e Bashkuara, vajzat konsiderohet se kanë pubertet të vonuar nëse nuk kanë zhvillim të gjirit deri në moshën 13 vjeç ose nuk kanë filluar menstruacionet deri në moshën 16 vjeç. Djemtë konsiderohet se kanë pubertet të vonuar nëse u mungon zmadhimi i testikujve në moshën 14 vjeç.<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26|language=en}}</ref> Puberteti i vonuar prek rreth 2% të adoleshentëve.<ref>{{Cite journal|vauthors=Howard SR, Dunkel L|date=2018|title=The Genetic Basis of Delayed Puberty|journal=Neuroendocrinology|language=en|volume=106|issue=3|pages=283–291|doi=10.1159/000481569|pmid=28926843}}</ref><ref name=":11">{{Cite journal|vauthors=Klein DA, Emerick JE, Sylvester JE, Vogt KS|date=nëntor 2017|title=Disorders of Puberty: An Approach to Diagnosis and Management|journal=American Family Physician|language=en|volume=96|issue=9|pages=590–599|pmid=29094880}}</ref> Më së shpeshti, puberteti mund të vonohet për disa vjet dhe të ndodhë akoma normalisht, në këtë rast konsiderohet vonesa kushtetuese e rritjes dhe pubertetit, një variant i zakonshëm i zhvillimit fizik të shëndetshëm.<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref> Vonesa e pubertetit mund të ndodhë edhe për shkaqe të ndryshme si kequshqyerja, sëmundje të ndryshme sistemike ose defekte të sistemit riprodhues (hipogonadizëm) ose reagim të trupit ndaj hormoneve seksuale. Diagnostifikimi fillestar për pubertet të vonuar jo për shkak të një sëmundje kronike përfshin matjen e serumit FSH, LH, testosteronin / estradiol, si dhe radiografinë e moshës së kockave.<ref name=":11">{{Cite journal|vauthors=Klein DA, Emerick JE, Sylvester JE, Vogt KS|date=nëntor 2017|title=Disorders of Puberty: An Approach to Diagnosis and Management|journal=American Family Physician|volume=96|issue=9|pages=590–599|pmid=29094880}}</ref> Nëse bëhet e qartë se ekziston një defekt i përhershëm i sistemit riprodhues, trajtimi zakonisht përfshin zëvendësimin e hormoneve të përshtatshme (testosteroni / dihidrotestosteroni për djemtë,<ref name="pmid11600557">{{Cite journal|vauthors=Saad RJ, Keenan BS, Danadian K, Lewy VD, Arslanian SA|date=tetor 2001|title=Dihydrotestosterone treatment in adolescents with delayed puberty: does it explain insulin resistance of puberty?|journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism|language=en|volume=86|issue=10|pages=4881–6|doi=10.1210/jc.86.10.4881|pmid=11600557}}</ref> estradiol dhe progesteroni për vajzat).<ref name=":6">{{Cite book|title=Brody's human pharmacology : molecular to clinical|url=https://archive.org/details/brodyshumanpharm0005unse|first=Lynn|last=Wecker|date=2010|publisher=Elsevier Mosby|isbn=9780323053747|oclc=804133604|language=en}}</ref> == Koha dhe përkufizimet == Puberteti konsiderohet i vonuar kur fëmija nuk ka filluar pubertetin kur kanë dy [[Devijimi standard|devijime standarde]] ose rreth 95% të fëmijëve nga prejardhje të ngjashme.<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917|language=en}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|title=Practical pediatric and adolescent gynecology|last=Adams|first=Paula J. Hillard|date=2013|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=9781118538586|oclc=929718561|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Traggiai C, Stanhope R|date=shkurt 2003|title=Disorders of pubertal development|journal=Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology|language=en|volume=17|issue=1|pages=41–56|doi=10.1053/ybeog.2003.0360|pmid=12758225}}</ref> Për vajzat në Amerikën e Veriut, puberteti konsiderohet i vonuar kur zhvillimi i gjirit nuk ka filluar në moshën 13 vjeç, kur ato nuk kanë filluar menstruacionet deri në moshën 16 vjeç,<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref> dhe kur nuk ka rritje të rritjes së ritmeve.<ref name=":4">{{Cite book|title=Practical pediatric and adolescent gynecology|last=Adams|first=Paula J. Hillard|date=2013|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=9781118538586|oclc=929718561}}</ref> Për më tepër, përparimi i ngadalësuar përmes shkallës së Tannerit ose mungesa e menarres brenda 3 viteve të zhvillimit të gjirit mund të konsiderohet edhe puberteti i vonuar. Në Shtetet e Bashkuara, mosha e fillimit të pubertetit tek vajzat varet shumë nga prejardhja e tyre racore. Puberteti i vonuar nënkupton mungesën e zhvillimit të gjirit në moshën 12.8 vjeç për vajzat e bardha, dhe në moshën 12.4 vjet për vajzat e zeza.<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|title=Practical pediatric and adolescent gynecology|last=Adams|first=Paula J. Hillard|date=2013|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=9781118538586|oclc=929718561}}</ref> Mungesa e menstruacioneve sipas moshës 15 vjeç në çfarëdo prejardhje etnike konsiderohet e vonuar. Tek djemtë e Amerikës së Veriut, puberteti konsiderohet i vonuar kur testikujt mbesin më pak se 2.5 cm në diametër<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref> ose më pak se 4 ml në vëllim deri në moshën 14 vjeç.<ref name=":11">{{Cite journal|vauthors=Klein DA, Emerick JE, Sylvester JE, Vogt KS|date=nëntor 2017|title=Disorders of Puberty: An Approach to Diagnosis and Management|journal=American Family Physician|volume=96|issue=9|pages=590–599|pmid=29094880}}</ref> Puberteti i vonuar është më i zakonshëm tek meshkujt. Megjithëse mungesa e qimeve pubike dhe / ose aksilare është e zakonshme tek fëmijët me pubertet të vonuar, prania e flokëve seksual është për shkak të sekretimit të hormoneve seksuale veshkore që nuk ka lidhje me hormonet seksuale të prodhuara nga vezoret ose testikujt.<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|title=Practical pediatric and adolescent gynecology|last=Adams|first=Paula J. Hillard|date=2013|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=9781118538586|oclc=929718561}}</ref> Mosha e fillimit të pubertetit varet nga gjenetika, shëndeti i përgjithshëm, statusi socio-ekonomik dhe ekspozimet mjedisore. Fëmijët që banojnë më afër ekuatorit, në lartësi më të ulëta, në qytete dhe zona të tjera urbane zakonisht fillojnë procesin e pubertetit më herët se sa homologët e tyre.<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Të fëmijët me obezitet ka më shumë gjasa që puberteti të fillojë më herët se të fëmijët me peshë normale.<ref name=":13">{{Cite journal|vauthors=Richmond HM, Duriancik DM|date=shtator 2017|title=Impact of Carbohydrate Restriction on Healthy Adolescent Development|journal=Pediatric Endocrinology Reviews|language=en|volume=15|issue=1|pages=26–32|doi=10.17458/per.vol15.2017.rd.impactcarbohydraterestriction|pmid=28845625}}</ref> Variacioni në gjenet që lidhen me mbipesha siç janë FTO ose NEGRI janë shoqëruar me fillimin e hershëm të pubertetit. Fëmijët, prindërit e të cilëve filluan pubertetin në një moshë të hershme gjithashtu kishin më shumë të ngjarë ta përjetonin vetë, veçanërisht në gratë kur fillimi i menstruacioneve lidhej mirë midis nënave dhe vajzave dhe midis motrave. == Shkaqet == Vonesa e pubertetit mund të ndahet në katër kategori nga më të zakonshmet:<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref> === Vonesa mendore dhe fiziologjike === Fëmijët që janë të shëndetshëm, por kanë një zhvillim fizik më të ngadaltë se mesatarja, kanë një vonesë kushtetuese me një vonesë të më vonshme të pubertetit. Është shkaku më i zakonshëm i pubertetit të vonuar tek vajzat<ref name=":3">{{Cite book|title=Williams Gynecology|url=https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse_d1t9|last=Hoffman|first=Barbara|publisher=McGraw-Hill Education|year=2016|isbn=978-0-07-184908-1}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|title=Practical pediatric and adolescent gynecology|last=Adams|first=Paula J. Hillard|date=2013|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=9781118538586|oclc=929718561}}</ref> (30%) dhe akoma më shumë tek djemtë<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref> (65%)<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref> Zakonisht trashëgohet me deri në 80% të ndryshimeve në moshën e fillimit të pubertetit për shkak të faktorëve gjenetikë.<ref>{{Cite journal|vauthors=Howard SR, Dunkel L|date=gusht 2018|title=Management of hypogonadism from birth to adolescence|url=http://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/40963|journal=Best Practice & Research. Clinical Endocrinology & Metabolism|series=Issue Update in paediatric endocrinology|language=en|volume=32|issue=4|pages=355–372|doi=10.1016/j.beem.2018.05.011|pmid=30086863}}</ref> Këta fëmijë kanë një histori të shtatit më të shkurtër se sa moshataret e moshës së tyre gjatë gjithë fëmijërisë, por lartësia e tyre është e përshtatshme për moshën e kockave, që do të thotë se ata kanë vonuar pjekurinë skeletore me potencial për rritjen e ardhshme.<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Shpesh është e vështirë të përcaktohet nëse është një vonesë e vërtetë mendore e rritjes dhe pubertetit ose nëse ekziston një patologji themelore sepse testet laboratorike nuk janë gjithmonë diskriminuese.<ref name="WeiCrowne2015">{{Cite journal|vauthors=Wei C, Crowne EC|date=maj 2016|title=Recent advances in the understanding and management of delayed puberty|journal=Archives of Disease in Childhood|type=Review|language=en|volume=101|issue=5|pages=481–8|doi=10.1136/archdischild-2014-307963|pmid=26353794}}</ref> Në mungesë të simptomave të tjera, shtati i shkurtër, rritja e vonuar e lartësisë dhe peshës dhe / ose pubertetit të vonuar mund të jenë shfaqjet e vetme klinike të disa sëmundjeve kronike, përfshirë sëmundjen celiac.<ref name="Mearin2015">{{Cite journal|vauthors=Mearin ML|date=qershor 2015|title=The prevention of coeliac disease|journal=Best Practice & Research. Clinical Gastroenterology|type=Review|language=en|volume=29|issue=3|pages=493–501|doi=10.1016/j.bpg.2015.04.003|pmid=26060113}}</ref><ref name="LefflerGreen2015">{{Cite journal|vauthors=Leffler DA, Green PH, Fasano A|date=tetor 2015|title=Extraintestinal manifestations of coeliac disease|journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology|type=Review|language=en|volume=12|issue=10|pages=561–71|doi=10.1038/nrgastro.2015.131|pmid=26260366}}</ref><ref name="GuandaliniAssiri2014">{{Cite journal|vauthors=Guandalini S, Assiri A|date=mars 2014|title=Celiac disease: a review|url=https://archive.org/details/sim_jama-pediatrics_2014-03_168_3/page/272|journal=JAMA Pediatrics|language=en|volume=168|issue=3|pages=272–8|doi=10.1001/jamapediatrics.2013.3858|pmid=24395055}}</ref><ref name="LevyBernstein2014">{{Cite journal|vauthors=Levy J, Bernstein L, Silber N|date=dhjetor 2014|title=Celiac disease: an immune dysregulation syndrome|journal=Current Problems in Pediatric and Adolescent Health Care|type=Review|language=en|volume=44|issue=11|pages=324–7|doi=10.1016/j.cppeds.2014.10.002|pmid=25499458}}</ref> === Kequshqyerja ose sëmundja kronike === Kur fëmijët nën peshë ose me sëmundje prezente me vonesë pubertale, është e garantuar të kërkosh sëmundje që shkaktojnë një vonesë të përkohshme dhe të kthyeshme të pubertetit.<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref> Gjendjet kronike si sëmundja e qelizave të drapërave<ref>{{Cite journal|vauthors=Stimpson SJ, Rebele EC, DeBaun MR|date=2016|title=Common gynecological challenges in adolescents with sickle cell disease|journal=Expert Review of Hematology|language=en|volume=9|issue=2|pages=187–96|doi=10.1586/17474086.2016.1126177|pmid=26613137}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Huang AW, Muneyyirci-Delale O|date=korrik 2017|title=Reproductive endocrine issues in men with sickle cell anemia|journal=Andrology|language=en|volume=5|issue=4|pages=679–690|doi=10.1111/andr.12370|pmid=28662541}}</ref> dhe talasemia,<ref>{{Cite journal|vauthors=Castaldi MA, Cobellis L|date=qershor 2016|title=Thalassemia and infertility|journal=Human Fertility|language=en|volume=19|issue=2|pages=90–6|doi=10.1080/14647273.2016.1190869|pmid=27335221}}</ref> [[Fibroza kistike|fibroza cistike]],<ref>{{Cite journal|vauthors=Johannesson M, Gottlieb C, Hjelte L|date=janar 1997|title=Delayed puberty in girls with cystic fibrosis despite good clinical status|url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_1997-01_99_1/page/29|journal=Pediatrics|language=en|volume=99|issue=1|pages=29–34|doi=10.1542/peds.99.1.29|pmid=8989333}}</ref> [[HIV/AIDS|HIV / AIDS]], hipotiroidizmi,<ref>{{Cite journal|vauthors=Tsutsui K, Son YL, Kiyohara M, Miyata I|date=janar 2018|title=Discovery of GnIH and Its Role in Hypothyroidism-Induced Delayed Puberty|journal=Endocrinology|language=en|volume=159|issue=1|pages=62–68|doi=10.1210/en.2017-00300|pmid=28938445}}</ref> sëmundja kronike e veshkave,<ref name="ThebautAmouyal2013">{{Cite journal|vauthors=Thébaut A, Amouyal M, Besançon A, Collet M, Selbonne E, Valentin C, Vonthron M, Zakariya M, Linglart A|date=qershor 2013|title=[Puberty, fertility and chronic diseases]|journal=Archives de Pediatrie|type=Review|language=en|volume=20|issue=6|pages=673–84|doi=10.1016/j.arcped.2013.03.015|pmid=23619213}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Haffner D, Zivicnjak M|date=qershor 2017|title=Pubertal development in children with chronic kidney disease|journal=Pediatric Nephrology|language=en|volume=32|issue=6|pages=949–964|doi=10.1007/s00467-016-3432-3|pmid=27464647}}</ref> dhe gastroenterika kronike çrregullimet (të tilla si sëmundja celiac<ref name="LefflerGreen2015">{{Cite journal|vauthors=Leffler DA, Green PH, Fasano A|date=tetor 2015|title=Extraintestinal manifestations of coeliac disease|journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology|type=Review|volume=12|issue=10|pages=561–71|doi=10.1038/nrgastro.2015.131|pmid=26260366}}</ref><ref name="TersigniCastellani">{{Cite journal|vauthors=Tersigni C, Castellani R, de Waure C, Fattorossi A, De Spirito M, Gasbarrini A, Scambia G, Di Simone N|date=2014|title=Celiac disease and reproductive disorders: meta-analysis of epidemiologic associations and potential pathogenic mechanisms|journal=Human Reproduction Update|type=Review|language=en|volume=20|issue=4|pages=582–93|doi=10.1093/humupd/dmu007|pmid=24619876}}</ref> dhe sëmundja inflamatore e zorrëve<ref name="Sanderson2014">{{Cite journal|vauthors=Sanderson IR|date=tetor 2014|title=Growth problems in children with IBD|journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology|type=Review|language=en|volume=11|issue=10|pages=601–10|doi=10.1038/nrgastro.2014.102|pmid=24957008}}</ref><ref name="WongCattoSmith2014">{{Cite journal|vauthors=Wong SC, Catto-Smith AG, Zacharin M|date=shkurt 2014|title=Pathological fractures in paediatric patients with inflammatory bowel disease|journal=European Journal of Pediatrics|type=Review|language=en|volume=173|issue=2|pages=141–51|doi=10.1007/s00431-013-2174-5|pmid=24132387}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Corica D, Romano C|date=shkurt 2017|title=Biological Therapy in Pediatric Inflammatory Bowel Disease: A Systematic Review|journal=Journal of Clinical Gastroenterology|language=en|volume=51|issue=2|pages=100–110|doi=10.1097/MCG.0000000000000696|pmid=27636407}}</ref>) shkaktojnë një aktivizim të vonuar të rajonit [[Hipotalamusi|hipotalamik]] të trurit për të dërguar sinjale për të filluar pubertetin.<ref name=":2">{{Cite book|title=Williams textbook of endocrinology.|last=Schlomo|first=Melmed|date=2015|publisher=Elsevier|isbn=978-0323341578|oclc=995483654|language=en}}</ref> Të mbijetuarit nga kanceri i fëmijërisë gjithashtu mund të paraqiten me pubertet të vonuar sekondar në trajtimet e tyre të kancerit, veçanërisht meshkujt.<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref><ref name=":8">{{Cite journal|vauthors=Dwyer AA, Phan-Hug F, Hauschild M, Elowe-Gruau E, Pitteloud N|date=korrik 2015|title=TRANSITION IN ENDOCRINOLOGY: Hypogonadism in adolescence|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=173|issue=1|pages=R15–24|doi=10.1530/EJE-14-0947|pmid=25653257}}</ref> Lloji i trajtimit, sasia e ekspozimit / doza e barnave dhe mosha gjatë trajtimit përcaktojnë nivelin me të cilin organet reproduktive preken me pacientë të rinj me një rrezik më të ulët të efekteve negative riprodhuese. Ushtrimi i tepërt fizik dhe stresi fizik, veçanërisht te atletët gjithashtu mund të vonojnë shfaqjen e pubertetit.<ref name="MaimounGerogopoulos2014">{{Cite journal|vauthors=Maïmoun L, Georgopoulos NA, Sultan C|date=nëntor 2014|title=Endocrine disorders in adolescent and young female athletes: impact on growth, menstrual cycles, and bone mass acquisition|journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism|type=Review|language=en|volume=99|issue=11|pages=4037–50|doi=10.1210/jc.2013-3030|pmid=24601725}}</ref> Çrregullimet e të ngrënit si bulimia nervosa dhe [[Anoreksia|anoreksia nervoza]] gjithashtu mund të dëmtojnë pubertetin për shkak të nënushqyerjes.<ref name=":2">{{Cite book|title=Williams textbook of endocrinology.|last=Schlomo|first=Melmed|date=2015|publisher=Elsevier|isbn=978-0323341578|oclc=995483654}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Kapczuk K|date=tetor 2017|title=Elite athletes and pubertal delay|journal=Minerva Pediatrica|language=en|volume=69|issue=5|pages=415–426|doi=10.23736/S0026-4946.17.05044-7|pmid=28745464}}</ref> Dietat e kufizuara nga karbohidratet për humbje peshe gjithashtu është treguar se ulin stimulimin e [[Insulina|insulinës i]] cili nga ana tjetër nuk stimulon neuronet e puthit peptinës jetësore në lëshimin e hormoneve që fillojnë nga puberteti.<ref>{{Cite journal|vauthors=Pankov YA|date=shtator 2015|title=[Kisspeptin and leptin in the regulation of fertility]|journal=Molekuliarnaia Biologiia|language=en|volume=49|issue=5|pages=707–15|doi=10.7868/S0026898415050134|pmid=26510589}}</ref> Kjo tregon që fëmijët e kufizuar me karbohidrate dhe fëmijët me [[Diabetes mellitus tip I|diabet mellitus tip 1]] mund të kenë pubertet të vonuar.<ref name=":13">{{Cite journal|vauthors=Richmond HM, Duriancik DM|date=shtator 2017|title=Impact of Carbohydrate Restriction on Healthy Adolescent Development|journal=Pediatric Endocrinology Reviews|volume=15|issue=1|pages=26–32|doi=10.17458/per.vol15.2017.rd.impactcarbohydraterestriction|pmid=28845625}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Gandhi J, Dagur G, Warren K, Smith NL, Sheynkin YR, Zumbo A, Khan SA|date=2017|title=The Role of Diabetes Mellitus in Sexual and Reproductive Health: An Overview of Pathogenesis, Evaluation, and Management|journal=Current Diabetes Reviews|language=en|volume=13|issue=6|pages=573–581|doi=10.2174/1573399813666161122124017|pmid=27875946}}</ref> === Dështimi parësor i vezoreve ose testikujve (hipogonadizmi hipergonadotrop) === [[Skeda:Hypothalamus_pituitary_testicles_axis.png|alt=|parapamje| Boshti hipotalamik-hipofizë-testikul dhe hormonet e prodhuara nga secila pjesë e boshtit. Shenjat + tregojnë se organi stimulohet nga hormonet e lëshuara nga organi i mëparshëm në zinxhir. ]] Dështimi parësor i vezoreve ose testikujve (gonads) do të shkaktojë pubertet të vonuar për shkak të mungesës së përgjigjes hormonale nga receptorët përfundimtarë të boshtit HPG .<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Në këtë skenar, truri dërgon shumë sinjale hormonale (gonadotropinë të lartë), por testikujt nuk janë në gjendje të përgjigjen ndaj sinjaleve të përmendura që shkaktojnë hipogonadizëm hipergonadotropik . Hipogonadizmi hipergonadotrop mund të shkaktohet nga defektet e lindura ose defekte të fituara.<ref name=":5">{{Cite book|title=Goldman-Cecil Medicine|last=Goldman|first=Lee|publisher=Elsevier|year=2015|isbn=978-1455750177|language=en}}</ref> ==== Çrregullime të lindura ==== Sëmundjet e lindura përfshijnë ''kriptorchidism'' të patrajtuar ku testikujt nuk arrijnë të zbresin nga barku.<ref name=":2">{{Cite book|title=Williams textbook of endocrinology.|last=Schlomo|first=Melmed|date=2015|publisher=Elsevier|isbn=978-0323341578|oclc=995483654}}</ref> Çrregullimet e tjera të lindura janë natyra gjenetike..Tek meshkujt, mund të ketë deformime në tubulën seminifer si në sindromën Klinefelter (shkaku më i zakonshëm te meshkujt),<ref name=":9">{{Cite journal|vauthors=Villanueva C, Argente J|date=2014|title=Pathology or normal variant: what constitutes a delay in puberty?|journal=Hormone Research in Paediatrics|language=En|volume=82|issue=4|pages=213–21|doi=10.1159/000362600|pmid=25011467}}</ref> defektet në prodhimin e steroideve testikulare, mutacionet e receptorëve që parandalojnë punën e hormoneve testikulare, anomalitë kromozomale siç është sindromi Noonan, ose probleme me qelizat që përbëjnë testikujt. Femrat gjithashtu mund të kenë anomali kromozomale si sindromi Turner (shkaku më i shpeshtë te vajzat), Dizogjeneza e organit reproduktiv XX, dhe dysgenesis e organit reproduktiv XY, probleme në rrugën e sintezës së hormonit ovarian si mungesa e aromatazës ose deformime kongjenitale anatomike si p.sh. Ageneza Müllerian .<ref name=":5">{{Cite book|title=Goldman-Cecil Medicine|last=Goldman|first=Lee|publisher=Elsevier|year=2015|isbn=978-1455750177}}</ref> ==== Çrregullime të përvetësuara ==== Sëmundjet e përftuara përfshijnë orkitin e shytave, infeksionin Coxsackievirus B, rrezatimin, kimioterapinë ose traumën; të gjitha problemet që shkaktojnë dështimin e gonadave.<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|title=Goldman-Cecil Medicine|last=Goldman|first=Lee|publisher=Elsevier|year=2015|isbn=978-1455750177}}</ref> === Defekt gjenetik ose i fituar i rrugës hormonale të pubertetit (hipogonadizmi hipogonadotropik) === Boshti hipotalamik-hipofizë-reproduktiv mund të preket në nivelin e trurit.<ref name=":5">{{Cite book|title=Goldman-Cecil Medicine|last=Goldman|first=Lee|publisher=Elsevier|year=2015|isbn=978-1455750177}}</ref> Truri nuk i dërgon sinjalet e tij hormonale në organet reproduktive ( gonadotropina të ulëta) duke bërë që organet reproduktive të mos aktivizohen kurrë në radhë të parë duke rezultuar në hipogonadizëm hipogonadotropik .<ref name=":12">{{Cite book|date=2008|chapter=Gynaecological endocrinology|title=Obstetrics and gynaecology|url=https://archive.org/details/obstetricsgynaec0000unse_u9c1|location=St. Louis|publisher=Mosby|isbn=9780723434726|language=en}}</ref> Aksi HPG mund të ndryshohet në dy vende, në nivelin hipotalamik ose në hipofizë. Çrregullimet e CNS siç janë tumoret e trurit në fëmijëri (''p.sh.'' kraniofaringioma, prolaktinoma, germinoma, glioma) mund të prishin komunikimin midis hipotalamusit dhe hipofizës.<ref name=":2">{{Cite book|title=Williams textbook of endocrinology.|last=Schlomo|first=Melmed|date=2015|publisher=Elsevier|isbn=978-0323341578|oclc=995483654}}</ref> Tumoret e hipofizës, veçanërisht prolaktinomat, mund të rrisin nivelin e dopaminës duke shkaktuar një efekt frenues në boshtin e HPG.<ref name=":3">{{Cite book|title=Williams Gynecology|url=https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse_d1t9|last=Hoffman|first=Barbara|publisher=McGraw-Hill Education|year=2016|isbn=978-0-07-184908-1}}</ref> Çrregullimet hipotalamike përfshijnë sindromën Prader-Willi dhe sindromën Kallmann,<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref> por shkaku më i zakonshëm i hipogonadizmit hipogonadotropik është një mangësi funksionale në rregullatorin e hormonit të prodhuar nga hipotalamusi, [[Gonadostimulinat|hormoni që lëshon gonadotropin]] ose GnRH.<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> == Diagnoza == Endokrinologët pediatrikë janë mjekët me përvojë më të madhe dhe përvojë për vlerësimin e pubertetit të vonuar. Një histori e plotë mjekësore, rishikimi i sistemeve, modeli i rritjes, dhe ekzaminimi fizik, si dhe testimi dhe imazhi laboratorik do të zbulojnë shumicën e sëmundjeve sistemike dhe kushteve të afta për të arrestuar zhvillimin ose vonuar pubertetin, si dhe sigurimin e të dhëna për disa nga sindromat e njohshme duke prekur sistemin riprodhues.<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Vlerësimi në kohë mjekësor është një domosdoshmëri pasi gjysma e vajzave me pubertet të vonuar kanë një patologji themelore.<ref name=":4">{{Cite book|title=Practical pediatric and adolescent gynecology|last=Adams|first=Paula J. Hillard|date=2013|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=9781118538586|oclc=929718561}}</ref> === Histori dhe fizike === ==== Vonesa kushtetuese dhe fiziologjike ==== Fëmijët me vonesë fizike raportojnë se janë më të shkurtër se bashkëmoshatarët e tyre, se rritja e tyre është ngadalësuar dhe se ata janë më të hollë se shokët e tyre të klasës.<ref name=":8">{{Cite journal|vauthors=Dwyer AA, Phan-Hug F, Hauschild M, Elowe-Gruau E, Pitteloud N|date=korrik 2015|title=TRANSITION IN ENDOCRINOLOGY: Hypogonadism in adolescence|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=173|issue=1|pages=R15–24|doi=10.1530/EJE-14-0947|pmid=25653257}}</ref> Rritja e tyre ka filluar të ngadalësohet vite para rritjes së pritshme sekondare në pubertet, e cila ndihmon të dalloni një vonesë kushtetuese nga një çrregullim i lidhur me boshtin e HPG-së.<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref> Një histori e plotë familjare me moshat në të cilat prindërit godasin piketat e pubertetit gjithashtu mund të japin një pikë referimi për moshën e pritshme të pubertetit.<ref name=":11">{{Cite journal|vauthors=Klein DA, Emerick JE, Sylvester JE, Vogt KS|date=nëntor 2017|title=Disorders of Puberty: An Approach to Diagnosis and Management|journal=American Family Physician|volume=96|issue=9|pages=590–599|pmid=29094880}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Parametrat e matjes së rritjes tek fëmijët me vonesë kushtetuese të dyshuar përfshijnë një lartësi, një peshë, shkallën e rritjes dhe lartësinë e llogaritur të prindërve të mesëm që përfaqëson lartësinë e pritshme të të rriturve për fëmijën.<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref> ==== Kequshqyerja ose sëmundja kronike ==== Ushqimi dhe zakonet e aktivitetit fizik, si dhe historia e sëmundjeve të mëparshme serioze dhe historia e ilaçeve mund të japin të dhëna për shkakun e pubertetit të vonuar.<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Rritja e vonuar dhe puberteti mund të jenë shenjat e para të sëmundjeve të rënda kronike siç janë çrregullimet metabolike përfshirë sëmundjet inflamatore të zorrëve dhe hipotiroidizmi . Simptoma të tilla si lodhja, dhimbja dhe jashtqitja jo normale sugjerojnë bazën e një semundje kronike.<ref name=":11">{{Cite journal|vauthors=Klein DA, Emerick JE, Sylvester JE, Vogt KS|date=nëntor 2017|title=Disorders of Puberty: An Approach to Diagnosis and Management|journal=American Family Physician|volume=96|issue=9|pages=590–599|pmid=29094880}}</ref> BMI (Indeks i masës trupore) i ulët mund të çojë një mjek për të diagnostikuar një çrregullim të ngrënit, kequshqyerjes, abuzimin e fëmijëve, ose çrregullime kronike gastrointestinale. ==== Dështimi parësor i vezoreve ose testikujve ==== Një formë eunukoide e trupit ku gjatësia e krahut tejkalon lartësinë për më shumë se 5 cm sugjeron një vonesë në mbylljen e pllakës së rritjes sekondare për hipogonadizmin .<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Sindroma Turner ka karakteristika unike diagnostikuese duke përfshirë një qafë të lidhur, shtat të shkurtër, gjoksin e mburojës dhe linjë të ulët flokësh.<ref name=":11">{{Cite journal|vauthors=Klein DA, Emerick JE, Sylvester JE, Vogt KS|date=nëntor 2017|title=Disorders of Puberty: An Approach to Diagnosis and Management|journal=American Family Physician|volume=96|issue=9|pages=590–599|pmid=29094880}}</ref> Sindroma Klinefelter paraqitet me shtat të gjatë, si dhe testikuj të vegjël, të fortë. ==== Defekt gjenetik ose i fituar i rrugës hormonale të pubertetit ==== Mungesa e ndjenjës së erës ( anosmia ) së bashku me pubertetin e vonuar janë indikacione të forta klinike për sindromën Kallmann .<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref> Mangësitë në GnRH, hormoni sinjalizues i prodhuar nga hipotalamusi, mund të shkaktojnë keqformime të lindura, përfshirë buzën e çarjes dhe skoliozën.<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Prania e simptomave neurologjike, përfshirë dhimbjen e kokës dhe shqetësime vizuale, sugjerojnë një çrregullim të trurit, siç është një tumor i trurit që shkakton hipopituitarizëm . Prania e simptomave neurologjike përveç laktacionit janë shenja të niveleve të larta të prolaktinës dhe mund të tregojë ose një efekt anësor të drogës ose një prolaktinoma .<ref name=":11">{{Cite journal|vauthors=Klein DA, Emerick JE, Sylvester JE, Vogt KS|date=nëntor 2017|title=Disorders of Puberty: An Approach to Diagnosis and Management|journal=American Family Physician|volume=96|issue=9|pages=590–599|pmid=29094880}}</ref> === Imazhe === [[Skeda:X-ray of hand, where bone age is automatically found by BoneXpert software.jpg|parapamje|Përcaktimi i epokës së kockave lejon krahasimin me moshën kronologjike dhe vlerësimin e potencialit të rritjes në të ardhmen.]] Meqenëse pjekuria e kockave është një tregues i mirë i pjekurisë fizike të përgjithshme, një [[Rrezet rentgen|rreze x]] e dorës së majtë dhe dore për të vlerësuar moshën e kockave zakonisht zbulon nëse fëmija ka arritur një fazë të pjekurisë fizike në të cilën duhet të ndodhë puberteti.<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Rrezet X që shfaqin një moshë kockore <11 vjet tek vajzat ose <13 vjet tek djemtë (megjithë një moshë më të lartë kronologjike) është më shpesh në përputhje me vonesën fizike të pubertetit.<ref name=":9">{{Cite journal|vauthors=Villanueva C, Argente J|date=2014|title=Pathology or normal variant: what constitutes a delay in puberty?|journal=Hormone Research in Paediatrics|language=En|volume=82|issue=4|pages=213–21|doi=10.1159/000362600|pmid=25011467}}</ref> Një MRI e trurit duhet të konsiderohet nëse simptomat neurologjike janë të pranishme përveç pubertetit të vonuar, dy gjetje të dyshimta për tumoret e hipofizës ose hipotalamit.<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref> Një MRI gjithashtu mund të konfirmojë diagnozën e sindromës Kallmann për shkak të mungesës ose zhvillimit jonormal të traktit të nuhatjes. Sidoqoftë, në mungesë të simptomave të qarta neurologjike, një MRI mund të mos jetë opsioni më me kosto efektive. Një ultratinguj i legenit mund të zbulojë anomalitë anatomike përfshirë testet e padëshiruara dhe agenezën mülleriane .<ref name=":5">{{Cite book|title=Goldman-Cecil Medicine|last=Goldman|first=Lee|publisher=Elsevier|year=2015|isbn=978-1455750177}}</ref> === Evolimi i laboratorit === [[Skeda:Delayed_Puberty.png|alt=|parapamje| Përgatitje për pubertetin e vonuar. ]] Hapi i parë në vlerësimin e fëmijëve me pubertet të vonuara përfshin ndryshimin midis shkaqeve të ndryshme të pubertetit të vonuar. Vonesa fizike dhe mendore mund të vlerësohet me një histori të plotë, moshë fizike dhe kockore.<ref name=":11">{{Cite journal|vauthors=Klein DA, Emerick JE, Sylvester JE, Vogt KS|date=nëntor 2017|title=Disorders of Puberty: An Approach to Diagnosis and Management|journal=American Family Physician|volume=96|issue=9|pages=590–599|pmid=29094880}}</ref> Kequshqyerja dhe sëmundjet kronike mund të diagnostikohen përmes historisë dhe testimit specifik të sëmundjeve.<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref> Studimet e depistimit përfshijnë një numërim të plotë të gjakut, një normë të sedimentimit të eritrociteve dhe studime të tiroides. Hipogonadizmi mund të bëhet diferencimi midis hipogonadizmit hiper- dhe hipo-gonadotropik duke matur hormonin stimulues të folikulave në serum (FSH) dhe hormonin luteinizues (LH) (gonadotropinat për të matur prodhimin e hipofizës), dhe estradiolin tek vajzat (për të matur prodhimin e gonadalës).<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|title=Goldman-Cecil Medicine|last=Goldman|first=Lee|publisher=Elsevier|year=2015|isbn=978-1455750177}}</ref> Në moshën 10-12 vjeç, fëmijët me dështim të vezoreve ose testikujve do të kenë LH dhe FSH të lartë sepse truri po përpiqet të fillojë pubertetin, por organet reproduktive nuk janë përgjegjëse ndaj këtyre sinjaleve. Stimulimi i trupit duke administruar një version artificial të [[Gonadostimulinat|hormonit çlirues të gonadotropinës]] (GnRH, hormoni hipotalamik) mund të bëjë dallimin midis vonesës kushtetuese të pubertetit dhe një mungesë të GnRH te djemtë, megjithëse nuk është bërë studime te vajzat për ta vërtetuar këtë.<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Jungmann E, Trautermann C|date=tetor 1994|title=[The status of the gonadotropin releasing hormone test in differential diagnosis of delayed puberty in adolescents over 14 years of age]|journal=Medizinische Klinik|language=De|volume=89|issue=10|pages=529–33|pmid=7808353}}</ref> Shpesh është e mjaftueshme që thjesht të matni nivelet fillestare të gonadotrofinës për të bërë dallimin midis tyre.<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref> Në vajzat me hipogonadizëm hipogonadotropik, matet një nivel i [[Prolaktina|prolaktinës në]] serum për të identifikuar nëse kanë prolaktinoma të tumorit të hipofizës. Nivele të larta të prolaktinës do të garantonin testime të mëtejshme me imazhin MRI, përveç nëse mund të identifikohen barna që shkaktojnë prodhimin e prolaktinës.<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Nëse fëmija ka ndonjë simptomë neurologjike, rekomandohet që mjeku të marrë një MRI të kokës për të zbuluar lezione të mundshme të trurit. Në vajzat me hipogonadizëm hipergonadotropik, një kariotip mund të identifikojë anomalitë kromozomale, më e zakonshme prej të cilave është sindromi Turner .<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Në djem, një kariotip tregohet nëse fëmija mund të ketë një defekt kongjenital të gonadës siç është sindroma Klinefelter.<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref> Në fëmijët me kariotip normal, defektet në sintezën e hormoneve seksuale steroide të [[Hormonet e gjëndrave mbiveshkore|veshkave]] mund të identifikohen duke matur 17-hidroksilazën, një enzimë e rëndësishme e përfshirë në prodhimin e hormoneve seksuale. == Drejtuesit == Qëllimet e terapisë afatshkurtër të hormoneve janë të shkaktojnë fillimin e zhvillimit seksual dhe të shkaktojnë një përthyer rritje, por duhet të kufizohen tek fëmijët me shqetësime të mëdha ose ankthi sekondar në pubertetin e tyre të vonuar.<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Mosha e kockave duhet të monitorohet shpesh për të parandaluar mbylljen e parakohshme të pllakave të kockave, duke rritur kështu mahnitjen. === Vonesa mendore dhe fiziologjike === Nëse një fëmijë është i shëndetshëm me një vonesë fizike të rritjes dhe pubertetit, mund të sigurohet sigurimi dhe parashikimi bazuar në moshën e kockave.<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref><ref name=":8">{{Cite journal|vauthors=Dwyer AA, Phan-Hug F, Hauschild M, Elowe-Gruau E, Pitteloud N|date=korrik 2015|title=TRANSITION IN ENDOCRINOLOGY: Hypogonadism in adolescence|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=173|issue=1|pages=R15–24|doi=10.1530/EJE-14-0947|pmid=25653257}}</ref> Zakonisht asnjë ndërhyrje tjetër nuk është e nevojshme, por rekomandohet vlerësimi i përsëritur me matjen e testosteronit në serum ose estrogjenit.<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref><ref name=":11">{{Cite journal|vauthors=Klein DA, Emerick JE, Sylvester JE, Vogt KS|date=nëntor 2017|title=Disorders of Puberty: An Approach to Diagnosis and Management|journal=American Family Physician|volume=96|issue=9|pages=590–599|pmid=29094880}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Për më tepër, diagnoza e hipogonadizmit mund të përjashtohet pasi adoleshenti të ketë filluar pubertetin deri në moshën 16-18 vjeç.<ref name=":9">{{Cite journal|vauthors=Villanueva C, Argente J|date=2014|title=Pathology or normal variant: what constitutes a delay in puberty?|journal=Hormone Research in Paediatrics|language=En|volume=82|issue=4|pages=213–21|doi=10.1159/000362600|pmid=25011467}}</ref> Djemtë e moshës mbi 14 vjeç, rritja e të cilëve është e trullosur rëndë ose po përjetojnë shqetësime të rënda sekondare nga mungesa e pubertetit të tyre, mund të fillohet në testosterone për të rritur lartësinë e tyre.<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref> Trajtimi i testosteronit mund të përdoret gjithashtu për të stimuluar zhvillimin seksual, por mund të mbyllë pllaka kockore duke ndaluar para kohe rritjen e plotë nëse nuk administrohet me kujdes.<ref name=":6">{{Cite book|title=Brody's human pharmacology : molecular to clinical|url=https://archive.org/details/brodyshumanpharm0005unse|first=Lynn|last=Wecker|date=2010|publisher=Elsevier Mosby|isbn=9780323053747|oclc=804133604}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Një tjetër mundësi terapeutike është përdorimi i frenuesit të aromatazës për të penguar shndërrimin e androgjeneve në estrogjene pasi estrogjenet janë përgjegjës për ndalimin e zhvillimit të pllakës së rritjes së kockave dhe kështu rritjen. Sidoqoftë, për shkak të efekteve anësore, terapia vetëm me testosterone përdoret më shpesh. Në përgjithësi, as hormoni i rritjes dhe as frenuesit e aromatazës nuk rekomandohen për vonesë fizike për të rritur rritjen.<ref name=":8">{{Cite journal|vauthors=Dwyer AA, Phan-Hug F, Hauschild M, Elowe-Gruau E, Pitteloud N|date=korrik 2015|title=TRANSITION IN ENDOCRINOLOGY: Hypogonadism in adolescence|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=173|issue=1|pages=R15–24|doi=10.1530/EJE-14-0947|pmid=25653257}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Wit JM, Oostdijk W|date=qershor 2015|title=Novel approaches to short stature therapy|journal=Best Practice & Research. Clinical Endocrinology & Metabolism|series=Hormone replacement strategies in paediatric and adolescent endocrine disorders|language=en|volume=29|issue=3|pages=353–66|doi=10.1016/j.beem.2015.01.003|pmid=26051296}}</ref> Vajzat mund të fillojnë në estrogjen me të njëjtat synime si homologët e tyre meshkuj.<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref> Në përgjithësi, studimet nuk kanë treguar ndonjë ndryshim domethënës në lartësinë përfundimtare të të rriturve midis adoleshentëve të trajtuar me steroid seksi dhe atyre që janë vërejtur vetëm pa trajtim.<ref name=":02">{{Cite journal|vauthors=Zhu J, Chan YM|date=qershor 2017|title=Adult Consequences of Self-Limited Delayed Puberty|journal=Pediatrics|language=en|volume=139|issue=6|pages=e20163177|doi=10.1542/peds.2016-3177|pmid=28562264|pmc=8579478}}</ref> === Kequshqyerja ose sëmundja kronike === Nëse vonesa është për shkak të sëmundjes sistemike ose kequshqyerjes, ndërhyrja terapeutike ka të ngjarë të përqendrohet drejtimi në ato kushte. Në pacientët me sëmundje celiac, një diagnozë e hershme dhe vendosja e një diete pa gluten parandalon komplikimet afatgjata dhe lejon rivendosjen e pjekurisë normale.<ref name="Mearin2015">{{Cite journal|vauthors=Mearin ML|date=qershor 2015|title=The prevention of coeliac disease|journal=Best Practice & Research. Clinical Gastroenterology|type=Review|volume=29|issue=3|pages=493–501|doi=10.1016/j.bpg.2015.04.003|pmid=26060113}}</ref><ref name="LevyBernstein2014">{{Cite journal|vauthors=Levy J, Bernstein L, Silber N|date=dhjetor 2014|title=Celiac disease: an immune dysregulation syndrome|journal=Current Problems in Pediatric and Adolescent Health Care|type=Review|volume=44|issue=11|pages=324–7|doi=10.1016/j.cppeds.2014.10.002|pmid=25499458}}</ref> Terapia me hormone tiroide do të jetë e nevojshme në rastin e hipotiroidizmit.<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> === Dështimi parësor i vezoreve ose testikujve (hipogonadizmi hipergonadotrop) === Ndërsa fëmijët me vonesë fizike do të kenë nivele normale të hormoneve seksuale pas pubertetit, mungesa e reproduktivitetit ose hipogonadizmi mund të kërkojnë zëvendësimin e steroideve gjatë gjithë jetës.<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref> Në vajzat me dështim parësor të vezores, estrogjeni duhet të fillohet kur puberteti supozohet të fillojë.<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Progestinët zakonisht shtohen pasi të ketë një zhvillim të pranueshëm të gjirit, rreth 12 deri në 24 muaj pas fillimit të estrogjenit, pasi fillimi i trajtimit me progestin shumë herët mund të ndikojë negativisht në rritjen e gjirit. Pas rritjes së pranueshme të gjirit, administrimi i estrogjenit dhe progestinës në mënyrë ciklike mund të ndihmojnë në krijimin e menstruacioneve të rregullta pasi të fillohet puberteti.<ref name=":6">{{Cite book|title=Brody's human pharmacology : molecular to clinical|url=https://archive.org/details/brodyshumanpharm0005unse|first=Lynn|last=Wecker|date=2010|publisher=Elsevier Mosby|isbn=9780323053747|oclc=804133604}}</ref><ref name=":9">{{Cite journal|vauthors=Villanueva C, Argente J|date=2014|title=Pathology or normal variant: what constitutes a delay in puberty?|journal=Hormone Research in Paediatrics|language=En|volume=82|issue=4|pages=213–21|doi=10.1159/000362600|pmid=25011467}}</ref> Qëllimi është të përfundojmë pjekurinë seksuale mbi 2 deri në 3 vjet. Pasi të jetë arritur pjekuria seksuale, një periudhë prove pa terapi hormonale mund të përcaktojë nëse fëmija do të kërkojë apo jo trajtim gjatë gjithë jetës.<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref> Vajzat me mungesë të lindur të GnRH kërkojnë plotësim të mjaftueshëm të hormoneve seksuale për të ruajtur nivelin e trupit në nivelin e pritshëm pubertal të domosdoshëm për të nxitur ovulimin, veçanërisht kur pjelloria është shqetësim. Meshkujt me dështim parësor të testikujve do të jenë në testosteron gjatë gjithë jetës. Pulsatile GnRH, multi-LH javore, ose hCG dhe FSH mund të përdoren për të nxitur pjellorinë në moshën e rritur si për meshkujt ashtu edhe për femrat.<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref><ref name=":9">{{Cite journal|vauthors=Villanueva C, Argente J|date=2014|title=Pathology or normal variant: what constitutes a delay in puberty?|journal=Hormone Research in Paediatrics|language=En|volume=82|issue=4|pages=213–21|doi=10.1159/000362600|pmid=25011467}}</ref> === Defekt gjenetik ose i fituar i rrugës hormonale të pubertetit (hipogonadizmi hipogonadotropik) === Djemtë e moshës mbi 12 vjeç me hipogonadizëm hipogonadotropik më së shpeshti trajtohen me testosteron afatshkurtër ndërsa meshkujt me dështim testikuloz do të jenë në testosteron gjatë gjithë jetës.<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref><ref name=":10">{{Cite journal|vauthors=Watson S, Fuqua JS, Lee PA|date=shkurt 2014|title=Treatment of hypogonadism in males|journal=Pediatric Endocrinology Reviews|language=en|volume=11 Suppl 2|pages=230–9|pmid=24683947}}</ref><ref name="legato">{{Cite book|editor-link=Marianne Legato|date=2004|title=Principles of Gender-Specific Medicine|volume=1–2|isbn=978-0-12-440905-7|page=22|last=Legato|first=Marianne J.|last2=Bilezikian|first2=John P.|language=en}}</ref> Zgjedhja e formulimit (topikale vs injeksion) varet nga preferencat e fëmijës dhe familjes, si dhe nga sa mirë ata tolerojnë efektet anësore. Megjithëse vetëm terapia me testosterone do të rezultojë në fillimin e pubertetit, për të rritur potencialin e fertilitetit, mund të kenë nevojë për GnRH pulsatile ose hCG me rFSH. hCG mund të përdoret vetvetiu tek djemtë me shfaqje spontane të pubertetit nga format jo të përhershme të hipogonadizmit hipogonadotrop dhe rFSH mund të shtohen në rastet e numërimit të ulët të spermës pas 6 deri 12 muaj trajtimi. Nëse puberteti nuk ka filluar pas 1 viti trajtimi, atëherë duhet të konsiderohet hipogonadizëm i përhershëm hipogonadotrop .<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref> Vajzat me hipogonadizëm hipogonadotropik janë filluar në të njëjtën terapi steroide seksuale si homologët e tyre me vonesë fizike, megjithatë dozat rriten gradualisht për të arritur nivele të plota të zëvendësimit të të rriturve.<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref> Dozimi i estrogjenit titrohet bazuar në aftësinë e gruas për të pasur gjakderdhje tërheqjeje dhe për të ruajtur densitetin e duhur të kockave. Induksioni i pjellorisë duhet të bëhet gjithashtu përmes GnRH pulsatile. === Të tjera === [[Somatropina|Hormoni i rritjes]] është një tjetër mundësi që është përshkruar, megjithatë ai duhet të përdoret vetëm në mungesën e provuar të hormonit të rritjes<ref>{{Cite journal|vauthors=Heinrichs C, Bourguignon JP|year=1991|title=Treatment of delayed puberty and hypogonadism in girls|journal=Hormone Research|language=en|volume=36|issue=3–4|pages=147–52|doi=10.1159/000182149|pmid=1818011}}</ref><ref name="pmid12970282">{{Cite journal|vauthors=Massa G, Heinrichs C, Verlinde S, Thomas M, Bourguignon JP, Craen M, François I, Du Caju M, Maes M, De Schepper J|date=shtator 2003|title=Late or delayed induced or spontaneous puberty in girls with Turner syndrome treated with growth hormone does not affect final height|journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism|language=en|volume=88|issue=9|pages=4168–74|doi=10.1210/jc.2002-022040|pmid=12970282}}</ref> siç është shtati i shkurtër idiopatik .<ref name=":7">{{Cite journal|vauthors=Dunkel L, Quinton R|date=qershor 2014|title=Transition in endocrinology: induction of puberty|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=170|issue=6|pages=R229–39|doi=10.1530/EJE-13-0894|pmid=24836550}}</ref> Fëmijët me një vonesë fizike nuk është treguar se përfitojnë nga terapia e hormonit të rritjes. Edhe pse nivelet e hormonit të rritjes së serumit janë të ulta në vonesën fizike të pubertetit, ato rriten pas trajtimit me hormonet e seksit dhe në ato raste, hormoni i rritjes nuk sugjerohet të shpejtojë rritjen.<ref name=":0">{{Cite book|last=Fritz|first=Marc A|last2=Speroff|first2=Leon|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility.|date=2015|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451189766|oclc=885230917}}</ref> Futja subnormale e [[Vitamina A|vitaminës A]] është një nga faktorët etiologjikë në pjekurinë e vonuar të pubertalit. Plotësimi i të dyja vitaminave A dhe [[Hekuri|hekurit]] tek fëmijët normal të vonuar me kushtetutë me marrje të vitaminës A në normale është po aq efikas sa terapia hormonale në induksionin e rritjes dhe pubertetit.<ref>{{Cite journal|vauthors=Zadik Z, Sinai T, Zung A, Reifen R|date=qershor 2004|title=Vitamin A and iron supplementation is as efficient as hormonal therapy in constitutionally delayed children|url=https://archive.org/details/sim_clinical-endocrinology_2004-06_60_6/page/682|journal=Clinical Endocrinology|language=en|volume=60|issue=6|pages=682–7|doi=10.1111/j.1365-2265.2004.02034.x|pmid=15163330}}</ref> Më shumë terapi janë duke u zhvilluar për të synuar modulatorët më të matur të boshtit të HPG-së, përfshirë puthjen e putrave dhe neurokininën B.<ref>{{Cite book|title=Therapeutic Neuroendocrine Agonist and Antagonist Analogs of Hypothalamic Neuropeptides as Modulators of the Hypothalamic-Pituitary-Gonadal Axis|language=en|work=Endocrine Development|volume=30|pages=106–29|date=2016|pmid=26684214|doi=10.1159/000439337|isbn=978-3-318-05636-5}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Wei C, Crowne EC|date=maj 2016|title=Recent advances in the understanding and management of delayed puberty|journal=Archives of Disease in Childhood|language=en|volume=101|issue=5|pages=481–8|doi=10.1136/archdischild-2014-307963|pmid=26353794}}</ref> Në rastet e pubertetit të vonuar të rëndë sekondar ndaj hipogonadizmit, vlerësimi nga një psikolog ose psikiatër, si dhe këshillimi dhe një mjedis mbështetës janë një terapi e rëndësishme plotësuese për fëmijën.<ref name=":1">{{Cite book|first=Fred F|last=Ferri|title=Ferri's clinical advisor 2019 : 5 books in 1|url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000fred_b2j6|isbn=9780323550765|oclc=1040695302|date=2018-05-26}}</ref><ref name="pmid25735941">{{Cite book|title=The importance of puberty for adolescent development: conceptualization and measurement|work=Advances in Child Development and Behavior|volume=48|pages=53–92|date=2015|pmid=25735941|doi=10.1016/bs.acdb.2014.11.002|isbn=9780128021781|language=en}}</ref> Kalimi nga kujdesi pediatrik tek të rriturit është gjithashtu thelbësor pasi shumë fëmijë humbasin gjatë kalimit të kujdesit.<ref name=":8">{{Cite journal|vauthors=Dwyer AA, Phan-Hug F, Hauschild M, Elowe-Gruau E, Pitteloud N|date=korrik 2015|title=TRANSITION IN ENDOCRINOLOGY: Hypogonadism in adolescence|journal=European Journal of Endocrinology|language=en-US|volume=173|issue=1|pages=R15–24|doi=10.1530/EJE-14-0947|pmid=25653257}}</ref> == Pikëpamje == Vonesa fizike e rritjes dhe pubertetit është një variacion i zhvillimit normal pa pasoja shëndetësore afatgjata, megjithatë mund të ketë efekte të qëndrueshme psikologjike.<ref name=":02">{{Cite journal|vauthors=Zhu J, Chan YM|date=qershor 2017|title=Adult Consequences of Self-Limited Delayed Puberty|journal=Pediatrics|volume=139|issue=6|pages=e20163177|doi=10.1542/peds.2016-3177|pmid=28562264|pmc=8579478}}</ref><ref>{{Cite book|title=Endocrinology adult and pediatric : reproductive endocrinology|first=J. Larry|last=Jameson|first2=David|last2=de Kretser|first3=John C.|last3=Marshall|isbn=9780323240604|edition=6th|location=Philadelphia|oclc=881479176|year=2013|language=en}}</ref> Djemtë adoleshentë me pubertet të vonuara kanë një nivel më të lartë të ankthit dhe depresionit në krahasim me moshatarët e tyre.<ref name=":82">{{Cite journal|vauthors=Dwyer AA, Phan-Hug F, Hauschild M, Elowe-Gruau E, Pitteloud N|date=korrik 2015|title=TRANSITION IN ENDOCRINOLOGY: Hypogonadism in adolescence|journal=European Journal of Endocrinology|language=en|volume=173|issue=1|pages=R15–24|doi=10.1530/EJE-14-0947|pmid=25653257}}</ref> Fëmijët me pubertet të vonuar shfaqin gjithashtu ulje të performancës akademike në arsimin e tyre për adoleshentë, por ndryshimet në arritjet akademike në moshën madhore nuk janë përcaktuar. Ekzistojnë dëshmi kontradiktore nëse fëmijët me rritje fizike dhe vonesë pubertale arrijnë potencialin e tyre të plotë të lartësisë.<ref name=":02">{{Cite journal|vauthors=Zhu J, Chan YM|date=qershor 2017|title=Adult Consequences of Self-Limited Delayed Puberty|journal=Pediatrics|volume=139|issue=6|pages=e20163177|doi=10.1542/peds.2016-3177|pmid=28562264|pmc=8579478}}</ref> Mësimi konvencional është që këta fëmijë kapin rritjen e tyre gjatë rritjes pubertale dhe thjesht mbeten më të shkurtër para se të fillojë puberteti i tyre i vonuar.<ref>{{Cite journal|vauthors=Prader A|date=mars 1975|title=Delayed adolescence|journal=Clinics in Endocrinology and Metabolism|language=en|volume=4|issue=1|pages=143–55|doi=10.1016/S0300-595X(75)80037-5|pmid=166776}}</ref> Sidoqoftë, disa studime tregojnë se këta fëmijë bien poshtë lartësisë së synuar të tyre nga rreth 4 deri në 11 cm. Faktorët që mund të ndikojnë në lartësinë përfundimtare përfshijnë shtatin e shkurtër familjar dhe zhvillimin e rritjes para pubertalit. Vonesa e pubertalit gjithashtu mund të ndikojë në masën e eshtrave dhe zhvillimin e mëvonshëm të osteoporozës.<ref>{{Cite journal|last=NIH Consensus Development Panel on Osteoporosis Prevention Diagnosis and Therapy|date=shkurt 2001|title=Osteoporosis prevention, diagnosis, and therapy|url=https://archive.org/details/sim_jama_2001-02-14_285_6/page/n100|journal=JAMA|language=en|volume=285|issue=6|pages=785–95|doi=10.1001/jama.285.6.785|pmid=11176917}}</ref> Burrat me pubertet të vonuar shpesh kanë dendësi minerale të ulët deri në normale të kockave të pa ndikuar nga terapia me [[Adrogjenet|androgjen]].<ref name=":02">{{Cite journal|vauthors=Zhu J, Chan YM|date=qershor 2017|title=Adult Consequences of Self-Limited Delayed Puberty|journal=Pediatrics|volume=139|issue=6|pages=e20163177|doi=10.1542/peds.2016-3177|pmid=28562264|pmc=8579478}}</ref> Gratë kanë më shumë të ngjarë të kenë dendësi minerale më të ulët të eshtrave dhe kështu një rrezik të rritur të frakturave qysh para fillimit të pubertetit. Për më tepër, puberteti i vonuar është i lidhur me një rrezik më të lartë në çrregullime kardiovaskulare dhe metabolike vetëm tek gratë, por gjithashtu duket se është mbrojtëse për gjoksin dhe endometrialin tek gratë dhe kancerin e testikujve te burrat.<ref name=":02">{{Cite journal|vauthors=Zhu J, Chan YM|date=qershor 2017|title=Adult Consequences of Self-Limited Delayed Puberty|journal=Pediatrics|volume=139|issue=6|pages=e20163177|doi=10.1542/peds.2016-3177|pmid=28562264|pmc=8579478}}</ref> == Shiko gjithashtu == * [[Endokrinologjia|Endokrinologji]] * [[Puberteti|Pubertet]] == Referime == {{Reflist}} k08dget30pdosrba52a16wry8onydzh Dita e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara 0 290243 3002616 2957523 2026-06-28T04:12:08Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002616 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Fourth of July fireworks behind the Washington Monument, 1986.jpg|parapamje|240px|Fishekzjarret e 4 korrikut prapa [[Monumenti i Uashingtonit|Monumentit të Uashingtonit]] në vitin 1986]] '''Dita e Pavarësisë''' ([[Gjuha angleze|ang.]]: '''4th of July''' ose '''Fourth of July''') është një [[Festat federale në Shtetet e Bashkuara|festë federale]] në [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]] duke përkujtuar [[Deklarata e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara|Deklaratën e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara]], më 4 korrik 1776. [[Kongresi i Dytë Kontinental|Kongresi Kontinental]] deklaroi se [[Trembëdhjetë Kolonitë|trembëdhjetë kolonitë]] amerikane nuk ishin më subjekt (dhe në varësi) të [[Monarkia e Mbretërisë së Bashkuar|monarkut të Britanisë]], [[George III i Mbretërisë së Bashkuar|George III]], dhe tani ishin shtete të bashkuara, të lira dhe të pavarura.<ref name="whatis">{{cite web|url=http://technotes.whw1.com/all/78-differences-days-of-memorial-veterans-independence-and-labor#What-is-Independence-Day-in-USA|title=What is Independence Day in USA?|publisher=Tech Notes|language=en|date=2 korrik 2015|accessdate=2 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20190622164753/http://technotes.whw1.com/all/78-differences-days-of-memorial-veterans-independence-and-labor#What-is-Independence-Day-in-USA|archive-date=22 qershor 2019|url-status=dead}}</ref> Kongresi kishte votuar për të shpallur pavarësinë dy ditë më parë, më 2 korrik, por ai nuk u shpall deri më 4 korrik.<ref name="whatis" /> Dita e Pavarësisë shoqërohet zakonisht me [[Fishekzjarret|fishekzjarre]], [[Parada|parada]], [[Barbecue|barbecues]], [[Udhëtimi karnival|karnavale]], [[Panairi|panaire]], [[Pikniku|piknik]], [[Koncerti|koncerte]], [[Bejsbolli|lojëra bejsbolli]], festim familjar, fjalime politike dhe ceremoni, përveç ngjarjeve të ndryshme të tjera publike dhe private që festojnë historinë, qeverinë dhe traditat e Shtetet e Bashkuara. Dita e Pavarësisë është [[Festa kombëtare|dita kombëtare]] e Shteteve të Bashkuara.<ref>{{cite web|title=National Days of Countries|work=[[Ministria e Punëve të Jashtme dhe Tregtisë të Zelandës së Re|Ministria e Punëve të Jashtme dhe Tregtisë]]|publisher=New Zealand|url=http://www.mfat.govt.nz/Embassies/2-Foreign-representatives-to-NZ/National-Days.php|accessdate=28 qershor 2009|url-status=live|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CNCPtie?url=http://www.mfat.govt.nz/Embassies/2-Foreign-representatives-to-NZ/National-Days.php|language=en|archivedate=25 gusht 2011|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|author=Central Intelligence Agency|title=National Holiday|work=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2109.html|accessdate=28 qershor 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513124245/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2109.html|language=en|archivedate=13 maj 2009|df=mdy-all|author-link=Central Intelligence Agency}}</ref><ref>{{cite web|title=National Holiday of Member States|url=https://www.un.org/en/members/holidays.shtml|publisher=United Nations|language=en|accessdate=28 qershor 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120702163851/http://www.un.org/en/members/holidays.shtml|archivedate=2 korrik 2012|df=mdy-all}}</ref> == Prapaskena == Gjatë [[Revolucioni Amerikan|Revolucionit Amerikan]], ndarja legale e [[Trembëdhjetë Kolonitë|trembëdhjetë kolonive]] nga Britania e Madhe në vitin 1776 në të vërtetë ndodhi më 2 korrik, kur [[Kongresi i Dytë Kontinental]] votoi të aprovojë një [[Rezoluta e Lee|rezolutë të pavarësisë]] që ishte propozuar në qershor nga [[Richard Henry Lee]] nga [[Virginia|Virxhinia]] që shpalli të Shtetet e Bashkuara të pavarura nga sundimi i Britanisë së Madhe.<ref>Becker, p. 3.</ref><ref name="tws20novllpkl">{{cite news|author=Staff writer|title=How Declaration of Independence was Drafted|quote=On the following day, when the formal vote of Congress was taken, the resolutions were approved by twelve Colonies–all except New York. The original Colonies, therefore, became the United States of America on July 2, 1776.|work=New York Times|language=en|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1917/07/01/96251561.pdf|accessdate=20 nëntor 2009}}</ref> Pasi votoi për pavarësi, Kongresi e ktheu vëmendjen e tij ndaj [[Deklarata e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara|Deklaratës së Pavarësisë]], një deklaratë që shpjegonte këtë vendim, i cili ishte përgatitur nga një [[Komiteti i Pesë|Komitet i Pesë]], me [[Thomas Jefferson]] si autorin e tij kryesor. Kongresi debatoi dhe rishikoi formulimin e Deklaratës, duke e aprovuar përfundimisht atë dy ditë më vonë, më 4 korrik. Një ditë më parë, [[John Adams]] i kishte shkruar gruas së tij [[Abigail Adams|Abigail]]: {{quote|2 korriku 1776, do të jetë epoka më e paharrueshme në historinë e Amerikës. Unë jam i prirur të besoj se do të festohet nga brezat pasardhës si festa e madhe e përvjetorit. Duhet të përkujtohet si dita e çlirimit, me akte solemne të përkushtimit ndaj Zotit të Madhëruar. Duhet të solemnizohet me pompë dhe sfilatë, me shfaqje, lojëra, sporte, armë, kambana, zjarre dhe ndriçime, nga njëra anë e këtij kontinenti në tjetrin, nga kjo kohë përpara e përgjithmonë.<ref>{{cite web|title=Letter from John Adams to Abigail Adams, 3 July 1776, 'Had a Declaration…'|url=http://www.masshist.org/digitaladams/aea/cfm/doc.cfm?id=L17760703jasecond|work=Adams Family Papers|publisher=Massachusetts Historical Society|language=en|accessdate=28 qershor 2009|url-status=live|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CNFwEVU?url=http://www.masshist.org/digitaladams/aea/cfm/doc.cfm?id=L17760703jasecond|archivedate=25 gusht 2011|df=mdy-all}}</ref>}} Parashikimi i Adams ishte i mbyllur për dy ditë. Që nga fillimi, amerikanët festuan pavarësinë më 4 korrik, datë e treguar në Deklaratën e Pavarur të shumëpërfolur, sesa më 2 korrik, data kur rezoluta e pavarësisë u aprovua në një seancë të mbyllur të Kongresit.<ref>{{cite web|last=Maier|first=Pauline|author-link=Pauline Maier|title=Making Sense of the Fourth of July|url=http://iipdigital.usembassy.gov/st/english/texttrans/2005/06/20050606131757pssnikwad0.3779871.html#axzz3fMjujpiK|work=American Heritage|language=en|date=7 gusht 1997|accessdate=28 qershor 2009|archive-date=5 mars 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130305073303/http://iipdigital.usembassy.gov/st/english/texttrans/2005/06/20050606131757pssnikwad0.3779871.html#axzz3fMjujpiK|url-status=dead}}</ref> Historianët kanë diskutuar gjatë nëse anëtarët e Kongresit nënshkruan Deklaratën e Pavarësisë më 4 korrik, edhe pse Thomas Jefferson, John Adams dhe [[Benjamin Franklin]] të gjithë më vonë shkruan se ata e kishin nënshkruar atë ditë. Shumica e historianëve kanë arritur në përfundimin se Deklarata u nënshkrua gati një muaj pas miratimit të saj, më 2 gusht 1776, dhe jo më 4 korrik siç besohet zakonisht.<ref>{{cite book|last=Burnett|first=Edward Cody|year=1941|title=The Continental Congress|url=https://archive.org/details/bwb_Y0-ABG-336|location=New York|publisher=W.W. Norton|language=en|pages=[https://archive.org/details/bwb_Y0-ABG-336/page/191 191]–96|isbn=978-1104991852}}</ref><ref>{{cite journal|last=Warren|first=Charles|author-link=Charles Warren (U.S. author)|title=Fourth of July Myths|url=https://archive.org/details/sim_william-and-mary-quarterly_1945-07_2_3/page/238|journal=[[William and Mary Quarterly]]|date=korrik 1945|language=en|pages=238–272|issue=3|volume=2|series=3d|doi=10.2307/1921451|jstor=1921451}}</ref><ref>{{cite web|title=Top 5 Myths About the Fourth of July!|work=[[History News Network]]|publisher=[[George Mason University]]|language=en|date=30 qershor 2001|url=http://hnn.us/articles/132.html|accessdate=28 qershor 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090703195326/http://hnn.us/articles/132.html|archivedate=3 korrik 2009|df=mdy-all}}</ref><ref>Becker, pp. 184–85.</ref><ref>For the minority scholarly argument that the Declaration was signed on July 4, see [https://www.jstor.org/stable/743719?seq=1#page_scan_tab_contents Wilfred J. Ritz, "The Authentication of the Engrossed Declaration of Independence on July 4, 1776"] ''Law and History Review'' 4, no. 1 (Spring 1986): 179–204, via JSTOR.</ref> Nga një rastësi e jashtëzakonshme, Thomas Jefferson dhe John Adams, të dy nënshkruesit e vetëm të Deklaratës së Pavarësisë që më vonë të shërbenin si [[Kryetari i Shteteve të Bashkuara|presidentë të Shteteve të Bashkuara]], të dy vdiqën në të njëjtën ditë: 4 korrik 1826, që ishte 50 vjetori i Deklaratës, Jefferson madje përmendi faktin.<ref>{{cite book|last=Meacham|first=Jon|title=Thomas Jefferson: The Art of Power|publisher=Random House LLC|language=en|year=2012|isbn=978-0679645368|url=https://archive.org/details/thomasjeffersona00meac|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/thomasjeffersona00meac/page/496 496]}}</ref> (Vetëm një nënshkrues tjetër, [[Charles Carroll i Carrollton]], i mbijetoi atyre, duke vdekur në vitin 1832.<ref>{{Cite web|url=https://www.archives.gov/founding-docs/signers-factsheet|title=Signers of the Declaration of Independence|language=en|date=6 nëntor 2015}}</ref>) Megjithëse nuk ishte nënshkrues i Deklaratës së Pavarësisë, [[James Monroe]], një [[Etërit Themelues të Shteteve të Bashkuara|Atë Themelues]] që u zgjodh si president, vdiq gjithashtu më 4 korrik 1831. Ai ishte presidenti i tretë që vdiq në përvjetorin e pavarësisë. [[Calvin Coolidge]], presidenti i 30-të, lindi më 4 korrik 1872; deri më tani ai është presidenti i vetëm amerikan që ka lindur në Ditën e Pavarësisë.<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/news/8-famous-figures-born-on-the-fourth-of-july|title=8 Famous Figures Born on the Fourth of July|last=Klein|first=Christopher|date=2015-07-01|website=HISTORY.com|language=en|access-date=2018-07-04|df=mdy-all|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180704123524/https://www.history.com/news/8-famous-figures-born-on-the-fourth-of-july|archivedate=4 korrik 2018}}</ref> == Galeria == <gallery widths="270" heights="200"> Independence Day, 1940 Promotion.ogv|Fragmenti patriotike e shfaqur në teatrot që festojnë 4 korrik 1940 Miamifireworks.jpg|Përveç një shfaqje fishekzjarre, [[Miami]], [[Florida]], ndriçon [[Miami Tower|një nga ndërtesat e saj më të larta]] me skemën patriotike të ngjyrave të kuqe, të bardha dhe blu në Ditën e Pavarësisë. Independence Day Parade for the Fourth of July in Washington, DC 2019.webm|Parada e Ditës së Pavarësisë në Uashington, D.C. më 2019. Fourth of July Cake.jpg|Një tortë e Ditës së Pavarësisë e dekoruar në mënyrë festive </gallery> == Shih edhe == * [[Juneteenth]] - festë amerikane më 19 qershor duke përkujtuar fundin e skllavërisë == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Festa federale në Shtetet e Bashkuara]] [[Kategoria:Historia e Shteteve të Bashkuara]] [[Kategoria:Ditët e pavarësisë|Shtetet e Bashkuara]] [[Kategoria:Festa publike në Shtetet e Bashkuara]] tkxajreh9ou29q24szrq8vg92v7oslj Amezaiku 0 291078 3002542 2957642 2026-06-28T02:25:09Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002542 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Amezaiku goldfish ameshin.JPG|240px|parapamje|Peshk i artë amezaiku nga Shinri Tezuka]] '''Amezaiku''' (飴 細 工) është arti japonez i artizanatit të ëmbëlsirave. Një artist merr [[Mizuame|mizuame]] me shumë ngjyra dhe, duke përdorur duart dhe mjetet e tjera të tilla si piskatore dhe gërshërë, krijon një skulpturë. Artistët amezaiku gjithashtu pikturojnë karamelet e tyre të skalitura me ngjyra ushqimore për t’i dhënë veprës së përfunduar më shumë karakter. Kafshët dhe insektet janë forma të zakonshme amezaiku të krijuara për t'u tërhequr fëmijëve. Karakteret e ndërlikuara të kafshëve krijohen me shpejtësinë e ekspertëve. Disa artistë të amezaikut janë gjithashtu interpretues të rrugës që kryejnë truket magjike dhe tregojnë histori së bashku me argëtimin e tyre me artizanale karamele. ==Historia== Gjatë [[Periudha Heian|periudhës Heian]], arti i amezaiku u përdor në Japoni për blatime karamele të bëra në tempuj në [[Kyoto]].<ref name="jgov_pr">{{cite web|title=The Colors of Cool|url=http://www.gov-online.go.jp/eng/publicity/book/hlj/html/201108/201108_01.html|publisher=Public Relations Office, Government of Japan|language=en|accessdate=25 janar 2013}}</ref> Zanati amezaiku u përhap përtej tempullit gjatë [[Periudha Edo|periudhës Edo]], kur shumë forma të interpretimit në rrugë lulëzuan në Japoni<ref name="about_kyoto">{{cite web|title=Amezaiku|url=http://thekyotoproject.org/english/amezaiku/|website=The Kyoto Project|last1=Inaba|first1=Chiho|last2=Maruoka|first2=Yukari|last3=Ishikawa|first3=Airi|publisher=Kyoto University of Foreign Studies|language=en|date=13 shkurt 2010|accessdate=11 dhjetor 2014|archive-date=25 dhjetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225040142/http://thekyotoproject.org/english/amezaiku/|url-status=dead}}</ref> dhe kur përbërësi i saj bazë, [[Mizuame|mizuame]], u bë gjerësisht i disponueshëm.<ref name="Wetherille">{{cite news|last=Wetherille|first=Kelly|title=Candy Made With Craftsmanship|url=https://www.nytimes.com/2014/04/04/fashion/in-tokyo-an-artisan-creates-whimsical-candies.html?_r=0|newspaper=New York Times|language=en|date=3 prill 2014|accessdate=5 mars 2016}}</ref> Në [[Edo]] ajo u shfaq në formën e saj të tanishme artistike.<ref name="Amezaiku.com">{{cite web|title=Amezaiku history|url=http://www.amezaiku.com/amezaikuhistory.html|website=Amezaiku|date=2002|accessdate=21 dhjetor 2015|language=ja}}</ref><ref name="EncycJpnCult">{{cite web|title=飴細工|url=http://iroha-japan.net/iroha/C04_vaudeville/07_amezaiku.html|work=Encyclopedia of Japanese Culture|date=2004|accessdate=22 dhjetor 2015|language=ja|trans-title=Amezaiku}}</ref> ==Metodat== Baza e ëmbëlsirave përgatitet paraprakisht, duke përdorur një recetë shurupi të ngrirë që kërkon monitorim të kujdesshëm për të siguruar qëndrueshmëri dhe pamjen e duhur. Përzierja gatuhet dhe tërhiqet me dorë, dhe formohet në një top të madh për tu ruajtur derisa të jetë gati për t’u përdorur. Tek stalla, topi i karamelave nxehet për ta bërë atë përsëri të zbatueshëm. Artisti vendos dorën në masën e nxehtë për të mpiksur materialin e nevojshëm; edhe kjo është një aftësi, pasi artisti duhet të mësojë të tolerojë nxehtësinë e dhimbshme të mediumit. Karamele e nxehtë rrokulliset dhe montohet shpejt në një shkop, pastaj tërhiqet, shtrembërohet dhe kapet në formë, zakonisht një kafshë e një lloji dhe shpesh e ndërlikuar. Shpejtësia është e nevojshme për artin pasi skulptura duhet të përfundojë para se karamele të ftohet dhe të forcohet përsëri.<ref name="kiritani"/> Një metodë e përdorur më parë për të skalitur amezaiku ishte duke u hedhur në karamele me anë të një kashte, të ngjashme me defektin e xhamit. Kjo praktikë u ndalua përfundimisht në Japoni si joigjenike, megjithëse mund të përdoren mënyra të tjera për futjen e ajrit të fryrë.<ref name="kiritani">{{cite book|last=Kiritani|first=Elizabeth|title=Vanishing Japan: Traditions, Crafts, & Culture|url=https://archive.org/details/vanishingjapantr0000kiri|language=en|year=1995|publisher=C.E. Tuttle|location=Rutland, Vt.|isbn=978-0-8048-1967-1|pages=[https://archive.org/details/vanishingjapantr0000kiri/page/18 18]–21|edition=1st}}</ref> <gallery> Skeda:Amezaiku cut01 ameshin.JPG| Skeda:Amezaiku cut02 ameshin.JPG| Skeda:Amezaiku cut03 ameshin.JPG| Skeda:Amezaiku cut04 ameshin.JPG| Skeda:Amezaiku melt the surface ameshin.JPG| Skeda:Amezaiku Transparent goldfish ameshin.JPG| </gallery> == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Interpretim në rrugë]] [[Kategoria:Kultura e Japonisë]] lv9elz53w7hu39bnyw5m9o6982ta7vp Heshtja 0 291869 3002496 2957695 2026-06-28T01:02:19Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002496 wikitext text/x-wiki [[File:Faras Saint Anne (detail).jpg|thumb]] '''Heshtja''' është mungesa e tingullit të dëgjueshëm të ambientit, emetimi i tingujve me një intensitet kaq të ulët saqë ata nuk tërheqin vëmendjen për veten e tyre, ose gjendja e ndalimit të prodhimit të tingujve; Ky kuptim i fundit mund të zgjerohet duke përfshirë edhe ndërprerjen ose mungesën e çdo forme të komunikimit, qoftë përmes fjalës apo ndonjë mjeti tjetër.<ref name="Dictionary.com">{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/silence|title=Silence &#124; Define Silence at Dictionary.com|publisher=Dictionary.reference.com|accessdate=2013-08-15|language=en}}</ref> Ndonjëherë folësit heshtin kur ata hezitojnë të kërkojnë ndonjë fjalë ose ndërpresin veten para se të korrigjojnë veten e tyre. Analiza e ligjërimit tregon se njerëzit përdorin heshtje të shkurtër për të shënuar kufijtë e njësive prosodike ose si shenja reaktive, p.sh. si një shenjë e pakënaqësisë, mosmarrëveshjes, sikletit, dëshirës për të menduar, konfuzionit dhe të tjera. Intervalet relativisht të zgjatura të heshtjes mund të përdoren në rituale të caktuara; në disa disiplina fetare, njerëzit ruajnë heshtjen për periudha relativisht të gjata, apo edhe për pjesën tjetër të jetës së tyre, si një mjet asketik të transformimit shpirtëror.<ref>{{cite journal|last1=Macedonia|first1=Joseph M.|title=Individuality in a contact call of the ringtailed lemur (Lemur catta)|journal=American Journal of Primatology|date=1986|volume=11|issue=2|pages=163–179|doi=10.1002/ajp.1350110208|pmid=31979454|language=en}}</ref><ref>{{cite book|title=The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|url=https://archive.org/details/descentofmansele0000darw_u2o8|author=Charles Darwin|year=2004|publisher=Penguin Books. pg. 123|location=London|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Jordania|first1=Joseph|date=2009|title=Times to Fight and Times to Relax: Singing and Humming at the Beginnings of Human Evolutionary History|journal=Kadmos|volume=1|pages=272–277|url=http://www.josephjordania.com/files/57-Times-to-fight-and-times-to-relax-Kadmos.pdf|language=en|access-date=11 gusht 2020|archive-date=19 shtator 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919114040/http://www.josephjordania.com/files/57-Times-to-fight-and-times-to-relax-Kadmos.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>Stephen Palmquist, [http://www.hkbu.edu.hk/~ppp/tp4 ''Ontology and the Wonder of Silence'', Part Four of The Tree of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120529130048/http://www.hkbu.edu.hk/~ppp/tp4/ |date=29 maj 2012 }} (Hong Kong: Philopsychy Press, 2000). See also "[http://www.hkbu.edu.hk/~ppp/srp/arts/SFPQ.htm Silence as the Ultimate Fulfillment of the Philosophical Quest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305055923/http://www.hkbu.edu.hk/~ppp/srp/arts/SFPQ.htm |date=5 mars 2012 }}", ''Journal Hekmat Va Falsafeh'', (''Journal of Wisdom and Philosophy''), Issue 6 (August 2006), pp.67–76.</ref><ref>Britain Yearly Meeting, "Quaker Faith and Practice"</ref><ref>[http://www.quakerweb.org.uk/qfp/ Third Edition, 2005 (?), sections 2.01, 2.12–17 etc., The Yearly Meeting of the Religious Society of Friends (Quakers) in Britain, London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202033339/http://www.quakerweb.org.uk/qfp/ |date=2 dhjetor 2013 }}, {{ISBN|0-85245-375-2}} / {{ISBN|0-85245-374-4}}</ref> == Shih edhe == * [[Qetësia]] * [[Zhurma]] * [[Psikologjia]] == Referime == [[Kategoria:Psikologji]] [[Kategoria:Heshtje]] j14u8mdc5zqzzqnq273184t6x7myy8u Diskutim:Shoqëria/Arkivi 1 1 293445 3002625 2617242 2026-06-28T04:17:24Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Shoqëria]] 3002625 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli [[Shoqëria]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1996130 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20091030225045/http://www.open-knowledge-society.org/summit.htm te http://www.open-knowledge-society.org/summit.htm *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te http://core.ecu.edu/soci/juskaa/SOCI2110/Lectures/Lect1.htm Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 08:47 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shoqëria]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2040574 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes http://arquivo.pt/wayback/20160515120848/http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/glues/model_complex.html për lidhjen http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/glues/model_complex.html. *U shtua versioni i arkivuar i faqes http://arquivo.pt/wayback/20160515120848/http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/glues/model_complex.html për lidhjen http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/glues/model_complex.html. *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te http://core.ecu.edu/soci/juskaa/SOCI2110/Lectures/Lect1.htm Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 shtator 2019 05:22 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shoqëria]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2041252 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20071121152730/http://www.isc.ie/downloads/know.pdf për lidhjen http://www.isc.ie/downloads/know.pdf. *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te http://core.ecu.edu/soci/juskaa/SOCI2110/Lectures/Lect1.htm Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 shtator 2019 01:33 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shoqëria]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2116973 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20071121152730/http://www.isc.ie/downloads/know.pdf për lidhjen http://www.isc.ie/downloads/know.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes http://arquivo.pt/wayback/20160515120848/http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/glues/model_complex.html për lidhjen http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/glues/model_complex.html. *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te lidhja http://core.ecu.edu/soci/juskaa/SOCI2110/Lectures/Lect1.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110529103904/http://www.cliffsnotes.com/WileyCDA/CliffsReviewTopic/Types-of-Societies.topicArticleId-26957%2CarticleId-26856.html për lidhjen http://www.cliffsnotes.com/WileyCDA/CliffsReviewTopic/Types-of-Societies.topicArticleId-26957%2CarticleId-26856.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 maj 2020 12:24 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shoqëria]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2202424 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20101130093607/http://www.knowledge-experts.com/knowledgemanagement.htm për lidhjen http://www.knowledge-experts.com/knowledgemanagement.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 mars 2021 13:55 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shoqëria]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2375338 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180309190543/http://www.indiana.edu/~tisj/ për lidhjen http://www.indiana.edu/~tisj/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 dhjetor 2021 20:00 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shoqëria]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2552381 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130118112031/http://www.dspace.cam.ac.uk/handle/1810/270 për lidhjen http://www.dspace.cam.ac.uk/handle/1810/270. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 12 maj 2023 14:09 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shoqëria]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2612079 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20090831051624/http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook14.html për lidhjen http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook14.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 nëntor 2023 00:03 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shoqëria]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2996341 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20091012185400/http://www.makingthemodernworld.org.uk/ për lidhjen http://www.makingthemodernworld.org.uk/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 qershor 2026 10:04 (CEST) bsdkuflu28avzn8v5ryjbpzj6qkkro7 Ekspedita e Perry 0 293606 3002548 3001503 2026-06-28T02:40:34Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002548 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Japanese 1854 print Commodore Perry.jpg|parapamje|300px|Shtypi japonez i bërë në 1854 në lidhje me vizitën e Perry.]] '''Ekspedita e Perry''' ishte një ekspeditë diplomatike dhe ushtarake në [[Bakumatsu|periudhën Bakumatsu]], duke përfshirë dy udhëtime të ndara nga anijet luftarake të [[Marina e Shteteve të Bashkuara|Marinës së Shteteve të Bashkuara]] të cilat u zhvilluan gjatë viteve 1853–54. Qëllimet e kësaj ekspedite përfshinin kërkimin, rilevimin dhe vendosjen e [[Diplomacia|marrëdhënieve diplomatike]] dhe negocimin e marrëveshjeve tregtare me kombe të ndryshme të rajonit; hapja e kontaktit me qeverinë e Japonisë u konsiderua si një përparësi kryesore e ekspeditës dhe ishte një nga arsyet kryesore për fillimin e saj. Ekspedita u komandua nga komodori [[Matthew C. Perry|Matthew Calbraith Perry]], nën urdhrat e [[Kryetari i Shteteve të Bashkuara|Presidentit]] [[Millard Fillmore]]. Qëllimi kryesor i Perry ishte të detyronte t'i jepte fund politikës izoluese 220-vjeçare të Japonisë dhe të hapte portet japoneze për tregtinë amerikane, përmes përdorimit të diplomacisë korniere nëse ishte e nevojshme. Ekspedita e Perry çoi drejtpërdrejt në krijimin e marrëdhënieve diplomatike midis Japonisë dhe "[[Fuqitë e mëdha|Fuqive të Mëdha]]" [[Bota perëndimore|perëndimore]], dhe përfundimisht në kolapsin e shogunatit në pushtet [[Shogunati Tokugawa|Tokugawa]] dhe [[Restaurimi meixhi|restaurimin e Perandorit]]. Pas ekspeditës, rrugët e reja tregtare të Japonisë me botën çuan në prirjen kulturore të [[Japonisme]], në të cilën aspekte të kulturës japoneze ndikuan në art në Evropë dhe Amerikë. ==Prapaskena== [[Skeda:Commodore Matthew Calbraith Perry.png|parapamje|right|200px|Një fotografi i komodorit Matthew Perry.]] Tregtia në rritje midis Amerikës dhe Kinës, prania e balenave amerikane në ujërat jashtë Japonisë dhe monopoli në rritje i stacioneve potenciale të mbështjelljes nga fuqitë koloniale evropiane në Azi ishin të gjithë faktorë që kontribuan në vendimin e Presidentit Fillmore për të dërguar një ekspeditë në Japoni. Amerikanët u nxitën gjithashtu nga konceptet e [[manifest destiny]] dhe dëshira për të imponuar përfitimet e "civilizimit perëndimor" dhe [[Krishterimi|fesë së krishterë]] në atë që ata i perceptuan si kombe të prapambetura aziatike.<ref>W. G. Beasley, ''The Meiji Restoration'', p.88.</ref> Në fillim të shekullit të nëntëmbëdhjetë, politika japoneze e izolimit ishte gjithnjë e më shumë nën sfidë. Në vitin 1844, [[Mbretëria e Holandës|mbreti holandez]] [[William II i Holandës|William II]] dërgoi një letër duke kërkuar që Japonia të mbaronte vetë politikën e izolimit përpara se ndryshimi të detyrohej nga jashtë.<ref name="Beasley2">W. G. Beasley, ''The Meiji Restoration'', p.78</ref> Midis viteve 1790 dhe 1853 të paktën njëzet e shtatë anije amerikane (përfshirë tre anije luftarake) vizituan Japoninë, vetëm për t'u kthyer. U rritën shikimet dhe inkursionet e anijeve të huaja në ujërat japoneze, dhe kjo çoi në një debat të konsiderueshëm të brendshëm në Japoni se si të përmbushim më mirë këtë kërcënim të mundshëm ndaj sovranitetit ekonomik dhe politik të Japonisë. Në maj 1851, [[Sekretari i Shtetit i Shteteve të Bashkuara|sekretari amerikan i shtetit]] [[Daniel Webster]] autorizoi komodorin [[John H. Aulick]], komandant i [[Skuadrilja e Indisë Lindore|Skuadriljes Amerikane të Indisë Lindore]], që të përpiqej të kthente shtatëmbëdhjetë marinarë japonezë të mbytur me anije në San Francisco, gjë që mund të siguronte mundësinë për hapjen e marrëdhënieve tregtare me Japoninë. Më 10 maj 1851, Webster hartoi një letër drejtuar "Perandorit Japonez" me garancitë se ekspedita nuk kishte ndonjë qëllim fetar, por duhej vetëm të kërkonte "miqësi dhe tregti" dhe furnizime me qymyr të nevojshëm nga anijet amerikane gjatë rrugës për në Kinë. Letra mburrej gjithashtu me [[Evolucioni territorial i Shteteve të Bashkuara|zgjerimin amerikan në të gjithë kontinentin e Amerikës së Veriut]] dhe aftësitë e saj teknike dhe u nënshkrua nga Presidenti Fillmore. Sidoqoftë, Aulick u përfshi në një grindje diplomatike me një diplomat brazilian dhe grindje me kapitenin e anijes së tij dhe u çlirua nga komanda para se të mund të ndërmerrte ekspeditën e Japonisë.<ref>{{Cite web|url=https://www.encyclopediavirginia.org/Aulick_John_H_ca_1791-1873|title=Aulick, John H. (ca. 1791–1873)|website=www.encyclopediavirginia.org|language=en|accessdate=12 korrik 2020|archive-date=16 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116045807/https://www.encyclopediavirginia.org/Aulick_John_H_ca_1791-1873|url-status=dead}}</ref> Zëvendësuesi i tij, komodori [[Matthew C. Perry|Matthew Calbraith Perry]] ishte një oficer i rangut të lartë në Marinën e Shteteve të Bashkuara dhe kishte përvojë të gjerë diplomatike. ==Përgaditja== Perry ishte i vetëdijshëm për vështirësitë e përfshira në përpjekjen për të vendosur marrëdhënie me Japoninë, dhe fillimisht protestoi se ai do të preferonte të komandonte [[Skuadrilja Mesdhetare|Skuadriljen Mesdhetare]] të Marinës Amerikane në vend që të caktohej në një përpjekje tjetër për të "hapur" Japoninë, të cilën ai e konsideroi të pamundur të ketë sukses. Precedentët përkatës përfshinin: *Nga viti 1797 deri më 1809, disa anije amerikane tregtonin në [[Nagasaki]] nën [[Flamuri i Holandës|flamurin holandez]], me kërkesë të holandezëve, të cilët nuk ishin në gjendje të dërgojnë anijet e tyre për shkak të konfliktit të tyre me [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Mbretërinë e Bashkuar]] gjatë [[Luftërat Napoleonike|Luftërave Napoleonike]]. *Në vitin 1837, një biznesmen amerikan në [[Guangzhou|Kanton]] me emrin Charles W. King pa një mundësi për të hapur tregtinë duke u përpjekur të kthente në Japoni tre marinarë japonezë (midis tyre, Otokichi) të cilët ishin shkatërruar disa vjet më parë në bregdetin e [[Uashington|Uashingtonit]]. Ai shkoi në [[Kanali Uraga|Kanalin Uraga]] me ''Morrison'', një anije tregtare amerikane. Anija u sulmua disa herë dhe lundroi mbrapa pa përfunduar misionin e saj. *Në vitin 1846, Komandanti [[James Biddle]], ankoroi në [[Gjiri i Tokios|Gjirin Edo]] në një mision zyrtar me dy anije, duke përfshirë një anije luftarake të armatosur me shtatëdhjetë e dy topa, duke kërkuar hapjen e porteve për tregti, por kërkesat e tij për një marrëveshje tregtare mbetën të pasuksesshme.<ref>Sewell, pp. xxxiv-xxxv, xlix, lvi.</ref> *Në vitin 1849, Kapiteni [[James Glynn]] lundroi në Nagasaki, duke çuar më në fund në negociatat e para të suksesshme nga një amerikan me Japoninë. James Glynn i rekomandoi [[Kongresi i Shteteve të Bashkuara të Amerikës|Kongresit të Shteteve të Bashkuara]] që negociatat për të hapur Japoninë të mbështeteshin nga një demonstrim i forcës, duke i hapur kështu rrugën ekspeditës së Perry. Përpara udhëtimit të tij, Perry lexoi gjerësisht midis librave në dispozicion për Japoninë. Kërkimi i tij përfshiu gjithashtu konsultime me [[Japanologjia|japonezologun]] e njohur [[Philipp Franz von Siebold]]. Siebold kaloi tetë vjet duke punuar, duke dhënë mësim dhe duke studiuar në postën e izoluar tregtare të ishullit holandez të [[Dejima]] në portin Nagasaki, para se të kthehej në [[Leiden]] në Holandë.<ref>Sewall, p. xxxviii.</ref> Perry gjithashtu kërkoi një gjerësi më të madhe në urdhrat e tij nga Webster, një kërkesë që Sekretari i Shtetit e dha menjëherë para vdekjes së tij në tetor 1852. Perry lundroi për në Japoni me "kompetenca të plota dhe diskrete", duke përfshirë përdorimin e mundshëm të forcës nëse japonezët përpiqeshin të trajtonin atë pas asaj që ndodhi me komodorin Biddle.<ref>J. W. Hall, ''Japan'', p.207.</ref> Perry gjithashtu refuzoi të lejojë ndonjë diplomat profesionist të shoqëronte ekspeditën. Ai i kërkoi piktorit gjerman William Heine dhe fotografit pionier Eliphalet M. Brown, Jr që t'i bashkoheshin ekspeditës si artistë zyrtarë. Specialisti i bujqësisë Dr. James Morrow u caktua nga Departamenti i Shtetit i SHBA-së. Disa largime japoneze u morën gjithashtu si interpretë jozyrtarë. Ekspeditës iu caktuan anijet luftarake me avull [[USS Mississippi (1841)|Mississippi]], [[USS Susquehanna (1850)|Susquehanna]], [[USS Powhatan (1850)|Powhatan]] dhe [[USS Allegheny (1847)|Allegheny]] dhe lundrim me vela [[USS Macedonian (1836)|Macedonian]], [[USS Plymouth (1844)|Plymouth]] dhe [[USS Saratoga (1842)|Saratoga]]. Për të komanduar flotën e tij, Perry zgjodhi oficerë me të cilët kishte shërbyer në [[Lufta Meksio-Amerikane|Luftën Meksiko-Amerikane]]. Komandanti [[Franklin Buchanan]] ishte kapiten i ''Susquehanna'' dhe [[Joel Abbot]] ishte kapiten i ''Macedonian''. Komandanti Henry A. Adams u bë shefi i shtabit të Komodorit me titullin "Kapiten i Flotës". Majori [[Jacob Zeilin]] (komandanti i ardhshëm i [[Trupat Detare të Shteteve të Bashkuara|Trupave Detare të Shteteve të Bashkuara]]) ishte oficeri i marinës i rangut dhe ishte vendosur në ''Misisipi''. Perry gjithashtu mori leje për të marrë dyqanet qeveritare si dhurata për vendasit, veçanërisht armët e vjetruara të vogla. Këto përfshinin 40 [[pushkë M1819 Hall]] (me 4,000 gëzhoja), 20 pistoleta goditjeje (me 2,000 gëzhoja), 20 shpata artilerie, 20 musketa me brava goditjeje Maynard dhe 40 sabers të lehta të kalorësisë, si dhe 100 [[Kompania Prodhuese e Colt|revolverë Colt]]. ==Vizita e parë në Japoni, 1852–1853== [[Skeda:Gasshukoku suishi teitoku kōjōgaki (Oral statement by the American Navy admiral).png|parapamje|[[Shtypi i bllokut në Japoni|Shtyp blloku japonez]] të Perry (në qendër) dhe detarëve të tjerë të rangut të lartë amerikan.]] Perry zgjodhi ''Misisipi'' me rrota me lëvozhgë të zezë si anije e tij dhe pastroi [[Hampton Roads]], [[Virxhinia]] në 24 nëntor 1852.<ref>{{cite book|last1=McWilliams|first1=Jane|title=Annapolis, City on the Severn: A History|url=https://archive.org/details/annapoliscityons0000mcwi|date=2011|publisher=The Johns Hopkins University Press|language=en|location=Baltimore, Maryland|isbn=978-0-8018-9659-0|page=[https://archive.org/details/annapoliscityons0000mcwi/page/158 158]}}</ref> Perry bëri thirrje portuale në [[Ishujt Madeira|Madeira]] (11–15 dhjetor), [[Ishulli Shën Elena|Shën Helena]] (10–11 janar), [[Cape Town]] (24 janar - 3 shkurt), [[Mauritiusi|Mauritius]] (18–28 shkurt), [[Sri Lanka|Cejlon]] (10–15 mars), [[Singapori|Singapor]] ( 25–29 Mars) dhe [[Makao]] dhe [[Hong Kong]] (7–28 prill), ku ai u takua me [[Sinologjia|sinologun]] amerikan [[Samuel Wells Williams]] (i cili kishte qenë në Japoni me ''Morrison'' në vitin 1837), i cili siguroi përkthime në [[Gjuha kineze|gjuhën kineze]] të letrave të tij zyrtare, dhe ku ai takoi me ''Plymouth'' dhe ''Saratoga''. Ai vazhdoi për në [[Shangai]] (4–17 maj), ku u takua me diplomatin amerikan me origjinë holandeze Anton L. C. Portman, i cili përktheu letrat e tij zyrtare në [[Gjuha holandeze|gjuhën holandeze]] dhe ku u takua me ''Susquehanna''. Pastaj Perry kaloi flamurin e tij në ''Susquehanna'' dhe thirri [[ishujt Ryukyu]] nga 17–26 maj. Duke injoruar pretendimet e [[Çifligu Satsuma|Çifligut Satsuma]] në ishuj, si dhe urdhërat e tij, ai kërcënoi dhe blofi autoritetet lokale duke kërcënuar të sulmonte me 200 trupa nëse nuk i lejoheshin të drejtat e tregtimit dhe tokës për një stacion qymyrguri. Perry zbarkoi marinsat e tij, të cilët i shpoi në plazh për orë të tëra dhe kërkoi një audiencë me Mbretin Ryukyu [[Shō Tai]] në [[Kështjella Shuri|Kështjellën Shuri]]. Duke e ditur që çdo veprim i tij do të raportohej tek autoritetet japoneze në [[Edo]], Perry ishte i kujdesshëm për të shmangur takimin me zyrtarë të rangut të ulët dhe përdori shumë ceremoninë ushtarake dhe mikpritjen e anijes për të demonstruar si fuqinë ushtarake amerikane ashtu edhe qëllimin paqësor të ekspeditës së tij.<ref>{{cite book|last1=Schroeder|first1=John|editor1-last=Thompson|editor1-first=Antonio|title=The Routledge Handbook of American Military and Diplomatic History|date=2014|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781317813347|page=Chapter 29}}</ref> Perry u largua me premtime se ishujt do të ishin plotësisht të hapur për tregti me Shtetet e Bashkuara. Duke vazhduar në [[Ishujt Bonin|ishujt Ogasawara]] në mes të qershorit, Perry u takua me banorët vendas dhe madje bleu një ngastër toke. ===Kërcënimi i forcës dhe negociatave=== [[File:Brooklyn Museum - Commodore Matthew Perry's "Black Ship".jpg|parapamje|left|200px|"Black Ship" i komodorit Matthew Perry, prej [[Muzeu Brooklyn|Muzeut Brooklyn]].]] Perry më në fund arriti në [[Uraga, Kanagawa|Uraga]] në hyrje të Gjirit Edo në Japoni më 8 korrik 1853. Flota e tij në këtë kohë përbëhej nga katër anije: ''Susquehanna'', ''Mississippi'', ''Plymouth'' dhe ''Saratoga''. Ndërsa mbërriti, Perry urdhëroi anijet e tij të kalonin me avull linjat japoneze drejt kryeqytetit të Edo dhe t'i vendosnin armët e tyre drejt qytetit të Uraga.<ref name="Beasly 153">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=j399Lfj6baYC&pg=PA153|title=The Perry Mission to Japan, 1853-1854|first=William G.|last=Beasley|date=12 korrik 2002|publisher=Psychology Press|language=en|accessdate=12 korrik 2020|via=Google Books}}</ref> Ai gjithashtu hapi të shtëna bosh nga 73 topat e tij, të cilat ai pretendoi se ishte në festimin e Ditës së Pavarësisë amerikane. Anijet e Perry ishin të pajisura me armë të reja Paixhans, topa të aftë të bënin shkatërrime të mëdha shpërthyese me çdo predhë.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PcGpkzmjFbgC&pg=PA88|title=Arms and Men: A Study in American Military History - Walter Millis - Google Books|publisher=Books.google.com|language=en|accessdate=2015-03-09|isbn=9780813509310|year=1981}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bFyV2BZMCRwC&pg=PA21|title=Black Ships Off Japan: The Story of Commodore Perry's Expedition - Arthur Walworth - Google Books|language=en|isbn=9781443728508|author1=Walworth|first1=Arthur|date=nëntor 2008}}</ref> Anijet amerikane ishin pothuajse të rrethuara nga anije roje japoneze; megjithatë, Perry urdhëroi që çdo përpjekje për të hipur në bord duhej të tërhiqej. Një anije mbante një shenjë të madhe në frëngjisht duke urdhëruar flotën amerikane të nisej menjëherë. Më 9 korrik, një ''[[yoriki]]'' nga [[Uraga bugyō]], Nakajima Saburosuke, i shoqëruar nga përkthyesi [[Tatsunosuke Hori]], doli me vrap për te ''Susquehanna'', por në fillim u refuzua leja për të hipur në bord. Pas disa negociatave, ata u lejuan të hipnin, ku treguan urdhrin që asnjë anije e huaj të mos lejohej të hynte në portet japoneze. Perry mbeti në kabinën e tij dhe refuzoi t'i takonte, duke dërguar fjalë përmes oficerëve të tij se ndërsa mbante një letër nga Presidenti i Shteteve të Bashkuara, ai do të merrej vetëm me zyrtarë me shtat dhe autoritet të mjaftueshëm.<ref name="Beasley2"/> Më 10 korrik, ''yoriki'' Kayama Eizaemon, duke u shtirur si ''Uraga bugyō'', thirri ''Susquehanna'' dhe u lejua të takonte kapitenin Franklin, të cilin ai e këshilloi të udhëtonte në Nagasaki, pasi ky ishte porti i caktuar për të gjitha kontaktet e huaja. Kayama u tha që nëse nuk vinte një zyrtar i përshtatshëm për të marrë dokumentin, Perry do të zbarkonte trupat dhe do të marshonte drejt Edo, për të dorëzuar letrën personalisht. Kayama kërkoi tre ditë në mënyrë që të përgjigjej. ''Uraga bugyō'' aktual, Ido Hiromichi, i dërgoi një raport shogunit dhe këshilloi që mbrojtjet e tij ishin krejtësisht të papërshtatshme për të sprapsur amerikanët me forcë.<ref name="Beasley2"/> Në ndërkohë, Perry filloi një fushatë frikësimi, duke dërguar anije për të vëzhguar zonën përreth dhe kërcënoi të përdorte forcën nëse anijet e rojës japoneze rreth skuadriljes amerikane nuk shpërndaheshin.<ref name="Beasly 153"/> Ai gjithashtu u dha japonezëve një flamur të bardhë dhe një letër e cila u tha atyre se në rast se ata zgjidhnin luftime, amerikanët domosdoshmërisht do t'i mposhtnin ata.<ref>"Among the items presented to the Japanese were a white flag and a letter from Perry. The letter attempted to intimidate Japanese officials by explaining that in the event the Japanese elected war rather than negotiation, they could use the white flag to sue for peace, since victory would naturally belong to the Americans"[https://books.google.com/books?id=erBi_TmWanoC&pg=PA286 ''Matthew Calbraith Perry: antebellum sailor and diplomat'' by John H. Schroeder p.286 Note 44]</ref><ref>''The economic aspects of the history of the civilization of Japan'' Yosaburō Takekoshi pp. 285–286 [https://books.google.com/books?id=mvfMKV1b1fwC&pg=PA285]</ref> Qeveria japoneze u paralizua për shkak të paaftësisë nga sëmundja e shogunit [[Tokugawa Ieyoshi]] dhe nga pavendosmëria politike se si të merret me kërcënimin e paparë ndaj kryeqytetit të kombit. Më 11 korrik, ''[[rōjū]]'' i lartë [[Abe Masahiro]] tundoi, duke vendosur që thjesht pranimi i një letre nga amerikanët nuk do të përbënte shkelje të sovranitetit japonez. Vendimi u përcoll në Uraga dhe Perry u kërkua të lëvizte flotën e tij pak në jugperëndim në plazhin në [[Kurihama]] (në [[Yokosuka]] të ditëve të sotme), ku ai u lejua të zbarkonte më 14 korrik.<ref>[https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F00A16FD3C59177B93C6A8178CD85F478585F9 "Perry Ceremony Today; Japanese and U. S. Officials to Mark 100th Anniversary".] ''[[The New York Times]]'', 14 korrik 1953</ref> Perry doli në breg me pompozitet të konsiderueshëm, duke zbarkuar me 250 marinarë dhe marinsa në 15 anije pas një përshëndetje me 13 armë nga ''Susquehanna''. Marinsat e Major Zuilin prezantuan armët, dhe një grup luajti "[[Hail Columbia]]". Letra e Presidentit Fillmore u mor zyrtarisht nga [[hatamoto]] Toda "Izu-no-kami" Ujiyoshi dhe nga Ido "Iwami-no-kami" Hiromichi. Skuadrilja e Perry përfundimisht u nis më 17 korrik për në bregdetin kinez, duke premtuar të kthehej për një përgjigje.<ref>Sewall, pp. 183–195.</ref> Pas largimit të Perry, një debat i gjerë pasoi brenda gjykatës së shogunal se si t'i përgjigjesh kërcënimeve të nënkuptuara të amerikanit. [[shōgun]] [[Tokugawa Ieyoshi]] vdiq disa ditë pas largimit të Perry dhe u pasua nga djali i tij i ri i sëmurë, [[Tokugawa Iesada]], duke e lënë administratën efektive në duart e Këshillit të Pleqve (''[[rōjū]]'') të udhëhequr nga Abe Masahiro. Abe mendonte se aktualisht ishte e pamundur për Japoninë t'u rezistonte kërkesave amerikane me forcë ushtarake, dhe megjithatë ishte i gatshëm të merrte ndonjë veprim mbi autoritetin e tij për një situatë kaq të paparë. Në përpjekje për të legjitimuar çdo vendim të marrë, Abe anketoi të gjithë ''[[daimyō]]'' për mendimet e tyre. Kjo ishte hera e parë që shogunati Tokugawa kishte lejuar që vendimmarrja e saj të ishte një çështje e debatit publik, dhe kishte pasojën e paparashikuar të portretizimit të shogunatit si të dobët dhe të pavendosur.<ref>J. W. Hall, ''Japan'', p. 211.</ref> Rezultatet e sondazhit gjithashtu dështuan t'i japin Abe një përgjigje, pasi nga 61 përgjigjet e njohura, 19 ishin në favor të pranimit të kërkesave amerikane, dhe 19 ishin po aq kundër. Nga pjesa e mbetur, 14 dhanë përgjigje të paqarta duke shprehur shqetësimin e luftës së mundshme, 7 sugjeruan të bënin lëshime të përkohshme dhe dy këshilluan që ata thjesht të shkonin së bashku me çfarëdo që të vendosej.<ref name="ReferenceA">W. G. Beasley, ''The Meiji Restoration'', s.90–95.</ref> Rekomandimi i vetëm universal ishte që të ndërmerreshin hapa menjëherë për të forcuar mbrojtjen bregdetare të Japonisë. Fortifikimet u ndërtuan me ngut afër ditës së sotme [[Odaiba]] në mënyrë që të mbronin Edo nga një inkursion i mëpasshëm detar amerikan. [[Skeda:OdaibaView.jpg|parapamje|[[Odaiba]] në hyrje të Tokios, e ndërtuar në 1853–54 për të parandaluar një ndërhyrje amerikane.]] ==Vizita e dytë në Japoni, 1854== [[Skeda:Commodore Perry's second fleet.jpg|parapamje|Flota e komodorit Perry për vizitën e tij të dytë në Japoni në 1854.]] Megjithëse u kishte thënë japonezëve se do të kthehej vitin e ardhshëm, Perry shpejt mësoi se admirali rus [[Zëvendës admirali]] [[Yevfimiy Putyatin]] ishte thirrur në Nagasaki menjëherë pasi ishte larguar nga Gjiri Edo, dhe kishte kaluar një muaj duke u përpjekur të detyronte japonezët të nënshkruanin një traktat para kthimit të tij. Ai gjithashtu u tha nga të dy britanikët dhe francezët se kishin ndërmend ta shoqëronin atë në Japoni në pranverë për të siguruar që amerikanët të mos merrnin ndonjë privilegj ekskluziv. Kështu Perry u kthye në 13 shkurt 1854 me gjithsej dhjetë anije dhe 1600 burra. Flota tani përfshinte gjithashtu: ''[[USS Lexington (1825)|Lexington]]'', ''[[USS Macedonian (1836)|Macedonian]]'', ''[[USS Powhatan (1850)|Powhatan]]'', ''[[USS Vandalia (1828)|Vandalia]]'', ''[[USS Southampton (1841)|Southampton]]'' dhe ''[[USS Supply (1846)|Supply]]''. Në kohën e kthimit të Perry, shogunati Tokugawa kishte vendosur të pranonte praktikisht të gjitha kërkesat në letrën e Fillmore. Sidoqoftë, negociatorët zvarritën për javë të tëra mbi vendin për negociata, me Perry duke këmbëngulur tek Edo, dhe japonezët duke ofruar vende të ndryshme të tjera. Përfundimisht Perry humbi durimin dhe kërcënoi të sillte 100 anije (më shumë se madhësia aktuale e Marinës Amerikane në atë kohë) brenda 20 ditësh në luftë me Japoninë. Të dy palët përfundimisht bënë kompromis në fshatin e vogël [[Yokohama]], ku u ngrit një sallë e ndërtuar me qëllim. Perry zbarkoi më 8 mars me 500 marinarë dhe marinsa në 27 anije anijesh, me tre grupe që luanin "''[[The Star-Spangled Banner]]''". Pas tre javësh negociata, më 31 mars, Perry nënshkroi [[Traktati i Kanagawa|Traktatin e Kanagawa]] e cila hapi portet e Shimodës dhe Hakodates për anijet amerikane, siguroi kujdesin për marinarët e mbytur dhe krijimin e një konsullatë amerikane në Shimoda.<ref>Sewall, pp. 243–264.</ref> Traktati u nënshkrua nga pala japoneze nga [[Hayashi Akira]]. Pas nënshkrimit të traktatit, amerikanët u dhanë japonezëve një [[lokomotivë me avull]] miniaturë, një aparat telegrafik, mjete të ndryshme bujqësore dhe armë të vogla, si dhe njëqind galonë uiski, orë, soba dhe libra për Shtetet e Bashkuara. Japonezët u përgjigjën me mobilje dhe kuti të llakuara me ar, zbukurime bronzi, gota prej porcelani dhe kur mësuan për hobi personal të Perry, një koleksion guaskash. Perry pastaj dërgoi shtëpinë e Saratoga me traktatin e nënshkruar, ndërsa pjesa tjetër e skuadriljes shkoi për të studiuar në Hakodate, Shimoda dhe vendin e konsullatës së ardhshme. Pasi u nis nga Shimoda, flota u kthye në Ishujt Ryukyu, ku Perry hartoi me shpejtësi "Marrëveshjen midis Shteteve të Bashkuara dhe Mbretërisë Ryukyu", e cila u nënshkrua zyrtarisht në 11 korrik 1854. ==Kthimi në Shtetet e Bashkuara, 1855== [[Skeda:PerryBustShimoda.jpg|parapamje|upright|Një bust e Matthew Perry në [[Shimoda, Shizuoka]].]] Pasi Perry u kthye në Shtetet e Bashkuara në vitin 1855, Kongresi votoi për t'i dhënë atij një shpërblim prej 20,000 dollarësh në vlerësim të punës së tij në Japoni. Perry përdori një pjesë të këtyre parave për të përgatitur dhe botuar një raport të ekspeditës në tre vëllime, me titull ''[[Tregimet e Ekspeditës së një Skuadrilje Amerikane në Detet e Kinës dhe Japoninë]]''. Ai gjithashtu u ngrit në gradën e admiralit në listën e pensionistëve (kur shëndeti i tij filloi të dështonte) si një shpërblim për shërbimet e tij. Dihej që Perry kishte vuajtur nga artriti i rëndë që e linte me dhimbje të shpeshta, gjë që e pengonte atë të përmbushte detyrat e tij.<ref>{{cite web|url=http://www.grifworld.com/perryhome.html|title=Commodore Perry's Expedition to Japan|publisher=Ben Griffiths 2005|language=en|accessdate=12 shtator 2009}}</ref> Perry i kaloi vitet e tij të fundit duke u përgatitur për botim rrëfimin e tij për ekspeditën japoneze, duke njoftuar përfundimin e saj më 28 dhjetor 1857. Dy ditë më vonë ai u shkëput nga posti i tij i fundit, një detyrë në Bordin e Efikasitetit Detar. Ai vdiq në pritje të urdhrave të mëtejshëm më 4 mars 1858 në [[New York City]], nga "reumatizma" që ishte përhapur në zemër, e shtuar nga ndërlikimet e përdhes.<ref>Morison, Samuel Eliot. (1967). '' 'Old Bruin' Commodore Matthew Calbraith Perry'' p. 431.</ref> == Referime == *{{cite thesis|author=Arnold, Bruce Makoto|title=Diplomacy Far Removed: A Reinterpretation of the U.S. Decision to Open Diplomatic Relations with Japan|publisher=University of Arizona|language=en|year=2005}}[https://www.academia.edu/5461862/Diplomacy_Far_Removed_A_Reinterpretation_of_the_U.S._Decision_to_Open_Diplomatic_Relations_with_Japan Diplomacy Far Removed: A Reinterpretation of the U.S. Decision to Open Diplomatic Relations with Japan] * [[A. Hunter Dupree|Dupree, A. Hunter]], 'Science vs. the Military: Dr. James Morrow and the Perry Expedition', ''The Pacific Historical Review'', vol. 22, no. 1, (1953), pp.&nbsp;29–37. *[[Francis L. Hawks|Hawks, Francis]]. (1856). ''Narrative of the Expedition of an American Squadron to the China Seas and Japan Performed in the Years 1852, 1853 and 1854 under the Command of Commodore M.C. Perry, United States Navy'', Washington: A.O.P. Nicholson by order of Congress, 1856; originally published in Senate Executive Documents, No. 34 of 33rd Congress, 2nd Session. [reprinted by London: Trafalgar Square, 2005. {{ISBN|1-84588-026-9}} (paper)] * Houchins, Chang-su. (1995). ''Artifacts of diplomacy: Smithsonian collections from Commodore Matthew Perry's Japan Expedition (1853-1854)''. Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press; [https://repository.si.edu/handle/10088/1343 available online]. * [[Samuel Eliot Morison]], ''Old Bruin'' (1967). * Morrow, James, and Allan B. Cole. (1947). ''A Scientist with Perry in Japan : the Journal of Dr. James Morrow. Edited by Allan B. Cole''. Chapel Hill: the University of North Carolina Press. * John Schroeder, ''Matthew Calbraith Perry'' (2001). * Sewall, John S. (1905). ''The Logbook of the Captain's Clerk: Adventures in the China Seas'', Bangor, Maine: Chas H. Glass & Co. [reprint by Chicago: R.R. Donnelly & Sons, 1995] {{ISBN|0-548-20912-X}}. ==Shënimet== {{reflist|2}} [[Kategoria:1853 në Japoni]] [[Kategoria:1853 në Shtetet e Bashkuara]] [[Kategoria:Marrëdhëniet Japoni-SHBA në fund të periudhës Edo]] eu3sg9ey8aosrfk2r02avbfx7o1b3x1 Zëri bilbilit (grup polifonik) 0 301512 3002685 2883111 2026-06-28T10:23:16Z Deshmitari1872 189684 Rishkrova artikullin për “Zëri i Bilbilit” duke ruajtur të dhënat ekzistuese, shtuar strukturë enciklopedike, Sinan Ahmetin, veprimtarinë, çmimet dhe referime. 3002685 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Zëri i Bilbilit}} '''Zëri i Bilbilit''' është një grup dhe ansambël polifonik shqiptar nga [[Saranda]], i themeluar në vitin 2002. Nismëtar dhe drejtues i grupit është [[Sinan Ahmeti]], i cili ka qenë një nga figurat kryesore në organizimin, zhvillimin dhe promovimin e ansamblit.<ref>[https://www.radiokosovaelire.com/bisede-ne-studion-e-tv-diellit-me-drejtorin-e-ansamblit-zeri-i-bilbilit-z-sinan-ahmeti/ Radio Kosova e Lirë – ''Bisedë në studion e TV-Diellit me drejtorin e ansamblit, “Zëri i Bilbilit” z. Sinan Ahmeti''], 14 maj 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> Grupi merret me interpretimin, ruajtjen dhe përhapjen e [[Iso-polifonia shqiptare|iso-polifonisë shqiptare]], këngëve polifonike, valleve tradicionale dhe folklorit të trevës së Sarandës dhe Shqipërisë së Jugut. Me kalimin e viteve, nga një grup polifonik ai është zhvilluar në një ansambël kulturor më të gjerë, me këngëtarë, valltarë, orkestër popullore dhe grupe fëmijësh e të rinjsh.<ref>[https://www.oranews.tv/kultura/me-250-koncerte-ne-vit-ne-kalane-e-lekursit-ansambli-zeri-i-bilbilit-po--i1051252 Ora News – ''Me 250 koncerte në vit në kalanë e Lëkursit, Ansambli Zëri i Bilbilit po tërheq si magnet turistët''], 26 korrik 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> == Historia == “Zëri i Bilbilit” u krijua në Sarandë në vitin 2002. Në materialet e hershme të grupit përmendet se krijimi i shoqatës folklorike lidhej me vendimin gjyqësor nr. 414, datë 20 shtator 2002, në Tiranë. Kryetar i shoqatës folklorike dhe nismëtar i parë i grupit përmendet Sinan Ahmeti. Sipas një interviste të Sinan Ahmetit për Radio Kosova e Lirë, grupi u krijua me synimin për të përfaqësuar dhe paraqitur para publikut vlerat artistike dhe historike të polifonisë shqiptare, si dhe këngët e vallet popullore të Sarandës dhe të jugut të Shqipërisë.<ref>[https://www.radiokosovaelire.com/bisede-ne-studion-e-tv-diellit-me-drejtorin-e-ansamblit-zeri-i-bilbilit-z-sinan-ahmeti/ Radio Kosova e Lirë – ''Bisedë në studion e TV-Diellit me drejtorin e ansamblit, “Zëri i Bilbilit” z. Sinan Ahmeti''], 14 maj 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> Në fillimet e tij, grupi kishte karakter kryesisht polifonik. Më vonë, veprimtaria u zgjerua me valle tradicionale, orkestër popullore, pjesëmarrje të fëmijëve dhe programe folklorike për turistë. Në vitin 2022, me rastin e 20-vjetorit të krijimit, Ora News e përshkroi “Zërin e Bilbilit” si ansambël me rreth 50 artistë dhe me rreth 100 fëmijë që mësojnë këngën polifonike dhe vallet tradicionale.<ref>[https://www.oranews.tv/kultura/me-250-koncerte-ne-vit-ne-kalane-e-lekursit-ansambli-zeri-i-bilbilit-po--i1051252 Ora News – ''Me 250 koncerte në vit në kalanë e Lëkursit, Ansambli Zëri i Bilbilit po tërheq si magnet turistët''], 26 korrik 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> == Sinan Ahmeti == [[Sinan Ahmeti]] është nismëtari, drejtuesi dhe një nga organizatorët kryesorë të ansamblit “Zëri i Bilbilit”. Në burime mediatike ai përmendet si drejtues i ansamblit dhe si personi që ka ndikuar në krijimin dhe vazhdimësinë e grupit.<ref>[https://www.radiokosovaelire.com/bisede-ne-studion-e-tv-diellit-me-drejtorin-e-ansamblit-zeri-i-bilbilit-z-sinan-ahmeti/ Radio Kosova e Lirë – ''Bisedë në studion e TV-Diellit me drejtorin e ansamblit, “Zëri i Bilbilit” z. Sinan Ahmeti''], 14 maj 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> Në vitin 2021, gjatë një ceremonie në Sarandë, Presidenti i Republikës Ilir Meta dekoroi ansamblin “Zëri i Bilbilit” me titullin “Naim Frashëri”, ndërsa drejtuesit të tij Sinan Ahmeti iu dha titulli “Për merita të veçanta civile”.<ref>[https://bashkiasarande.gov.al/2021/07/11/presidenti-i-republike%CC%88s-ilir-meta-ka-zhvilluar-nje%CC%88-tur-vizitash-ne%CC%88-disa-institucione-publike-te%CC%88-sarande%CC%88s/ Bashkia Sarandë – ''Presidenti i Republikës Ilir Meta ka zhvilluar një tur vizitash në Sarandë''], 11 korrik 2021, parë më 28 qershor 2026.</ref> Veprimtaria e Ahmetit lidhet me ruajtjen dhe transmetimin e këngës polifonike, organizimin e koncerteve folklorike, përfshirjen e të rinjve në ansambël dhe promovimin e kulturës tradicionale të Sarandës para publikut vendas dhe turistëve të huaj. == Qëllimi dhe repertori == Qëllimi i ansamblit është ruajtja, interpretimi dhe përhapja e vlerave të polifonisë shqiptare dhe folklorit të Shqipërisë së Jugut. Grupi e trajton këngën polifonike si pjesë të trashëgimisë shpirtërore, artistike dhe historike të zonës. Repertori i ansamblit përfshin: * këngë polifonike; * këngë labe; * këngë të trevës së Sarandës; * valle tradicionale; * valle të përpunuara me orkestër popullore; * interpretime solo, duete dhe këngë në grup; * programe folklorike për aktivitete kulturore dhe turistike. Në materialet e mëparshme të grupit përmenden edhe bashkëpunime me grupe folklorike nga Gjirokastra dhe Delvina, si dhe me artistë të njohur të këngës dhe valles shqiptare, përfshirë Irini Qirjakon dhe Rexhep Çelikun. == Lidhja me iso-polifoninë shqiptare == Veprimtaria e “Zërit të Bilbilit” lidhet drejtpërdrejt me [[Iso-polifonia shqiptare|iso-polifoninë shqiptare]], një nga format më të njohura të muzikës tradicionale shqiptare. Iso-polifonia shqiptare është përfshirë nga UNESCO në Listën Përfaqësuese të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të Njerëzimit.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/albanian-folk-iso-polyphony-00155 UNESCO – ''Albanian folk iso-polyphony''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në këtë kuptim, ansambli ka luajtur rol në mbajtjen gjallë të këngës polifonike në Sarandë, një qytet ku tradita folklorike prezantohet jo vetëm në festivale, por edhe në mjedise turistike. == Koncerte dhe veprimtari == Gjatë veprimtarisë së tij, “Zëri i Bilbilit” ka dhënë koncerte në Sarandë, Ksamil, Delvinë, Përmet dhe në qytete të tjera të Shqipërisë. Grupi ka marrë pjesë gjithashtu në veprimtari folklorike në Kosovë, Mal të Zi, Maqedoni të Veriut, Greqi, Hungari, Çeki dhe Sllovaki.<ref>[https://www.radiokosovaelire.com/bisede-ne-studion-e-tv-diellit-me-drejtorin-e-ansamblit-zeri-i-bilbilit-z-sinan-ahmeti/ Radio Kosova e Lirë – ''Bisedë në studion e TV-Diellit me drejtorin e ansamblit, “Zëri i Bilbilit” z. Sinan Ahmeti''], 14 maj 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> Në materialet e mëparshme të grupit përmenden regjistrime televizive në Televizionin Publik Shqiptar dhe koncerte me tituj si “Saranda përmes këngës dhe monumenteve”, “Labia këngë që s’ka të dytë” dhe “Të këndosh mes bukurive”. Në vitin 2014, grupi mori pjesë në festivale ndërkombëtare folklorike në Myjava të Sllovakisë dhe në Strážnice të Çekisë, së bashku me grupin e Lunxhërisë.<ref>[https://www.oranews.tv/grupi-zeri-i-bilbilit-dhe-ai-lunxherise-ne-festivalin-folklorik-nderkombetar-ne-slloveni Ora News – ''Grupi “Zëri i Bilbilit” dhe ai i Lunxhërisë, në Festivalin Folklorik Ndërkombëtar''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Koncertet në Kalanë e Lëkurësit == Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë bashkëkohore të ansamblit lidhet me koncertet për turistë në [[Kalaja e Lëkurësit|Kalanë e Lëkurësit]], pranë Sarandës. Sipas Ora News, ansambli jep rreth 200–250 koncerte në vit në këtë kala për turistët e huaj.<ref>[https://www.oranews.tv/kultura/me-250-koncerte-ne-vit-ne-kalane-e-lekursit-ansambli-zeri-i-bilbilit-po--i1051252 Ora News – ''Me 250 koncerte në vit në kalanë e Lëkursit, Ansambli Zëri i Bilbilit po tërheq si magnet turistët''], 26 korrik 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> Këto koncerte përfshijnë këngë polifonike, valle tradicionale dhe prezantime folklorike për vizitorë nga vende të ndryshme. Përmes kësaj veprimtarie, ansambli është bërë pjesë e turizmit kulturor të Sarandës dhe ka ndihmuar në prezantimin e traditës shqiptare para turistëve. == Grupi i fëmijëve == Pjesë e veprimtarisë së “Zërit të Bilbilit” është edhe puna me fëmijë dhe të rinj. Sipas drejtuesit të ansamblit, grupi ka përfshirë një numër të madh fëmijësh që mësojnë këngën polifonike dhe vallet tradicionale.<ref>[https://www.oranews.tv/kultura/me-250-koncerte-ne-vit-ne-kalane-e-lekursit-ansambli-zeri-i-bilbilit-po--i1051252 Ora News – ''Me 250 koncerte në vit në kalanë e Lëkursit, Ansambli Zëri i Bilbilit po tërheq si magnet turistët''], 26 korrik 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> Në materialet e mëparshme të grupit përmendet se ansambli i fëmijëve është bërë pjesë e “Zërit të Bilbilit” që nga viti 2013. Grupi i fëmijëve ka marrë pjesë në veprimtari brenda dhe jashtë vendit, përfshirë festivale në Turqi dhe aktivitete folklorike për fëmijë. == Vlerësime dhe çmime == Gjatë veprimtarisë së tij, “Zëri i Bilbilit” është vlerësuar me çmime dhe diploma në festivale folklorike, polifonike dhe kulturore. Në materialet e mëparshme të grupit përmenden vlerësime në festivale si Festivali i këngës për Çamërinë, “Bylis Polifonia”, “Oda Dibrane”, veprimtari në Drenas, Tetovë, Kamëz, Mal të Zi dhe festivale të tjera kombëtare e ndërkombëtare. Në vitin 2021, Presidenti i Republikës, Ilir Meta, i akordoi Ansamblit “Zëri i Bilbilit” titullin “Naim Frashëri”, me motivacion për kontributin në ruajtjen, pasurimin dhe transmetimin e këngës polifonike, pjesëmarrjen në aktivitete kulturore dhe folklorike dhe rolin në turizmin kulturor.<ref>[https://www.balkanweb.com/meta-dekoron-grupin-polifonik-dhe-artiste-e-treves-se-sarandes-nderim-per-lartesimin-e-trashegimise-tone-kulturore/ BalkanWeb – ''Meta dekoron grupin polifonik dhe artistë e trevës së Sarandës''], 11 korrik 2021, parë më 28 qershor 2026.</ref> Këshilli Bashkiak i Sarandës e ka vlerësuar ansamblin me titullin “Nderi i Qytetit”. Ky vlerësim përmendet edhe në raportimin e Ora News për veprimtarinë e ansamblit në Kalanë e Lëkurësit.<ref>[https://www.oranews.tv/kultura/me-250-koncerte-ne-vit-ne-kalane-e-lekursit-ansambli-zeri-i-bilbilit-po--i1051252 Ora News – ''Me 250 koncerte në vit në kalanë e Lëkursit, Ansambli Zëri i Bilbilit po tërheq si magnet turistët''], 26 korrik 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> Në vitin 2025, në edicionin e 12-të të festivalit “Bylis Polifonia”, grupi “Zëri i Bilbilit” nga Saranda u vlerësua me çmimin e parë.<ref>[https://rtsh.al/festivali-bylis-polifonia-2025-grupi-zeri-i-bilbilit-nga-saranda-vleresohet-me-cmimin-e-pare/ RTSH – ''Festivali “Bylis Polifonia 2025” – Grupi “Zëri i Bilbilit” nga Saranda vlerësohet me çmimin e parë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Lista e disa vlerësimeve == Ndër vlerësimet dhe pjesëmarrjet e përmendura në materialet e grupit janë: * pjesëmarrje në Festivalin Folklorik Kombëtar të rapsodëve dhe instrumentistëve, 2005; * çmimi i parë në Festivalin e Çamërisë, Sarandë, 2007; * pjesëmarrje në festivalin folklorik kombëtar “Polifonia”, 2008; * pjesëmarrje në festivalin “Miqësia Folk”, 2008; * pjesëmarrje në Festivalin Folklorik Kombëtar, 2009; * vlerësime në festivalin “Rapsha 2009”, Malësi e Madhe; * çmim karriere dhe çmime mirënjohjeje në “Bylis Polifonia”, 2010; * çmim special në Drenas, 2010; * pjesëmarrje dhe vlerësime në “Oda Dibrane”, 2010 dhe 2011; * vlerësime në festivalet “Sharri këndon” në Tetovë; * çmimi i dytë në Festivalin e Çamërisë, 2011; * çmimi i dytë në “Bylis Polifonia”, 2012; * pjesëmarrje në takimin kombëtar të grupeve polifonike në Kamëz, 2013; * pjesëmarrje në festivalin Myjava, Sllovaki, 2014; * pjesëmarrje në festivalin Strážnice, Çeki, 2014; * vlerësime në festivalet e Çamërisë dhe “Bylis Polifonia”, 2015–2016; * titulli “Nderi i Qytetit” nga Këshilli Bashkiak i Sarandës, 2017; * titulli “Naim Frashëri” nga Presidenti i Republikës, 2021; * çmimi i tretë në “Bylis Polifonia”, 2023; * çmimi i parë në “Bylis Polifonia”, 2025.<ref>[https://rtsh.al/festivali-bylis-polifonia-2025-grupi-zeri-i-bilbilit-nga-saranda-vleresohet-me-cmimin-e-pare/ RTSH – ''Festivali “Bylis Polifonia 2025” – Grupi “Zëri i Bilbilit” nga Saranda vlerësohet me çmimin e parë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Rëndësia kulturore == “Zëri i Bilbilit” është pjesë e traditës së grupeve polifonike të Shqipërisë së Jugut. Rëndësia e tij lidhet me ruajtjen e këngës polifonike, përfaqësimin e Sarandës në veprimtari folklorike dhe prezantimin e kulturës popullore shqiptare para publikut vendas dhe turistëve të huaj. Përmes koncerteve në Sarandë, pjesëmarrjeve në festivale dhe punës me fëmijët, ansambli ka ndihmuar në transmetimin e iso-polifonisë shqiptare dhe në lidhjen e folklorit tradicional me turizmin kulturor bashkëkohor. == Shih edhe == * [[Sinan Ahmeti]] * [[Iso-polifonia shqiptare]] * [[Saranda]] * [[Labëria]] * [[Kalaja e Lëkurësit]] * [[Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës]] * [[Bylis Polifonia]] == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://www.youtube.com/watch?v=botMsqK8HOU Këngë për Gjikë Gjikën – YouTube] * [https://www.youtube.com/watch?v=d4KgdGlE0tg Zëri i Bilbilit – YouTube] * [https://rtsh.al/festivali-bylis-polifonia-2025-grupi-zeri-i-bilbilit-nga-saranda-vleresohet-me-cmimin-e-pare/ “Bylis Polifonia 2025” – RTSH] [[Kategoria:Grup polifonik]] [[Kategoria:Folklori shqiptar]] [[Kategoria:Muzika shqiptare]] [[Kategoria:Saranda]] [[Kategoria:Iso-polifonia shqiptare]] kjwr3o3flvjgxor5fhp6l76vicn4ytw Antemiusi 0 304151 3002362 2958812 2026-06-27T20:10:21Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002362 wikitext text/x-wiki {{Short description|Perandor romak perëndimor nga viti 467 deri në vitin 472}} {{Infobox royalty | name = Antemiusi | succession = [[Perandori romak|Perandor romak]] | moretext = në [[Perandoria Romake Perëndimore|Perëndim]] | image = Solidus of Anthemius.png | caption = Monedhë ''solidus'' e Antemiusit me legjendën:<br/>{{Smallcaps|{{Abbr|d•n•|DOMINUS NOSTER}} anthemius {{Abbr|perpet•|PERPETUUS}} {{Abbr|aug•|AUGUSTUS}}}} | reign = 12 prill [[467]] – 11 korrik [[472]] | predecessor = Libius Severi | successor = Olybrius | regent = Leoni I | birth_place = [[Kostandinopoja|Kostandinopojë]]<ref name="Anthemius3">{{Cite book|author1=John Morris|chapter=Anthemius 3|url=https://archive.org/details/prosopography-later-roman-empire/PLRE-II/page/96/|author2=Arnold Hugh Martin Jones|author3=John Robert Martindale|year=1992|title=The Prosopgraphy of the Later Roman Empire|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=0-521-07233-6|page=96}}</ref> | birth_date = para vitit [[453]] | death_place = [[Roma|Romë]] | death_date = 11 korrik [[472]] | spouse = Marcia Eufemia | issue = Alipia <br/>Antemius<br/>Antemiolus<br/>Marcian <br/> Romulus | full name = Procopius Anthemius | regnal name = | house-type = Dinastia | house = Theodosiane{{Efn|Vetëm nëpërmjet martesës. Nga gjaku, Antemiusi ishte i lidhur me [[Dinastia e Konstandinit|Dinastianë Kostandiniane]] pasi ai mund ta gjurmonte prejardhjen nga uzurpatori Prokopius, një kushëri i perandorit [[Juliani|Julian]].}} | religion = Krishtërimi Kalçedonit{{Efn|Megjithëse Antemiusi përgjithësisht konsiderohet se ka qenë, të paktën nominalisht, i krishter, ai nga disa burime bashkëkohëse konsiderohej si pagan.}} | reg-type = [[Lista e Perandorëve Bizantinë|Perandor Lindor]] }} '''Prokop Anthemi''' ({{lang|la|Procopius Anthemius}}{{Efn|Emri i tij i plotë njihet vetëm nga pak monedha.}}<ref>{{Cite book|last=Kent|first=John|title=Roman Imperial Coinage|url=https://books.google.com/books?id=uHPKDwAAQBAJ&pg=PA411|volume=X|publisher=Spink Books|year=2018|isbn=978-1-912667-37-6|pages=411|language=en}}</ref> {{Lang|grc|Προκόπιος Ανθέμιος}} ''Prokópios Anthémios''; {{Rreth|[[420]]}} - 11 korrik [[472]]) ishte perandor romak i perëndimit nga viti [[467]] deri në vitin [[472]]. I lindur në [[Perandoria Bizantine|Perandorinë Lindore]], Antemiusi e çau me shpejtësi rrugën e karrierës së tij. Ai u martua në Dinastinë Teodosiane me Marcia Eufemian, vajzën e [[Lista e Perandorëve Bizantinë|perandorit lindor]] [[Marciani|Marcian]]. Ai mori shpejtë një numër promovimesh në poste të ndryshme dhe u konsiderua si pasardhësi i paracaktuar i Marcianit. Megjithatë, vdekja e papritur e [[Marciani]]t në vitin [[457]], bashkë me atë të perandorit perëndimor Avitus, e la pasimin perandorak në duart e Asparit. Ai caktoi Leonin I, një oficer i rangut të ulët, në fronin lindor, me gjasa nga frika se Antemiusi do të ishte tepër i pavarur. Në vijim, po Leoni I e caktoi Antemiusin perandor të perëndimit në vitin [[467]], duke pasuar një sundim të përbashkët që filloi në vitin [[465]]. Ndoshta Perandori i fundit i aftë Romak Perëndimor, Anthemius u përpoq të zgjidhte dy sfidat kryesore ushtarake me të cilat përballeshin mbetjet e [[Perandoria Romake Perëndimore|Perandorisë Romake Perëndimore]]: [[visigotët]] e rigjallëruar nën Eurikun, fusha e të cilit kalonte në [[Pirenejet|Pirenej]]; dhe [[vandalët]] pamundur nën Geiserikun, në kontrollin e padiskutueshëm të Afrikës Veriore. Anthemiusi do të vritej nga Ricimeri, gjenerali i tij me origjinë gotike. Më parë fuqia e vërtetë pas fronit, Ricimeri pa se mbretërimi i Antemiusit kërcënonte interesat e tij. Kjo në vijim u përshkallëzua në luftë të hapur midis të dyve, me rezultatin që Antemiusi nuk humbi vetëm fronin, por edhe kokën e tij, në vitin [[472]]. == Jeta e hershme == [[Skeda:Anthemius.jpg|parapamje|majtas|327px|Monedhë solidus e Antemiusit]] Prokop Antemi i përkiste një familje fisnike, Procopii, e cila i dha disa oficerë të lartë, civilë dhe ushtarakë [[Perandoria Bizantine|Perandorisë Romake Lindore]]. Nëna e tij, Lucina, lindur {{Rreth}} [[400]], rridhte nga Flavius Pilipus, prefekt pretorian i [[Perandoria Bizantine|Lindjes]] në vitin [[346]], dhe ishte vajza e Flavius Antemius, prefekt pretorian i Lindjes ([[404]]–[[415]]) dhe konsull në vitin [[405]]{{Sfn|Morris|Jones|Martindale|1992}} Babai i tij ishte Prokopi, {{Lang|la|magister militum per Orientem}} nga viti [[422]] deri në vitin [[424]], i cili rridhte nga Prokopi, i cili kishte qenë kushëri i perandorit [[Juliani|Juliani II]] dhe uzurpator kundër perandorit [[Valensi|Valens]] ([[365]]–[[366]]).<ref name="Procopius2">{{Cite book|author1=John Morris|url=https://archive.org/details/plre-ii/page/920/|author2=Arnold Hugh Martin Jones|author3=John Robert Martindale|chapter=Procopius 2|year=1992|title=The Prosopgraphy of the Later Roman Empire|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=0-521-07233-6|page=920}}</ref> Lindur në [[Kostandinopoja|Konstandinopojë]] rreth vitit [[420]], ai shkoi në [[Aleksandria|Aleksandri]] për të studiuar në shkollën e filozofit neoplatonik Proklus; midis shokëve të tij studentë ishin Marcelini ({{Lang|la|magister militum}} dhe guvernator i [[Iliriku]]t), Flavius Illustrius Pusaeus (prefekt pretorian i Lindjes dhe konsull në vitin [[467]]), Mesius Foebus Severus (konsull në vitin [[470]] dhe {{Lang|la|praefectus urbi}}) dhe Pamprepius (poet pagan). Në vitin [[453]] ai u martua me Marcia Eufemian, vajza e [[Lista e Perandorëve Bizantinë|perandorit lindor]] [[Marciani|Marcian]] ([[450]]–[[457]]); pas martesës ai u ngrit në rangun e {{Lang|la|comes}} dhe u dërgua në [[Lumi i Danubit|kufirin danubian]] me detyrën e rindërtimit të mbrojtjeve kufitare, të lëna pas dore, pas vdekjes së [[Attila|Atilës]] në vitin [[453]]. Në vitin [[454]] ai u tërhoq në [[Kostandinopoja|Kostandinopojë]], ku mori titullin ''patricius'' në vitin [[454]] ose [[455]] dhe u bë një nga dy {{Lang|la|magistri militum}} ose {{Lang|la|magister utriusque militiae}} i [[Perandoria Bizantine|Lindjes]]. Në vitin [[455]] ai mori nderin e mbajtjes së konsullatës me [[Perandoria Romake Perëndimore|perandorin perëndimor]] [[Valentiniani III]] si koleg. Ky varg ngjarjesh nderuese - martesa me vajzën e [[Marciani]]t; një ngritje në një gradë të rëndësishme ushtarake, por me detyra administrative sesa ushtarake; rangun prestigjioz të ''patricit'' dhe pozicionin më të lartë ushtarak; konsullata e mbajtur me një perandor si koleg - sugjeron që [[Marciani]] e kishte zgjedhur Antemiusin si një kandidat të mundshëm për fronin [[Perandoria Bizantine|Lindor]] ose [[Perandoria Romake Perëndimore|Perëndimor]]. Kjo hipotezë përforcohet edhe më shumë nga fakti që prestigji i Anthemit do ta ngatërronte historianin e [[shekulli VI|shekullit të VI]] [[Joan Malala]]s për të deklaruar se [[Marciani]] në të vërtetë e kishte caktuar Anthemin si perandor perëndimor pas Avitusit.<ref>[[Joan Malala]]s, ''Chronicon'', 368–369, cituar te Mathisen.</ref> Avitusi u rrëzua në tetor [[456]]; është e mundshme që [[Marciani]] e konsideroi Antemiusin si pasardhës, por perandori lindor vdiq në janar [[457]], para se të zgjidhte kolegun e tij. Prandaj, të dy perandoritë nuk kishin asnjë perandor dhe pushteti ishte në duart e gjeneralëve perëndimorë, Ricimer dhe Majorian, dhe të {{Lang|la|magister militum}} lindor, alanit Aspar. Ndërsa Aspari nuk mund të ulej në fron për shkak të origjinës së tij barbare, ai iu kundërvu Antemit, prestigji i të cilit do ta bënte atë të pavarur dhe zgjodhi një oficer të rangut të ulët ushtarak, Leonin; në [[Perandoria Romake Perëndimore|Perëndim]], ndërsa origjina e tij barbare e ndaloi Ricimerin nga froni, ishte Majoriani ai që do të merte purpurin.<ref>{{Cite book|author=Ralph W. Mathisen|url=http://www.roman-emperors.org/anthemiu.htm|title=Anthemius (12 April 467 – 11 July 472 A.D.)|publisher=De Imperatoribus Romanis|year=1998|language=en}}</ref> Antemiusi qëndroi në shërbim nën perandorin e ri; si {{Lang|la|magister militum}}, detyra e tij ishte të mbronte perandorinë nga popullatat barbare që depërtonin në kufirin e saj. Rreth vitit [[460]], ai mundi [[ostrogotët]] e Valamirit në [[Iliriku|Ilirik]]. Gjatë [[dimri]]t të vitit [[466]] / [[467]] ai mundi një grup [[Hunët|hunësh]] të udhëhequr nga Hormidaku, i cili kishte kaluar Danubin e ngrirë dhe plaçkiti [[Dakia|Dakinë]]. Sulmuesit kishin pushtuar [[Sofja|Serdikën]], ndërsa Antemiusi e rrethoi qytetin derisa [[hunët]] e uritur vendosën të pranonin betejën e hapur; megjithë tradhtinë e komandantit të tij të kalorësisë (një hun), Antemiusi e udhëhoqi këmbësorinë e tij drejtë fitores dhe kur Hormidaku i ofroi dorëzimin, Antemiusi kërkoi që t'i jepej dezertori.<ref>{{Cite book|author=Edward Arthur Thompson|title=The Huns|url=https://archive.org/details/hunspeoplesofeur00eath|year=1996|publisher=Blackwell Publishing|language=en|isbn=0-631-21443-7|page=[https://archive.org/details/hunspeoplesofeur00eath/page/170 170]}}</ref> [[Skeda:Roman Empire under Majorian (460 CE).png|parapamje|347px|Hartë e Perandorisë Romake nën Majorianin, [[460]]]] == Ngjitja në fron == [[Perandori romak]] i sapozgjedhur [[Perandoria Bizantine|Lindor]], Leoni I, kishte një problem të madh në punët e jashtme: [[vandalët]] e mbretit Geiserik dhe sulmet e tyre në brigjet italiane. Pas vdekjes së Libius Severit në vitin [[465]], [[Perandoria Romake Perëndimore|Perëndimi]] nuk kishte asnjë perandor. Gaiseriku kishte kandidatin e tij, Olibrin, i cili ishte i lidhur me Gaiserikun, sepse të dy, Olibri dhe një djalë i Gaiserikut ishin martuar me dy vajzat e perandorit [[Valentiniani III]]. Me Olibrin në fron, Gaiseriku do të bëhej fuqia e vërtetë pas fronit të [[Perandoria Romake Perëndimore|Perandorisë Perëndimore]]. Nga ana tjetër, Leoni donte ta mbante Gaiserikun sa më larg të ishte e mundur nga oborri perandorak në Ravena, dhe mori kohë për të zgjedhur një pasardhës të Severit. Për ta vendosur Leonin nën trysni, Gaiseriku i zgjeroi sulmet e tij mbi [[Siçilia|Siçilinë]] dhe Italinë në territoret e [[Perandoria Bizantine|Perandorisë Lindore]], duke grabitur dhe skllavëruar njerëzit që jetonin në [[Iliriku|Ilirik]], [[Peloponezi|Peloponez]] dhe pjesë të tjera të [[Greqia|Greqisë]], kështu që Leoni u detyrua të ndërmerrte veprime. Më 25 mars [[467]], Leoni I, me pëlqimin e Ricimerit, caktoi perandor perëndimor Antemiusin si Çezar dhe e dërgoi atë në Itali me një ushtri të udhëhequr nga [[Magister militum Ilirikum|magister militum per Ilirikum]], Marcelini. Më 12 prill, Antemiusi u shpall perandor (august) në miljen e tretë ose të dymbëdhjetë nga [[Roma]].<ref>''Fasti vindobonenses priores'', no. 597, s.a. 467: "his cons. levatus est imp. do.n. Anthemius Romae prid. idus Aprilis.", cituar te Mathisen.</ref> Zgjedhja e Antemiusit u festua në [[Kostandinopoja|Konstandinopojë]] me një panegjirik nga Dioskori.{{Efn|Dioskori ishte mësuesi i vajzave të Leonit, Ariadne dhe Leontia, dhe më vonë do të bëhej prefekt praetorian i Lindjes.}} Duke zgjedhur Antemiusin, Leoni arriti tre rezultate: ai e dërgoi një rival të mundshëm në fronin lindor shumë larg; e zmbrapsi përpjekjen e Gaiserikut për të vendosur një kukull të tijën në fronin perëndimor; dhe vendosi një gjeneral të aftë dhe të provuar me një ushtri të stërvitur në Itali, të gatshëm për të luftuar [[vandalët]]. == Sundimi == === Punët e jashtme === ==== Marrëdhënia me Perandorinë Lindore ==== Mbretërimi i Antemiusit u karakterizua nga një marrëdhënie e mirë diplomatike me [[Perandoria Bizantine|Perandorinë Lindore]]; për shembull, Antemiusi është perandori i fundit perëndimor që është regjistruar në një ligj Lindor.{{Efn|''[[Kodeksi i Justinianit]]'', I.11.8, i nxjerë më 1 korrik [[472]], cituar te Mathisen.}} Të dy oborret bashkëpunuan në zgjedhjen e konsujve vjetorë, pasi secili oborr zgjodhi një konsull dhe pranoi zgjedhjen e tjetrit. Antemiusi pati nderin të mbante konsullatën {{Lang|la|sine collega}} (pa koleg) në vitin [[468]], vitin e parë që ai filloi si perandor, pas një nderimi të ngjashëm që iu dha Leonit në vitin [[466]]. Vitin tjetër dy konsujt ishin djali i Antemiusit, Marciani dhe dhëndri i Leonit, [[Zeno]] (pasardhësi i mëvonshëm i Leonit në [[Perandoria Bizantine|fronin Lindor]]). Në vitin [[470]] konsuj ishin Mesius Foebus Severi, shoku i vjetër i Antemit dhe bashkë-studenti i tij në shkollën Proklit dhe {{Lang|la|Magister militum per Orientem}} Flavius Iordanes. Në vitin [[471]], viti në të cilin Leoni mbajti konsullatën e tij të katërt me prefektin pretorian të Italisë, Kelius Akonius Probianus si koleg, të dy perandorët i forcuan lidhjet e tyre me një martesë midis djalit të Antemiusit, Marcianit dhe vajzës së Leonit, Leontia; Marciani u nderua me konsullatën e tij të dytë vitin vijues, këtë herë të zgjedhur nga oborri lindor. Politika martesore e Antemiusit përfshiu gjithashtu martesën e vajzës së tij të vetme, Alipia dhe {{Lang|la|magister militum}} të fuqishëm Ricimer. Poeti Sidonius Apollinaris mbërriti në [[Roma|Romë]] me rastin e dasmës në fund të vitit [[467]] dhe do ti përshkruante festimet në të cilat ishin të përfshira të gjitha klasat shoqërore; ai lë të kuptohet gjithashtu se Alipia mund të mos e pëlqente burrin e saj, një barbar.<ref>Sidonius Apollinaris, ''Epistulae'', i.5.10–11.</ref> [[Skeda:Kingdom of the Vandals and Alans - 476 AD.png|parapamje|422px|Harta e Mbretërisë së Vandalëve dhe Alanëve në vitin [[476]]]] ==== Fushata kundër vandalëve ==== [[Vandalët]] ishin problemi kryesor i [[Perandoria Romake Perëndimore|Perandorisë Perëndimore]]. Në fund të vitit [[467]], Antemiusi organizoi një fushatë të ushtrisë romake perëndimore, ndoshta nën komandën e Marcelinit, por rezultati ishte një dështim: moti i keq e detyroi flotën romake të kthehej në bazën e saj përpara se të përfundonte operacionin. Në vitin [[468]], Leoni, Antemiusi dhe Marcelini organizuan një operacion të madh kundër mbretërisë vandale në Afrikë. Komandant i përgjithshëm i operacionit ishte kunati i Leonit, Bazilisku (i cili do të bëhej perandor lindor shtatë vjet më vonë). Një flotë e përbërë nga mbi një mijë anije u mblodh për ta transportuar ushtrinë e kombinuar Lindore-Perëndimore-Ilire, dhe ndërsa shumica e shpenzimeve u paguan nga [[Perandoria Bizantine|Perandoria Lindore]], Antemiusi dhe thesari perëndimor kontribuan në shpenzime. Flota u mund në Betejën e Kepit Bon, për shkak të dhënies nga Bazilisku të pesë ditëve për tu përcaktuar kushtet për paqe, të cilën ai e përdori për të mbledhur anijet e tija dhe sulmimi i papritur i Flotës Romake, duke shkatërruar të paktën gjysmën e anijeve romake.<ref>{{Cite book|author=J. Bagnell Bury|year=1923|title=History of the Later Roman Empire: From the Death of Theodosius I to the Death of Justianian (A.D. 395 to A.D. 565)|volume=1|publisher=Macmillan|language=en|location=Londër|isbn=978-137590495-7|page=336}}</ref> Bazilisku ia mbathi nga beteja për në në [[Siçilia|Siçili]] për tu takuar me Marcelinin, megjithatë Marcelini më vonë u vra nga një vrasës. Leoni vendosi të nënshkruante një paqe të veçantë me Gaiserikun. Antemiusi humbi aleatët e tij dhe, me thesarin perandorak pothuajse të zbrazur nga operacioni i dështuar, hoqi dorë nga marrja e Afrikës përsëri. Peter Heather e konsideron këtë ekspeditë si mundësinë e fundit për të ripërtërirë perandorinë, e cila nga kjo pikë do të kishte vetëm kontrollin e [[Gadishulli Apenin|Gadishullit Italian]] dhe [[Siçilia|Siçilisë]].<ref>{{Cite book|author=Peter Heather|title=The Fall of the Roman Empire|date=11 qershor 2007|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-532541-6}}</ref> Në vend të kësaj ai u përqendrua në problemin e dytë të perandorisë së tij, duke mbajtur nën kontrollin e tij provincat perëndimore të shënjestruara nga zgjerimi [[visigotët|visigot]]. ==== Fushata kundër visigotëve ==== Pas fushatës katastrofike në Afrikë, Antemiusi u kthye në ripushtimin e Galisë, të pushtuar nga [[visigotët]] nën mbretin ambicioz Eurik, i cili kishte shfrytëzuar kontrollin e dobët romak të shkaktuar nga paqëndrueshmëria politike. Sfera e ndikimit të Eurikut i kishte ndarë gjithashtu disa provinca perandorake nga pjesa tjetër e perandorisë. Edhe pse [[Arles|Arelate]] dhe [[Marseja]] në Galinë Jugore ende qeveriseshin nga oborri perëndimor, [[Clermont-Ferrand|Avernia]] ishte e izoluar nga pjesa tjetër e perandorisë dhe drejtohej nga Ekdiciusi, djali i perandorit Avitus, ndërsa territori i përfshirë më vonë në të ashtuquajturin Zotërim të Soissons gjendej më në veri. Në vitin [[470]], Antemiusi rekrutoi bretanë që jetonin në Britani ose Armorikë për të luftuar Eurikun.<ref>''Chronica gallica anno 511'', n. 649, ''s.a.'' 470; Sidonius Apollinaris, ''Epistulae'' III.9</ref> Bretanët, nën mbretin Riothamus, fillimisht ishin të suksesshëm dhe pushtuan [[Bourges]] me dymbëdhjetë mijë burra. Sidoqoftë, kur ata hynë në bërthamën e territorit visigot, duke u përpjekur të pushtonin Déols, ata ishin më të paktë në numër dhe u mundën nga një ushtri visigote dhe Riothamusi u detyrua të ikte te burgundët, të cilët ishin aleatë romakë.<ref>[[Jordanes]], 237–238; Gregori i Tursit, [[wikisource:la:Historiarum Francorum libri X - Liber II#18._Quod_Childericus_Aurilianus_et_Andecavo_venit_Odovacrius.|ii.18]].</ref> Antemiusi e mori çështjen në duart e tij dhe vendosi ti sulmonte [[visigotët]] drejtpërdrejtë. Ai mblodhi një ushtri nën udhëheqjen nominale të djalit të tij, Antemiolit, por në të vërtetë të komanduar nga gjeneralët Torisarius, Everdingus dhe Hermianus. Antemioli u zhvendos nga [[Arles|Arelate]] dhe kaloi [[Lumi i Ronës|lumin Rhone]], por ai u bllokua nga Euriku, i cili mundi dhe vrau gjeneralët romakë dhe plaçkiti zonën.<ref>''Chronica gallica anno 511'', n. 649 ''s.a.'' 471, cituar te Mathisen.</ref> === Punët e brendshme dhe marrëdhëniet me senatin === Ndërsa [[Afrika]] ishte e humbur dhe kontrolli mbi provincat perëndimore ishte i lëkundur, pushteti i Antemiusit mbi Italinë u kërcënua nga kundërshtimi i brendshëm; ai ishte me origjinë greke, ishte zgjedhur nga perandori lindor nga anëtarët e [[Perandoria Bizantine|oborrit Lindor]] dhe dyshohej se ishte pagan.{{Efn|Antemiusi kishte shumë bashkëpunëtorë [[paganizmi|paganë]]: Marcelini ishte një pagan, siç ishte shoku i Antemiusit, filosofi, [[Lista e konsujve romakë|konsulli]] i vitit [[470]] dhe {{Lang|la|praefectus urbi}}, Mesius Foebus Severi.}} Në mënyrë që të merrte mbështetjen e aristokracisë senatoriale, Antemiusi u dha gradën ''patricius'' anëtarëve të klasës qeverisëse italiane dhe galike. Ai futi praktikën, e zakonshme në [[Perandoria Bizantine|Lindje]], të emërimit edhe të civilëve në gradën patriciane dhe nderoi kaq shumë anëtarë të aristokracisë me këtë titull sa pësoi një lloj inflacioni. Midis ''patricëve'' të rinj kishte senatorë italianë, p.sh. Romanus dhe Mesius Foebus Severi, por kundër praktikës së zakonshme ai gjithashtu emëroi senatorë galikë dhe madje aristokratë pa karriera të rëndësishme, të tillë si Magnus Feliksi dhe poeti galik Sidonius Apollinaris. Sidoniusi kishte mbërritur në Romë i sjellë nga një kërkesë nga populli i saj; kontakti i tij në oborr, konsulli Kecina Decius Bazili, sugjeroi që ai të kompozonte një panegjirik që do të mbahej në fillim të konsullatës së Antemiusit, më 1 janar [[468]]. Perandori e nderoi poetin, duke i dhënë atij gradën patriciane, gradën e lartë të ''Caput senatus'', madje dhe zyrën e {{Lang|la|praefectus urbi}} të Romës, zakonisht të rezervuar për anëtarët e aristokracisë italiane.<ref>Sidonius Apollinaris, ''Epistulae'', i.9.1–7.</ref> Sidonius ishte aq me ndikim saqë e bindi perandorin të ndryshonte dënimin me vdekje të Arvandit, prefektit pretorian të Galisë që ishte aleat i [[visigotët|visigotëve]]. ==== Monedhat ==== [[Skeda:Tremissis Anthemius-RIC 2842.jpg|parapamje|majtas|372px|Monedhë tremisis e Antemiusit]] Marrëdhënia e mirë midis dy perandorëve romakë ishte një lajm i mirë në punët e fundit midis dy gjysmave të [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]] dhe u përdor në propagandën perandorake. Antemiusi kishte mintat e tij (në [[Milano|Mediolanum]], Ravena dhe [[Roma|Romë]]) që nxorën {{Lang|la|solidi}} që i paraqesnin dy perandorët duke bashkuar duart në një shfaqje uniteti. Antemiusi e kishte rikthyer oborrin e tij në [[Roma|Romë]] dhe kështu kjo mintë u bë gjithnjë e më e rëndësishme, duke i lënë në hije dy mintat e tjera. Disa monedha janë në emër të gruas së tij, Marcia Eufemia; midis tyre ekziston një ''solidus'' që përshkruan dy perandoresha në fron, ndoshta një referencë për martesën e Alipias. [[Skeda:Ricimer - bague à intaille - btv1b550099938 (2 of 3).jpg|parapamje|281px|Unazë e skalitur e Ricimerit, Bibliothèque nationale de France]] == Vdekja == Figura më e rëndësishme në oborrin perëndimor ishte Ricimeri, {{Lang|la|magister militum}} i fuqishëm, i cili kishte vendosur tashmë fatin e disa perandorëve.{{Efn|Ricimeri kishte rrëzuar Avitusin dhe Majorianin dhe mbështeti zgjedhjen e Libius Severit.}} Perandori i ri, megjithatë, ishte zgjedhur nga oborri Lindor dhe, pavarësisht lidhjes së martesës midis Ricimerit dhe vajzës së Antemiusit, Alipia, ata nuk kishin marrëdhënie të mira. Pika kulmore e marrëdhënies së tyre ishte gjyqi i Romanusit, një senator italian dhe ''patricius'' i mbështetur nga Ricimeri; Antemiusi e akuzoi Romanusin për tradhti dhe e dënoi atë me vdekje në vitin [[470]].<ref>Kasiodori, ''Chronicon'', 1289; [[Paul Diakoni]], ''Historia Romana'', xv.2; Joani i Antiokisë, fragmentet 209.1–2, 207, përkthyer nga C.D. Gordon, ''The Age of Attila'' (Ann Arbor: University of Michigan, 1966), fq. 122f</ref> Ricimeri kishte mbledhur 6,000 burra për luftën kundër [[vandalët|vandalëve]] dhe pas vdekjes së Romanusit ai u zhvendos me njerëzit e tij në veri, duke e lënë Antemiusin në Romë. Mbështetësit e të dy palëve kryen disa përleshje, por Ricimeri dhe perandori nënshkruan një armëpushim një vjeçar pas ndërmjetësimit të Epifaniusit, peshkopit të Pavias.<ref>Magnus Felix Ennodius, ''Vita Epiphanii'', 51–53, 60–68; [[Paul Diakoni]], ''Historia Romana'', xv.203.</ref> [[Skeda:Affresco_dell'aspetto_antico_della_basilica_costantiniana_di_san_pietro_nel_IV_secolo.jpg|parapamje|majtas|327px| Bazilika e Vjetër e Shën Pjetrit, e ndërtuar nga perandori [[Kostandini i Madh|Konstandini I]], ishte streha e Antemiusit nga mbështetësit e Ricimerit në v. [[472]]]] Në fillim të vitit [[472]], lufta midis tyre u rinovua dhe Antemiusi u detyrua të trillonte një sëmundje dhe u strehua në Bazilikën e Shën Pjetrit. Perandori romak lindor, Leoni I, dërgoi Olibriusin të ndërmjetësonte midis Ricimerit dhe Antemiusit, por, sipas [[Joan Malala]]s, i kishte dërguar një letër sekrete Antemiusit, duke e nxitur atë ta vriste Olibriusin. Ricimeri e kapi letrën, ia tregoi Olibriusit dhe e shpalli perandor.<ref>[[Joan Malala]]s, ''Chronographica'', 373–374.</ref> Përplasja u bë një luftë e hapur. Antemiusi, me aristokracinë dhe banorët e qytetit u përballën me {{Lang|la|magister militum}} gotik dhe njësitë barbare të ushtrisë, që përfshinin njerëzit e Odoacerit. Ricimeri e bllokoi Antemiusin në Romë; pasuan pesë muaj luftime. Ricimeri hyri në qytet dhe arriti ta ndante portin mbi Tiber nga [[Palatine]], duke i vuajtur urie mbështetësit e perandorit.<ref name="john_antioch_209.1-2">Johani i Antiokisë, fragmenti 209.1–2; përkthyer nga C. D. Gordon, ''The Age of Attila'', fq. 122f.</ref> Të dy palët i bënë thirrje ushtrisë në Gali, por {{Lang|la|magister militum per Gallias}}, Gundobadi burgund, mbështeti xhaxhain e tij, Ricimerin. Antemiusi e ngriti Bilimerin në rangun e {{Lang|la|Rector Galliarum}} dhe e bëri atë të hynte në Itali me ushtrinë besnike. Bilimeri arriti në Romë, por vdiq duke u përpjekur të parandalonte Ricimerin që të hynte në qendër të qytetit nga ana tjetër e Tiberit, përmes Pons Aelius përpara [[Castel Sant'Angelo|Mauzoleumit të Hadrianit]].<ref>[[Paul Diakoni]], ''Historia Romana'', xv.4.</ref> Duke humbur çdo shpresë për ndihmë të jashtme dhe të vuajtur nga mungesa e ushqimit, Antemiusi u përpoq të sulmonte, por njerëzit e tij u mundën dhe u vranë në një numër të madh.<ref name="john_antioch_209.1-2">Johani i Antiokisë, fragmenti 209.1–2; përkthyer nga C. D. Gordon, ''The Age of Attila'', fq. 122f.</ref> Perandori iku për herë të dytë në Bazilikën e Shën Pjetrit (ose, sipas burimeve të tjera, në Santa Maria in Trastevere ), ku u kap dhe iu pre koka nga Gundobadi<ref>[[Joan Malala]]s, ''Chronographica'', 37.</ref> ose nga Ricimeri<ref>Kasiodori, ''Chronicle'', 1293; [[Marcelin Komesi]], ''Chronicon'', ''s.a. 472''; [[Prokopi i Çezaresë]], ''Bellum Vandalicum'', vii.1–3. ''Chronica gallica anno 511'' (n. 650, ''s.a.'' 472) i regjistron të dy versionet.</ref> më 11 korrik [[472]].<ref>''Fasti vindobonenses priores'', n. 606, ''s.a.'' 472.</ref> == Shiko edhe == {{Div col|rules=yes|colwidth=12em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Lista e Perandorëve Romakë]] * [[Perandoria Romake Perëndimore]] * [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore]] * [[Lista e Perandorëve Bizantinë]] * [[Perandoria Romake]] * [[Perandoria Bizantine]] * [[Lista e perandorëve ilirë]] * [[Perandorët ilirë]] * [[Lista e personaliteteve ilire]] * [[Magister militum Ilirikum]] * [[Konstanc Klori]] * [[Kostandini i Madh]] * [[Dinastia e Konstandinit]] * [[Juliani]] * [[Joviani]] * [[Valentiniani I]] * [[Valensi]] * [[Valentiniani II]] * [[Graciani]] * [[Arkadi]] * [[Teodosi I]] * [[Valentiniani III]] * [[Teodosi II]] * [[Kodeksi i Theodosit]] * [[Anastasi I]] * [[Marciani]] * [[Justini I]] * [[Justiniani i Madh]] * [[Dinastia e Justinianit]] * [[Kodeksi i Justinianit]] * [[Flavio Fokasi]] * [[Herakleosi]] * [[Leoni VI i Dituri]] * [[Kostandini VII Purpurogjeniti]] * [[De Administrando Imperio]] * [[Paul Diakoni]] * [[Jordanes]] * [[Marcelin Komesi]] * [[Joan Malala]] {{Div col end}} == Shënime == {{Notelist}} == Referime == {{Reflist|2}} == Bibliografi == === Burimet primare === Burimet për jetën e Antemiusit janë më të pasura se sa për shumicën e perandorëve romakë perëndimorë të [[shekulli V|shekullit të pestë]], pjesërisht për shkak të origjinës së tij nga [[Kostandinopoja]], ku tradita e historive të oborrit u mbajt gjallë dhe pjesërisht për shkak të detajeve që mund të nxirren nga një panegjirik i mbajtur më 1 janar [[468]] nga poeti galo-romak Sidonius Apollinaris. * Sidonius Apollinaris, ''Epistulae'' dhe ''Carmen'' * [[Marcelin Komesi]], Kronikon * [[Prokopi i Çezaresë]], ''Bellum Vandalicum'' * [[Paul Diakoni]], ''Historia Romana'' * [[Jordanes]], ''Getica'' * Kasiodori, Kronika * [[Joan Malala]], Kronografika * Gregori i Tursit, ''Historia Francorum'' === Burimet dytësore === {{Refbegin|39em}} * {{Cite book|author=John Bagnell Bury|publisher=Courier Corporation|url=https://books.google.al/books?id=Jn3pi1wWBNsC|title=History of the Later Roman Empire: From the Death of Theodosius I to the Death of Justianian (A.D. 395 to A.D. 565)|year=1958|volume=1|language=en|isbn=978-048620398-0}} * {{Cite book|author=Peter Heather|title=The Fall of the Roman Empire|date=11 qershor 2007|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-532541-6}} * {{Cite book|last=Kent|first=John|year=2018|url=https://books.google.com/books?id=uHPKDwAAQBAJ&pg=PA411|title=Roman Imperial Coinage|volume=X|publisher=Spink Books|isbn=978-1-912667-37-6|language=en|pages=411}} * {{Cite book|last=Mathisen|first=Ralph W.|year=1998|title=Anthemius (12 April 467 – 11 July 472 A.D.)|language=en|url=http://www.roman-emperors.org/anthemiu.htm|access-date=31 gusht 2015|publisher=De Imperatoribus Romanis|archive-date=28 qershor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090628102552/http://www.roman-emperors.org/anthemiu.htm|url-status=dead}} * {{Cite book|last=Morris|first=John|title=The Prosopography of the Later Roman Empire|last2=Jones|first2=Arnold Hugh Martin|last3=Martindale|first3=John Robert|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1992|language=en|isbn=0-521-07233-6}} * {{Cite book|author1=John Morris|url=https://archive.org/details/plre-ii/page/920/|author2=Arnold Hugh Martin Jones|author3=John Robert Martindale|chapter=Procopius 2|year=1992|title=The Prosopgraphy of the Later Roman Empire|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=0-521-07233-6|page=920}} * {{Cite book|author1=John Morris|author2=Arnold Hugh Martin Jones|author3=John Robert Martindale|chapter=Anthemius 3|url=https://archive.org/details/prosopography-later-roman-empire/PLRE-II/page/96/|title=The Prosopgraphy of the Later Roman Empire|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1992|language=en|isbn=0-521-07233-6|page=96}} * {{Cite book|author=Dominic O'Meara|title=Platonopolis: Platonic Political Philosophy in Late Antiquity|url=https://archive.org/details/platonopolisplat0000omea|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2003|language=en|isbn=0-19-925758-2}} * {{Cite book|author=Edward Arthur Thompson|title=The Huns|url=https://archive.org/details/hunspeoplesofeur00eath|year=1996|publisher=Blackwell Publishing|language=en|isbn=0-631-21443-7}} {{Refend}} {{Start box}} {{s-reg}} {{s-bef|before=Libius Severi}} {{s-ttl|title=[[Lista e Perandorëve Romakë|Perandor romak]] perëndimor|years = [[467]]–[[472]]}} {{s-aft|after=Olibriusi}} {{s-off}} {{s-bef|before=Aetius|before2=Flavius Studius}} {{s-ttl|title=[[Lista e konsujve romakë|Konsull romak]]|years=455|regent1=[[Valentiniani III|Valentinian Augusti]]&nbsp;VIII}} {{s-aft|after=Varanes|after2=Iohanes}} |- {{s-bef|before=Pusaeus|before2=Iohanes}} {{s-ttl|title=[[Lista e konsujve romakë|Konsull romak]]|years=468}} {{s-aft|after=Marciani|after2=[[Zeno]]}} |- {{s-end}} [[Kategoria:Perandorë romakë]] [[Kategoria:Vdekje - Shekulli V]] [[Kategoria:Lindje - Vitet 420]] [[Kategoria:Paganë]] 7lcv1asldfisenhpnayy6wvff3cl1wg Zeno 0 304162 3002430 2984585 2026-06-27T22:18:41Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002430 wikitext text/x-wiki {{Short description|Perandor Romak Lindor i fundit të shekullit të V}} {{Infobox royalty | name = Zeno | image = File:Solidus of Roman emperor Zeno.jpg | image_size = 250px | alt = | caption = Monedhë Solidus e Zenos, ku shkruhet:<br/>{{Smallcaps|{{Abbr|d•n•|DOMINUS NOSTER}} zeno {{Abbr|perp•|PERPETUUS}} {{Abbr|aug•|AUGUSTUS}}}} | succession = [[Perandori romak|Perandor Romak]] i [[Lista e Perandorëve Bizantinë|Lindjes]] | reign-type = Mbretërimi i I-rë | reign = 29 janar 474 – {{nowrap|9 janar 475}} | predecessor = [[Leoni i II]] | successor = Bazilisku | reign1 = Gusht [[476]] – 9 prill [[491]] | reign-type1 = Mbretërimi i II-të | successor1 = [[Anastasi I]] | regent1 = Julius Nepos ([[474]]–[[480]])<br/>Romulus Augustulus ([[475]]–[[476]]) | reg-type1 = Perandorët [[Perandoria Romake Perëndimore|Perëndimorë]] | birth_name = Tarasis<ref name="Tarasis"/> | birth_date = {{circa|425}} | birth_place = Rusumblada (më vonë Zenopolis), Izauria, [[Kilikia]]<br />(tani Elmayurdu, Karaman, [[Turqia|Turqi]]) | death_date = 9 prill 491 (mosha {{circa|65}}) | death_place = [[Kostandinopoja|Kostandinopojë]]<br />(tani [[Stambolli]], [[Turqi|Turqi]]) | burial_place = | spouse = Arkadia<br />Ariadne | issue = Zenoni (nga Arkadia)<br/>[[Leoni i II]] (na Ariadne) | house-type = Dinastia | house = Dinastia Leonide | father = Kodisa | mother = Lallis | religion = | regnal name = | title = {{lang|la|Imperator Caesar Zeno Augustus}}<br/>{{lang|grc|Αὐτοκράτωρ καῖσαρ Ζήνων αὐγουστος}}{{sfn|Rösch|1978|p=166}} }} '''Zeno''' ({{lang|la|Flavius Zeno}}, {{Lang-grc-gre|Ζήνων|Zénōn}} ''''Zénōn''''; {{rreth}} [[425]] - 9 prill [[491]]) ishte perandori romak lindor, nga viti [[474]], deri në vitin [[475]] dhe përsëri nga viti [[476]], deri në vitin [[491]]. Revoltat e brendshme dhe përçarja fetare e pllakosën mbretërimin e tij, i cili megjithatë arriti deri diku, në çështjet e huaja. Mbretërimi i tij, pa [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|fundin e Perandorisë Romake Perëndimore]], pas rrëzimit të Romulus Augustus dhe vdekjes së Julius Nepos, por ai ishte kredituar që kontribuoi shumë në stabilizimin e [[Perandoria Bizantine|Perandorisë Lindore]]. Në historinë kishtare, [[Zeno]] shoqërohet me ''[[Henotikoni|Henotikonin]]'' ose " instrumentin e bashkimit ", të shpallur prej tij dhe të nënshkruar nga të gjithë peshkopët Lindorë, me modelin e zgjidhjes, së polemikës monofizite. == Biografia == === Ngritja në pushtet === ==== Jeta e hershme ==== [[Skeda:Piatto_di_ardaburio,_argento_fuso,_434_d.c._(found_in_1769)_03.JPG|parapamje|majtas|Një detaj i ''Misoriumit të Asparit'', që përshkruan ''magisterin'' e fuqishëm Aspar dhe djalin e tij të madh Ardabur (rreth vitit [[434]]). [[Zeno]] shkaktoi rënien e Ardaburit, duke prodhuar letra tradhtare që e lidhnin atë me Mbretin Sasanid; Ardaburi më vonë u dha rryshfet disa nga ushtarët të [[Zeno]]nit, në përpjekje për ta vrarë.]] Emri origjinal i Zenonit ishte Tarasis dhe më saktësisht ''Tarasikodisa'' në gjuhën e tij amtare, isauriane ({{Lang|la|Trascalissaeus}})<ref name="Tarasis">Burimet e quajnë atë "Tarasicodissa Rousombladadiotes", dhe për këtë arsye mendohet se emri i tij ishte Tarasicodissa. ''Tarasis'' ishte një emër i zakonshëm në Izauria. {{cite journal|author=R. M. Harrison|title=The Emperor Zeno’s Real Name|journal=Byzantinische Zeitschrift|volume=74|year=1981|language=en|pages=27-28}}</ref> Tarasis lindi në Izauria, në Rusumblada, më vonë e quajtur Zenopolis për nder të Zenos.<ref>{{cite book|author=Stephen Mitchell|title=A History of the Later Roman Empire, AD 284–641: The Transformation of the Ancient World|url=https://archive.org/details/historyoflaterro0000mitc|publisher=Wiley-Blackwell|year=2007|language=en|isbn=1-4051-0856-8|page=[https://archive.org/details/historyoflaterro0000mitc/page/114 114]}}</ref> Babai i tij quhej Kodisa (siç dëshmohet nga patronimi i tij "Tarasicodissa"), nëna e tij Lallis, vëllai i tij, Longinus. Tarasis kishte një grua, Arkadia, emri i së cilës, tregon një marrëdhënie me aristokracinë kostandinopolitane dhe statuja e së cilës, u ngrit pranë Banjove të Arkadit, përgjatë shkallëve që çonin në Topoi.<ref name="Croke_160">Croke, 2005, fq. 160–161.</ref> Traditat e afërta Lindore dhe të tjera të krishtera, pohojnë se, Zeno kishte dy vajza, Hilaria dhe Theopiste, të cilat ndiqnin një jetë fetare, por burimet historike dëshmojnë ekzistencën e vetëm një djali nga Arkadia, të quajtur Zenon.<ref name="zenon4">Martindale, "Zenon 4", fq. 1198.</ref> Sipas burimeve antike, karriera prestigjioze e Zenonit - ai kishte luftuar kundër [[Attila|Atilës]] në vitin [[447]], për të mbrojtur [[Kostandinopoja|Konstandinopojën]] dhe për të qenë konsull vitin e ardhshëm - ishte arsyeja pse një oficer tjetër izaurian, Tarasis, zgjodhi emrin grek Zeno, kur u martua në familjen perandorake, duke u njohur kështu si Zeno, kur u ngrit në fron.<ref name="jordanes">Jordanes, 333; Evagrius, ii. 15.</ref> Disa historianë modernë sugjerojnë që gjenerali izaurian, Zeno, ishte babai i perandorit, por nuk ka konsensus për këtë dhe burime të tjera sugjerojnë që Tarasis ishte anëtar i rrethit të Zenonit. Izaurianët, ishin një popull që jetonte në brendësi, nga brigjet mesdhetare të [[Anadolli|Anatolisë]], në bërthamën e Maleve Turus (përgjithësisht ajo që tani përbënë zonën e [[Konia|Konjës]] / Bozkir të [[Turqia|Turqisë]]). Ashtu si shumica e fiseve kufitare, ata shiheshin si [[Barbarët|barbarë]] nga [[romakët]], edhe pse kishin qenë nënshtetas romakë për më shumë se pesë shekuj. Sidoqoftë, duke qenë të krishterë ortodoksë sesa [[Arianizmi|arianë]], siç ishin [[gotët]] dhe [[lista e fiseve të hershme gjermanike|fiset e tjera gjermanike]], ata nuk u ndaluan zyrtarisht nga froni. Sipas disa studiuesve, në mesin e viteve [[460]], [[Lista e Perandorëve Bizantinë|perandori romak lindor]], Leoni i I, donte të ekuilibronte peshën e përbërësit gjermanik të ushtrisë, udhëheqës i të cilit ishte alani {{lang|la|magister militum}}, Aspar. Ai mendoi se, Tarasis dhe isaurianët e tij mund të ishin ajo kundërpeshë dhe e thirri atë, me shumë izaurianë, në [[Kostandinopoja|Konstandinopojë]]. Ky interpretim, megjithatë, është kontestuar.<ref name="Croke_166">Croke, 2005, fq. 166–168.</ref> Nga mesi i viteve [[460]], Arkadia dhe Zenoni kishin jetuar në Konstandinopojë për ca kohë,<ref name="Croke_160">Croke, 2005, fq. 160–161.</ref> ku jetonin edhe Lallis dhe Longinus, kjo e fundit u martua me një Valeria, ndoshta një grua e rangut aristokrat. Sipas burimeve antike, referimi më i hershëm i Tarasisit daton në vitin [[464]], kur ai vuri duart mbi disa letra të shkruara nga djali i Asparit, Ardaburi, të cilat vërtetonin se djali i {{lang|la|magister militum}} kishte nxitur Mbretin Sasanid, për të pushtuar territorin romak, duke premtuar për të mbështetur pushtimin. Përmes këtyre letrave, që Tarasis i dha Leonit, perandori mund ta shkarkonte Ardaburin, i cili në atë kohë ishte {{lang|la|magister militum per Orientem}} dhe {{lang|la|patricius}}, duke ulur kështu ndikimin dhe ambicien e Asparit. Si shpërblim për besnikërinë e tij, për të cilën Leonin e lavdëron Daniel Stiliti,<ref>''Life of Daniel the Stylite'', 55, cituar te Croke, 2005, fq. 168.</ref> Tarasis u caktua {{lang|la|comes domesticorum}}, një zyrë me ndikim dhe prestigj të madh.<ref name="Croke_160">Croke, 2005, fq. 160–161.</ref> Ky emërim mund të nënkuptojë se Tarasis kishte qenë një {{lang|la|protector domesticus}}, ose në oborrin e Leonit në [[Kostandinopoja|Konstandinopojë]], ose i bashkangjitur në stafin e Ardaburit në Antioki.<ref name="Croke_166">Croke, 2005, fq. 166–168.</ref> Në vitin [[465]], Leoni dhe Aspari u grindën për emërimin e konsujve për vitin pasardhës; ishte me këtë rast që, pozicioni i Tarasis u forcua, pasi ai u bë mik dhe aleat i perandorit.<ref>Burimi është Epitoma e librit të parë të [[Fotiu I|Fotit]] të Kronikës së Candidusit të Izaurias (Croke, 2005, fq. 161).</ref> [[Skeda:KHM_Wien_Kaiserin_Ariadne_X_39.jpg|parapamje|Ndihma e Ariadnës, vajza e madhe e perandorit Leoni I dhe gruaja e Zenonit.]] ==== Dhëndri i Leonit I ==== Për ta bërë veten më të pranueshëm për hierarkinë romake dhe popullsinë e [[Kostandinopoja|Kostandinopojës]], Tarasis përdori emrin grek Zeno, duke e mbajtur atë për pjesën tjetër të jetës së tij. Në mesin e fundit të vitit [[466]], Zeno u martua me Ariadnen, vajzën e madhe të Leonit të I dhe Verinës; nuk ka asnjë referencë për atë që u divorcua nga Arkadia, e cila, me sa duket, vdiq para kësaj. Vitin tjetër lindi djali i tyre dhe Zeno u bë babai i trashëgimtarit të dukshëm të fronit, pasi djali i vetëm i Leonit, kishte vdekur në foshnjërinë e tij; për të theksuar pretendimin e tij për fronin, djali u quajt Leon.<ref name="Croke_172">Croke, 2005, fq. 172–173.</ref> Zeno, megjithatë, nuk ishte i pranishëm në lindjen e djalit të tij, pasi në vitin [[467]], ai mori pjesë në një fushatë ushtarake kundër [[gotët|gotëve]].<ref name="Croke_166">Croke, 2005, fq. 166–168.</ref><ref name="Croke_178">Croke, 2005, fq. 178–179.</ref> [[Skeda:Leo_I_Louvre_Ma1012_n2.jpg|parapamje|majtas|Leoni I, vjehrri i Zenonit, perandor romak lindor nga {{Abbr|v.|viti}} [[457]] {{Abbr|d. v.|deri në vitin}} [[474]].]] Zeno, si anëtar i {{lang|la|protektores domestici}}, nuk mori pjesë në ekspeditën katastrofike, kundër [[Vandalët|vandalëve]], të udhëhequr në vitin [[468]], nga kunati i Leonit, Bazilisku. Vitin pasues, gjatë të cilit ai mbajti nderin e konsullatës, ai u emërua {{lang|la|magister militum per Thracias}} dhe udhëhoqi një ekspeditë në [[Trakia|Traki]]. Burimet nuk tregojnë qartë se cilin armik luftoi ai atje dhe historianët kishin propozuar [[gotët]] ose [[hunët]], ose rebelët e Anagastesit. Sido që të jetë, përpara se të largoheshin, Leoni dhe Zeno kërkuan mendimin e Daniel Stilitit për fushatën dhe Danieli u përgjigj se, Zeno do të ishte shënjestra e një komploti por do të shpëtonte i padëmtuar. Në të vërtetë, Leoni dërgoi disa nga ushtarët e tij personalë me Zenon për ta mbrojtur, por ata morën rryshfet nga Aspari për ta kapur në vend. Zeno u informua për qëllimin e tyre dhe iku në Serdika dhe, për shkak të këtij episodi, Leoni u bë edhe më dyshues ndaj Asparit.<ref name="Croke_185">Croke, 2005, fq. 185–186.</ref> Pas sulmit, Zeno nuk u kthye në [[Kostandinopoja|Kostandinopojë]], ku ishin Aspari dhe Ardaburi, ende me një fuqi të konsiderueshme. Në vend të kësaj, ai u zhvendos në "Murin e gjatë" (Muri i gjatë i Kersonesit Trak ose, me më pak gjasa, Muri Anastasian), pastaj në Pylai dhe prej andej në Kalçedonia. Ndërsa priste këtu, një mundësi për t'u kthyer në kryeqytet, ai u emërua {{lang|la|magister militum per Orientem}}. Ai mori me vete murgun Pjetër Fullerin dhe u nis për në Antioki, selia e zyrës së tij, duke kaluar nëpër Izauria, ku vendosi rebelimin e Indakut. Zeno qëndroi në Antioki për dy vjet.<ref name="Croke_188">Croke, 2005, fq. 188–190.</ref> Ndërsa jetonte në Antioki me familjen e tij, Zeno simpatizoi pikëpamjet monofizite të Pjetër Fullerit dhe e mbështeti atë kundër kundërshtarit të tij, peshkopit kalçedonian Martyrius. Zenoni lejoi mbërritjen në Antioki të murgjve nga manastiret aty pranë, që rritën numrin e pasuesve të Pjetrit dhe nuk e shtypën në mënyrë efektive dhunën e tyre. Martiri shkoi në [[Kostandinopoja|Kostandinopojë]] për të kërkuar ndihmë nga Leoni, por, kur u kthye në Antioki, u informua se, Pjetri ishte zgjedhur peshkop dhe dha dorëheqjen ([[470]]). Leoni reagoi duke dërguar Pjetrin në internim dhe duke iu drejtuar Zenonit një ligj që, ndalon murgjit që të largohen nga manastiret e tyre ose të nxisin rebelim (1 qershor [[471]]).<ref>Ligji bënë pjesë në ''Kodin Justinian'' (1.3.29).</ref> Në vitin [[470]]/[[471|1]], Zeno gjithashtu duhej të merrej me një pushtim të Tzanit, i cili sulmoi [[Armenia|Armeninë]] Romake.<ref>Croke, 2005, fq. 194.</ref> Me Zenon larg [[Kostandinopoja|Kostandinopojës]], Aspari e kishte rritur ndikimin e tij, duke e vendosur djalin e tij, Patricius, të emërohej ''Çezar'' dhe të martohej me vajzën e vogël të Leonit të I, Leontian ([[470]]). Burimet janë kontradiktore për shkaqet, por shprehen qartë se në vitin [[471]], Leoni I e vrau pabesisht Asparin dhe Ardaburin. Kjo sigurisht ndodhi me miratimin e Zenonit dhe Baziliskut, pasi, në prag të vrasjeve, të dy gjeneralët ishin zhvendosur, më afër Kostandinopojës (Zenoni ishte në Kalçedoni). Pas kësaj, Zeno u kthye në Kostandinopojë dhe u emërua {{lang|la|magister militum praesentalis}}.<ref>Croke, 2005, fq. 198.</ref> === Mbretërimi === [[Skeda:Leo_(474)-coin.jpg|alt=|parapamje|354px|Monedhë e Leonit II, prerë në emër të "Leonit dhe Zenonit, ''augustë'' të përjetshëm"; periudha kur Zeno dhe djali i tij ishin perandorë të përbashkët, midis 29 janarit dhe 17 nëntorit [[474]].]] ==== Mbretërimi i parë dhe revolta e Baziliskut (475–476) ==== Më 25 tetor [[473]], Leoni I caktoi si ''Çezar'' nipin e tij [[Leoni i II|Leonin e II]], djalin e Zenonit dhe Ariadnës. Më 18 janar [[474]], Leoni i I vdiq; nëse [[Leoni i II]] nuk do të ishte shpallur tashmë bashkë-perandor nga gjyshi i tij, ai do të ishte bërë ''augustus'' me atë rast. Meqenëse [[Leoni i II]] ishte shtatë vjeç (shumë i ri për të qeverisur vetë) Ariadne dhe nëna e saj Verina e fituan atë për të kurorëzuar Zenonin, babanë e tij, si bashkë-perandor, gjë që ai bëri në 29 janar [[474]]. Kur [[Leoni i II]] u sëmur dhe vdiq, Zeno u bë perandori i vetëm. Zenonit iu desh të zgjidhte çështjet me Mbretin e [[Vandalët|vandalëve]], Genserikun, i cili po kryente sulme kundër qyteteve bregdetare të Perandorisë, duke kërcënuar rrugët kryesore tregtare detare. Zeno i dërgoi Genserikut, një oficer të rangut të lartë si ambasador, Severus, i cili arriti të përcaktojë një paqe "të përjetshme" midis vandalëve dhe perandorisë, e cila i lejoi [[romakët]] të paguanin shpërblime për të burgosurit në duart e [[vandalët|vandalëve]] dhe që i dha fund persekutimit vandal të Ortodoksëve të krishterët në territorin e tyre.<ref name="Williams181">Williams dhe Friell, fq. 181–183.</ref> Pavarësisht këtij suksesi, Zeno vazhdoi të ishte jopopullor me njerëzit dhe Senatin për shkak të origjinës [[Barbarët|së tij barbare]]; e drejta e tij për fron ishte e kufizuar në martesën e tij me Ariadnen dhe marrëdhëniet e tij me Verinën, perandoresha e ve. Prandaj, ai zgjodhi të merrte mbështetje nga përbërësi izaurian i ushtrisë, në veçanti, gjeneralët Isaurus Illus dhe Trocundes, të dy vëllezër. Sidoqoftë, Verina vendosi të rrëzonte dhëndrin e saj, Zeno dhe ta zëvendësonte atë me të dashurin e saj, ish – {{lang|la|magister officiorum}} Patricius, me ndihmën e vëllait të saj Baziliskut. Komplotistët nxitën trazira në kryeqytet kundër perandorit izaurian; Bazilisku arriti gjithashtu të bindte Illusin, Trocundes dhe gjeneralin ostrogot, Theodoric Strabo për t'u bashkuar me komplotin.<ref name="Williams181">Williams dhe Friell, fq. 181–183.</ref> [[Skeda:Solidus_Basiliscus-RIC_1003.jpg|parapamje|majtas|372px|Monedha e Baziliskut, i cili u rebelua kundër Zenonit në janar [[475]] dhe mbajti pushtetin deri në kthimin e Zenos në gusht [[476]]. Bazilisku ishte vëllai i Verinës; ai mori pushtetin, pasi Zeno iku nga [[Kostandinopoja]], por tjetërsoi njerëzit e Kostandinopojës dhe u kap dhe u vra nga Zeno.]] Në janar [[475]], Zeno u detyrua të largohej nga [[Kostandinopoja]] në Izauria me gruan dhe nënën e tij,<ref>{{Cite book|last=Hussey|first=Joan M.|title=The Cambridge Medieval History|volume=4|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1966|language=en|page=473}}</ref> disa shokë të Izaurit dhe thesarin perandorak. Illusi dhe Trocundes u dërguan ta ndiqnin dhe Zeno u detyrua të mbyllej në një kështjellë, ku Illusi e rrethoi atë, duke kapur edhe vëllain e Zenos, Longinusin dhe duke e mbajtur atë si peng.<ref name="Williams181">Williams dhe Friell, fq. 181–183.</ref> Sidoqoftë, komplotistët shpejt ranë në konflikt me njëri-tjetrin. Bazilisku mori fronin për vete, duke vrarë të dashurin dhe kandidatin e Verinës, Patricius. Ai gjithashtu lejoi që turma të vriste të gjithë izaurianët e mbetur në [[Kostandinopoja|Kostandinopojë]], një episod që dëmtoi marrëdhëniet me gjeneralët Isaurus Illus dhe Trocundes. Bazilisku, emëroi nipin e tij Armatus {{lang|la|magister militum}}, duke tjetërsuar kështu Theodoric Strabonin. Meqenëse Zenoni nuk kishte lënë para, Bazilisku u detyrua të vinte taksa të rënda. Më në fund, ai e tjetërsoi Kishën duke mbështetur monofizitët. Banorët e Kostandinopojës gjithashtu ia hodhën fajin atij për një zjarr të madh që dogji disa pjesë të qytetit. Me mbështetjen e fshehtë të Senatit, dhe rryshfetet e paguara nga Zeno, Illusi ra dakord të ndërronte anën dhe bashkoi ushtrinë e tij me Zenon, duke marshuar në Konstandinopojë. Bazilisku u përpoq të rimarrë mbështetjen popullore dhe dërgoi një ushtri tjetër kundër Zenonit, nën komandën e nipit të tij Armatus. Zeno arriti ta korruptoi edhe Armatusin, duke i premtuar konfirmin e gradës së tij të {{lang|la|magister militum praesentalis}} për jetën dhe duke promovuar djalin e tij (i quajtur edhe Bazilisk) në titullin e ''Çezarit''; Ushtria e Armatusit nuk arriti të kapte trupat e Zenonit gjatë marshimit të tyre në Kostandinopojë.<ref name="Williams181">Williams dhe Friell, fq. 181–183.</ref> Në gusht të vitit [[476]], Zenoni rrethoi [[Kostandinopoja|Kostandinopojën]]. Senati hapi portat e qytetit për izaurin, duke e lejuar perandorin e rrëzuar të rimerte fronin. Bazilisku iku me familjen e tij në pagëzimoren e [[Ajasofja|Hagia Sophia]]. I tradhtuar nga patriarku Akac, ai u dorëzua vetë dhe familja e tij pasi nxori një premtim solemn nga Zenoni, për të mos derdhur gjakun e tyre. Bazilisku dhe familja e tij u dërguan në një fortesë në [[Kapadokia]], ku Zeno i kishte mbyllur në një cisternë të thatë, për të vdekur nga ekspozimi.<ref>{{Cite web|last=Elton|first=Hugh|date=10 qershor 1998|title=Flavius Basiliscus (AD 475–476)|url=http://www.roman-emperors.org/basilis.htm|website=De Imperatoribus Romanis|language=en|access-date=23 gusht 2006|url-status=live|archive-date=22 gusht 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822181056/http://www.roman-emperors.org/basilis.htm}}</ref> Pas restaurimit të tij, Zeno përmbushi premtimet e tij, duke e lënë Armatus, të mbante titullin e tij {{lang|la|magister militum praesentalis}} (ndoshta edhe duke e ngritur atë në rangun e {{lang|la|patricius}}) dhe duke emëruar djalin e tij, Baziliskun, ''Çesar'' në Nikenë.<ref>Ekzistojnë disa monedha solidi dhe tremisses në emrin e "Zeno dhe Leo nob[ilissimus] caes[ar]". Ato i janë atribuar Zenos si perandor dhe djalit të Armatusit, si ''Çezar'', në këtë rast, biri i Armatusit do të ketë ndryshuar emrin e tij nga Bazilisk, emri i uzurpatorit, në Leon, emri dinastik i familjes së Zenos.{{cite book|author=Philip Grierson|author2=Melinda Mays|title=Catalogue of Late Roman Coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection: From Arcadius and Honorius to the Accession of Anastasius|publisher=Dumbarton Oaks|language=en|year=1992|isbn=0-88402-193-9|pages=181-182}}</ref> Në vitin [[477]], megjithatë, Zeno ndryshoi mendje, ndoshta me nxitjen e Illusit, pasi ky i fundit, qëndroi për të fituar nga rënia e Armatusit dhe urdhëroi vdekjen e Armatusit. Zeno konfiskoi të gjitha pronat e Armatusit, rrëzoi djalin e tij, Bazilisk dhe e shuguruan si prift.<ref name="evagrius">Evagrius Scholasticus, ''Historia Ecclesiae'', 3.xxiv.</ref><ref name="armatios">''Suda'', s.v.</ref><ref name="martindale">{{Cite book|last=Martindale|first=J. R.|title=The Prosopography of the Later Roman Empire|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=QCIaBQTCg0IC&pg=PA148|year=1980|pages=[https://books.google.com/books?id=QCIaBQTCg0IC&pg=PA148&lpg=PA148 148–149]|isbn=978-0-521-20159-9|language=en}}</ref> [[Skeda:Solidus-Odoacer-ZenoRIC_3657cf.jpg|parapamje|Monedhë solidus e prerë në emër të Zenos nga Odoaceri, i cili drejtoi Italinë nën patronazhin e perandorit lindor.]] ==== Fundi i Perandorisë Perëndimore ==== {{See also|Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|Periudha e Dyndjeve Barbare}} Perandori perëndimor, Olybrius vdiq në vjeshtën e vitit [[472]]. Gundobadi, {{Lang|la|magister militum}} perëndimor, atëherë u shpall Glikeri, {{lang|la|comes domesticorum}} (komandant i rojeve perandorake) si perandor perëndimor në Ravenë. Leoni i I refuzoi ta mbështesë Glikerin dhe ngriti nipin e tij, Julius Nepos, si bashkë-perandor për [[Perandoria Romake Perëndimore|Perëndimin]] në vitin [[473]]. Duke pritur rezistencë, Nepos u detyrua nga moti i keq i [[dimri]]t, ta vononte udhëtimin e tij deri në vitin e ardhshëm; prandaj iu la Zenonit, si pasardhësi i Leonit, të mbështeste instalimin e Julius Nepos në Ravena. Nepos arriti në Itali, rrëzoi shpejt Glikerin, i cili nuk ofroi asnjë rezistencë dhe u shpall perandor nga Senati Romak në qershor [[474]]. Juliusi ishte në marrëdhënie të mira me Zenon dhe madje preu monedha me emrat e Zenos, [[Leoni i II|Leonit II]] dhe vetes. [[Skeda:Europe_and_the_Near_East_at_476_AD.png|parapamje|majtas|372px|[[Evropa]] dhe Pellgu i [[Mesdheu]]t, gjatë [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|rënies së Perandorisë Perëndimore]], në {{abbr|v.|vitin}} [[476]]]] Në gusht të vitit [[475]], gjatë mbretërimit të Baziliskut, ndërsa Zeno ishte në Izauria i bllokuar nga shfaqja e "revoltës së ushtrisë së Orestesit, {{lang|la|magister militum}} perëndimor, duke e detyruar Neposin të largohej nga [[Italia]] për në [[Dalmacia|Dalmaci]]; Orestes shpalli perandor djalin e tij, Romulus Augustus, por nuk ishte në gjendje të fitonte besnikërinë e mbetjeve të [[Perandoria Romake Perëndimore|Perandorisë Perëndimore]] jashtë Italisë. Një vit më vonë, ndërsa Zenoni po hynte në [[Kostandinopoja|Konstandinopojë]] për t'i dhënë fund uzurpimit të shkurtër të Baziliskut, Romuli dhe Oresti u përmbysën nga prijësi Odoacer. Me mbështetjen e Odoacerit, Senati Romak dërgoi një të dërguar për të paraqitur shenjat perandorake te Zeno i restauruar. Ata i kërkuan Zenos që të shpërndante ndarjen e perandorisë dhe të sundonte si perandori i vetëm; gjithashtu, për të caktuar Odoacerin si {{lang|la|patricius}} dhe guvernator zyrtar perandorak të [[Italia|Italisë]]. Në të njëjtën kohë, Zeno mori një ambasadë tjetër, të dërguar nga Julius Nepos, i cili i kërkoi Zenos t'i jepte paratë dhe ushtrinë e nevojshme për të rifilluar kontrollin e tij në Itali. Zeno u përgjigj se Senati Romak duhet të mirëpresë përsëri Julius Nepos, perandorin e tyre të ligjshëm, dhe se Odoaceri duhet të marrë siç duhet {{lang|la|patricius}} nga Nepos, megjithëse lejoi që ai gjithashtu ta jepte atë. Odoaceri u njoh zyrtarisht dhe u la në zotërim të Italisë, ndërsa Nepos mbajti titullin e tij dhe fragmentet e tjera të zotërimeve perëndimore të perandorisë, por asnjë ushtri. Ndoshta, në shenjë respekti për Zenon, Odoaceri njohu ''mbretërimin de jure'' të Nepos në Itali deri në vdekjen e tij, duke sunduar dhe madje duke prerë monedha në emër të tij, por ai kurrë nuk e lejoi kthimin e tij. Pas vrasjes së Nepos, në vitin [[480]], Odoaceri pushtoi [[Dalmacia|Dalmacinë]], për të ndjekur dhe ndëshkuar vrasësit (dhe gjithashtu për të marrë [[Dalmacia|Dalmacinë]] për vete). Zeno legjitimoi autoritetin e Odoacerit në Dalmaci; Odoaceri njohu Zenonin si perandorin e vetëm të perandorisë përsëri unitare, por gjithnjë e më shumë filloi të përdorte titullin e mbretit për veten e tij.<ref>Williams dhe Friell, fq. 187.</ref> ==== Revolta e Marcianit (479) ==== Marciani ishte djali i perandorit romak perëndimor, [[Antemiusi|Antemius]] ([[467]]–[[472]]) dhe një nip i perandorit, [[Marciani|Marcian]] ([[450]]–[[457]]). Ai ishte martuar motrën e Ariadnes, Leontia, dhe për këtë arsye ishte kunati i Zenos; ai ishte dy herë konsull, në vitin [[467]] dhe në vitin [[472]]. Në vitin [[479]], Marciani u përpoq të rrëzonte Zenonin dhe të kërkonte fronin për vete. Me ndihmën e vëllezërve të tij, Procopius Anthemius dhe Romulus, ai mblodhi në [[Kostandinopoja|Kostandinopojë]] trupa të përbërë nga të dy qytetarë dhe të huaj në shtëpinë e një Çezari, në jug të Forumit të Teodosit, dhe prej andej marshuan në të njëjtën kohë në pallatin perandorak dhe në shtëpinë e Illusit, i cili ishte një mbështetës i Zenos. Perandori pothuajse ra në duart e rebelëve, të cilët, gjatë ditës, i mbytën trupat perandorake, të cilët gjithashtu u sulmuan nga qytetarët nga kulmet e shtëpive të tyre. Sidoqoftë, gjatë natës, Illusi lëvizi një njësi izauriane, të vendosur në Kalçedonia afër, në Konstandinopojë dhe korruptoi gjithashtu, ushtarët e Marcianit, të cilët e lejuan Zenonin të ikte. Të nesërmen në mëngjes, Marciani, duke kuptuar se situata e tij, ishte e dëshpëruar dhe se përforcimet nga Theodoric Strabo nuk do të arrinin me kohë, u strehuan në kishën e Apostujve të Shenjtë, por u arrestua me vëllezërit e tij.<ref name="Bury_Marcian">{{cite book|author=John Bagnall Bury|chapter=2. The Revolts of Marcian and Illus (A.D. 479‑488)|title=History of the Later Roman Empire|url=https://archive.org/details/historyoflaterro0001jbbu|year=1958|publisher=Dover Books|language=en|pages=[https://archive.org/details/historyoflaterro0001jbbu/page/395 395], 397–398}}</ref> Zeno e dërgoi Marcianin dhe vëllezërit e tij në [[Kajseriu|Çezarenë e Kapadokisë]]. Ata u përpoqën të iknin, por Marciani u kap dhe u detyrua të bëhej murg në Tarsus ([[Kilikia]]),<ref>Evagrius Scholasticus, ''Historia ecclesiastica'', 3.26.</ref> ose u burgos në Izauria, në fortesën e Papuriusit. Ai u përpoq të shpëtojë për herë të dytë dhe këtë herë ia doli, por, pasi mblodhi trupa të reja dhe sulmoi [[Ankaraja|Ancyra]], ai u mund dhe u kap nga Trocundesi, vëllai i Illusit.<ref name="Bury_Marcian1">{{cite book|author=John Bagnall Bury|chapter=2. The Revolts of Marcian and Illus (A.D. 479‑488)|title=History of the Later Roman Empire|url=https://archive.org/details/historyoflaterro0002jbbu|year=1958|publisher=Dover Books|language=en|pages=[https://archive.org/details/historyoflaterro0002jbbu/page/397 397]–398}}</ref> ==== Revolta e Illusit (484–488) ==== Pozicioni komandues dhe favori popullor i Illusit, e bënë atë një objekt dyshimi dhe Zeno në mënyra të ndryshme, kërkoi të shpëtojë veten prej tij. Gjithashtu Verina, perandoresha e ve, komplotoi kundër jetës së tij. Përpjekja e Verinës ishte e pasuksesshme dhe Zeno, po aq xheloz për të dhe për Illusin, e dëboi atë me sugjerimin e këtij të fundit, duke e kufizuar në fortesën e Papuriusit. Ka disa dyshime për kohën e këtyre ngjarjeve. Candidus nga Izauria e vendos dëbimin e Verinës, para revoltës së Marcianit, ndërsa Theodore Lector cakton si shkak të saj, pjesëmarrjen e saj në revoltën e Baziliskut. Nuk ka gjasa, me të vërtetë, që kjo grua e trazuar të dëbohet dy herë, një herë para revoltës së Marcianit, për lidhjen e saj me Baziliskun dhe përsëri pas revoltës së Marcianit, për komplotin e saj kundër Illusit. Nga burgimi i saj, ajo arriti të bindë vajzën e saj, Ariadnen, gruan e Zenonit, që të përpiqej të siguronte lirimin e saj, së pari nga Zeno dhe pastaj nga Illusi, të cilat ia referoi perandorit. Illusi e refuzoi kërkesën e saj. Ariadne, ashtu si nëna e saj, u përpoq të vriste Illusin. [[Jordanes|Jordanesi]] e përshkruan urrejtjen e saj si një kauze tjetër: ai thotë se Illusi kishte futur dyshime xhelozie në mendjen e Zenonit, që e kishin bërë Zeno të përpiqej t'i jepte fund jetës së saj dhe se njohja e saj për këto gjëra e nxiti atë të hakmerrej. Vrasësi të cilin ajo punësoi vetëm plagosi Illusin; vrasësi u zu rob dhe Zeno, i cili duket se ishte i fshehtë në këtë çështje, nuk ishte në gjendje të parandalonte ekzekutimin e tij. Illusi - me mikun e tij Pamprepius, [[Leontio]] dhe vëllain e tij Trocundes - tani në pension nga oborri. Ata së pari shkuan në Nikea dhe më pas, me pretendimin e ndryshimit të ajrit dhe të prokurimit të një shërimi për plagën e tij, në Lindje, ku ai u bë {{lang|la|magister militum}}. Pasi përshkuan Azinë e Vogël, ata ngritën flamurin e revoltës në vitin [[484]], kur Illusi shpalli [[Leontio]]n perandor. Zenoni dërgoi një ushtri për t'i luftuar ata, por Illusi fitoi, mori në zotërim Papuriusin, liroi Verinën dhe e detyroi atë të kurorëzonte [[Leontio]]n në Tarsus. Në vitin [[485]], Zenoni dërgoi kundër rebelëve një ushtri të re, që thuhej se përbëhej nga maqedonas dhe [[Skithët|skithë]] (hamendësimet e Tillemont, jo pa arsye, se këta ishin ostrogotë) nën drejtimin e Joan Gungaçit, ose, me më shumë gjasa, Joan Skithit dhe [[Teodoriku i Madh|Teoderikut Amal]], i cili ishte në këtë kohë konsull. Joani i mundi rebelët afër Seleukisë dhe i përzuri në fortesën e Papuriusit, ku i bllokoi. Pas disa muajsh, Trocundesi vdiq; fortesa u mor vetëm pas katër vjetësh rrethimi, nga tradhtia e kunatit të Trocundesit, i cili ishte dërguar për qëllim nga [[Kostandinopoja]] nga Zeno. Illusit dhe [[Leontio]]s iu pre koka ([[488]]) dhe kokat e tyre u dërguan te perandori.<ref>{{cite book|editor=William Smith|title=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology|chapter=Illus|volume=2|year=1867|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0002.001/579?rgn=full+text;view=image|title-link=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology|publisher=Little, Brown and Co.|language=en|pages=569-570}}</ref> [[Skeda:Theodoric_bronze_weight_inlaid_with_silver_issued_by_prefect_Catulinus_Rome_493_526.jpg|parapamje|321px|Pesha bronzi me emrin e [[Teodoriku i Madh|Teoderikut të Madh]], mbretit të ostrogotëve dhe sundimtarit të Italisë. Teoderiku shërbeu nën Zenon, duke luftuar kundër rivalit të tij, Teodorik Strabonit ([[476]]-[[481]]), dhe më pas qe udhëheqës i ushtrisë që rrethoi fortesën e Papuriusit, duke kapur dhe vrarë vëllain e Illusit, Trokundesin ([[484]]).]] ==== Lidhjet me gotët (474–487) ==== Agresioneve e dy prijësve ostrogotë, Teoderik Amalit ([[Teodoriku i Madh]]), i biri i Teodemirit, prijësit të [[ostrogotët|ostrogotëve]] [[Mëzia|mizianë]] dhe Teodorik Strabonit, udhëheqësi i [[ostrogotët|ostrogotëve]] trakë, kishte qenë një burim i vazhdueshëm rreziku që nga viti [[472]]. Megjithëse Zeno nganjëherë merrte me mend t’i luante kundër njëri-tjetrit, ata nga ana e tyre ishin në gjendje të përfitonin nga rivalitetet e tij dinastike. Vetëm duke u ofruar, atyre pagë dhe komandë të lartë ai i ndaloi ata të sulmonin vetë [[Kostandinopoja|Kostandinopojën]]. Në vdekjen e [[Leoni i II|Leonit të II]], Teodorik Straboni do të rebelohej kundër Zenos. Mbështetja e tij ishte e dobishme në përmbysjen e Zenonit dhe ngritjen e Baziliskut në fronin Bizantin ([[475]]), por Teodoriku dhe Bazilisku patën një rënie, kështu që, kur Zeno u kthye në [[Kostandinopoja|Konstandinopojë]] në vitin [[476]] dhe mundi Baziliskun, Straboni u raportua se nuk e mbrojti qytetin.<ref name="martindale 2">{{Cite book|last=Martindale|first=J. R.|title=The Prosopography of the Later Roman Empire|year=1980|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-0-521-20159-9|pages=1073–74}}</ref><ref>Mea të rast Zenoja ishte bërë aleat me [[Teodoriku i Madh|Teoderik Amalin]], [[gotët]] e të cilit, ishin vënë në lëvizje për të sulmuar perandorinë.</ref> Në vitin [[476]] / [[477|7]], Zenoja u bë aleat me rivalin e Strabonit, Teoderiku Amalin dhe e urdhëroi atë të sulmonte Teodorik Strabonin. Udhëheqësi i gotëve trakas i dërgoi një ambasadë perandorit, duke ofruar paqe dhe duke fajësuar Teodorikun Mezian. Zeno e kuptoi që kjo ofertë po fshihte konspiracione të mëtejshme dhe e bindi Senatin dhe ushtrinë, që ta shpallnin Teodor Strabonin një armik publik.<ref name="martindale2">{{Cite book|last=Martindale|first=J. R.|title=The Prosopography of the Later Roman Empire|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=QCIaBQTCg0IC|year=1980|language=en|pages=[https://books.google.com/books?id=QCIaBQTCg0IC&pg=PA148&lpg=PA148 148–149]|isbn=978-0-521-20159-9}}</ref> Plani i Zenos ishte që dy Teoderikët të sulmonin njëri-tjetrin. Ai e dërgoi Amalin kundër Strabonit, i cili mbështeti revoltën e Marcianit, me premtimin e një [[Perandoria Bizantine|force të madhe Romake]] si përforcim ([[478]]). Kur Teoderik Amali arriti nëpër male në malin Soundis, ai nuk e gjeti përforcimin e ushtrisë romake që priste, por në vend të kësaj ushtrinë e Teodorik Strabonit, në një kamp shumë të fortifikuar. Të dy Teoderikët ranë dakord t'i paraqesin një kërkesë të përbashkët perandorit, me qëllim që të shtrihej në jug territori i vendosjes së [[ostrogotët|ostrogotëve]] në [[Mëzia|Moesia]].<ref name="wolfram">{{Cite book|last=Wolfram|first=Herwig|title=History of the Goths|publisher=University of California Press|year=1979|language=en|isbn=978-0-520-06983-1|edition=rishtypje e v. 1990|pages=32, 270–276}}</ref> Zenoja u përpoq ti ndante dy Teoderikët, duke i dhënë rryshfet Amalit, por ai e refuzoi rryshfetin. Ushtria Perandorake arriti disa suksese fillestare, por Zeno nuk e shtypi avantazhin e tij dhe lejoi që Amali të lëvizte drejt perëndimit, në Traki, duke plaçkitur territoret ndërsa ai shkonte. Me Amalin larg, Straboni pranoi një marrëveshje me Zenonin: Strabonit do t'i kthehej pasuria e tij, para për të paguar 13,000 ushtarë, komanda e dy ''njësive palatinae'' dhe titulli edhe një herë i {{lang|la|magister militum}}.<ref name="wolfram2">{{Cite book|last=Wolfram|first=Herwig|year=1979|title=History of the Goths|publisher=University of California Press|language=en|isbn=978-0-520-06983-1|edition=rishtypje e v. 1990|pages=270–276}}</ref> Sidoqoftë, ushtria e Teodorik Straboni, me 30,000 ushtarë e fortë, ishte ende një kërcënim për Zenon, i cili i bindi [[bullgarët]] të sulmonin [[ostrogotët|gotët Trakas]] në bazën e tyre. Straboni i mundi [[bullgarët]] në vitin [[480]]/[[481|1]] dhe u zhvendos në drejtim të [[Kostandinopoja|Konstandinopojës]], por ai duhej të merrej me probleme me njerëzit e tij, kështu që ai nuk mund të përfitonte nga fitorja e tij dhe u detyrua të kthehej në [[Greqia|Greqi]]. Kur po kthehej, ai vdiq në një aksident. Pasi Teodorik Straboni vdiq në vitin [[481]], [[Teodoriku i Madh]] i ardhshëm u bë mbreti i të gjithë kombit [[Ostrogotët|ostrogot]] dhe vazhdoi të ishte burim i telasheve në [[Ballkani|gadishullin Ballkanik]]. Zenoja u lidh me Teoderikun, të cilin e emëroi {{lang|la|magister militum praesentalis}} dhe madje konsull për vitin [[484]], hera e parë që një barbar që nuk ishte qytetar i perandorisë arriti një nivel kaq të lartë. Zenoja kishte luftuar me Teoderikun kundër Illusit dhe uzurpatorit [[Leontio]], duke i rrethuar ata në Papurius në vitet [[484]]–[[488]]. Sidoqoftë, në vitin [[486]] [[Teodoriku i Madh|Teoderiku]] u rrebelua përsëri dhe sulmoi [[Kostandinopoja|Kostandinopojën]], duke ndërprerë furnizimin me ujë të qytetit. Zenoja bleu një paqe dhe ra dakord me Theoderikun që [[ostrogotët]] duhet të kishin shkuar për të pushtuar Italinë, duke luftuar kundër Odoacerit, i cili gjoja kishte mbështetur [[Leontio]]n, dhe për të vendosur mbretërinë e tij të re atje ([[487]]). Kjo e eliminoi praninë gjermanike në lindje. ==== Shpallja e ''Henotikonit'' (482) ==== {{See also|Henotikoni}} Në çështjet fetare, Zenoja është i famshëm për ''[[Henotikoni|Henotikonin]]'', ose "Aktin e Bashkimit", nxierë në vitin [[482]], për të ndërmjetësuar midis pikëpamjeve kalçedoniane dhe [[Miafizitizmi|miafizite]] [[Kristologjia|rreth natyrës së Krishtit]]. Kalçedonët njihnin dy natyra (''fizis'') të Krishtit, ndërsa [[Miafizitizmi|miafizitët]] vetëm një; këshilli i Kalçedonias ([[451]]) kishte lëshuar Kredon e Kalçedonisë dhe kishte dënuar pozicionin [[Miafizitizmi|miafizit]], por miafizitët ishin akoma të fortë, veçanërisht në provincat Lindore të Perandorisë, dhe Patriarku i Aleksandrisë, Peter Mongu, ishte një miafizit. Mbështetja e [[miafizitizmi|miafizitëve]] ishte një nga gabimet e bëra nga Baziliskut, pasi njerëzit e [[Kostandinopoja|Kostandinopojës]] ishin kalçedonianë, por Zenoja kishte nevojë për mbështetjen e provincave Miafizite – [[Egjipti]], [[Siria]], [[Palestina]] dhe [[Azia e Vogël]]; gjithashtu, Patriarku i Kostandinopojës, Akaci, ishte i interesuar të zvogëlonte distancën midis dy pozicioneve. Prandaj, në vitin [[482]], Zenoja nxori ''[[Henotikoni]]n'', një dokument, që ai e kishte zhvilluar me mbështetjen e Akacit dhe u drejtohej fraksioneve në Egjipt. Edikti afirmoi [[Besojma e Nikesë|Besimin Nikeno-Kostandinopolitan]] (d.m.th., Kredoja e Nikeas e përfunduar në Konstandinopojë) si një simbol i përbashkët, përfundimtar dhe i bashkuar ose shprehje e besimit. Të gjitha simbolet ose matematat e tjera u përjashtuan; Eutikes dhe Nestori u dënuan në mënyrë të pagabueshme me një anatemë, ndërsa dymbëdhjetë kapitujt e [[Cirili i Aleksandrisë|Cirilit të Aleksandrisë]] u pranuan. Mësimi i Kalçedonisë nuk u hodh poshtë aq shumë sa kaloi në heshtje; [[Jezu Krishti]] u përshkrua si "Biri i vetëmlindur i Zotit [...] një dhe jo dy" dhe nuk kishte asnjë referencë të qartë për të dy natyrat.<ref>Evagrius Scholasticus, ''Historia Ecclesiastica'' III. 14.</ref> Peshkopi i Romës, [[Feliksi III|Papa Feliksi III]], refuzoi të pranonte dokumentin duke shkishëruar Akacin ([[484]]), duke filluar kështu përçarjen Akaciane, e cila zgjati deri në vitin [[519]]. Në vitin [[488]], patriarku i Antiokisë, Peter Fuller, erdhi në [[Kostandinopoja|Kostandinopojë]] për të konfirmuar të drejtën e tij për Kishën e Qipros. Zenoja thirri peshkopin e Qipros, Anthemius, për t'iu përgjigjur akuzave. Peshkopi pohoi se para nisjes së tij, ai kishte pasur një vizion të Shën Barnabasit, në të cilin i ishte zbuluar pozicioni i varrit të apostullit. Në varr, Anthemiusi kishte gjetur reliket e apostullit dhe një kopje të ''[[Ungjilli i Mateut|Ungjillit të Mateut të]]'' shkruar në hebraisht, nga vetë Barnabasi. Zenoja i mori reliket dhe dorëshkrimin, dhe në këmbim ai shpalli autonominë e Kishës së Qipros. Në vitin [[489]], Zenoja mbylli shkollën persiane të [[Edesa|Edessa, Mesopotamia]], me kërkesë të peshkopit, Kirusi II i Edesës, sepse promovonte [[Nestorianët|mësimet Nestoriane]] dhe ndërtoi një kishë në vend të saj. Shkolla u zhvendos në shtëpinë e saj origjinale Nisibis, duke u bërë përsëri Shkolla e Nisibis dhe duke çuar në një valë të imigracionit Nestorian në [[Irani|Persi]]. ==== Shtypja e revoltës së Samaritanisë (484) ==== [[Skeda:Gerizim.jpg|parapamje|majtas|372px|Mali Gerizim, ku burimet samaritane thonë se është varrosur Zenoni.]] Sipas burimeve samaritane, Zenoni (të cilin burimet e quajnë "Zait mbreti i Edomit") përndoqi samaritanët. Perandori shkoi në Sikem (''Nablus''), mblodhi pleqtë dhe u kërkoi atyre që të ktheheshin; kur ata nuk pranuan, Zeno do të vrarë shumë samaritanë dhe e shndërroi sinagogën në një kishë. Zeno pastaj mori për vete malin Gerizim, ku samaritanët adhuruan Zotin dhe ndërtoi disa ndërtesa, midis të cilave një varr për djalin e tij të vdekur së fundmi, mbi të cilin ai vuri një kryq, në mënyrë që samaritanët, duke adhuruar Zotin, të binin përmbys përpara varri. Sipas të njëjtave burime, Zeno u varros në malin Gerizim. Më vonë, në vitin [[484]], samaritanët do të rrebeloheshin. Rrebelët sulmuan Sikemim, dogjën pesë kisha të ndërtuara në vendet e shenjta të Samaritanisë dhe prenë gishtat e peshkopit Terebinthus, i cili po drejtonte ceremoninë e Penteksotit. Ata zgjodhën Justan ( ose Justasan / Justasusin) si mbretin e tyre dhe u zhvendosën në Çezare, ku jetonte një komunitet i rëndësishëm samaritan. Këtu u vranë disa të krishterë dhe u shkatërrua kisha e Shën Sebastianit. Justa festoi fitoren me lojëra në cirk. Sipas Johan Malalas, Dux Palestinae Asclepiades, trupat e të cilit u përforcuan nga rheges të Çezaresë së Arkadianiit, mundi Justan, e vrau dhe kokën e tij ia dërgoi Zenos.<ref>Johan Malalas, 15.</ref> Sipas [[Prokopi i Çezaresë|Prokopit të Cezaresë]], Terebinthusi, shkoi te Zenoja për të kërkuar hakmarrje; perandori shkoi personalisht në Samari për të shuar rebelimin.<ref>[[Prokopi i Çezaresë]], 5.7.</ref> Historianët modernë besojnë, se rendi i fakteve të ruajtura nga burimet samaritane duhet të përmbyset, pasi persekutimi i Zenonit ishte pasojë e rrebelimit sesa e shkakut të saj, dhe duhej të kishte ndodhur pas vitit [[484]], rreth vitit [[489]]. Zeno e rindërtoi kishën e [[Prokopi|Shën Prokopit]] në Nablus (Sikem) dhe samaritanët u ndaluan nga mali Gerizim, në majën e të cilit u ndërtua një kullë sinjalizimi për të paralajmëruar në rast trazirash civile. === Vdekja dhe trashëgimia === Zeno vdiq më 9 prill [[491]],<ref>Theophanes the Confessor, 135, 31–136,5.</ref> nga dizenteria<ref>Johan Malalas, 391. 1–4.</ref> ose nga [[epilepsia]],<ref>Evagrius Scholasticus, 3.29.</ref> pasi sundoi për 17 vjet e 2 muaj. Asnjë nga të bijtë nuk do ta zëvendësonte atë: [[Leoni i II|Leoni]] kishte vdekur në vitin [[474]], Zenoni, djali i parë, në rininë e tij, ndërsa jetonte në oborr.<ref name="zenon4">Martindale, "Zenon 4", fq. 1198.</ref> Ariadne më pas zgjodhi një anëtar të favorizuar të oborrit perandorak, [[Anastasi I|Anastasin]], për të pasuar Zenonin, vëllai i të cilit, Longinusi u rrebelua, duke filluar Luftën Izauriane. Sipas një legjende popullore, të regjistruar nga dy shkrimtarë të [[shekulli XI|shekullit të XI-të]] dhe [[shekulli XII|të XII-të]], Jorgo Kedrenos dhe [[Jon Zonara]], Zenoja u varros i gjallë pasi u bë i pandjeshëm për shkak të pirjes ose një sëmundjeje.<ref>Jorgo Kedrenos, I; [[Jon Zonara|Joannes Zonaras]], 14.2. 31–35. cituar nga {{cite book|author=Michael Whitby|title=The Ecclesiastis History of Evagrius Scholasticus|publisher=Liverpool University Press|language=en|year=2000|page=164}} dhe {{Cite book|author=Claudio Milanesi|title=Apparent Death, Imperfect Death. Medicine and Mentalities in the 18th Century|publisher=Payot|language=en|location=Paris|pages=16-17}}</ref> Për tre ditë thirrjet e "ki mëshirë për mua!" mund të dëgjoheshin nga sarkofagu antik i verdhë, por për shkak të urrejtjes së gruas dhe subjekteve të tij, Ariadne refuzoi ta hapte varrin. Kjo përrallë nuk ka të ngjarë, pasi burimet e mëparshme dhe bashkëkohore, nuk e përmendin atë, edhe pse edhe ata ishin armiqësorë ndaj kujtesës së tij.<ref>{{cite journal|author=Philip Grierson|journal=Dumbarton Oaks Papers|year=1992|url=https://www.archive.org/details/SevcenkoStudies19611992/page/n44|title=The Tombs and Obits of the Byzantine Emperors (337–1042)|orig-year=1962|volume=16|issue=1|doi=10.2307/1291157|jstor=1291157|oclc=58423962|language=en|page=44}}</ref> [[Skeda:Tabula_-_boardgame_-_Zeno_game.svg|parapamje|379px|Një lojë tavulle ({{lang|grc|τάβλη}}, {{lang|la|tabula}}) e luajtur nga Zeno në {{Abbr|v.|vitin}} [[480]] dhe e regjistruar nga Agathias në {{rreth}} {{Abbr|v.|vitit}} [[530]], për shkak të rezultatit shumë të pafat të zareve për Zenon. Loja është e ngjashme me bekgamonin; Zenoja (të kuqtë) hodhi 2, 5 dhe 6 dhe u detyrua të linte tetë pjesë vetëm dhe kështu të ekspozuar ndaj kapjes.<ref name="austin-zeno">{{cite journal|author=Roland G. Austin|title=Zeno's Game of τάβλη|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=54|issue=2|year=1934|language=en|pages=202–205}}</ref>]] == Në kulturën popullore == Zeno ishte një lojtar i tavllës ({{lang|grc|τάβλη}}, {{lang|la|tabula}}), një lojë pothuajse identike me bekgamonin modern.<ref name="austin-zeno"></ref> ({{lang|grc|Τάβλη}} përdoret akoma për t'iu referuar tavllës në [[Greqia|Greqi]].) Në vitin [[480]] ai kishte një dorë aq të pafat sa shkroi një epigram për ta regjistruar; Agathias e riprodhoi atë gjysmë shekulli më vonë dhe kjo lejoi që loja të rindërtohej në [[shekulli XIX|shekullin e XIX-të]]. Zeno, i cili ishte i bardhë, kishte një pirg me shtatë dama, tre pirg me dy dama dhe dy ''njolla'', damat që qëndrojnë vetëm në një pikë dhe prandaj rrezikojnë të vendosen jashtë bordit nga një damë kundërshtare e ardhshme. Zeno hodhi tre zaret me të cilat luhej loja dhe fitoi 2, 5 dhe 6. Ashtu si në tavëll, Zenoja nuk mund të lëvizte në një hapësirë të zënë nga dy pjesë kundërshtare (të zeza). Damat e bardha dhe të zeza ishin shpërndarë aq shumë në pikat sa mënyra e vetme për të përdorur të tre rezultatet, siç kërkohet nga rregullat e lojës, ishte thyerja e tre pirjeve të dy damave në njolla, duke i ekspozuar kështu për të kapur dhe shkatërruar lojë për Zenon.<ref name="Bell-Zeno">{{cite book|author=Robert Charles Bell|title=Board and Table Games from Many Civilisations|url=https://archive.org/details/boardtablegamesf0000bell_v9m5|year=1979|publisher=Courier Dover Publications|language=en|isbn=0-486-23855-5|pages=[https://archive.org/details/boardtablegamesf0000bell_v9m5/page/32 33]–35}}</ref> Zenoja është protagonist i një drame teatrale në [[gjuha latine|latinisht]], e quajtur ''Zeno'', e kompozuar {{Rreth}} vitit [[1641]] nga dramaturgu jezuit Joseph Simons dhe interpretuar në vitin [[1643]], në [[Roma|Romë]] në Kolegjin Jezuit Anglez. Një dramë anonime greke është modeluar mbi këtë ''Zeno'' latin, që i përket të ashtuquajturit Teatër Kretan. Ky version u shkrua dhe u ekzekutua në [[Zante|Zakynthos]] në vitet [[1682]] – [[1683|83]], ku Zeno është varrosur i gjallë dhe vëllai i tij Longinus, ekzekutohet.<ref>{{cite encyclopedia|author=Frederick W. Norris|title=Henotikon|encyclopedia=Encyclopedia of Early Christianity|editor1=Everett Ferguson|editor2=Michael P. McHugh|editor3=Frederick W. Norris|year=1998|publisher=Taylor & Francis|language=en|isbn=0-8153-3319-6}}</ref><ref>{{cite book|author=Bruce Merry|title=Encyclopedia of Modern Greek Literature|url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000merr|publisher=Greeenwood Publishing Group|year=2004|language=en|isbn=0-313-30813-6|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000merr/page/416 416]}}</ref> Shfaqja ''Romuli i Madh'' ([[1950]]), nga Friedrich Dürrenmatt, e shfaq Zenon si një nga protagonistët e saj. Komploti bazohet në mënyrë të lirshme në histori; këtu, Zeno arratiset në Itali dhe përpiqet të bindë Romul Augustulin të bashkojnë forcat e tyre dhe të luftojnë së bashku, por plani i tij dështon. Zeno i Dürrenmatt është një perandor i shtypur nga ceremoniali bizantin. == Shiko gjithashtu == * [[Lista e Perandorëve Bizantinë]] * [[Lista e Perandorëve Romakë]] * [[Henotikoni]] * [[Miafizitizmi]] * [[Perandoria Bizantine]] * [[Perandoria Romake Perëndimore]] * [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore]] * [[Leoni i II]] * [[Leontio]] * [[Teodosi III]] * [[Teodosi II]] * [[Konstandini VII Purpurogjeniti]] * [[Herakleiosi]] * [[Justiniani I]] * [[Anastasi I]] * [[Leoni VI i Dituri]] * [[Justini I]] * [[Justini II]] * [[Tiberi II Konstandini]] * [[Teodoriku i Madh]] * [[Ostrogotët]] * [[Periudha e Dyndjeve Barbare]] * [[Lista e fiseve të hershme gjermanike]] * [[Gjermanikët]] * [[Belisari]] * [[Justini]] * [[Vitaliu]] == Referime == {{Reflist|32 em}} == Bibliografia == === Burimet primare === Ngjarjet e mbretërimit të Zenonit, janë mjaft të paqarta; vetëm një tregim i vazhdueshëm i mbretërimit të tij është ruajtur, nga Evagrius Scholasticus, në ''Historia Ecclesiastica'' (Kapitulli 3). Burime të tjera janë: * ''Jeta e Danielit Stilitit'' * Enciklopedia ''Suda'' * Kedrenos, ''Një histori koncize e botës'' * [[Malhu (historian)|Malkhos]], ''Bizantiaka'' * [[Joan Malala]], ''Chronographia'' * [[Prokopi i Çezaresë|Prokopi Çezarian]], ''De Aedificiis'' * Theophanes Rrëfyesi, ''Kronikë'' * [[Joan Zonara|Joannes Zonaras]], ''Epitome Historiarum'' === Burimet dytësore === Për një biografi të plotë të perandorit, shih: * Peter Crawford, ''Perandori Romak Zeno.'' ''Rreziqet e politikës së pushtetit në Kostandinopojën e shekullit të pestë'', Barnsley 2019. * Rafał Kosiński, ''Perandori Zeno: Feja dhe Politika'' (''Byzantina et slavica cracoviensia 6''), Krakov, 2010. * {{Cite book|last=Ostrogorsky|first=George|url=https://books.google.com/books?id=Bt0_AAAAYAAJ|year=1956|title=History of the Byzantine State|publisher=Basil Blackwell|language=en|location=Oksford}} * {{Cite book|last=Meyendorff|first=John|url=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ|title=Imperial Unity and Christian Divisions: The Church 450–680 A.D.|publisher=St. Vladimir's Seminary Press|year=1989|isbn=978-0-88-141056-3|series=The Church in history|language=en|volume=2|location=Krestvud, Nju Jork}} Për një diskutim të bursave të fundit për jetën e Zeno, deri në vdekjen e Asparit, shih: * Brian Croke, "Dinastia dhe etnia: Perandori Leo dhe eklipsi i Aspar", ''Chiron'' 35 (2005), 147-203. Një tregim i mbretërimit të Zenonit dhe pasardhësve të tij, pas rënies së Perandorisë Romake Perëndimore, shih: * Stephen Williams dhe JGP Friell, ''Roma që nuk ra: mbijetesa e Lindjes në shekullin e pestë'', CRC Press, 1999. Për pranimin e Zenos, shih: * McEvoy, MA (2019) 'Leo II, Zeno', te J. W. Drijvers dhe N. Lenski (red.). ''[https://edipuglia.it/catalogo/the-fifth-centuryage-of-transformationproceedings-of-the-12th-biennial-shifting-frontiers-in-late-antiquity-conference/ The Fifth Century Age of Transformation Proceedings of the 12th Biennal Shifting Frontiers in Late Antiquity Conference]'' . Edipuglia. == Linqe te jashtme == {{Commons category|Kategoria:Flavius Zeno|Flavio Zeno}} {{Start box}} {{s-hou|Dinastia Leonide||rr. v. 425||491}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Leoni i II]]}} {{s-ttl|title=[[Lista e Perandorëve Bizantinë|Perandor Romak Lindor]]|years=474–475}} {{s-aft|after=Baziliskus}} {{s-bef|before=Bazilisku}} {{s-ttl|title=[[Lista e Perandorëve Bizantinë|Perandor Romak Lindor]]|years=476–491}} {{s-aft|after=[[Anastasi I|Anastasi I i Durrësit]]}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Antemiusi|Antemius Augustusi]] II}} {{s-ttl|title=[[Lista e konsujve perandorakë romakë|Konsull Romak]]|years=469|regent1=Marcianusi}} {{s-aft|after= Messius Phoebus Severus|after2=Iordanes}} {{s-bef|before=[[Leoni i II|Leo Junior Augustus]]}} {{s-ttl|title=[[Lista e konsujve perandorakë romakë|Konsull Romak]]|years=475}} {{s-aft|after=Basiliscus Augustus II|after2=Flavius Armatus}} {{s-bef|before=Illusi}} {{s-ttl|title=[[Lista e konsujve perandorakë romakë|Konsull Romak]]|years=479}} {{s-aft|after= Caecina Decius Maximus Basilius}} {{s-end}} [[Kategoria:Perandorë romakë]] [[Kategoria:Perandorë bizantinë]] [[Kategoria:Ushtarakë romakë]] [[Kategoria:Gjeneralë bizantinë]] [[Kategoria:Vdekje 491]] [[Kategoria:Lindje 425]] 068axps2i3ntyg1iknbdwvou9d4ce6x Youth culture 0 304643 3002650 2958895 2026-06-28T04:37:04Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002650 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Student_Vietnam_War_protesters.JPG|parapamje| Protestuesit e Luftës së Vietnamit Studentë]] Kultura rinore i referohet normave shoqerore,femijeve,adoleshenteve, dhe te rriturve. Konkretisht, perfshin proceset dhe sistemet simbolike te cilat jane te shperndara nga demografia rinore dhe jane te dallueshme nga te rriturit ne komunitet. Theksimi ne rroba,muzika,sportet,gramatika dhe takimet menjehere i veqon te rinjet nga grupe te moshave te tjera.Brenda kultures rinore, aty ka ndryshime te vazhdueshme te nenkulturave, te cilat jane te ndare duke u bazuar ne race,etnicitet,statusin ekonomik,nga pamja e jashtme ne publik ose nga shumllojshmeria e faktoreve te tjere. Ekzistenca Eshte nje debat per rreth prezences dhe ekzistences se kultures rinore. Disa hulumtues argumentojne se kultura rinore nuk eshte kulture e ndare,sikur vlerat dhe parimet morale nuk jane te dallueshme nga prinderit e tyre. Perveq kesaj,ndikimi i kolegeve,ndrshon shume gjate konetsteve,gjinise,moshes,statusit social, duke krijuar nje te vetme “kulture rinore” te veshtire per ta definuar. Nje argument tjeter thote qe ka elemete te dallueshme te shoqerise rinore te cilat perbejne kulturen, e cila dallon nga kultura e prinderve. Janssen et al.ka perdorur terror management theory (T M T) per te argumentuar ekzistencen e kultures rinore. Ata kane testuar hipotezen e meposhtme:”Nese kultura rinore sherben per te ndihmuar te marreveshjet e te rinjeve me problemet e cenushmerise dhe perfundimit , pastaj perkujton qe mortaliteti duhet te coj ne rritjen e besnikerise ndaj praktikave kulturore dhe besimeve te te rinjeve. == Ekzistenca == Ekziston një debat që rrethon praninë dhe ekzistencën e kulturës rinore. Disa studiues argumentojnë se kultura e të rinjve nuk është një kulturë e veçantë, pasi vlerat dhe morali i tyre nuk dallon nga ato të prindërve të tyre. Për më tepër, ndikimi i kolegëve ndryshon shumë midis konteksteve, seksit, moshës dhe statusit shoqëror, duke e bërë të vështirë një "kulturë rinore" të vetme për t'u përcaktuar.<ref name="Steinberg, L. 2008">Steinberg, L. (2008). ''Adolescence''. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Të tjerët argumentojnë se ka elemente të përcaktuara të shoqërisë rinore që përbëjnë kulturën, të cilat ndryshojnë nga ato të kulturës së prindërve të tyre. Janssen ''etj.'' përdori teorinë e menaxhimit të terrorit (TMT) për të argumentuar ekzistencën e kulturës rinore.<ref>Janssen, J., Dechesne, M, & Van Knippenberg, A. (1999). The Psychological Importance of Youth Culture: A Terror Management Approach. ''Youth & Society, 31(2)'', 152-167.</ref> Ata testuan hipotezën e mëposhtme: "Nëse kultura e të rinjve shërben për të ndihmuar adoleshentët të merren me probleme të cenueshmërisë dhe përfundueshmërisë, atëherë përkujtuesit e vdekshmërisë duhet të çojnë në rritjen e besnikërisë ndaj praktikave kulturore dhe besimeve të të rinjve."  Rezultatet mbështesnin hipotezën dhe rezultatin e studimeve të mëparshme, dhe sugjerojnë që kultura e të rinjve është një kulturë. Schwartz dhe Merten përdorën gjuhë adoleshente për të argumentuar se kultura e të rinjve është e dallueshme nga pjesa tjetër e shoqërisë.<ref name="Schwart & Merten">Schwartz, G. & Merten. D. (1967). The Language of Adolescence: An Anthropological Approach to the Youth Culture. ''The American Journal of Sociology, 72(5)'', 453-468.</ref> Schwartz argumentoi se studentët e shkollës së mesme përdorën fjalorin e tyre për të krijuar kuptime që janë të dallueshme për adoleshentët. Në mënyrë të veçantë, terminologjia e statusit të adoleshentit (fjalët që adoleshentët përdorin për të përshkruar statuset hierarkike sociale) përmban cilësi dhe atribute që nuk janë të pranishme në gjykimet e statusit të të rriturve. Sipas Schwartz, kjo pasqyron një ndryshim në strukturat shoqërore dhe mënyrat se si të rriturit dhe adoleshentët përjetojnë realitetin shoqëror. Ky ndryshim tregon ndryshime kulturore midis adoleshentëve dhe të rriturve, gjë që mbështet praninë e një kulture të veçantë të rinisë.<ref name="Schwart & Merten" /> == Lëvizjet == Gjatë gjithë shekullit të njëzetë, të rinjtë kanë pasur një ndikim të fortë si në stilin e jetës, ashtu edhe në kulturë. [[Flapper]] dhe Mods janë dy shembuj të ndikimit të kulturës së të rinjve në shoqëri. Flapper ishin gra të reja që kishin besim për një të ardhme të begatë pas [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] .<ref>{{Cite book|last=Goldberg|first=Ronald Allen|title=America in the Twenties|url=https://archive.org/details/americaintwentie0000gold|date=2003|publisher=Syracuse University Press|location=New York|page=[https://archive.org/details/americaintwentie0000gold/page/138 138]}}</ref> Kjo gjallëri tregoi në qëndrimet e tyre të reja në jetën në të cilën ata pinin, pinin duhan dhe, në disa raste, shoqëroheshin me burra të tipit gangster. Veshja në modë në atë kohë gjithashtu reflektonte stilin e ri të jetës së flaperit. Mod-et u shfaqën gjatë një kohe lufte dhe problemesh politike dhe shoqërore dhe buruan nga një grup i quajtur modernistë . Ata ishin të rinj dhe të reja që vinin nga të gjitha klasat që besonin se zgjedhjet e tyre të modës "u dhanë atyre besim kudo" dhe i fuqizuan ato.<ref>{{Cite book|last=Feldman|first=Christine|title="We Are The Mods:" A Transnational History of a Youth Subculture|url=https://archive.org/details/wearemodstransna0000feld|date=2009|publisher=Peter Lang Publishing Inc.|location=New York|page=[https://archive.org/details/wearemodstransna0000feld/page/25 25]}}</ref> Stili i Mods dhe përqafimi i teknologjisë moderne u përhap nga Britania e Madhe jashtë shtetit në Amerikë dhe vende të tjera. == Teoritë == Prania e kulturës rinore është një fenomen historik relativisht i ri. Ekzistojnë disa teori dominuese në lidhje me shfaqjen e kulturës rinore në shekullin e 20-të, të cilat përfshijnë hipoteza për ndikimet historike, ekonomike dhe psikologjike në praninë e kulturës së të rinjve. Një teori historike e vlerëson shfaqjen e kulturës rinore në fillimin e [[Arsimi i detyrueshëm|shkollimit të detyrueshëm]] . James Coleman argumenton se ndarja e moshës është rrënja e kulturës së veçantë të rinisë.<ref>Coleman, J. (1961). ''The adolescent society''. Glencoe, IL: Free Press.</ref> Para arsimit të detyrueshëm, shumë fëmijë dhe adoleshentë ndërvepruan kryesisht me të rriturit. Në të kundërt, fëmijët modernë shoqërohen gjerësisht me të tjerët në moshën e tyre. Këto ndërveprime lejojnë adoleshentët të zhvillojnë përvoja dhe kuptime të përbashkëta, të cilat janë rrënja e kulturës rinore. Një teori tjetër pohon se disa kultura lehtësojnë zhvillimin e kulturës së të rinjve, ndërsa të tjerët jo. Baza e këtij dallimi është prania e normave universaliste ose partikulariste. Normat e veçanta janë udhëzime për sjelljen që ndryshojnë nga një individ te tjetri. Në të kundërt, normat universaliste zbatohen për të gjithë anëtarët e shoqërisë.<ref name="Steinberg, L. 2008">Steinberg, L. (2008). ''Adolescence''. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Normat universaliste ka më shumë të ngjarë të gjenden në shoqëritë e industrializuara. Modernizimi në shekullin e kaluar ka inkurajuar norma universaliste pasi ndërveprimi në shoqëritë moderne e bën të domosdoshme që të gjithë të mësojnë të njëjtën grup normash. Modernizimi dhe normat universaliste kanë inkurajuar rritjen e kulturës së të rinjve. Nevoja për norma universaliste e ka bërë jopraktike që shoqërizimi i të rinjve të vijë kryesisht nga anëtarët e familjes së ngushtë, gjë që do të çonte në ndryshime të konsiderueshme të normave të komunikuara. Prandaj, shumë shoqëri përdorin grupmoshat, të tilla si në shkolla, për të edukuar fëmijët e tyre mbi normat e shoqërive dhe për t'i përgatitur ata për moshën e rritur; kultura e të rinjve është një nënprodukt i kësaj taktike. Meqenëse fëmijët kalojnë shumë kohë së bashku dhe mësojnë të njëjtat gjëra si pjesa tjetër e grupmoshës së tyre, ata zhvillojnë kulturën e tyre. Teoricienët psikologjikë kanë vërejtur rolin e kulturës së të rinjve në zhvillimin e identitetit. Kultura e të rinjve mund të jetë një mjet për të gjetur identitetin kur rruga e dikujt në jetë nuk është gjithmonë e qartë. Erik Erikson teorizoi se konflikti jetësor psikologjik i adoleshencës është identiteti përkundrejt konfuzionit të rolit . Qëllimi i kësaj faze të jetës është t'i përgjigjet pyetjes: "Kush jam unë?" Në shumë shoqëri, adoleshentët pritet të sillen si fëmijë dhe të marrin role të rritur. Disa psikologë kanë teorizuar se formimi i kulturës rinore është një hap për të përvetësuar një identitet që pajton këto dy pritje konfliktuale. Për shembull, Talcott Parsons pohoi se adoleshencë është kur të rinjtë kalojnë nga mbështetja te prindërit te autonomia. Në këtë gjendje kalimtare, varësia nga grupi i bashkëmoshatarëve shërben si qëndrim për prindërit.<ref>Parsons, T. ''The Social System''. Glencoe, Ill: Free Press, 1951.</ref> Burlingame ritheksoi këtë hipotezë në 1970. Ai shkroi se adoleshentët zëvendësojnë prindërit me grupin e bashkëmoshatarëve dhe se kjo mbështetje te grupi i kolegëve zvogëlohet kur të rinjtë hyjnë në moshën e rritur dhe marrin role të të rriturve.<ref>Burlingame, W.V. The youth culture. In E.D. Evans (Ed.), ''Adolescents: Readings in behavior and development''. Hinsdale, Ill: Dryden Press, 1970, pp. 131-149.</ref> Fasik  lidh kulturën e të rinjve si një metodë e zhvillimit të identitetit me zgjatjen e njëkohshme të fëmijërisë dhe nevojën për pavarësi në adoleshencë. Sipas Fasick, adoleshentët përballen me tërheqje kontradiktore nga shoqëria. Shkollimi i detyrueshëm i mban ata të varur nga ana sociale dhe ekonomike nga prindërit e tyre, ndërsa të rinjtë duhet të arrijnë një lloj pavarësie për të marrë pjesë në ekonominë e tregut të shoqërisë moderne. Si një mjet për të përballuar këto aspekte të kundërta të adoleshencës, të rinjtë krijojnë liri përmes sjelljes - posaçërisht, përmes [[Koha e lirë|aktiviteteve të orientuara në kohën e lirë]], të bëra me moshatarët.<ref name="Fasick, F. 1984">Fasick, F. (1984). Parents, Peers, Youth Culture and Autonomy in Adolescence. ''Adolescence, 19(73)'', 143-157.</ref> == Ndikimi tek adoleshentët == [[Skeda:Emo_Chic.jpg|parapamje| Shembull i një pjesëmarrësi të nënkulturës rinore emo <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2021)">nevojitet citim</span>]]'' &#x5D;</sup>]] Për dekada, të rriturit kanë shqetësuar se nënkulturat e të rinjve ishin rrënja e degradimit moral dhe ndryshimit të vlerave në brezat e rinj.<ref name="Steinberg, L. 2008">Steinberg, L. (2008). ''Adolescence''. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Studiuesit e kanë karakterizuar kulturën rinore si mishëruese të vlerave që janë "në konflikt me ato të botës së të rriturve".<ref>Sugarman, Barry. Involvement in Youth Culture, Academic Achievement and Conformity in School: An Empirical Study of London Schoolboys. 1967. ''The British Journal of Sociology, 18''. 151-164.</ref> Shqetësimet e zakonshme në lidhje me kulturën rinore përfshijnë një mungesë të perceptuar interesi për arsimimin, përfshirjen në sjellje të rrezikshme si përdorimi i substancave dhe aktiviteti seksual dhe përfshirja gjerësisht në aktivitete të kohës së lirë.<ref>Parsons, T. (1954). Age and Sex in the Social Structure of the United States. In ''Essays in Sociological Theory'', 89-103. New York: Free Press.</ref> Këto perceptime kanë bërë që shumë të rritur të besojnë se adoleshentët mbajnë vlera të ndryshme sesa brezat e vjetër dhe të perceptojnë kulturën e të rinjve si një sulm ndaj moralit të shoqërisë aktuale.<ref name="Steinberg, L. 2008" /> Këto shqetësime kanë nxitur krijimin e faqeve të internetit të prindërve siç janë Raporti i Kulturës së Rinisë dhe Qendra për Mirëkuptimin e Rinisë Prindërore, qëllimi i të cilave është ruajtja e vlerave të brezave të vjetër tek të rinjtë.<ref>{{Cito web|title=Archived copy|url=http://cpyu.org/page.aspx?id%3D76589|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111209001706/http://www.cpyu.org/page.aspx?id=76589|archive-date=9 dhjetor 2011|access-date=16 dhjetor 2011}}</ref> Nuk ka konsensus midis studiuesve nëse subkulturat e të rinjve mbajnë besime të ndryshme nga sa të rriturit. Disa studiues kanë vërejtur rritjen e njëkohshme të ndarjes së moshës dhe problemeve të rregullimit të adoleshencës si vetëvrasja, delikuenca dhe shtatzënia para martese.<ref>Bronfenbrenner, U. (1974). The origins of alienation. ''[[Scientific American]], 231'', 53-61.</ref> Sidoqoftë, shumica e provave sugjerojnë që këto probleme të rinisë nuk janë pasqyrim i moralit të ndryshëm që mbajnë brezat e rinj. Studime të shumëfishta kanë zbuluar se shumica e adoleshentëve kanë pikëpamje të ngjashme me prindërit e tyre.<ref name="ReferenceA">Fasick, F. (1984). Parents, Peers, Youth Culture and Autonomy in Adolescence., ''Adolescence, 19(73)'', 143-157.</ref> Një studim sfidoi teorinë se grupet e adoleshencës ishin distancuar nga prindërit e tyre duke zbuluar se midis 1976 dhe 1982, problemet e tyre u rritën dhe ata u bënë më pak të orientuar nga kolegët.<ref>Sebald, H. (1986). Adolescents' shifting orientation toward parents and peers: A curvilinear trend over recent decades. ''[[Journal of Marriage and Family]], 48'', 5-13.</ref> Gjetjet e një studimi të dytë se vlerat e adoleshentëve ishin më të ngjashme me prindërit e tyre në vitet 1980 sesa në vitet 1960 dhe '70 i bën jehonë gjetjes së Sebald  .<ref>Gecas, V., & Seff, M. (1990). Families and adolescents: A review of the 1980s. ''[[Journal of Marriage and Family]], 52'', 941-958.</ref> Një studim tjetër gjeti ndryshime midis qëndrimeve të adoleshentëve dhe prindërve, por zbuloi se ndryshimet ishin në shkallën e besimit, jo në vetë sjelljen.<ref>Weinstock, A., & Lerner, R.M. (1972). Attitudes of late adolescents and their parents toward contemporary issues. ''Psychological Reports, 30'', 239-244.</ref> Mund të ketë gjithashtu injorancë pluraliste nga ana e të rinjve kur krahasojnë qëndrimet e tyre me bashkëmoshatarët dhe prindërit. Një studim nga Lerner ''et al.'' u kërkoi studentëve të kolegjit të krahasonin qëndrimet e tyre për disa çështje me moshatarët dhe prindërit e tyre. Shumica e studentëve i vlerësuan qëndrimet e tyre sikur bien diku midis [[Konservatizmi|qëndrimeve më konservatore të]] prindërve të tyre dhe qëndrimeve më [[Liberalizmi|liberale të]] bashkëmoshatarëve të tyre. Autorët sugjeruan që arsyeja për këtë është se studentët i perceptonin miqtë e tyre si më liberalë se sa ishin.<ref>Lerner, R.M., Meisels, M., & Knapp, J.R. (1975). Actual and perceived attitudes of late adolescents and their parents: The phenomenon of the generation gaps. ''Journal of Genetic Psychology, 126,'' 195-207.</ref> Sportet, gjuha, muzika, veshja dhe takimet kanë tendencë të jenë mënyra sipërfaqësore për të shprehur autonominë - ato mund të adoptohen pa cenuar besimet ose vlerat e dikujt.<ref name="Fasick, F. 1984">Fasick, F. (1984). Parents, Peers, Youth Culture and Autonomy in Adolescence. ''Adolescence, 19(73)'', 143-157.</ref> Disa zona në të cilat adoleshentët pohojnë autonomi mund të shkaktojnë pasoja afatgjata, të tilla si përdorimi i substancave dhe aktiviteti seksual. Ndikimi i kulturës së të rinjve në devijim dhe sjellje seksuale është i diskutueshëm. Më shumë se 70 përqind e studentëve të shkollës së mesme amerikane raportojnë se kanë pirë alkool. Në mënyrë të ngjashme, rreth dy të tretat e adoleshentëve kanë kryer marrëdhënie seksuale në kohën kur largohen nga shkolla e mesme.<ref name="apps.nccd.cdc.gov" /> Meqenëse pirja dhe marrëdhëniet seksuale mund të jenë të zakonshme në adoleshencë, shumë studiues i përfshijnë ato si aspekte të kulturës rinore.<ref name="Fasick, F. 1984">Fasick, F. (1984). Parents, Peers, Youth Culture and Autonomy in Adolescence. ''Adolescence, 19(73)'', 143-157.</ref> Ndërsa angazhimi në këto aktivitete mund të ketë pasoja të dëmshme, shumica e adoleshentëve që bëjnë këto sjellje të rrezikshme nuk vuajnë pasoja afatgjata. Mundësitë e varësisë, shtatzënisë, burgosjes dhe rezultateve të tjera negative janë disa efekte potencialisht negative të pjesëmarrjes në kulturën e të rinjve. Studimi demonstron se shumë faktorë mund të ndikojnë tek të rinjtë të përfshihen në sjellje me rrezik të lartë, duke përfshirë "mungesën e modeleve të qëndrueshme të rolit, streset e rritura familjare, nivelet e ulura të investimeve familjare, lidhjet e dobëta emocionale midis prindërve dhe fëmijëve të tyre, uljen e niveleve të kapitalit shoqëror dhe kontrolli shoqëror dhe mungesa e shpresës tek {{Sic|ones}} ardhmja ".<ref>{{Cite journal|last=Shanahan|first=Michael J.|date=2000|title=Pathways to Adulthood in Changing Societies: Variability and MechanismsIn Life Course Perspective|journal=Annual Review of Sociology|volume=26|pages=667–692|doi=10.1146/annurev.soc.26.1.667|ref=Youth transition into adulthood}}</ref> Kultura e adoleshencës mund të ketë përfitime edhe për adoleshentët. Ndikimi i bashkëmoshatarëve mund të ketë një efekt pozitiv në mirëqenien e adoleshentëve; për shembull, shumica e adoleshentëve raportojnë se presioni i moshatarëve i ndalon ata të përdorin drogë ose të merren me veprimtari seksuale.<ref name="Steinberg, L. 2008">Steinberg, L. (2008). ''Adolescence''. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> == Ndikimi në shoqëri në përgjithësi == Të rinjtë mund të ndikojnë në ndryshime në shoqëri, siç janë revolucionet e drejtuara nga të rinjtë. Organizatat e të rinjve, të cilat shpesh bazoheshin në identitetin e studentëve, ishin thelbësore për lëvizjen amerikane për të drejtat civile, e cila përfshinte organizata si Komiteti Organizativ i Studentëve Jugorë, Studentët për një Shoqëri Demokratike dhe Komiteti Koordinues Jo i Dhunshëm i Studentëve . Fushata Verë e Lirisë u mbështet shumë te studentët e kolegjit; qindra studentë u angazhuan në regjistrimin e afrikano-amerikanëve për të votuar, duke dhënë mësim në "Shkollat e Lirisë" dhe duke organizuar Partinë Demokratike të Lirisë të Misisipit .<ref>{{Cito web|title=Veterans of the Civil Rights Movement -- Mississippi Movement & MFDP|url=http://www.crmvet.org/disc/mfdp.htm}}</ref> Protestat amerikane në [[Lufta e Vietnamit|Luftën e Vietnamit]] ishin gjithashtu të nxitura nga studentët. Shumë kampuse kolegjesh kundërshtuan luftën me ulje dhe demonstrata. Organizata të tilla si Rinia Amerikane për Liri, Lëvizja Lirike Studentore dhe Unioni i Paqes Studentore u bazuan në statusin e të rinjve dhe kontribuan në aktivitete anti-luftë . Disa studiues kanë pohuar se aktivizmi gjatë Luftës së Vietnamit ishte simbol i një kulture rinore, vlerat e së cilës ishin kundër kulturës amerikane.<ref>Harrison, Benjamin T. (2000)'Roots of the Anti-Vietnam War Movement,' in Hixson, Walter (ed) the Vietnam Antiwar Movement. New York: Garland Publishing</ref><ref>Meyer, David S. 2007. The Politics of Protest: Social Movements in America. New York: Oxford University Press.</ref> Në fillim të viteve 2010, Pranvera Arabe ilustroi se si të rinjtë luanin role në demonstrata dhe protesta. Lëvizja u iniciua kryesisht nga të rinjtë, kryesisht studentë të kolegjit të pakënaqur me mundësitë e ofruara për ta. Pjesëmarrja e të rinjve e shtyu revistën Time të përfshinte disa anëtarë të rinj të lëvizjes në listën e saj të vitit 2011 me 100 njerëzit më me ndikim.<ref>{{Cito web|title=Archived copy|url=http://www.aaiusa.org/blog/entry/Youth-of-the-Arab-Spring-Among-TIMEs-100-Most-Influential/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120424132356/http://www.aaiusa.org/blog/entry/Youth-of-the-Arab-Spring-Among-TIMEs-100-Most-Influential/|archive-date=24 prill 2012|access-date=19 dhjetor 2011}}</ref> Për më tepër, kjo lëvizje shfrytëzoi mediat sociale (e cila konsiderohet si një aspekt i kulturës rinore)  për të planifikuar, koordinuar dhe publikuar ngjarjet.<ref>{{Cito web|title=Archived copy|url=http://www.miller-mccune.com/politics/the-cascading-effects-of-the-arab-spring-28575/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110301052550/http://www.miller-mccune.com/politics/the-cascading-effects-of-the-arab-spring-28575/|archive-date=1 mars 2011|access-date=27 shkurt 2011}}</ref> == Shiko gjithashtu == * Veshje për fëmijë * Turmat * Brezi pas tetëdhjetë * Gjenerimi i Baby Boom * Beat Generation * Gjenerata X * Mijëvjeçarët * [[Gjenerata Z]] * Lista e nënkulturave * Brezi [[Kategoria:Shkenca shoqërore]] 0pvxpdybfd8gj1rc86sdyhwoouk6gcv Diskutim:Shkatërrimi i armëve kimike të Sirisë/Arkivi 1 1 305099 3002628 2529502 2026-06-28T04:19:18Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Shkatërrimi i armëve kimike të Sirisë]] 3002628 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 5 lidhje të jashtme te artikulli [[Shkatërrimi i armëve kimike të Sirisë]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1996074 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20131029105120/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20131029/100042.shtml te http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20131029/100042.shtml *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20131029183837/http://www.startribune.com/politics/national/227694761.html?page=all&prepage=1&c=y te http://www.startribune.com/politics/national/227694761.html?page=all&prepage=1&c=y *U rregullua formatimi/përdorimi për http://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/Syria-hands-over-remaining-chemical-arms-inventory-to-watchdog/articleshow/22861749.cms *U rregullua formatimi/përdorimi për http://world.time.com/2013/09/27/syrian-chemical-arms-inspections-could-begin-soon/ *U rregullua formatimi/përdorimi për http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=227093088 Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 08:39 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 6 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkatërrimi i armëve kimike të Sirisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2224359 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131015040039/http://www.reuters.com/article/2013/09/10/us-syria-crisis-russia-usa-idUSBRE9890I020130910 për lidhjen http://www.reuters.com/article/2013/09/10/us-syria-crisis-russia-usa-idUSBRE9890I020130910. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131103150652/http://www.reuters.com/article/2013/10/04/us-syria-crisis-zamalka-insight-idUSBRE9930E420131004 për lidhjen http://www.reuters.com/article/2013/10/04/us-syria-crisis-zamalka-insight-idUSBRE9930E420131004. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130922091230/http://www.reuters.com/article/2013/09/21/us-syria-crisis-idUSBRE98K08H20130921 për lidhjen http://www.reuters.com/article/2013/09/21/us-syria-crisis-idUSBRE98K08H20130921. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120802002457/http://www.reuters.com/article/2012/08/01/us-usa-syria-obama-order-idUSBRE8701OK20120801 për lidhjen http://www.reuters.com/article/2012/08/01/us-usa-syria-obama-order-idUSBRE8701OK20120801. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130923021527/http://www.reuters.com/article/2013/09/22/syria-crisis-russia-idUSL5N0HI0BE20130922 për lidhjen http://www.reuters.com/article/2013/09/22/syria-crisis-russia-idUSL5N0HI0BE20130922. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131113011723/http://www.reuters.com/article/2013/11/12/syria-crisis-albania-idUSL5N0IX3CV20131112 për lidhjen http://www.reuters.com/article/2013/11/12/syria-crisis-albania-idUSL5N0IX3CV20131112. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 maj 2021 07:10 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkatërrimi i armëve kimike të Sirisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2237741 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200819071800/https://www.independent.co.uk/news/world/politics/un-security-council-unanimously-votes-to-secure-and-destroy-syrias-chemical-weapons-stockpile-8846101.html për lidhjen http://www.independent.co.uk/news/world/politics/un-security-council-votes-unanimously-to-secure-and-destroy-syrias-chemical-weapons-stockpile-8846101.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 gusht 2021 00:20 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkatërrimi i armëve kimike të Sirisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2259430 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131027080704/http://news.sciencemag.org/chemistry/2013/10/syria-stockpiled-1000-tons-chemicals-weapons për lidhjen http://news.sciencemag.org/chemistry/2013/10/syria-stockpiled-1000-tons-chemicals-weapons. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2021 02:41 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkatërrimi i armëve kimike të Sirisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2489898 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131106015109/http://gazetadita.al/armet-kimike-te-sirise-ne-shqiperi-kemi-cerek-shekulli-pa-sherbim-kimik/ për lidhjen http://gazetadita.al/armet-kimike-te-sirise-ne-shqiperi-kemi-cerek-shekulli-pa-sherbim-kimik/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2022 08:35 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkatërrimi i armëve kimike të Sirisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2996335 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130925111534/http://www.haaretz.com/news/middle-east/1.548705 për lidhjen http://www.haaretz.com/news/middle-east/1.548705/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 qershor 2026 09:03 (CEST) agfu647f6ic3cgqzsllwkp7691p6wxk Antonin Piu 0 306421 3002489 2988111 2026-06-28T00:41:48Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002489 wikitext text/x-wiki {{Short description|Roman emperor from 138 to 161}} {{Infobox royalty | birth_name = Titus Aurelius Fulvus Boionius Antoninus<ref>{{cite book|last=Salomies|first=O.|year=2014|contribution=Adoptive and Polyonymous Nomenclature in the Roman Empire – Some Addenda|editor1-last=Caldelli|editor1-first=M. L.|editor2-last=Gregori|editor2-first=G. L.|title=Epigrafia e ordine senatorio, 30 anni dopo|publisher=Edizioni Quasar|chapter-url=https://www.academia.edu/9860972|language=it, en|isbn=978-887140567-4|pages=492–493}}</ref> | image = Antoninus Pius Glyptothek Munich 337 cropped.jpg | alt = bust i bardhë | caption = Bust i Antonin Piut në Glyptothek, [[Munihu|Mynih]] | succession = [[Perandori romak|Perandor romak]] | reign = 11 korrik [[138]] – 7 mars [[161]] | predecessor = [[Adriani]] | successor = [[Mark Aureli]] dhe Lucius Veri | birth_date = 19 shtator 86 | birth_place = [[Provinca e Romës|Lanuvium]], [[Italia|Itali]], [[Perandoria Romake]] | death_date = 7 mars [[161]] (74 vjeç) | death_place = [[Provinca e Romës|Lorium]], [[Italia|Itali]], [[Perandoria Romake]] | burial_place = [[Castel Sant'Angelo|Mauzoleu i Adrianit]] | spouse = Annia Galeria Faustina | issue = * Mark Aurelius Fulv Antonini; * Mark Galerius Aurelius Antonini; * Aurelia Fadilla; * Faustina Minor; *[[Mark Aureli]] (i birësuar), * Lucius Veri (i birësuar) | full name = {{Lang|la|Titus Aelius Caesar Antoninus}} (pas [[birësimi]]t)<ref name="Cooley-492">{{cite book|last=Cooley|year=2012|first=Alison E.|title=The Cambridge Manual of Latin Epigraphy|url=https://books.google.al/books?id=VlghAwAAQBAJ|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-0-521-84026-2|pages=492–493}}</ref> | regnal name = {{Lang|la|Imperator Caesar Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius}}<ref name="Cooley-492"/> | house-type = Dinastia | house = Nerva–Antonine | father = Titus Aurelius Fulvi (natyror), [[Adriani]] (birësues) | mother = Arria Fadilla, Vibia Sabina (birësuese) }} '''Titus Aelius Hadrianus Antoninus Pius''' (19 shtator 86&nbsp;- 7 mars [[161]]) ishte perandor romak nga 138 në 161. Ai ishte një nga Pesë Perandorët e Mirë nga dinastia Nerva -Antonine.<ref name="Bowman, p. 150">Bowman, 2000, fq. 150</ref> I lindur në një familje senatoriale, Antoninus mbajti poste të ndryshme gjatë sundimit të perandorit [[Adriani|Adrian]]. Ai u martua me mbesën e Adrianit, Faustina dhe Adriani e birësoi atë si djalin dhe pasardhësin e tij, pak para vdekjes së tij. Antonini mori epitetin Piu pas hipjes së tij në fron, ose sepse ai e detyroi [[SPQR|Senatin Romak]] të hyjnizonte babain e tij birësues,<ref>Birley, 2000, fq. 54; [[Dion Kasi]], 70:1:2</ref> ose sepse ai kishte shpëtuar senatorë të dënuar me vdekje nga [[Adriani]] në vitet e tij të mëvonshme.<ref>Birley, 2000, fq. 55, duke cituar ''[[Historia Augusta]]'', ''Life of Hadrian'' 24.4</ref> Mbretërimi i tij është i njohur për gjendjen paqësore të [[Perandoria Romake|Perandorisë]], pa revolta të mëdha ose suulme ushtarake gjatë kësaj kohe, dhe për qeverisjen e tij pa u larguar kurrë nga [[Italia]]. Një fushatë e suksesshme ushtarake në jug të Skocisë në fillim të mbretërimit të tij rezultoi në ndërtimin e Murit Antonin. Antonini ishte një administrator efektiv, duke lënë pasardhësit e tij një tepricë të madhe në thesar, duke zgjeruar qasjen falas në ujin e pijshëm në të gjithë [[Perandoria Romake|Perandorinë]], duke inkurajuar konformitetin ligjor dhe duke lehtësuar të drejtën e skllevërve të liruar. Ai vdiq nga sëmundja në vitin [[161]] dhe u pasua nga djemtë e tij të birësuar [[Mark Aureli|Marcus Aurelius]] dhe Lucius Veri si bashkë-perandorë. == Jeta e hershme == === Fëmijëria dhe familja === [[Skeda:Roman_coins_denarius_Antoninus_Pius_Marcus_Aurelius.jpg|parapamje|majtas|372px|Monedhë denarius, prerë [[140]] pas Krishtit me portretin e Antonin Piut (ana tjetër) dhe djalit të tij të birësuar [[Mark Aureli|Marcus Aurelius]]. Legjenda: ANTIVS PP, TR. P., CO [N] S. III / AVRELIVS CAES. AVG PII F. CO [N] S.]] Antonini lindi pranë [[Provinca e Romës|Lanuvium]] ([[Provinca e Romës|Lanuvio]] i sotëm në Itali) nga Titus Aurelius Fulvi, konsull në vitin 89, dhe gruas së tij, Arria Fadilla.<ref name="Bowman, p. 150"></ref><ref>{{Cite book|last=Harvey|first=Paul B.|title=Religion in republican Italy|url=https://archive.org/details/religionrepublic00schu|year=2006|page=[https://archive.org/details/religionrepublic00schu/page/n149 134]|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}}</ref>{{Sfn|Kienast|1990|p=134}} Aurelii Fulvi ishin një familje Aureliane u vendos në [[Nîmes|Nemausus]] ([[Nîmes|Nimes]] modern).<ref name="Bury, p. 523">Bury, 1893, fq. 523</ref> Titus Aurelius Fulvi ishte i biri i një senatori me të njëjtin emër, i cili, si legat i Legio III Gallica, kishte mbështetur [[Vespaziani|Vespasianin]] në përpjekjen e tij për në postin perandorak dhe u shpërblye me një konsullatë zëvendësuese, plus një konsullatë të zakonshme nën [[Domitiani|Domicianin]] në vitin 85. Aurelii Fulvii ishin pra një familje relativisht e re senatoriale nga Gallia Narbonensis, ngritja e së cilës në famë u mbështet nga Flavianët. Lidhja midis familjes së Antoninit dhe krahinës së tyre të lindjes shpjegon rëndësinë në rritje të postit të prokonsullit të Gallia Narbonensis gjatë fundit të [[shekulli II|shekullit të dytë]].<ref>{{Cite journal|year=1970|last=Gayraud|first=Michel|title=Le proconsulat de Narbonnaise sous le Haut-Empire|url=http://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1970_num_72_3_3874|journal=Revue des Études Anciennes|volume=72|doi=10.3406/rea.1970.3874|language=fr|access-date=24 janar 2016|pages=344–363}}</ref> Babai i Antoninit nuk kishte fëmijë të tjerë dhe vdiq menjëherë pas konsullatës së tij të zakonshme në vitin 89. Antonini u rrit nga gjyshi i tij nga nëna Gnaeus Arrius Antonini,<ref name="Bowman, p. 150"></ref> njohur nga bashkëkohësit si një njeri me integritet dhe kulturë dhe një mik i [[Plini i Riu|Plinit të Riut]].{{Sfn|Chisholm|1911|pp=148–149}} Arrii Antonini ishin një familje e vjetër senatoriale nga [[Italia]], shumë me ndikim gjatë mbretërimit të [[Nerva|Nervës.]] Arria Fadilla, nëna e Antoninit, u martua më pas me Publius Julius Lupin, konsull i sëmurë në vitin 98; nga ajo martesë dolën dy vajza, Arria Lupula dhe Julia Fadilla.<ref>Birley, 2000, fq. 242; [[Historia Augusta]], ''Life of Antoninus Pius'' 1:6</ref> === Martesa dhe fëmijët === Në një kohë midis viteve [[110]] dhe [[115]], Antonini u martua me Ania Galeria Faustina të Vjetrën.<ref name="Weigel, Antoninus Pius">Weigel, ''Antoninus Pius''</ref> Ata besohet se kanë gëzuar një martesë të lumtur. Faustina ishte vajza e konsullit Mark Anius Veri (II)<ref name="Bowman, p. 150"></ref> dhe Rupilia Faustinës (një gjysmë-motër e perandoreshës Vibia Sabina),<ref>[http://www.strachan.dk/family/rupilius.htm Rupilius], Strachan stemma.</ref> ose me shumë gjasa mbesë e perandorit [[Vitellius]].<ref>{{Cite book|author=Christian Settipani|volume=2. Continuité gentilice et continuité familiale dans les familles sénatoriales romaines à l'époque impériale: mythe et réalité|year=2000|title=Prosopographica et genealogica|publisher=Unit for Prosopographical Research, Linacre College, University of Oxfod|language=fr, en|isbn=978-19-0093402-2|pages=278-279, 297-300}}</ref>) Faustina ishte një grua e bukur, dhe përkundër thashethemeve (në thelb të paprovuara) për karakterin e saj, është e qartë se Antonini kujdesej shumë për të.<ref>{{Cite book|last=Vagi|first=David L.|url=https://books.google.com/books?id=raE7qzBM-OIC&pg=PA240|title=Coinage and History of the Roman Empire, C. 82 B.C. – A.D. 480: History|year=2000|publisher=Taylor & Francis|language=en|isbn=978-157958316-3|page=240}}</ref> [[Skeda:Portrait of Faustina the Elder - Getty Museum (70.AA.113).jpg|parapamje|281px|Shtatore e Faustinës së Vjetrës në Vilën Getty]] Faustina i lindi Antoninit katër fëmijë, dy djem dhe dy vajza,<ref>Birley, 2000, fq. 34; [[Historia Augusta]], ''Life of Antoninus Pius'' 1:7</ref> të cilët ishin: * Mark Aurelius Fulvus Antonini (vdiq para vitit [[138]]); mbishkrimi i tij mortor është gjetur në [[Castel Sant'Angelo|mauzoleun e Adrianit]] në Romë.<ref name="Magie, David 1921">Magie, David, [[1921]], ''[[Historia Augusta]]'', Life of Antoninus Pius, Note 6</ref><ref>[[Corpus Inscriptionum Latinarum]], [http://db.edcs.eu/epigr/epi_einzel_en.php?p_belegstelle=CIL+06%2C+00988&r_sortierung=Belegstelle VI, 00988]</ref>{{Sfn|Kienast|1990|p=135}} * Mark Galerius Aurelius Antonini (vdiq para vitit [[138]]); mbishkrimi i tij mortor është gjetur në [[Castel Sant'Angelo|mauzoleun e Adrianit]] në Romë.<ref name="Magie, David 1921" /><ref>[[Corpus Inscriptionum Latinarum]], [http://db.edcs.eu/epigr/epi_einzel_en.php?p_belegstelle=CIL+06%2C+00989&r_sortierung=Belegstelle VI, 00989]</ref>{{Sfn|Kienast|1990|p=135}} Emri i tij shfaqet në një monedhë perandorake greke. * Aurelia Fadilla (vdiq në vitin [[135]]); ajo u martua me Lucius Plautius Lamia Silvanin, konsull në vitin [[145]]. Ajo dukej se nuk pati fëmijë me burrin e saj; dhe mbishkrimi i saj mortor është gjetur në [[Italia|Itali]].<ref>Magie, David, [[1921]], ''[[Historia Augusta]]'', Life of Antoninus Pius, Note 7</ref>{{Sfn|Kienast|1990|p=135}} * Ania Galeria Faustina Minor ose Faustina e Vogël (midis viteve [[125]] dhe [[130]]–† [[175]]), një perandoreshë e ardhshme romake, u martua me kushëririn e saj nga nëna, [[Mark Aureli|Marcus Aurelius]] në vitin [[146]].<ref name="Bury, p. 523">Bury, 1893, fq. 523</ref> Kur Faustina vdiq, në vitin [[141]], Antonini u shqetësua shumë.<ref>Bury, 1893, fq. 528</ref> Për nder të kujtimit të saj, ai i kërkoi [[SPQR|Senatit Romak]] ta hyjnizonte si perëndeshë dhe autorizoi ndërtimin e një tempulli që do të ndërtohej në Forumin Romak në emrin e saj, me priftëresha që do të shërbenin në tempullin e saj.<ref>Birley, 2000, fq. 77; [[Historia Augusta]], ''Life of Antoninus Pius'' 6:7</ref> Ai nxori monedha të ndryshme me portretin e saj, të prera për nder të saj. Këto monedha ishin të shkruara " ''DIVA FAUSTINA'' " dhe ishin zbukuruar përpikmërisht. Ai më tej themeloi një shoqëri bamirëse, duke e quajtur atë ''Puellae Faustinianae'' ose Vajzat e Faustinës, e cila ndihmonte vajzat e varfra<ref name="Weigel, Antoninus Pius">Weigel, ''Antoninus Pius''</ref> të një familje të mirë.<ref>{{Cite journal|year=1968|last=Daucé|first=Fernand|title=Découverte à Rennes d'une pièce de Faustine jeune|url=http://www.persee.fr/doc/abpo_0003-391x_1968_num_75_1_2460|url-status=dead|journal=Annales de Bretagne|volume=75|doi=10.3406/abpo.1968.2460|language=fr|pages=270–276|access-date=23 tetor 2015|archive-date=4 maj 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504050336/https://www.persee.fr/doc/abpo_0003-391x_1968_num_75_1_2460}}</ref> Më në fund, Antonini krijoi një ''alimenta '' të re, një program mirëqenineje romake për furnizimin me grurë në qytetin e Romës, si pjesë e Cura Annonae. Perandori nuk u martua kurrë përsëri. Në vend të kësaj, ai jetoi me Galeria Lisistratën,<ref>{{Cite book|author=Anise K. Strong|title=Prostitutes and Matrons in the Roman World|year=2016|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|url=https://books.google.se/books?id=ClSJDAAAQBAJ&pg=PA47&lpg=PA47&dq=Hispala+Faecenia&source=bl&ots=s1z6EfUJy5&sig=ACfU3U2EzwHP6MvJQAjygcYpODQB8YwWKA&hl=sv&sa=X&ved=2ahUKEwjTrY_gzaLnAhXPvosKHb0yDW0Q6AEwD3oECAcQAQ#v=onepage&q=Hispala%20Faecenia&f=false|isbn=978-110714875-8|page=47}}</ref> një nga gratë e liruara të Faustinës. [[Konkubinati|Konkubinacioni]] ishte një formë e shoqërisë femërore, e zgjedhur ndonjëherë nga burra të fuqishëm në [[Roma e lashtë|Romën e Lashtë]], veçanërisht të ve si [[Vespaziani|Vespasiani]] dhe [[Mark Aureli|Marcus Aurelius]]. Bashkimi i tyre nuk mund të prodhonte asnjë pasardhës legjitim që mund të kërcënonte ndonjë trashëgimtar si ata të Antoninit. Gjithashtu, pasi nuk mund të kishte një grua dhe një konkubinë zyrtare (ose dy konkubina) në të njëjtën kohë, Antonini shmangte presionin për t'u martuar me një grua fisnike nga një familje tjetër. (Më vonë, [[Mark Aureli]] gjithashtu do të refuzonte përparimet e të fejuarës së tij të mëparshme Ceionia Fabia, motrës së Lucius Verit, me arsyetimin e mbrojtjes së fëmijëve të tij nga njerka dhe në vend të kësaj mori një konkubinë.)<ref>{{Cite book|last=Strong|first=Anise K.|title=Prostitutes and Matrons in the Roman World|year=2016|url=https://books.google.com/books?id=ClSJDAAAQBAJ&pg=PA85|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-110714875-8|page=85}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lind|first=Goran|title=Common Law Marriage: A Legal Institution for Cohabitation|url=https://books.google.com/books?id=e-kJxOISFSMC&pg=PA72|year=2008|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-971053-9|page=72}}</ref><ref>{{Cite book|last=Birley|first=Anthony R.|title=Marcus Aurelius: A Biography|url=https://books.google.com/books?id=gl5T47CvuDsC&pg=PA33|year=2012|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-113469569-0|page=33}}</ref> === Favorizimi nga Adriani === [[Skeda:Marble bust of Emperor Antoninus Pius. 138-161 CE. From the house of Jason Magnus at Cyrene%2C modern-day Libya. The British Museum%2C London.jpg|parapamje|majtas|347px|Bust i Antoninit ([[138]]-[[161]]), British Museum]] Duke mbajtur zyrat e kuestorit dhe [[Pretor|pretorit]] me suksesin më shumë se të zakonshëm,<ref>Traver, Andrew G., ''From polis to empire, the ancient world, c. 800 B.C. – A.D. 500'', (2002), fq. 33; [[Historia Augusta]], ''Life of Antoninus Pius'' 2:9</ref> ai e arriti konsullatën në vitin [[120]]<ref name="Weigel, Antoninus Pius">Weigel, ''Antoninus Pius''</ref> duke pasur si koleg Lucius Latilius Severin.<ref>{{Cite book|author=E. E. Bryant|title=The Reign of Antoninus Pius|url=https://archive.org/details/reignofantoninus00bryaiala|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1895|language=en|page=[https://archive.org/details/reignofantoninus00bryaiala/page/12 12]}}</ref> Më pas ai u emërua nga perandori [[Adriani|Adrian]] si një nga katër prokonsujt për të administruar Italinë,<ref name="Bowman, p. 149">Bowman, 2000, fq. 149</ref> rrethin e tij, përfshirë Etrurinë, ku ai kishte prona.<ref name="Bryant, p. 15">{{Cite book|author=E. E. Bryant|title=The Reign of Antoninus Pius|url=https://archive.org/details/reignofantoninus00bryaiala|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1895|language=en|page=[https://archive.org/details/reignofantoninus00bryaiala/page/15 15]}}</ref> Ai pastaj e rriti shumë reputacionin e tij me sjelljen e tij si prokonsull i Azisë, ndoshta gjatë viteve [[134]]-[[135]].{{Sfn|Bowman|2000|p=149}} Ai fitoi shumë favorizime nga [[Adriani]], i cili e [[birësimi|birësoi]] atë si djalin dhe pasardhësin e tij më 25 shkurt [[138]],<ref>Bowman, 2000, fq. 148</ref> pas vdekjes së djalit të tij të parë të adoptuar Lucius Aelius,<ref>Bury, 1893, fq. 517</ref> me kushtin që Antonini nga ana e tij të birësonte Mark Anius Verin, djalin e vëllait të gruas së tij, dhe Lucius, djalin e Lucius Aelius, të cilët më pas u bënë perandorët [[Mark Aureli|Marcus Aurelius]] dhe Lucius Veri.<ref name="Weigel, Antoninus Pius">Weigel, ''Antoninus Pius''</ref> Ai adoptoi gjithashtu (shkurtimisht) emrin {{Lang|la|Imperator Titus Aelius Caesar Antoninus}}, në përgatitje për sundimin e tij.{{Sfn|Cooley|p=492}} Duket se ka pasur disa kundërshtime ndaj emërimit të Antoninit nga ana e pretenduesve të tjerë të mundshëm, mes tyre ish-kolegu i tij konsullor Lucius Katilius Severi, atëherë prefekt i qytetit. Sidoqoftë, Antonini e mori pushtetin pa kundërshtim.<ref>{{Cite book|author=Michael Grant|title=The Antonines: The Roman Empire in Transition|url=https://archive.org/details/antoninesromanem00mich|year=1996|publisher=Routledge|language=en|isbn=0-415-13814-0|pages=[https://archive.org/details/antoninesromanem00mich/page/10 10]-11}}</ref> [[Skeda:Antoninus_Pius,_sculpture_of_c.250_AD,_Albertinum,_Dresden.jpg|parapamje|281px|Koka e Antonin Piut, viti [[250]] pas Krishtit, Albertinum, Dresden]] == Perandor == Me ngjitjen e tij, emri dhe stili i Antoninit u bë {{Lang|la|Imperator Caesar Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pontifex Maximus}}. Një nga aktet e tij të para si perandor ishte ta bindte [[SPQR|senatin]] t'i jepte nderime hyjnore [[Adriani]]t, gjë që ata në fillim e kishin refuzuar;<ref name="Bowman, p. 151">Bowman, 2000, fq. 151</ref> Përpjekjet e tij për të bindur senatin ti jepte këto nderime janë arsyeja më e mundshme e dhënë për titullin e tij ''Pius'' (i kujdesshëm në dashuri; krahaso ''pietat'').<ref>Birley, 2000, fq. 55</ref> Dy arsye të tjera për këtë titull janë se ai do të mbështeste vjehrrin e tij të moshuar me dorën e tij në mbledhjet e [[SPQR|senatit]] dhe se ai kishte shpëtuar burrat që [[Adriani]], gjatë periudhës së tij të sëmurë, i kishte dënuar me vdekje.<ref name="Bury, p. 523">Bury, 1893, fq. 523</ref> [[Skeda:Roman_Empire_in_150_AD.png|parapamje|majtas|389px|[[Perandoria Romake]] gjatë sundimit të Antoninin Piut.]] Menjëherë pas vdekjes së [[Adriani]]t, Antonini iu afrua Markut dhe kërkoi që marrëveshjet e tij të martesës të ndryshoheshin: fejesa e Markut me Ceionia Fabian do të anulohej dhe ai do të fejohej me Faustinën, vajzën e Antoninit, në vend të kësaj. Fejesa e Faustinës me vëllain e Ceionias, Lucius Komodit, bashkëperandor i ardhshëm i Markut gjithashtu do të duhej të anulohej. Marku u pajtua me propozimin e Antoninit.<ref>''HA Marcus'' 6.2; ''Verus'' 2.3–4</ref><ref>Birley, 2000, ''Marcus Aurelius'', fq. 53–54.</ref> Antonini ndërtoi tempuj, teatro dhe mauzole, promovoi artet dhe shkencat dhe u dha nderime dhe shpërblime financiare [[Arsimi në Romën e lashtë|mësuesve]] të [[Retorika|retorikës]] dhe [[Filozofia e lashtë romake|filozofisë]].<ref name="Weigel, Antoninus Pius">Weigel, ''Antoninus Pius''</ref> Antonini bëri pak ndryshime fillestare kur u bë perandor, duke lënë të paprekur sa të ishte e mundur marrëveshjet e krijuara nga [[Adriani]].<ref name="Bowman, p. 151">Bowman, 2000, fq. 151</ref> Hulumtimet epigrafike dhe prosopografike kanë treguar se ekipi sundues perandorak i Antoninit u përqëndrua rreth një grupi të familjeve senatoriale ngushtësisht të lidhura, shumica prej të cilëve, anëtarë të kongregacionit priftëror për kultin e [[Adriani]]t, {{Lang|la|sodales Hadrianales}}. Sipas historianit gjerman H.-G. Pflaum, hulumtimi prosopografik i ekipit drejtues të Antoninit na lejon të kuptojmë karakterin thellësisht konservator të kastës sunduese senatoriale.<ref>{{Cite journal|author=H.-G. Pflaum|title=Les prêtres du culte impérial sous le règne d'Antonin le Pieux|journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres|volume=111|issue=2|year=1967|language=fr|url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1967_num_111_2_12096|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602230502/https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1967_num_111_2_12096|archive-date=2 qershor 2018}}</ref> Ai zotëronte vila afër [[Provinca e Romës|Lanuviumit]] dhe Villa Magna ([[Lacio|Latium]]) dhe pronën e tij të trashëguar në [[Provinca e Romës|Lorium]] (Etruri).<ref>[[Eutropi]], Breviarum ab Urbe condita, VIII, 8.</ref> [[Skeda:Temple of Antoninus and Faustina (Roma).jpg|parapamje|347px|Tempulli i Antoninit dhe Faustinës në Forumin Romak (tani kisha e San Lorenzo in Miranda). Perandori dhe ''augusta'' e tij u hyjnizuan pas vdekjes së tyre nga [[Mark Aureli|Marcus Aurelius]].]] === Mungesa e luftërave === Nuk ka të dhëna për ndonjë veprim ushtarak përgjatë kohës në të cilën ai sundoi. Një studiues modern, J. J. Wilkes ka vrejtur se ai me gjasa nuk pa ose komandoi kurrë një ushtri romake dhe nuk qe kurrë brenda pesë miljeve të një legjioni gjatë gjithë sundimit të tij tridhjetë e tre vjeçar''.<ref>J. J. Wilkes, ''The Journal of Roman Studies'', Volume LXXV 1985, {{ISSN|0075-4358}}, fq. 242.</ref> Mbretërimi i tij ishte më paqësori në të gjithë historinë e [[Principati (Roma)|Principatës]],<ref name="Bury, p. 525">Bury, 1893, fq. 525</ref> pavarësisht faktit se kishte disa trazira ushtarake në të gjithë perandorinë në kohën e tij. Çrregullime të tilla ndodhën në Mauretania&nbsp;- ku një senator u emërua si guvernator i Mauretania Tingitana në vend të prokurorit të zakonshëm ekuestrian<ref>{{Cite journal|author=René Rebuffat|title=Enceintes urbaines et insécurité en Maurétanie Tingitane|journal=Mélanges de l’École française de Rome, Antiquité|url=https://www.persee.fr/doc/mefr_0223-5102_1974_num_86_1_970|volume=86|issue=1|year=1974|language=fr|pages=501-522|archive-date=4 maj 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504043706/https://www.persee.fr/doc/mefr_0223-5102_1974_num_86_1_970}}</ref> dhe u sollën përforcime kalorësie nga [[Panonia]]<ref>{{Cite journal|author=Michel Christol|title=L'armée des provinces pannoniennes et la pacification des révoltes maures sous Antonin le Pieux|journal=Antiquités africaines|volume=17|year=1981|language=fr|pages=133–141}}</ref> qytete të tilla si Sala dhe [[Tipasa]] duke u fortifikuar.<ref>{{Cite book|author=Michael Grant|title=The Antonines: The Roman Empire in Transition|url=https://archive.org/details/antoninesromanem00mich|publisher=Routledge|language=en|year=1996|location=Abingdon|isbn=0-415-13814-0|page=[https://archive.org/details/antoninesromanem00mich/page/16 17]}}</ref><ref>{{Cite journal|author=René Rebuffat|title=Enceintes urbaines et insécurité en Maurétanie Tingitane|journal=Mélanges de l’École française de Rome, Antiquité|url=https://www.persee.fr/doc/mefr_0223-5102_1974_num_86_1_970|volume=86|issue=1|year=1974|language=fr|pages=501-522|archive-date=4 maj 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504043706/https://www.persee.fr/doc/mefr_0223-5102_1974_num_86_1_970}}</ref> Çrregullime të ngjashme ndodhën në Jude dhe midis Brigantes në Britani, megjithatë, të gjitha ato u konsideruan më pak serioze se rrebelimet e mëparshme dhe të mëvonshme mes tyre.{{Sfn|Bury|1893|p=525}} Sidoqoftë, ishte në Britani që Antonini vendosi të ndiqte një rrugë të re, më agresive, me emërimin e një guvernatori të ri në vitin [[139]], Kuint Lollius Urbikun,<ref name="Bowman, p. 151">Bowman, 2000, fq. 151</ref> një vendas nga Numidia dhe më parë guvernator i Germania Inferior<ref>{{Cite book|author=Peter Salway|title=A History of Roman Britain|year=2001|language=en|url=https://books.google.al/books?id=spyCIqTzJu0C&lpg=PP1&pg=PA147|chapter=8. The Antonine Frontier|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-280138-8|page=147-156}}</ref> edhe si një njeri i ri.<ref>{{Cite book|author=Anthony Birley|title=The Roman Government of Britain|url=https://archive.org/details/romangovernmento0000birl|year=2005|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-925237-4|page=[https://archive.org/details/romangovernmento0000birl/page/136 137]}}</ref> Nën udhëzimet e perandorit, Lollius ndërmori një pushtim në jug të [[Skocia|Skocisë]], duke arritur disa fitore domethënëse dhe duke ndërtuar Murin Antonin<ref>Bowman, 2000, fq. 152</ref> nga Firthi i Forthit deri në Firthin e Klajdit. Muri, megjithatë, shpejt u shfuqizua gradualisht gjatë mesit të [[Vitet 150|viteve 150]] dhe përfundimisht u braktis vonë gjatë mbretërimit (fillimi i [[Vitet 160|viteve 160]]), për arsye që ende nuk janë plotësisht të qarta.<ref name="Bowman, p. 155">Bowman, 2000, fq. 155</ref><ref>{{Cite book|author=David Colin Arthur Shotter|title=Roman Britain|year=2004|publisher=Routledge|language=en|isbn=0-415-31943-9|page=49}}</ref> Muri i Antonin përmendet vetëm në një burim letrar, biografia e Antoninit te [[Historia Augusta]]. [[Pausania|Pausanias]] bën një përmendje të shkurtër dhe të turbullt të një lufte në Britani. Në një mbishkrim që nderon Antoninin, të ngritur nga Legio II Augusta, i cili mori pjesë në ndërtimin e murit, një reliev që tregon katër të burgosur lakuriq, njërit prej të cilëve ju pre kokë, duket se qëndron për një luftë të vërtetë.<ref>{{Cite book|author=Jean-Louis Voisin|chapter=Les Romains, chasseurs de têtes|publisher=École Française de Rome|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1984_act_79_1_2537|title=Du châtiment dans la cité. Supplices corporels et peine de mort dans le monde antique. Table ronde de Rome (9–11 nëntor 1982)|year=1984|language=en|pages=241-293|archive-date=2 mars 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302075126/https://persee.fr/doc/efr_0000-0000_1984_act_79_1_2537}}</ref> [[Skeda:0_Antoninus_Pius_-_Museo_Chiaramonti_(Vatican).JPG|majtas|parapamje|Shtatorja e Antonin Piut me veshje ushtarake, nga Museo Chiaramonti (Musei Vaticani).]] Megjithëse Muri Antonin ishte, në parim, shumë më i shkurtër (37 milje i gjatë në krahasim me 73) dhe në pamje të parë më i mbrojtshëm se Muri i Adrianit, zona shtesë që ai rrethonte brenda perandorisë ishte shterpë, me përdorimin e tokës për kullotje tashmë në degradim.<ref>{{Cite journal|author=W. E. Boyd|year=1984|title=Environmental change and Iron Age land management in the area of the Antonine Wall, central Scotland: a summary|journal=Glasgow Archaeological Journal|volume=11|issue=1|language=en|pages=75-81}}</ref> Kjo do të thoshte se linjat e furnizimit në mur ishin mjaft të dobëta sa që kostot për ruajtjen e territorit shtesë i tejkalonin përfitimet e kësaj.<ref>{{Cite book|author=Peter Spring|title=Great Walls and Linear Barriers|publisher=Pen & Sword|language=en|year=2015|location=Barnsley|isbn=978-1-84884-377-6|page=75}}</ref> Gjithashtu, në mungesë të zhvillimit urban dhe procesit pasues të romanizimit, pjesa e pasme e murit nuk mund të qetësohej gjatë.<ref>{{Cite book|author=Edward Luttwak|title=The Grand Strategy of the Roman Empire|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1979|language=en|isbn=0-8018-2158-4|page=88}}</ref> Është spekuluar se pushtimi i Ultësirës Skoceze dhe ndërtimi i murit kishte të bënte kryesisht me politikën e brendshme, domethënë, duke i ofruar Antoninit një mundësi për të fituar një pjesë të vogël të prestigjit të nevojshëm ushtarak në fillim të mbretërimit të tij. Në fakt, fushata në Britani u ndoq nga një përshëndetje perandorake&nbsp;- domethënë, Antonini mori zyrtarisht për herë të dytë (dhe të fundit) titullin perandor&nbsp;- në vitin [[142]].<ref>{{Cite book|author=David J. Breeze|title=Roman Frontiers in Britain|year=2013|publisher=Bloomsbury|language=en|isbn=978-1-8539-9698-6|page=53}}</ref> Fakti që në të njëjtën kohë u prenë monedha që shpallnin një fitore në Britani, tregon nevojën e Antoninit për të bërë publike arritjet e tij.<ref>Salway, 149</ref> Oratori Fronto më vonë do të thoshte se, megjithëse Antonini u dha drejtimin e fushatës britanike të tjerëve, ai duhet të konsiderohet si timonieri që drejtoi udhëtimin, lavdia e të cilit, prandaj, i përkiste atij.<ref>{{Cite book|author=Anthony Birley|year=2012|title=Marcus Aurelius|publisher=Routledge|language=en|location=Londër|isbn=0-415-17125-3|page=61}}</ref> Se kjo kërkesë për disa arritje ushtarake iu përgjigj një nevoje aktuale dëshmohet nga fakti se, edhe pse përgjithësisht paqësor, mbretërimi i Antoninit nuk ishte i lirë nga përpjekjet për uzurpim: [[Historia Augusta]] përmend dy, të bëra nga senatorët Kornelius Priscian ("për shqetësimin e paqjes së Spanjës";<ref>{{Cite book|author1=Simon Hornblower|author2=Antony Spawforth|author3=Esther Eidinow|year=2014|title=The Oxford Companion to Classical Civilization|chapter=Antoninus Pius|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-1910-1676-9}}</ref> Prisciani kishte qenë gjithashtu pasardhësi i Lollius Urbikut si guvernator i Britanisë) dhe Atilius Rufius Titianit (ndoshta një ngatërrestar tashmë i internuar nën [[Adriani]]n.<ref>{{Cite book|author=Herbert W. Benario|year=1980|title=A Commentary on the Vita Hadriani in the Historia Augusta|url=https://archive.org/details/commentaryonvita0000bena|publisher=Scholars Press|language=en|isbn=978-0-891-30391-6|page=[https://archive.org/details/commentaryonvita0000bena/page/102 103]}}</ref>) Të dy përpjekjet konfirmohen nga [[Fasti Ostienses]] si dhe nga fshirja e emrit të Priscianit nga një mbishkrim.<ref>{{Cite book|author=Albino Garzetti|title=From Tiberius to the Antonines: A History of the Roman Empire AD 14–192|publisher=Routledge|language=en|year=2014|isbn=978-1-138-01920-1|page=447}}</ref><ref>{{Cite book|author=Paul Veyne|title=L’Empire Gréco-Romain|publisher=Seuil|language=fr|location=Paris|year=2005|isbn=2-02-057798-4|page=28, futnota 61}}</ref><ref>Salway, 149</ref> Në të dy rastet, Antonini nuk ishte përgjegjës formal për shtypjen që pasoi: Prisciani kreu vetëvrasje, ndërsa Titiani u shpall fajtor nga [[SPQR|Senati Romak]], me Antoninin që abstenoi nga sekuestrimi i pronave të familjeve të tyre.<ref>{{Cite book|author=Marta García Morcillo|title=Las ventas por subasta en el mundo romano: la esfera privada|publisher=Edicions Universitat Barcelona|year=2005|language=ca|isbn=84-475-3017-5|page=301}}</ref> [[Skeda:ANTONINUS_PIUS._138-161_AD_Parthia_coinage.jpg|parapamje|347px|Një monedhë e Antonin Piut që tregon një [[Perandoria Parthiane|Parthian]] të nënshtruar (''PAR-TH-IA'' në anën e pasme) duke i dhënë atij kurorën, një pretendim bosh se Parthia ishte ende subjekt i Romës pas ngjarjeve përreth Parthamaspates .<ref>{{Cite book|last=Schlude|first=Jason M.|url=https://books.google.com/books?id=l-LNDwAAQBAJ&pg=PA176|title=Rome, Parthia, and the Politics of Peace: The Origins of War in the Ancient Middle East|publisher=Routledge|date=13 janar 2020|language=en|isbn=978-1-351-13570-2|page=176}}</ref>]] Kishte gjithashtu disa telashe në [[Dakia|Dacia Inferior]] të cilat kërkonin dhënien e kompetencave shtesë prokurorit guvernatoral dhe për dërgimin e ushtarëve shtesë në provincë.<ref name="Bowman, p. 155">Bowman, 2000, fq. 155</ref> Në bregdetin verior të [[Deti i Zi|Detit të Zi]], qyteti grek Olbia mbahej kundër [[Skithët|Skithëve]]. Gjithashtu gjatë sundimit të tij, guvernatori i Gjermanisë së Epërme, ndoshta Kaius Popillius Karus Pedo, ndërtoi fortifikime të reja në Agri Decumates, duke avancuar Limes Germanicus pesëmbëdhjetë milje përpara në krahinën e tij dhe Raetian fqinje.<ref>Birley, 2000, fq. 113</ref> Në Lindje, suzereniteti romak mbi Armeninë u ruajt me zgjedhjen në vitin [[140]] pas Krishtit, pasardhësit Arsacid, Sohaemus si mbret klient.<ref>{{Cite encyclopedia|author=Rouben Paul Adalian|title=Arshakuni/Arsacid|encyclopedia=Historical Dictionary of Armenia|year=2010|publisher=Scarecrow|language=en|location=Lanham|isbn=978-0-8108-6096-4|page=174}}</ref> Sidoqoftë, Antonini ishte praktikisht unik midis perandorëve në atë që ai merrej me këto kriza pa u larguar nga [[Italia]] asnjëherë gjatë mbretërimit të tij,<ref>{{Cite book|author=Michael P. Speidel|title=Riding for Caesar: The Roman Emperors' Horse Guards|publisher=Harvard University Press|year=1997|language=en|page=50}}</ref> por në vend të kësaj merrej me çështjet krahinore të luftës dhe paqes përmes guvernatorëve të tyre ose përmes letrave perandorake drejtuar qyteteve të tilla si Efesi (prej të cilave disa u shfaqën publikisht). Ky stil qeverisjeje u vlerësua shumë nga bashkëkohësit e tij dhe nga brezat e mëvonshëm.<ref>[[Aurel Viktori]], 15:3</ref> Antonini ishte perandori i fundit romak i njohur nga mbretëritë indiane, veçanërisht Perandoria Kushane.<ref name="RML131" /> Raoul McLaughlin citon [[Aurel Viktori]]n të ketë thënë "''Indianët, baktrianët dhe hirkanët, të gjithë dërguan ambasadorë te Antonini. Ata të gjithë kishin dëgjuar për frymën e drejtësisë që mbante ky perandor i madh, drejtësi që u theksua nga pamja e tij e bukur dhe e rëndë, dhe figura e tij e hollë dhe e fuqishme''". Për shkak të shpërthimit të Epidemisë Antonine dhe luftërave kundër [[Lista e fiseve të hershme gjermanike|fiseve gjermane veriore]], mbretërimi i [[Mark Aureli]]t u detyrua të ndryshojë fokusin e politikave të jashtme, dhe çështjet që lidhen me Lindjen e Largët u braktisën gjithnjë e më shumë në favor të atyre që lidheshin drejtpërdrejt me mbijetesën e perandorisë.<ref name="RML131">{{Cite book|last=McLaughlin|first=Raoul|year=2010|publisher=A&C Black|language=en|url=https://books.google.com/books?id=gzJf1KgqrWQC&pg=PA131|title=Rome and the Distant East: Trade Routes to the Ancient Lands of Arabia, India and China|isbn=978-184725235-7|page=131}}</ref> === Ekonomia dhe administrata === [[Skeda:Aureus_d'Antonin_le_Pieux.jpg|parapamje|majtas|372px|Një monedhë aureus e Antonin Piut, [[145]] pas Krishtit. Mbishkrimi: ANTONINVS AVG. PIVS PP / TR(ibunicia) POT(estas) CONS(ul) IIII]] Antonini u konsiderua si një administrator i aftë dhe si ndërtues. Megjithë një direktivë të gjerë ndërtimi&nbsp;- nën sundimin e tij u ndërtuan shumë ura, rrugë dhe akuadukte u vijuan ose u riparuan, duke u mundësuar qasjen falas të banorëve të Romës në ujin e pijshëm, jo vetëm në Romë, por në të gjithë perandorinë – prapë perandori arriti të linte pas një thesar të madh publik prej rreth 2.7 miljardë sestercash. Roma nuk do të dëshmonte një perandor tjetër që linte pasardhësin e tij me një tepricë për një kohë të gjatë, por ky thesar u varfërua pothuajse menjëherë pas mbretërimit të Antoninit për shkak të Murtajës Antonine të sjellë nga ushtarët pas [[Luftërat romako-parthiane|fitores parthiane]].<ref>{{Cite book|last=Allen|first=Timothy F. H.|url=https://books.google.com/books?id=lQjb04tfBHsC&pg=PA106|title=Supply-Side Sustainability|last2=Hoekstra|first2=Thomas W.|last3=Tainter|first3=Joseph A.|year=2012|publisher=Columbia University Press|language=en|isbn=978-023150407-2|pages=105–106}}</ref> Perandori gjithashtu pezulloi në mënyrë të famshme mbledhjen e taksave nga qytetet të shumta të prekura nga fatkeqësitë natyrore, të tilla si zjarret që goditën Romën dhe Narbonën, si dhe tërmetet që prekën [[Rodosi|Rodosin]] dhe Provincën e Azisë. Ai ofroi grante të mëdha financiare për rindërtimin dhe rimëkëmbjen e qyteteve të ndryshme greke pas dy tërmeteve të rëndë: i pari, rreth vitit [[140]], i cili preku kryesisht [[Rodosi]]n dhe ishuj të tjerë; i dyti, në vitin [[152]], i cili goditi Cizikun (ku u shkatërrua tempulli i stërmadh dhe i ndërtuar rishtas i Adrianit), Efesin dhe [[Smirna|Smirnën]]. Ndihma financiare e Antoninit e fitoi atë duke u lavdëruar nga shkrimtarët grekë si Aelius Aristidesi dhe [[Pausania]]s.<ref>{{Cite book|author=E. E. Bryant|title=The Reign of Antoninus Pius|url=https://archive.org/details/reignofantoninus00bryaiala|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1895|language=en|pages=[https://archive.org/details/reignofantoninus00bryaiala/page/45 45]-46, dhe 68}}</ref> Këto qytete morën nga Antonini vlerësimet e zakonshme nderuese, të tilla si kur ai urdhëroi që të gjithë guvernatorët e Azisë të hynin në provincë, kur të merrnin detyrën, përmes Efesit.<ref>{{Cite book|editor=Conrad Gempf|title=The Book of Acts in Its Graeco-Roman Setting|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|language=en|location=Grand Rapids|year=1994|isbn=0-85364-564-7|page=305}}</ref> Efesi u favorizua veçanërisht nga Antonini, i cili konfirmoi dhe mbajti dallimin e tij për të pasur dy tempuj për kultin perandorak (neokorat), prandaj duke pasur vendin e parë në listën e titujve të nderit perandorak, duke e tejkaluar si Smirnën ashtu edhe Pergamonin.<ref>{{Cite journal|author=Emmanuelle Collas-Heddeland|volume=108|url=https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1995_num_108_2_2661|title=Le culte impérial dans la compétition des titres sous le Haut-Empire. Une lettre d’Antonin aux Éphesiens|journal=Revue des Études Grecques|date=korrik–dhjetor 1995|language=fr|pages=410-429|archive-url=https://web.archive.org/web/20180603005958/https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1995_num_108_2_2661|archive-date=3 qershor 2018}}</ref><ref>{{Cite book|author=Edmund Thomas|title=Monumentality and the Roman Empire: Architecture in the Antonine Age|url=https://archive.org/details/monumentalityrom0000thom|year=2007|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-928863-2|page=[https://archive.org/details/monumentalityrom0000thom/page/132 133]}}</ref> Në marrëdhëniet e tij me qytetet greqishtfolëse, Antonini ndoqi politikën e miratuar nga [[Adriani]] për marë mirënjohjen e elitave vendase, veçanërisht nga intelektualët vendas: filozofët, mësuesit e letërsisë, retorikët dhe mjekët u përjashtuan në mënyrë eksplicite nga çdo detyrë që përfshin shpenzime private për qëllime qytetare&nbsp;- një privilegj i dhënë nga [[Adriani]], që Antonini e konfirmoi me anë të një dekreti të ruajtur në Digest (27.1.6.8).<ref>{{Cite book|editor=Philip A. Harland|title=Greco-Roman Associations: Texts, translations and commentaries|volume=2. North Coast of the Black Sea, Asia Minor|publisher=Walter de Gruyter|language=en|year=2014|isbn=978-3-11-034014-3|page=381}}</ref> Antonini krijoi gjithashtu një katedër për mësimin e retorikës në [[Athina|Athinë]].<ref>{{Cite journal|author=Paul Graindor|title=Antonin le Pieux et Athénes|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1927_num_6_3_6468|journal=Revue belge de philologie et d’histoire|volume=6|year=1927|issue=3–4|language=fr|pages=753-756|archive-date=3 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180603171541/https://www.persee.fr/doc/rbph_035-0818_1927_num_6_3_6468}}</ref> Antonini ishte i njohur si një ndjekës i zjarrtë i riteve të fesë dhe i festimeve formale&nbsp;- si romake ashtu edhe të huaja. Ai është i njohur për atë se ka rritur gjithnjë e më shumë kultin zyrtar të ofruar për [[Kibela|Nënën e Madhe]], i cili që nga mbretërimi i tij e tutje përfshinte një flijim demi, një taurobolium, më parë vetëm një ritual privat, tani që po kryhej edhe për hir të mirëqenies së perandorit. Antonini i ofroi gjithashtu patronazhin adhurimit e Mitrës, të cilit i ngriti një tempull në Ostia.<ref>Samuel Dill, ''Roman Society from Nero to Marcus Aurelius''. Library of Alexandria, s.d.g.</ref> Në vitin [[148]], ai kryesoi festimet e 900 vjetorit të themelimit të [[Roma|Romës]]. [[Skeda:Copy_inscribed_in_marble_of_a_letter_from_Antoninus_Pius_to_the_Ephesians,_from_the_Bouleuterion_at_Ephesus,_140-144_AD,_British_Museum_(16965588461).jpg|parapamje|379px| Kopje e gdhendur në mermer e një letre nga Antonin Piu drejtuar efesianëve, nga buleuterioni në Efes, [[140]]–[[144]] pas Krishtit, duke shpjeguar sesi perandori zgjidhi një mosmarrëveshje midis qyteteve romake të Efesit dhe [[Smirna|Smirnës]]. Muzeu Britanik, Londër.]] === Reformat ligjore === {{See also|E drejta romake|Dymbëdhjetë Tabelat|Historia e Kushtetutës romake|Kushtetuta Romake|Kushtetuta e Mbretërisë Romake|Kushtetuta e Republikës Romake|Kushtetuta e Perandorisë Romake|Kushtetuta e Perandorisë së Vonë Romake}} Antonini u përpoq të portretizonte veten si një magjistrat i ''res publica'', pavarësisht se sa të zgjeruara dhe të papërcaktuara ishin kompetencat e tij. Atij i atribuohet ndarja e thesarit perandorak, {{Lang|la|fiscus}}. Kjo ndarje kishte të bënte me ndarjen e pronave perandorake në dy pjesë. Së pari, vetë fiscus&nbsp;- ose ''patrimonium'', që do të thotë pronat e "kurorës", pronat trashëgimore të secilit person pasues që ulej në fron, të transmetuara tek pasardhësit e tij në detyrë, pavarësisht nga anëtarësia e tyre e mëparshme në familjen perandorake.{{Efn|Pas vdekjes së [[Neroni]]t, pronat personale të Dinastisë Julio-Klaudiane u përvetësuan nga Dinastia Flaviane dhe kështu u kthyen në prona publike}}{{Sfn|Carrié|Roussele|p=586}} Së dyti, ''res privata'', pronat "private" të lidhura me mirëmbajtjen personale të perandorit dhe familjes së tij,{{Sfn|Carrié|Rousselle|p=586}} diçka si një ''kuletë private''. Një anekdotë në biografinë e ''[[Historia Augusta]]'', ku Antonini i përgjigjet Faustinës&nbsp;- e cila u ankua për kopracinë e tij&nbsp;- se ''ne kemi fituar një perandori [dhe] kemi humbur edhe atë që kishim më parë'', ndoshta lidhet me shqetësimet aktuale të Antoninit në krijimin e ''res privata''.<ref>{{Cite book|title=The Cambridge Ancient History|volume=11. The High Empire, AD 70–192|year=2009|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|id=isbn 978-0-521-6335-1|page=150}}</ref> Ndërsa ishte ende një qytetar privat, Antonini e kishte rritur shumë pasurinë e tij personale me anë të trashëgimive të ndryshme, pasojë&nbsp;- na thuhet&nbsp;- për kujdesin e tij skrupuloz për të afërmit e tij.<ref>{{Cite book|author=Edward Champlin|title=Final Judgments: Duty and Emotion in Roman Wills, 200 B.C. – A.D. 250|url=https://archive.org/details/finaljudgmentsdu0000cham|year=1991|publisher=University of California Press|language=en|location=Berkley|isbn=0-520-07103-4|page=[https://archive.org/details/finaljudgmentsdu0000cham/page/98 98]}}</ref> Gjithashtu, Antonini la pas tij reputacionin e kopracisë dhe ndoshta ishte i vendosur të mos e linte pronën e tij personale për t'u "gëlltitur nga kërkesat e fronit perandorak".<ref>Birley, 2000, fq.71</ref> ''Tokat res privata'' mund të shiten dhe/ose jepen, ndërsa ''pronat e patrimoniumit'' konsideroheshin si publike.<ref>{{Cite book|author=David S. Potter|year=2014|title=The Roman Empire at Bay|publisher=Routledge|language=en|location=Londër|isbn=978-0-415-84054-5|page=49}}</ref> Ishte një mënyrë për të pretenduar se funksioni perandorak&nbsp;- dhe shumica e pronave të lidhura me të&nbsp;- ishte publik, zyrtarisht subjekt i autoritetit të [[SPQR|Senatit dhe popullit romak]].<ref>{{Cite book|author=Heinz Bellen|chapter=Die ‘Verstaatlichung’ des Privatvermögens der römische Kaiser|editor=Hildegard Temporini|title=Aufstieg und Niedergang der römischen Welt|year=1974|publisher=De Gruyter|language=de|location=Berlin|isbn=3-11-004571-0|page=112}}</ref> Se dallimi nuk luajti asnjë rol në historinë e mëvonshme politike&nbsp;''-se fuqia personale'' e princeps-ave e përthithi rolin e tij si mbajtës i postit&nbsp;- dëshmoi se logjika autokratike e rendit perandorak tashmë kishte përfshirë institucionet e vjetra republikane.<ref>{{Cite book|author=Aloys Winterling|title=Politics and Society in Imperial Rome|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|language=en|location=Malden, MA|isbn=978-1-4051-7969-0|pages=73-75}}</ref> Për transaksionet publike të kësaj periudhe ka vetëm informacion më të pakët, por, për të gjykuar nga ajo që ekziston, ato njëzet e dy vjet nuk ishin jashtëzakonisht të ngarkuara me ngjarje në krahasim me ato para dhe pas mbretërimit.{{Sfn|Chisholm|1911|pp=148-149}} Sidoqoftë, Antonini pati një interes të madh në rishikimin dhe praktikimin e ligjit në të gjithë perandorinë.<ref name="Bury, p. 526">Bury, 1893, fq. 526</ref> Një nga shqetësimet e tij kryesore ishte që komunitetet lokale të përputheshin me procedurat e tyre ligjore me normat ekzistuese romake: në një rast që lidhet me shtypjen e banditizmit nga oficerët e policisë lokale ("irenarkët", greqisht për "ruajtësit e paqes") në Azinë e Vogël, Antonini urdhëroi që këta oficerë nuk duhet t'i trajtojnë të dyshuarit si të dënuar tashmë, dhe gjithashtu të mbanin një kopje të detajuar të marrjes në pyetje të tyre, për t'u përdorur në mundësinë e një apeli ndaj guvernatorit romak.<ref>{{Cite book|author=Clifford Ando|title=Imperial Rome AD 193 to 284: The Critical Century|year=2012|publisher=Edingburgh University Press|language=en|isbn=978-0-7486-2050-0|page=91}}</ref> Gjithashtu, edhe pse Antonini nuk ishte një inovator, ai nuk do ta ndiqte gjithmonë absolutisht në gërmë ligjin; përkundrazi, ai u shty nga shqetësimet mbi njerëzimin dhe barazinë dhe futi në [[E drejta romake|ligjin romak]] shumë parime të reja të rëndësishme të bazuara në këtë nocion.{{Sfn|Bury|1893|p=526}} Në këtë, perandori u ndihmua nga pesë avokatë kryesorë: Lucius Fulvius Aburnius Valensi, autor i traktateve juridike;<ref>{{Cite book|author=John Anthony Crook|title=Consilium Principis: Imperial Councils and Counsellors from Augustus to Diocletian|year=1955|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|page=67}}</ref> Lucius Ulpius Marceli, një shkrimtar pjellor; dhe tre të tjerë.<ref name="Bury, p. 526">Bury, 1893, fq. 526</ref> Nga këta të tre, më i spikaturi ishte Lucius Volusius Meciani, një ish oficer ushtarak i kthyer nga Antonini në një prokurator civil, dhe i cili, në funksion të karrierës së tij të mëvonshme (zbuluar në bazë të kërkimeve epigrafike dhe prosopografike), ishte këshilltari më i rëndësishëm ligjor i perandorit.<ref>{{Cite book|author=A. Arthur Schiller|title=Roman Law: Mechanisms of Development|year=1978|publisher=Mouton|language=en|location=Hagë|isbn=90-279-7744-5|page=477}}</ref> Meciani në fund do të zgjidhej për të zënë prefektura të ndryshme, si dhe për të kryer studimet ligjore të [[Mark Aureli]]t. Ai ishte gjithashtu autor i një vepre të gjerë mbi {{Lang|la|Fidei commissa}} (komisionet testamentare). Si shenjë dalluese e lidhjes së shtuar midis juristëve dhe qeverisë perandorake,<ref>{{Cite book|author=George Mousourakis|title=Roman Law and the Origins of the Civil Law Tradition|publisher=Springer|language=en|url=https://books.google.al/books?id=SMeoBQAAQBAJ&lpg=PR13&pg=PA79|year=2014|chapter=2.4.5. The Culmination of Roman Jurisprudence|location=Heidelberg|isbn=978-3-319-12267-0|page=79}}</ref> Mbretërimi i Antoninus pa gjithashtu shfaqjen e {{Lang|la|Institutes}} të Gajit, një manual elementar ligjor për fillestarët.{{Sfn|Bury|1893|p=526}} Antonini miratoi masa për të lehtësuar të drejtën e [[Skllavëria|skllevërve]].<ref name="Bury, p. 527">Bury, 1893, fq. 527</ref> Kryesisht, ai favorizoi parimin e {{Lang|la|favor libertatis}}, duke i dhënë të liruarit të supozuar përfitimin e dyshimit kur pretendimi për liri nuk ishte i qartë. Gjithashtu, ai ndëshkoi vrasjen e një skllavi nga zotëria e tij/saj pa gjyq të mëparshëm<ref>Aubert, Jean-Jacques. "L'esclave en droit romain ou l'impossible réification de l’homme". Esclavage et travail forcé, ''Cahiers de la Recherche sur les droits fondamentaux'' (CRDF). Vol. 10. 2012.</ref> dhe përcaktoi që skllevërit mund t'i shiteshin me forcë një pronari tjetër nga një prokonsull në rastet e keqtrajtimit të vazhdueshëm. Antonini mbështeti zbatimin e kontratave për shitjen e skllaveve femra që ndalonin punësimin e tyre të mëtejshëm në prostitucion. Në të drejtën penale, Antoninus prezantoi parimin e rëndësishëm që personat e akuzuar [[Prezumimi i pafajësisë|nuk duhet të trajtohen si fajtorë para gjykimit]]&nbsp;- si në rastin e irenarkëve (shih më lart). Ishte Antonini që i krishteri [[Justin Martiri]] iu drejtua për mbrojtjen e [[Krishtërimi|besimit të krishterë]], duke i kujtuar atij rregullin e babait të tij (perandorit [[Adriani|Adrian]]) se akuzat kundër të krishterëve kërkonin prova.<ref>First Apology of Justin Martyr, Chapter LXVIII</ref> Ai gjithashtu pohoi parimin se gjyqi do të mbahej dhe dënimi i dhënë, në vendin ku ishte kryer krimi. Ai zbuti përdorimin e torturës në hetimin e skllevërve me kufizime të caktuara. Kështu, ai ndaloi zbatimin e torturës ndaj fëmijëve nën moshën katërmbëdhjetë vjeç, megjithëse ky rregull kishte përjashtime. Megjithatë, duhet theksuar se Antonini e ''zgjeroi'', me anë të një rishkrimi, përdorimin e torturës si mjet për marrjen e provave në rastet materiale, kur ajo ishte aplikuar deri atëherë vetëm në çështjet penale. Gjithashtu, tashmë në atë kohë tortura e njerëzve të lirë me status të ulët (''humiliores'') ishte bërë e ligjshme, siç dëshmohet nga fakti se Antonini përjashtoi këshilltarët e qytetit shprehimisht prej tij, dhe gjithashtu njerëz të lirë të rangut të lartë (''honestiores'') në përgjithësi.<ref>Grant, fq. 154–155.</ref> Një ngjarje kryesore gjatë mbretërimit të tij ndodhi në vitin [[148]], me nëntëqind vjetorin e themelimit të [[Roma|Romës]], duke u festuar nëpërmjet zhvillimit të lojërave madhështore në Romë.<ref>Bowman, 2000, fq. 154</ref> Ai zgjati disa ditë dhe një mori kafshësh ekzotike u vranë, përfshirë [[elefanti|elefantët]], [[gjirafa]]t, [[tigri|tigrat]], [[rinoceronti|rinocerontët]], [[krokodili|krokodilët]] dhe [[hipopotami|hipopotamët]]. Ndërsa kjo e rriti popullaritetin e Antoninit, perandorit të kursyer iu desh të zhvlerësonte monedhën romake. Ai uli pastërtinë e [[argjendi]]t të denarëve nga 89% në 83.5%&nbsp;- duke e ulur peshën faktike të [[argjendi]]t nga 2.88&nbsp;gramë në 2.68&nbsp;gramë.<ref name="Bowman, p. 155">Bowman, 2000, fq. 155</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20010210220413/http://www.tulane.edu/~august/handouts/601cprin.htm Tulane University "Roman Currency of the Principate"]</ref> Studiuesit e konsiderojnë Antonin Piun si kandidatin kryesor për një individ të quajtur Antonin, përmendur shumë herë në [[Talmudi|Talmud]] si mik i rabinit Judah Ha-Nasi.<ref>{{Cite web|author=Malka Simkovich|date=18 mars 2025|title=Esau the Ancestor of Rome|url=https://www.thetorah.com/article/esau-the-ancestor-of-rome|website=TheTorah.com|language=en|access-date=18 mars 2025}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Ron Naiweld|year=2014|title=There Is Only One Other: The Fabrication of Antoninus in a Multilayered Talmudic Dialogue|url=https://archive.org/details/jewish-quarterly-review_winter-2014_104_1/page/81|journal=Jewish Quarterly Review|volume=104|issue=1|language=en|issn=1553-0604|doi=10.1353/jqr.2014.0000|pages=81-104}}</ref> Sipas [[Talmudi|Talmudit]] (Avodah Zarah 10a – b), Rabini Judah ishte shumë i pasur dhe i nderuar në Romë. Ai kishte një miqësi të ngushtë me "Antoninin", ndoshta Antonin Piu,<ref>A. Mischcon, Abodah Zara, p.10a Soncino, 1988. Mischcon cites various sources, "SJ Rappaport... is of opinion that our Antoninus is Antoninus Pius." Other opinions cited suggest "Antoninus" was [[Caracalla|Karakala]], Lucius Veri ose [[Aleksandër Severus]].</ref> cili do të konsultohej me rabin Judahun për çështje të ndryshme të kësaj bote dhe shpirtërore. === Misioni diplomatik në Kinë === [[Skeda:Green_glass_Roman_cup_unearthed_at_Eastern_Han_tomb,_Guixian,_China.jpg|parapamje|majtas|347px|Kupë e qelqtë e gjelbër romake, zbuluar nga një [[Dinastia Han|varr i Dinastisë Lindore Han]] (25–220 pas Krishtit), Guangxi, [[Kina|Kinë]]]] Grupi i parë i njerëzve që pretendonin se ishin një [[Marrëdhëniet Kino-Romake|mision diplomatik i romakëve në Kinë]] u regjistrua në vitin [[166]] pas Krishtit nga ''Hou Hanshu''.<ref name="halsall 2000" /> Harper ([[2017]])<ref>{{Cite book|author=Kyle Harper|year=2017|title=The Fate of Rome|url=https://archive.org/details/fateofromeclimat0000harp|publisher=Princeton University Press|language=en|location=Princeton, Nju Xhersi}}</ref> pohon se përfaqësia, me shumë gjasa ishte një grup tregtarësh, pasi shumë tregtarë romakë udhëtonin për në [[India|Indi]] dhe disa mund të kenë shkuar më tej, ndërsa nuk ka të dhëna zyrtare të ambasadorëve të [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]] që të udhëtonin deri në [[Lindja e Largët|Lindjen e Largët]]. Grup shkoi te perandori Huan i [[Dinastia Han|Kinës Han]] nga dhe pretendoi të ishte një përfaqësi nga "Andun" ([[gjuha kineze]]: {{Lang|zh|安敦}}, āndūn; për ''Anton''-inus), "mbreti i Daqinit" ([[Perandoria Romake]]).<ref>{{Cite journal|author=Taishan Yu|year=2013|title=China and the Ancient Mediterranean World: A Survey of Ancient Chinese Sources|journal=Sino–Platonic Papers|volume=242|language=en|citeseerx=10.1.1.698.1744|publisher=Chinese Academy of Social Sciences|pages=25-26|quote = ... 其王常欲通使于汉，而安息欲以汉缯彩与之交市，故遮阂不得自达。至桓帝延熹九年，大秦王安敦遣使自日南徼外献象牙、犀角、瑇瑁，始乃一通焉。其所表贡，并无珍异，疑传者过焉。" 《后汉书•西域传》''... mbreti i këtij shteti kishte dashur gjithmonë të hynte në marrëdhënie me hanët. Por Anxi donte të tregtonte me ta mëndafsh han dhe kështu u vendoste pengesa në rrugën e tyre, kështu që ata nuk mundnin të kishin marrëdhënie të drejtpërdrejta [me hanët]. Kjo vazhdoi deri në vitin e nëntë të Janhsisë (延熹) të periudhës së sundimit të perandorit Huan (桓) (vitit [[166]]), kur Andun (安敦}, mbreti i Da Kinit, dërgoi një përfaqësues nga përtej kufirit të Rinanit (日南) i cili ofroi çataj elefanti, brirë rinoceronti dhe zhguaj breshkash. Vetëm atëherë që për herë të parë u vendos komunikimi [midis dy shteteve]''. "Hsiju Zhuan" i Hou Hanshu (ch. 88).}}</ref> Ndërsa Antonin Piu vdiq në vitin [[161]], duke i lënë perandorinë birit të tij të [[birësimi|birësuar]], [[Mark Aureli|Marcus Aurelius (Antoninus)]], dhe i dërguari mbërriti në vitin [[166]], mbetet e turbullt se kush e dërgoi misionin, duke qenë se të dy perandorët u quajtën "Antoninus".<ref>{{Cite book|last=Yü|first=Ying-shih|title=The Cambridge History of China|volume=1. the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220<!-- conflicting page refs removed |pages=377–462|pages=460–461-->|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1986|isbn=978-0-521-24327-8|editor-last=Twitchett|editor-first=Denis|location=Kembrixh|chapter=Han Foreign Relations|editor-last2=Loewe|editor-first2=Michael|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=de Crespigny|first=Rafe|title=A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD)|publisher=Koninklijke Brill|year=2007|language=en|isbn=978-90-04-15605-0|location=Leiden|page=600}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Pulleyblank|first=Edwin G.|last2=Leslie|first2=D. D.|last3=Gardiner|first3=K. H. J.|year=1999|title=The Roman Empire as Known to Han China|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=119|doi=10.2307/605541|jstor=605541|language=en|pages=71–79}}</ref> Misioni romak erdhi nga jugu (prandaj ndoshta nga [[deti]]), duke hyrë në Kinë nga krahina kufitare e Jiaozhi në Rinan ose Tonkin ([[Vietnami|Vietnami i]] sotëm verior). Ajo solli dhurata prej biri [[Rinoceronti]], [[fildishi]], dhe guacka breshkash, ndoshta të blera në [[Azia Jugore|Azinë Jugore]].<ref>Hill (2009), p. 27 and nn. 12.18 and 12.20.</ref> Teksti specifikisht thotë se ishte hera e parë që kishte pasur kontakt të drejtpërdrejtë midis dy vendeve.<ref name="Hill 2009, p. 27">Hill (2009), p. 27.</ref><ref name="halsall 2000">{{Cite book|author=Paul Halsall|year=2000|url=http://www.fordham.edu/halsall/eastasia/romchin1.html|editor=Jerome S. Arkenberg|title=East Asian History Sourcebook: Chinese Accounts of Rome, Byzantium and the Middle East, c. 91 B.C.E. – 1643 C.E.|publisher=Fordham University|orig-year=1998|language=en|archive-date=10 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140910050947/http://www.fordham.edu/halsall/eastasia/romchin1.html}}</ref> Për më tepër, një copë qelqi e [[Republika Romake|periudhës republikane]] romake është gjetur në një varr të [[Dinastia Han|Hanit Perëndimor]] [[Guangzhou|në Guangzhou]] përgjatë Detit të Kinës Jugore, e datuar nga fillimi i [[shekulli I p.e.s.|shekullit të I para Krishtit]].<ref>{{Cite book|last=An|first=Jiayao|title=Silk Road Studies VII: Nomads, Traders, and Holy Men Along China's Silk Road|publisher=Brepols|year=2002|editor-last=Juliano|editor-first=Annette L.|location=Turnhout|chapter=When Glass Was Treasured in China|editor-last2=Lerner|isbn=250352178-9|editor-first2=Judith A.|language=en|page=83}}</ref> Medalionet e arta romake të bëra gjatë sundimit të Antonin Piut dhe ndoshta edhe [[Mark Aureli]]t janë gjetur në Ec Eo, në Vietnamin jugor, atëherë pjesë e Mbretërisë së Funanit, pranë provincës kineze të Jiaozhit. Ky mund të ketë qenë qyteti port i Katigara, i përshkruar nga [[Ptolemeu]] (rreth vitit [[150]]) si i vizituar nga një marinar grek i quajtur Aleksandër dhe i shtrirë përtej Kersonesit të Artë (d.m.th. Gadishullit Malaj).<ref name="young 2001 pp29-30">{{Cite book|last=Young|first=Gary K.|title=Rome's Eastern Trade: International Commerce and Imperial Policy, 31 BC – AD 305|url=https://archive.org/details/romeseasterntrad0000youn|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/romeseasterntrad0000youn/page/29 29]–30|language=en|year=2001|isbn=0-415-24219-3|location=Londër & New York}}</ref><ref name="osborne 2006 pp24-25">{{Cite book|author=Milton Osborne|year=2006|orig-year=2000|title=The Mekong: Turbulent Past, Uncertain Future|url=https://archive.org/details/mekongturbulentp0000milt|language=en|publisher=Crows Nest: Allen & Unwin|isbn=1-74114-893-6|pages=[https://archive.org/details/mekongturbulentp0000milt/page/24 24]-25}}</ref> Monedhat romake nga sundimet e [[Tiberi|Tiberit]] deri te [[Aureliani|perandori Aurelian]] janë zbuluar në [[Sian|Xi'an të]] Kinës (vendi i kryeqytetit Han në Chang'an), megjithëse sasia shumë më e madhe e monedhave romake të zbuluara në [[India|Indi]] sugjerojnë se tregtia detare romake për blerjen e [[mëndafshi]]t kinez ishte përqendruar atje, jo në Kinë apo edhe [[Rruga e Mëndafshit]] tokësore që përshkon Iranin e lashtë.<ref name="ball 2016 p154">{{Cite book|last=Ball|first=Warwick|title=Rome in the East: Transformation of an Empire|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-0-415-72078-6|edition=i 2-të|location=Londër & New York|page=154|language=en}}</ref> [[Skeda:The_ruins_of_the_East_Triumphal_Arch_built_by_Antoninus_Pius_outside_the_Sanctuary_of_Demeter_and_Kore,_Eleusis_(15552358684).jpg|parapamje|379px|Rrënojat e harkut triumfal të Antonin Piut jashtë Shenjtërores së Demetrës dhe Kores në Eleusis, [[Greqia|Greqi]], duke imituar Harkun e Adrianit në Athinë]] == Vdekja dhe trashëgimia== Në vitin [[156]], Antonin Piu mbushi 70 vjeç. Ai e kishte të vështirë ta mbante veten drejtë pa mbështetje. Ai filloi të kafshonte bukën e thatë për t'i dhënë forcën për të qëndruar zgjuar gjatë pritjeve të tij në mëngjes. [[Mark Aureli]] ishte krijuar tashmë konsull me Antoninin në vitin [[140]], duke marrë titullin e Çezarit, d.m.th. trashëgimtar i paracaktuar.<ref>{{Cite book|author=Geoffrey Williams Adams|title=Marcus Aurelius in the Historia Augusta and Beyond|year=2013|publisher=Rowman & Littlefield|language=en|location=Hanham|isbn=978-0-7391-7638-2|pages=74-75}}</ref> Ndërsa Antonini u plak, [[Mark Aureli|Marku]] mori më shumë detyra administrative. Detyrat administrative të Markut u rritën përsëri pas vdekjes&nbsp;- në vitin [[156]] ose [[157]]&nbsp;- të një prej këshilltarëve më të besuar të Antoninit, Mark Gavius Maksimit. Për njëzet vjet, Gavius Maksimi kishte qenë prefekt pretorian, një zyrë që ishte po aq sekretariate sa ushtarake.<ref>Birley, 2000, ''Marcus Aurelius'', fq. 112; Grant, ''The Antonines'', 14</ref> Gavius Maksimi i ishin dhënë simbolet konsullore dhe nderimet që i takonin një senatori. Ai kishte një reputacion si një disiplinar tepër i rreptë ({{Lang|la|vir severissimus}}, sipas ''[[Historia Augusta]]'') dhe disa kolegë prokuratorë ekuestrianë kishin mëri të qëndrueshme ndaj tij. Një prokurator i quajtur Gaius Censorius Niger vdiq ndërsa Gavius Maksimi ishte gjallë. Në testamentin e tij, Censorius Niger e fyen Maksimin, duke krijuar siklet serioz për njërin nga trashëgimtarët, oratorin Fronto.<ref>Champlin, ''Final Judgments'', 16</ref> Vdekja e Gavius Maksimit nisi një ndryshim në ekipin qeverisës. Është spekulluar se ishte këshilltari ligjor Lucius Volusius Meciani ai që mori rolin e eminencës gri. Meciani ishte shkurtimisht praefekt i Egjiptit, dhe më pas praefectus annonae në Romë. Nëse ishte Meciani ai që u bë i famshëm, ai mund të jetë ngritur pikërisht për të përgatitur të ardhurat&nbsp;- dhe e paparë&nbsp;- trashëgim i përbashkët. Në vitin [[160]], [[Mark Aureli|Marku]] dhe Lucius u caktuan konsuj të përbashkët për vitin pasardhës. Ndoshta Antonini ishte tashmë i sëmurë; në çdo rast, ai vdiq para se të mbaronte viti, ndoshta në 7 mars.<ref>{{Cite book|author=Fritz Graf|url=https://books.google.al/books?id=xE22CgAAQBAJ&pg=PA89|year=2015|title=Roman Festivals in the Greek East|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-110709211-2|pages=89-90}}</ref><ref>{{Cite journal|author=M. Hammond|url=https://www.jstor.org/stable/4238599|year=1938|title=The Tribunician Day During the Early Empire|journal=Memoirs of the American Academy in Rome|volume=15|language=en|page=46}}</ref><ref>{{Cite book|author1=H. Temporini|author2=W. Haase|year=1972|url=https://books.google.al/books?id=r0hoAAAAMAAJ|title=Aufstied und Niedergang der römischen Welt: Principat. V|publisher=De Gruyter|language=de|isbn=978-3-11001885-1|page=535}}</ref><ref>{{Cite book|author1=Barbara Levick|year=2002|language=en|url=https://books.google.al/books?id=5KSCAgAAQBAJ&pg=PA144|chapter=The Feriale Duranum|title=The Government of the Roman Empire: A Sourcebook|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-1-134-57264-9|pages=143-146}}</ref> [[Skeda:Antoninus_Pius_(Museo_del_Prado)_01.jpg|majtas|parapamje|345px|Busti i Antonin Piut në Museo del Prado, Madrid]] Dy ditë para vdekjes së tij, raporton biografi, Antonini ishte në pronën e tij stërgjyshore në Lorium, në Etruria,<ref>Bowman, 2000, fq. 156</ref><ref>[[Aurel Viktori]], 15:7</ref> rreth {{Convert|12|mi|km}} nga [[Roma]].<ref name="Victor, 15:7">[[Aurel Viktori]], 15:7</ref> Ai hëngri djathë alpin në darkë me mjaft oreks. Natën volli; ai kishte ethe të nesërmen. Të nesërmen, ai thirri këshillin perandorak dhe ia kaloi shtetin dhe vajzën e tij [[Mark Aureli|Markut]]. Perandori dha fjalën kryesore për jetën e tij në fjalën e fundit që tha: kur tribuna e orës së natës erdhi për të kërkuar fjalëkalimin, ai u përgjigj: "aequanimitas" (barazpeshim).<ref name="Bury, p. 532">Bury, 1893, fq. 532</ref> Ai pastaj u kthye, sikur të flinte, dhe vdiq.<ref>''HA Antoninus Pius'' 12.4–8; Birley, 2000, ''Marcus Aurelius'', fq. 114.</ref> Vdekja e tij mbylli mbretërimin më të gjatë që nga [[Augusti]] (duke e tejkaluar [[Tiberi|Tiberin]] për disa muaj).<ref>Bowman, 2000, fq. 156</ref> Rekordi i tij për mbretërimin e dytë më të gjatë do të ishte i pamposhtur për 168 vjet, deri në vitin [[329]], kur u tejkalua nga [[Kostandini i Madh]]. Ceremonitë e mortore të Antonin Piut ishin, sipas fjalëve të biografit, "të përpunuara".<ref>''HA Marcus'' 7.10, përkthyer nga David Magie, cituar te Birley, 2000, ''Marcus Aurelius'', fq. 118, 278 n.6.</ref> Nëse funerali i tij ndiqte modelin e funeraleve të mëparshme, trupi i tij do të ishte djegur në një gropë në Campus Martius, ndërsa shpirti i tij do të ngrihej në shtëpinë e perëndive në qiej. Sidoqoftë, duket se nuk ishte kështu: sipas ''biografisë së tij [[Historia Augusta]]'' (e cila duket se riprodhon një raport të mëparshëm, të detajuar) trupi i Antoninit (dhe jo hiri i tij) u varros në [[Castel Sant'Angelo|mauzoleumin e Adrianit]]. Pas një intervali shtatë-ditor (''justitium''), [[Mark Aureli|Marku]] dhe Luciusi propozuan hyjnizimin e babait të tyre.<ref>{{Cite journal|author=Robert Turcan|title=Origines et sens de l’inhumation à l’époque impérale|journal=Revue des Études Anciennes|volume=60|year=1958|issue=3–4|url=https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1958_num_60_3_3595|language=fr|pages=323-347|archive-date=3 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180603225047/https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1958_num_60_3_3595}}</ref> Në kontrast me sjelljen e tyre gjatë fushatës së Antoninit për të hyjnizuar [[Adriani]]n, [[SPQR|senati]] nuk kundërshtoi dëshirat e perandorëve. Një ''flamen'', ose prift kultik, u caktua për të shërbyer kultin e Antoninit të hyjnizuar, tani ''Divus Antoninus''. Një kolonë iu kushtua Antoninit në Campus Martius,<ref name="Weigel, Antoninus Pius">Weigel, ''Antoninus Pius''</ref> dhe tempulli që ai kishte ndërtuar në Forum në vitin [[141]] për gruan e tij të hyjnizuar, Faustina iu ridedikua Faustinës së hyjnizuar dhe Antoninit të hyjnizuar.<ref name="Bury, p. 532">Bury, 1893, fq. 532</ref> Ajo mbijeton si kisha e San Lorenzo in Miranda.<ref name="Birley, Marcus Aurelius, 118">Birley, 2000, ''Marcus Aurelius'', fq. 118.</ref> [[Skeda:Sbeitla_04.jpg|parapamje|372px|Harku i Antonin Piut në Sbeïtla, [[Tunizia|Tunizi]].]] == Historiografia == Rrëfimi i vetëm i paprekur i jetës së tij, që na është transmetuar është ai i ''[[Historia Augusta]]'', një vepër jo e besueshme dhe kryesisht e sajuar. Sidoqoftë, ajo prapë përmban informacione që konsiderohen të arsyeshme&nbsp;- për shembull, është burimi i vetëm që përmend ngritjen e Murit Antonin në Britani.<ref>[[Historia Augusta]], ''Life of Antoninus Pius'' 5:4</ref> Antonini është unik midis perandorëve romakë në atë që ai nuk ka biografi të tjera. [[Skeda:Antoninus_Pius,_Palazzo_Altemps,_Rome_(11383990114).jpg|parapamje|majtas|Shtatorja e Antonin Piut, Palazzo Altemps, Romë]] Antonini, në shumë mënyra, ishte ideali i zotërisë tokësor, i vlerësuar jo vetëm nga romakët e lashtë, por edhe nga studiuesit e mëvonshëm të historisë klasike, si Edward Gibbon<ref>{{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|year=2015|language=en|url=https://books.google.com/books?id=-FB4BgAAQBAJ&pg=PT125|title=Delphi Complete Works of Edward Gibbon (Illustrated)|publisher=Delphi Classics|isbn=978-191063076-1|page=125}}</ref> ose autori i artikullit mbi Antonin Piun në Edicionin e Njëmbëdhjetë të [[Encyclopædia Britannica]].{{Sfn|Chisholm|1911|pp=148-149}} Historiani gjerman Ernst Kornemann e ka pasur atë në ''Römische Geschichte'' [2 vëll., red. nga H. Bengtson, Stuttgart 1954] se mbretërimi i Antoninit përfshinte "një sërë mundësish të humbura jashtëzakonisht shumë", duke pasur parasysh trazirat që do të vinin. Ka më shumë për këtë argument, duke pasur parasysh se [[Perandoria Parthiane|parthianët]] në Lindje do të bënin vetë shumë shpejt një sasi të vogël keqësie pas vdekjes së Antoninit. Shkrimi i Kornemann është se Antonini mund të ketë zhvilluar luftëra parandaluese për të shmangur këta të huaj. Michael Grant pajtohet se është e mundur që Antonini të kishte vepruar me vendosmëri më herët (duket se, në shtratin e vdekjes, ai po përgatiste një aksion në shkallë të gjerë [[Luftërat romako-parthiane|kundër parthianëve]]), [[Perandoria Parthiane|parthianët]] mund të mos kishin qenë në gjendje të zgjidhin kohën e tyre, por dëshmitë aktuale nuk janë përfundimtare. Grant shprehet se Antonini dhe oficerët e tij vepruan në mënyrë të vendosur duke u marrë me shqetësimet kufitare të kohës së tij, megjithëse kushtet për paqen afatgjatë nuk u krijuan. Në tërësi, sipas Grant, fotografia eulogjike e [[Mark Aureli]]t për Antoninin duket e merituar, dhe Antonini duket të ketë qenë një perandor konservator dhe nacionalist (megjithëse ai respektoi dhe ndoqi në mënyrë të moderuar shembullin e [[Adriani]]t të filohenizmit), i cili nuk ishte njollosur nga gjaku i asnjë qytetari ose armiku, kombinoi dhe ruajti fatin e mirë të Numa Pompiliusit, detyrimin paqësor dhe skrupulozitetin fetar, dhe ligjet e të cilit hoqën anomalitë dhe zbutën ashpërsitë.<ref>{{Cite book|last=Grant|first=Michael|title=The Antonines: The Roman Empire in Transition|url=https://books.google.com/books?id=-FwfDAAAQBAJ&pg=PT28|year=2016|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-131797211-2|pages=14–23}}</ref> Krzysztof Ulanowski argumenton se pretendimet për paaftësinë ushtarake janë të ekzagjeruara, duke pasur parasysh se megjithëse burimet lavdërojnë dashurinë e Antoninus për paqen dhe përpjekjet e tij "më tepër për të mbrojtur, sesa për të zgjeruar krahinat", ai vështirë se mund të konsiderohet një pacifist, siç tregohet nga pushtimi të Ultësirave, ndërtimi i Murit Antonine dhe zgjerimi i Germania Superior. Ulianowski gjithashtu vlerëson Antoninusin për suksesin në parandalimin me mjete diplomatike.<ref>{{Cite book|last=Ulanowski|first=Krzysztof|url=https://books.google.com/books?id=KX6kDAAAQBAJ&pg=PA358|title=The Religious Aspects of War in the Ancient Near East, Greece, and Rome: Ancient Warfare Series|volume=1|year=2016|publisher=BRILL|language=en|isbn=978-900432476-3|pages=360–361}}</ref> == Pasardhësit == Edhe pse vetëm një nga katër fëmijët e tij mbijetoi në moshë madhore, Antonini u bë paraardhësi i katër brezave të romakëve të shquar, përfshirë perandorin [[Komodus]]. Hans-Georg Pflaum ka identifikuar pesë pasardhës të drejtpërdrejtë të Antoninit dhe Faustinës, të cilët ishin konsuj në gjysmën e parë të [[shekulli III|shekullit të tretë]]. # Mark Aurelius Fulv Antonini (vdiq para vitit [[138]]), vdiq i ri, pa probleme # Mark Galerius Aurelius Antonini (vdiq para vitit [[138]]), vdiq i ri, pa probleme # Aurelia Fadilla (vdiq në vitin [[135]]), e cila u martua me Lucius Plautius Lamia Silvanin, konsull i sëmurë në vitin [[145]];<ref>Ronald Syme, "Antonine Relatives: Ceionii and Vettuleni", ''Athenaeum'', 35 (1957), fq. 309</ref> asnjë fëmijë nuk dihet me siguri. # Faustina e Vogël (16 shkurt midis viteve [[125]] dhe [[130]]–†[[175]]), kishte disa fëmijë; ata që kishin fëmijë ishin:<ref>Bazuar te tabela F, "The Children of Faustina II" e Birley, ''Marcus Aurelius'' (2000)</ref> ## Ania Aurelia Galeria Lucilla (7 mars [[150]]-[[182]]?), fëmijët e së cilës përfshinin: ### Tiberius Klaudius Pompeiani ## Ania Galeria Aurelia Faustina ([[151]]–†?), fëmijët e së cilës përfshinin: ### Tiberius Klaudius Sever Prokuli #### Perandoresha Ania Faustina, gruaja e tretë e [[Elagabalus]] ## Fadilla ([[159]] – pas vitit [[211]]) ## Ania Kornificia Faustina Minor ([[160]]–[[213]]) {| class="collapsible collapsed" style="margin: 0.3em auto auto; clear:none; min-width:100%; width:100%; font-size:88%; border:1px solid #aaa;" ! style="padding:0.2em 0.3em 0.2em 0.3em;background:none; width:100%" |<templatestyles src="Module:Navbar/styles.css"></templatestyles><div class="navbar-ct-mini" style=";text-decoration:inherit;">Pema familjare e Antonin Piut, Dinastia Nerva–Antonine</div> |- | style="text-align:center" | {| style="border-spacing: 0px; border-collapse: separate; " | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Q.&nbsp;Marcius Barea Soranus | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Quintus Marcius Barea Sura | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Antonia Furnilla | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |M.&nbsp;Cocceius Nerva | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Sergia Plautilla | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |P.&nbsp;Aelius Hadrianus |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #c6bbf9;" |<templatestyles src="smallcaps/styles.css" /><span class="smallcaps">[[Titi|Titus]]</span><br /><br />(r.&nbsp;79–81) | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Marcia Furnilla | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Marcia | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |<templatestyles src="smallcaps/styles.css" /><span class="smallcaps">Trajanus Pater</span> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #e9a5d8;" |<templatestyles src="smallcaps/styles.css" /><span class="smallcaps">[[Nerva]]</span><br /><br />(r.&nbsp;96–98) | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Ulpia<ref group="lower-roman">Sister of Trajan's father: Giacosa (1977), p.&nbsp;7.</ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Aelius Hadrianus Marullinus |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | style="border-right:1px dashed black;border-bottom:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |<templatestyles src="smallcaps/styles.css" /><span class="smallcaps">Flavia</span><ref name="giac8" group="lower-roman">Giacosa (1977), fq. 8.</ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |<templatestyles src="smallcaps/styles.css" /><span class="smallcaps">Marciana</span><ref name="lev161" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |C.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Salonius Matidius<ref group="lower-roman">Burri i Ulpia Marcianës: Levick (2014), fq. 161.</ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #e9a5d8;" |<templatestyles src="smallcaps/styles.css" /><span class="smallcaps">[[Trajani|Trajan]]</span><br /><br />(r.&nbsp;98–117) | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |<templatestyles src="smallcaps/styles.css" /><span class="smallcaps">Plotina</span> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dotted black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |P.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Acilius Attianus | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |P.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Aelius Afer<ref name="giac7" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Paulina Major<ref name="DIR hadrian" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px dashed black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px dashed black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | |- style="height:1px;text-align:center" |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Lucius Mindius<br /><br />(2) | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Libo Rupilius Frugi<br /><br />(3) | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |<templatestyles src="smallcaps/styles.css" /><span class="smallcaps">Matidia</span><ref name="giac9" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |L.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Vibius Sabinus<br /><br />(1)<ref group="lower-roman">Burri i Salonia Matidias: Levick (2014), fq. 161.</ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | style="border-right:1px dashed black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px dashed black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="border-right:1px dashed black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Paulina Minor<ref name="DIR hadrian" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #e5e5e5;" |L.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Julius Ursus Servianus<ref name="Smith Servianus" group="lower-roman">Smith (1870), [https://quod.lib.umich.edu/m/moa/ACL3129.0003.001/800?rgn=full+text;view=image;q1=servianus "Julius Servianus"].</ref> |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Matidia Minor<ref name="giac9" group="lower-roman">Giacosa (1977), gw. 9.</ref> | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |[[Suetoni|Suetonius]]?<ref group="lower-roman">[[Suetoni]] ishte një dashnor i mundshëm i Sabinës: Një interpretatim i ''[[Augustan History|HA]] Hadrianus'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Hadrian/1*.html#11 11:3]</ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dotted black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |<templatestyles src="smallcaps/styles.css" /><span class="smallcaps">Sabina</span><ref name="lev161" group="lower-roman">Levick (2014), fq. 161.</ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #e9a5d8;" |<templatestyles src="smallcaps/styles.css" /><span class="smallcaps">[[Adriani]]</span><ref name="giac7" group="lower-roman">Giacosa (1977), fq.&nbsp;7.</ref><ref name="Smith 1870a p. 319" group="lower-roman">Smith (1870), [https://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0002.001/329?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=hadrian "Hadrian"], fq. 319–322.</ref><ref name="DIR hadrian" group="lower-roman">''DIR'' contributor (Herbert W. Benario, 2000), [http://www.roman-emperors.org/hadrian.htm "Hadrian"] {{Webarchive|url =https://web.archive.org/web/20110408201312/http://www.roman-emperors.org/hadrian.htm|date =8 prill 2011}}.</ref> (r.&nbsp;[[117]]–[[138]]) | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dotted black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |<templatestyles src="smallcaps/styles.css" /><span class="smallcaps">Antinous</span><ref group="lower-roman">Dashnor i [[Adriani]]t: Lambert (1984), fq.&nbsp;99 dhe ''passim''; hyjnizimi: Lamber (1984), fq.&nbsp;2–5, etj.</ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Julia Balbilla?<ref group="lower-roman">Julia Balbilla një dashnore e mundshme e Sabinës: A. R. Birley (1997), ''Hadrian, the Restless Emperor'', fq. 251, cituar te Levick (2014), fq. 30, që është skeptik mbi këtë hamendësim.</ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dotted black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dotted black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dotted black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dotted black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dotted black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dotted black;width:2em" | | style="border-right:1px dotted black;border-bottom:1px dotted black;height:1em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |C.&nbsp;Fuscus Salinator I | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Julia Serviana Paulina |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |M.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Anius Veri<ref group="lower-roman">Burri i Rupilia Faustinës: Levick (2014), fq. 163.</ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Rupilia Faustina<ref name="lev163" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Boionia Procilla | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Cn.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Arrius Antonini | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px dashed black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="border-right:1px dashed black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | style="border-right:1px dashed black;border-bottom:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="border-right:1px dashed black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |L.&nbsp;Ceionius Commodus | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Apia Severa | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #e5e5e5;" |C.&nbsp;Fuscus Salinator II | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |L.&nbsp;Caesennius Paetus | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Arria Antonina | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Arria Fadilla<ref name="lev162" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |T.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Aurelius Fulvus | rowspan="2" style="border-right:1px dashed black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="border-right:1px dashed black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |L.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Caesennius Antoninus | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="border-right:1px dashed black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="border-right:1px dashed black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |L.&nbsp;Commodus | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Plautia | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |''ignota''<ref name="lev164" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |C.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Avidius Nigrinus |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="border-right:1px dashed black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |M. Anius Verus<ref name="lev163" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Domitia Kalvilla<ref group="lower-roman">Gruaja e M. Anius Verus: Giacosa (1977), fq. 10.</ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Fundania<ref group="lower-roman">Gruaja e M. Anius Libo: Levick (2014), fq. 163.</ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |M.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Anius Libo<ref name="lev163" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |F<nowiki><small>AUSTINA</small></nowiki><ref name="lev162" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #e9a5d8;" |<templatestyles src="smallcaps/styles.css" /><span class="smallcaps">Antoninus Pius</span><br /><br />(r.&nbsp;138–161)<ref name="lev162" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #f6dbef;" |L.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Aelius Caesar<ref name="lev164" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Avidia<ref name="lev164" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px dashed black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px dashed black;height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Kornificia<ref name="lev163" group="lower-roman">Levick (2014), fq. 163.</ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #e9a5d8;" |[[Mark Aureli|M<small>ARCUS</small> A<small>URELIUS</small>]]<br /><br />(r.&nbsp;161–180)<ref name="giac10" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |F<nowiki><small>AUSTINA</small></nowiki> Minor<ref name="giac10" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px dotted black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #e5e5e5;" |C.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Avidius Cassius<ref group="lower-roman">Epitomatori i [[Dion Kasi]]t ([http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/72*.html 72.22]) jep historinë se Faustina Maior premtoi të martohej me Avidius Cassius. Kësaj i bëhet jehonë te ''[[Historia Augusta|HA]]'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Marcus_Aurelius/2*.html "Marcus Aurelius" 24].</ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Aurelia Fadilla<ref name="lev162" group="lower-roman">Levick (2014), fq. 162.</ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #e9a5d8;" |L<nowiki><small>UCIUS</small></nowiki> V<nowiki><small>ERUS</small></nowiki><br /><br />(r.&nbsp;161–169)<ref name="lev164" group="lower-roman">Levick (2014), fq. 164.</ref><br /><br />(1) | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Ceionia Fabia<ref name="lev164" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Plautius Quintillus<ref group="lower-roman">Burri i Ceionia Fabias: Levick (2014), fq. 164.</ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Q.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Servilius Pudens | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Ceionia Plautia<ref name="lev164" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Kornificia Minor<ref name="lev117" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |M.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Petronius Sura | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #e9a5d8;" |[[Komodus|C<small>OMMODUS</small>]]<br /><br />(r.&nbsp;[[177]]–[[192]])<ref name="giac10" group="lower-roman">Giacosa (1977), fq. 10.</ref> | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Fadilla<ref name="lev117" group="lower-roman">Levick (2014), fq. 117.</ref> | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #f6dbef;" |M. Annius Verus Caesar<ref name="giac10" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background: #e5e5e5;" |Ti.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Klaudius Pompeianus<br /><br />(2) | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Lucilla<ref name="giac10" group="lower-roman"></ref> | style="border-right:1px solid black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |M.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Plautius Quintillus<ref name="lev164" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Junius Licinius Balbus | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Servilia Ceionia |- style="height:1px;text-align:center" | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;border-bottom:1px solid black;height:1em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Petronius Antoninus | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |L.&nbsp;Aurelius Agaclytus<br /><br />(2) | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Aurelia Sabina<ref name="lev117" group="lower-roman"></ref> | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |L.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Antistius Burrus<br /><br />(1) | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Plautius Quintillus | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Plautia Servilla | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |C.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Furius Sabinus Timesitheus | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Antonia Gordiana | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Junius Licinius Balbus? |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | rowspan="2" style="border-right:1px solid black;height:2em;width:1em" | | rowspan="2" style="height:2em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | style="border-right:1px solid black;height:1em;width:1em" | |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="2" rowspan="2" style="height:2em;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em" |Furia Sabina Tranquillina | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;border-bottom:1px solid black;width:2em" | | colspan="6" rowspan="2" style="border:2px solid black;padding:0.2em;background-color: #c6bbf9;" |G<nowiki><small>ORDIAN</small></nowiki> III<br /><br />(r.&nbsp;[[238]]–[[244]]) |- style="height:1px;text-align:center" | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | | colspan="2" style="height:1em;width:2em" | |} |- | style="text-align: left;" | {| style="border-spacing: 2px; border: 1px solid darkgray;" | * (1) = bashkëshorti/tja e parë * (2) = bashkëshorti/tja e dytë * (3) = bashkëshorti/tja e tretë * <templatestyles src="Legend/styles.css" /><div class="legend"><span class="legend-color" style="background-color:#e9a5d8; color:black;">&nbsp;</span>&nbsp;E purpurta e kuqërremtë tregom perandor të Dinastisë Nerva-Antonine </div><br /><br /><templatestyles src="Legend/styles.css" /><div class="legend"><span class="legend-color" style="background-color:#f6dbef; color:black;">&nbsp;</span>&nbsp;E purpurta e hapur tregon trashëgimtar të paracaktuar perandorak të kësaj dinastie që nuk mbretëroi kurrë </div><br /><br /><templatestyles src="Legend/styles.css" /><div class="legend"><span class="legend-color" style="background-color:#e5e5e5; color:black;">&nbsp;</span>&nbsp;grija tregon pretendentë të pasukseshëm perandorak</div><br /><br /><templatestyles src="Legend/styles.css" /><div class="legend"><span class="legend-color" style="background-color:#c6bbf9; color:black;">&nbsp;</span>&nbsp;E purpurta e kaltërreme tregon perandorë të dinastive të tjera</div> * vijat e ndërprera tregojnë [[Birësimi|birësim]]; vijat e pikëzuara tregojnë lidhje dashurore / marrëdhënie jashtë martese * <templatestyles src="smallcaps/styles.css" /><span class="smallcaps">small caps</span> = të hyjnizuar së prasmi (''augusti, augustae,'' ose të tjerë) |} |- | style="text-align: left;" |'''Notes:''' Pëveç kur shënohet ndryshe, shënimet e mëposhtme tregojnë se farefisnia e një individi tregohet në pemën e mësipërme familjare. <templatestyles src="Reflist/styles.css" /><div class="reflist reflist-columns references-column-width reflist-lower-roman " style="column-width: 30em; "> <references group="lower-roman" responsive="0"></references> </div> |- | style="text-align: left;" |'''References:''' * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1" id="CITEREFDIR_contributors2000">''DIR'' contributors (2000). [http://www.roman-emperors.org/ "De Imperatoribus Romanis: An Online Encyclopedia of Roman Rulers and Their Families"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200913043304/http://www.roman-emperors.org/ |date=13 shtator 2020 }}<span class="reference-accessdate">. </span><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">14 April</span> 2015</span>.</cite> * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFGiacosa1977">Giacosa, Giorgio (1977). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFGiacosa1977">''Women of the Caesars: Their Lives and Portraits on Coins''. Translated by R. Ross Holloway. Milan: Edizioni Arte e Moneta. [[ISBN]]&nbsp;<nowiki><bdi>0-8390-0193-2</bdi></nowiki>.</cite> * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFLambert1984">Lambert, Royston (1984). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFLambert1984">''Beloved and God: The Story of Hadrian and Antinous''. New York: Viking. [[ISBN]]&nbsp;<nowiki><bdi>0-670-15708-2</bdi></nowiki>.</cite> * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFLevick2014">Levick, Barbara (2014). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFLevick2014">''Faustina I and II: Imperial Women of the Golden Age''. Oxford University Press. [[ISBN]]&nbsp;<nowiki><bdi>978-0-19-537941-9</bdi></nowiki>.</cite> * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFWilliam_Smith1870">William Smith, ed. (1870). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFWilliam_Smith1870">''Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology''.</cite> |} == Shiko edhe == {{Div col|rules=yes|colwidth=12em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Lista e Perandorëve Romakë]] * [[Perandoria Romake Perëndimore]] * [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore]] * [[Lista e Perandorëve Bizantinë]] * [[Perandoria Romake]] * [[Perandoria Bizantine]] * [[Neroni]] * [[Otoni]] * [[Klaudi]] * [[Tiberi]] * [[Vespaziani]] * [[Nerva]] * [[Titi]] * [[Adriani]] * [[Mark Aureli]] * [[Komodus]] * [[Caracalla|Karakala]] * [[Aleksandër Severus]] * [[Septim Severi]] * [[Klaudi II]] * [[Graciani]] * [[Arkadi]] * [[Teodosi I]] * [[Konstanc Klori]] * [[Kostandini i Madh]] * [[Dinastia e Konstandinit]] * [[Juliani]] * [[Valentiniani I]] * [[Valentiniani II]] * [[Valensi]] * [[Teodosi II]] * [[Anastasi I]] * [[Marciani]] * [[Valentiniani III]] * [[Justini I]] * [[Justiniani i Madh]] * [[Dinastia e Justinianit]] * [[Scholae Palatinae]] * [[Fasti Ostienses]] * [[Corpus Inscriptionum Latinarum]] * [[Historia Augusta]] * [[SPQR]] * [[Castel Sant'Angelo]] * [[Tempulli i Jeruzalemit]] * [[Tempulli i Parë]] * [[Tempulli i Dytë]] * [[Tempulli i Tretë]] * [[Justin Martiri]] * [[Luftërat romako-parthiane]] * [[Perandoria Parthiane]] * [[Dion Kasi]] * [[Svetoni]] * [[Aurel Viktori]] * [[Eutropi]] {{Div col end}} == Shënime == {{Notelist}} == Referime == {{Reflist|2}} ==Bibliografia== ===Burimet parësore=== {{Refbegin|39em}} * [[Dion Kasi]], ''Roman History'', Libri 70, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/70*.html] * [[Aurel Viktori]], ''"Epitome de Caesaribus"'', [http://www.roman-emperors.org/epitome.htm version anglisht i Epitome de Caesaribus] {{Webarchive|url = https://web.archive.org/web/20201108100827/http://www.roman-emperors.org/epitome.htm |date =8 nëntor 2020}} * [[Historia Augusta]], ''Life of Antoninus Pius'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Antoninus_Pius*.html versioni anglisht i Historia Augusta] Vini re se [[Historia Augusta]] përfshin elemente pseudohistorike. {{Refend}} ===Burimet dytësore=== {{Refbegin|39em}} * {{Cite encyclopedia|author=Rouben Paul Adalian|title=Arshakuni/Arsacid|encyclopedia=Historical Dictionary of Armenia|year=2010|publisher=Scarecrow|language=en|location=Lanham|isbn=978-0-8108-6096-4|page=174}} * {{Cite book|author=Geoffrey Williams Adams|title=Marcus Aurelius in the Historia Augusta and Beyond|year=2013|publisher=Rowman & Littlefield|language=en|location=Hanham|isbn=978-0-7391-7638-2}} * {{Cite book|last=Allen|first=Timothy F. H.|last2=Hoekstra|first2=Thomas W.|url=https://books.google.com/books?id=lQjb04tfBHsC&pg=PA106|title=Supply-Side Sustainability|last3=Tainter|first3=Joseph A.|year=2012|publisher=Columbia University Press|language=en|isbn=978-023150407-2}} * {{Cite book|last=An|first=Jiayao|title=Silk Road Studies VII: Nomads, Traders, and Holy Men Along China's Silk Road|publisher=Brepols|year=2002|editor-last=Juliano|editor-first=Annette L.|location=Turnhout|chapter=When Glass Was Treasured in China|editor-last2=Lerner|isbn=250352178-9|editor-first2=Judith A.|language=en}} * {{Cite book|author=Clifford Ando|title=Imperial Rome AD 193 to 284: The Critical Century|year=2012|publisher=Edingburgh University Press|language=en|isbn=978-0-7486-2050-0}} * {{Cite book|last=Ball|first=Warwick|title=Rome in the East: Transformation of an Empire|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-0-415-72078-6|edition=i 2-të|location=Londër & New York|page=154|language=en}} * {{Cite book|author=Heinz Bellen|chapter=Die ‘Verstaatlichung’ des Privatvermögens der römische Kaiser|editor=Hildegard Temporini|title=Aufstieg und Niedergang der römischen Welt|year=1974|publisher=De Gruyter|language=de|location=Berlin|isbn=3-11-004571-0|page=112}} * {{Cite book|author=Herbert W. Benario|year=1980|title=A Commentary on the Vita Hadriani in the Historia Augusta|url=https://archive.org/details/commentaryonvita0000bena|publisher=Scholars Press|language=en|isbn=978-0-891-30391-6}} * {{Cite book|author=Anthony Birley|title=The Roman Government of Britain|url=https://archive.org/details/romangovernmento0000birl|year=2005|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-925237-4}} * {{Cite book|last=Birley|first=Anthony R.|title=Marcus Aurelius: A Biography|url=https://books.google.com/books?id=gl5T47CvuDsC&pg=PA33|year=2012|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-113469569-0}} * Bossart-Mueller, ''Zur Geschichte des Kaisers A.'' (1868) * {{Cite book|last=Bowman|first=Alan K.|title=The Cambridge Ancient History: The High Empire, A.D. 70–192|year=2000|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}} * {{Cite book|last=Birley|first=Anthony|title=Marcus Aurelius|year=2000|publisher=Routledge|language=en}} * {{Cite journal|author=W. E. Boyd|year=1984|title=Environmental change and Iron Age land management in the area of the Antonine Wall, central Scotland: a summary|journal=Glasgow Archaeological Journal|volume=11|issue=1|language=en|pages=75-81}} * {{Cite book|author=David J. Breeze|title=Roman Frontiers in Britain|year=2013|publisher=Bloomsbury|language=en|isbn=978-1-8539-9698-6}} * {{Cite book|author=E. E. Bryant|title=The Reign of Antoninus Pius|url=https://archive.org/details/reignofantoninus00bryaiala|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1895|language=en}} * {{Cite book|last=Bury|first=John Bagnell|year=1893|publisher=Harper|language=en|url=https://archive.org/details/historyofromanem00buryuoft|title=A History of the Roman Empire from its Foundation to the Death of Marcus Aurelius}} * {{Cite book|author=Edward Champlin|title=Final Judgments: Duty and Emotion in Roman Wills, 200 B.C. – A.D. 250|url=https://archive.org/details/finaljudgmentsdu0000cham|year=1991|publisher=University of California Press|language=en|location=Berkley|isbn=0-520-07103-4}} * {{Cite encyclopedia|editor-last=Chisholm|editor-first=Hugh|title=Antoninus Pius|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclopædia_Britannica/Antoninus_Pius|volume=2|year=1911|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|edition=i 11-të|publisher=Cambridge University Press]]|language=en|pages=148-149}} * {{Cite journal|author=Michel Christol|title=L'armée des provinces pannoniennes et la pacification des révoltes maures sous Antonin le Pieux|journal=Antiquités africaines|volume=17|year=1981|language=fr|pages=133–141}} * {{Cite journal|author=Emmanuelle Collas-Heddeland|volume=108|date=korrik–dhjetor 1995|url=https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1995_num_108_2_2661|title=Le culte impérial dans la compétition des titres sous le Haut-Empire. Une lettre d’Antonin aux Éphesiens|journal=Revue des Études Grecques|language=fr|pages=410-429|archive-url=https://web.archive.org/web/20180603005958/https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1995_num_108_2_2661|archive-date=3 qershor 2018}} * {{Cite book|last=Cooley|first=Alison E.|year=2012|title=The Cambridge Manual of Latin Epigraphy|language=en|url=https://books.google.al/books?id=VlghAwAAQBAJ|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-84026-2}}<bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCooley">[Special: Burimet e Librit/978-0-521-84026-2</cite></bdi> * {{Cite book|last=de Crespigny|first=Rafe|title=A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD)|publisher=Koninklijke Brill|year=2007|language=en|isbn=978-90-04-15605-0|location=Leiden}} * {{Cite book|author=John Anthony Crook|title=Consilium Principis: Imperial Councils and Counsellors from Augustus to Diocletian|year=1955|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}} * {{Cite journal|last=Daucé|first=Fernand|year=1968|title=Découverte à Rennes d'une pièce de Faustine jeune|url=http://www.persee.fr/doc/abpo_0003-391x_1968_num_75_1_2460|doi=10.3406/abpo.1968.2460|journal=Annales de Bretagne|volume=75|language=fr|pages=270–276|access-date=23 tetor 2015|url-status=dead|archive-date=4 maj 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504050336/https://www.persee.fr/doc/abpo_0003-391x_1968_num_75_1_2460}} * {{Cite book|author=Albino Garzetti|title=From Tiberius to the Antonines: A History of the Roman Empire AD 14–192|publisher=Routledge|language=en|year=2014|isbn=978-1-138-01920-1}} * {{Cite journal|last=Gayraud|first=Michel|title=Le proconsulat de Narbonnaise sous le Haut-Empire|url=http://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1970_num_72_3_3874|journal=Revue des Études Anciennes|volume=72|year=1970|doi=10.3406/rea.1970.3874|language=fr|access-date=24 janar 2016|pages=344–363}} * {{Cite book|editor=Conrad Gempf|title=The Book of Acts in Its Graeco-Roman Setting|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|language=en|location=Grand Rapids|year=1994|isbn=0-85364-564-7|page=305}} * {{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=Delphi Complete Works of Edward Gibbon|url=https://books.google.com/books?id=-FB4BgAAQBAJ&pg=PT125|year=2015|publisher=Delphi Classics|language=en|isbn=978-191063076-1}} * {{Cite book|author=Fritz Graf|title=Roman Festivals in the Greek East|year=2015|url=https://books.google.al/books?id=xE22CgAAQBAJ&pg=PA89|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-110709211-2}} * {{Cite journal|author=Paul Graindor|title=Antonin le Pieux et Athénes|year=1927|volume=6|language=fr|issue=3–4|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1927_num_6_3_6468|journal=Revue belge de philologie et d’histoire|pages=753-756|archive-url=https://web.archive.org/web/20180603171541/https://www.persee.fr/doc/rbph_035-0818_1927_num_6_3_6468|archive-date=3 qershor 2018}} * {{Cite book|last=Grant|first=Michael|title=The Antonines: The Roman Empire in Transition|url=https://books.google.com/books?id=-FwfDAAAQBAJ&pg=PT28|year=2016|publisher=Routledge|language=en|location=Abingdon|isbn=978-131797211-2}} * {{Cite book|author=Paul Halsall|year=2000|editor=Jerome S. Arkenberg|orig-year=1998|url=http://www.fordham.edu/halsall/eastasia/romchin1.html|title=East Asian History Sourcebook: Chinese Accounts of Rome, Byzantium and the Middle East, c. 91 B.C.E. – 1643 C.E.|publisher=Fordham University|language=en|archive-date=10 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140910050947/http://www.fordham.edu/halsall/eastasia/romchin1.html}} * {{Cite journal|author=M. Hammond|year=1938|title=The Tribunician Day During the Early Empire|url=https://www.jstor.org/stable/4238599|journal=Memoirs of the American Academy in Rome|volume=15|language=en|page=46}} * {{Cite book|editor=Philip A. Harland|title=Greco-Roman Associations: Texts, translations and commentaries|volume=2. North Coast of the Black Sea, Asia Minor|publisher=Walter de Gruyter|language=en|year=2014|isbn=978-3-11-034014-3}} * {{Cite book|author=Kyle Harper|year=2017|title=The Fate of Rome|url=https://archive.org/details/fateofromeclimat0000harp|publisher=Princeton University Press|language=en|location=Princeton, Nju Xhersi}} * {{Cite book|last=Harvey|first=Paul B.|title=Religion in republican Italy|year=2006|url=https://archive.org/details/religionrepublic00schu|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}} * {{Cite book|last=Hill|first=John E.|title=Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, First to Second Centuries CE|publisher=BookSurge|year=2009|language=en|isbn=978-1-4392-2134-1}}<bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHill2009">[Special: Burimet e Librit/978-1-4392-2134-1</cite></bdi> * {{Cite book|author1=Simon Hornblower|author2=Antony Spawforth|author3=Esther Eidinow|year=2014|title=The Oxford Companion to Classical Civilization|chapter=Antoninus Pius|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-1910-1676-9}} * {{Cite book|last=Hüttl|first=W.|title=Antoninus Pius|year=1936|volume=I & II, Prag|orig-year=1933|language=en}} * Lacour-Gayet, ''A. le Pieux et son Temps'' (1888) * {{Cite book|author1=Barbara Levick|year=2002|chapter=The Feriale Duranum|publisher=Routledge|language=en|url=https://books.google.al/books?id=5KSCAgAAQBAJ&pg=PA144|title=The Government of the Roman Empire: A Sourcebook|isbn=978-1-134-57264-9|pages=143-146}} * {{Cite book|last=Lind|first=Goran|title=Common Law Marriage: A Legal Institution for Cohabitation|url=https://books.google.com/books?id=e-kJxOISFSMC&pg=PA72|year=2008|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-971053-9}} * {{Cite book|author=Edward Luttwak|title=The Grand Strategy of the Roman Empire|year=1979|publisher=The Johns Hopkins University Press|language=en|isbn=0-8018-2158-4}} * {{Cite book|last=McLaughlin|first=Raoul|year=2010|publisher=A&C Black|language=en|url=https://books.google.com/books?id=gzJf1KgqrWQC&pg=PA131|title=Rome and the Distant East: Trade Routes to the Ancient Lands of Arabia, India and China|isbn=978-184725235-7}} * {{Cite book|author=Marta García Morcillo|title=Las ventas por subasta en el mundo romano: la esfera privada|publisher=Edicions Universitat Barcelona|year=2005|language=ca|isbn=84-475-3017-5}} * {{Cite book|author=George Mousourakis|title=Roman Law and the Origins of the Civil Law Tradition|url=https://books.google.al/books?id=SMeoBQAAQBAJ&lpg=PR13&pg=PA79|year=2014|chapter=2.4.5. The Culmination of Roman Jurisprudence|publisher=Springer|language=en|location=Heidelberg|isbn=978-3-319-12267-0|pages=70-83}} * {{Cite journal|author=Ron Naiweld|year=2014|title=There Is Only One Other: The Fabrication of Antoninus in a Multilayered Talmudic Dialogue|url=https://archive.org/details/jewish-quarterly-review_winter-2014_104_1/page/81|journal=Jewish Quarterly Review|volume=104|issue=1|doi=10.1353/jqr.2014.0000|language=en|issn=1553-0604|pages=81-104}} * {{Cite book|author=Milton Osborne|title=The Mekong: Turbulent Past, Uncertain Future|url=https://archive.org/details/mekongturbulentp0000milt|year=2006|language=en|publisher=Crows Nest: Allen & Unwin|orig-year=2000|isbn=1-74114-893-6}} * {{Cite journal|author=H.-G. Pflaum|title=Les prêtres du culte impérial sous le règne d'Antonin le Pieux|journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres|volume=111|issue=2|year=1967|language=fr|url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1967_num_111_2_12096|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602230502/https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1967_num_111_2_12096|archive-date=2 qershor 2018}} * {{Cite book|author=David S. Potter|year=2014|title=The Roman Empire at Bay|publisher=Routledge|language=en|location=Londër|isbn=978-0-415-84054-5}} * {{Cite journal|last=Pulleyblank|first=Edwin G.|last2=Leslie|first2=D. D.|year=1999|last3=Gardiner|first3=K. H. J.|title=The Roman Empire as Known to Han China|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=119|doi=10.2307/605541|jstor=605541|language=en|pages=71–79}} * {{Cite journal|author=René Rebuffat|title=Enceintes urbaines et insécurité en Maurétanie Tingitane|journal=Mélanges de l’École française de Rome, Antiquité|year=1974|url=https://www.persee.fr/doc/mefr_0223-5102_1974_num_86_1_970|volume=86|issue=1|language=fr|pages=501-522|archive-date=4 maj 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504043706/https://www.persee.fr/doc/mefr_0223-5102_1974_num_86_1_970}} * {{cite book|last=Salomies|first=O.|year=2014|chapter=Adoptive and Polyonymous Nomenclature in the Roman Empire – Some Addenda|editor1-last=Caldelli|editor1-first=M. L.|editor2-last=Gregori|editor2-first=G. L.|title=Epigrafia e ordine senatorio, 30 anni dopo|publisher=Edizioni Quasar|chapter-url=https://www.academia.edu/9860972|language=it, en|isbn=978-887140567-4|pages=492–493}} * {{Cite book|author=Peter Salway|title=A History of Roman Britain|year=2001|language=en|url=https://books.google.al/books?id=spyCIqTzJu0C&lpg=PP1&pg=PA147|chapter=8. The Antonine Frontier|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-280138-8|page=147-156}} * {{Cite book|author=A. Arthur Schiller|title=Roman Law: Mechanisms of Development|year=1978|publisher=Mouton|language=en|location=Hagë|isbn=90-279-7744-5}} * {{Cite book|last=Schlude|first=Jason M.|url=https://books.google.com/books?id=l-LNDwAAQBAJ&pg=PA176|title=Rome, Parthia, and the Politics of Peace: The Origins of War in the Ancient Middle East|publisher=Routledge|date=13 janar 2020|language=en|isbn=978-1-351-13570-2}} * {{Cite book|author=Christian Settipani|year=2000|volume=2. Continuité gentilice et continuité familiale dans les familles sénatoriales romaines à l'époque impériale: mythe et réalité|title=Prosopographica et genealogica|publisher=Unit for Prosopographical Research, Linacre College, University of Oxfod|language=fr, en|isbn=978-19-0093402-2}} * {{Cite book|author=David Colin Arthur Shotter|title=Roman Britain|year=2004|publisher=Routledge|language=en|isbn=0-415-31943-9}} * {{Cite web|author=Malka Simkovich|date=18 mars 2025|title=Esau the Ancestor of Rome|website=TheTorah.com|url=https://www.thetorah.com/article/esau-the-ancestor-of-rome|language=en|access-date=18 mars 2025}} * {{Cite book|author=Michael P. Speidel|title=Riding for Caesar: The Roman Emperors' Horse Guards|publisher=Harvard University Press|year=1997|language=en}} * {{Cite book|author=Peter Spring|title=Great Walls and Linear Barriers|publisher=Pen & Sword|language=en|year=2015|location=Barnsley|isbn=978-1-84884-377-6}} * {{Cite book|author=Anise K. Strong|title=Prostitutes and Matrons in the Roman World|url=https://books.google.se/books?id=ClSJDAAAQBAJ&pg=PA47&lpg=PA47&dq=Hispala+Faecenia&source=bl&ots=s1z6EfUJy5&sig=ACfU3U2EzwHP6MvJQAjygcYpODQB8YwWKA&hl=sv&sa=X&ved=2ahUKEwjTrY_gzaLnAhXPvosKHb0yDW0Q6AEwD3oECAcQAQ#v=onepage&q=Hispala%20Faecenia&f=false|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|year=2016|isbn=978-110714875-8}} * {{Cite book|author1=H. Temporini|author2=W. Haase|publisher=De Gruyter|year=1972|url=https://books.google.al/books?id=r0hoAAAAMAAJ|title=Aufstied und Niedergang der römischen Welt: Principat. V|language=de|isbn=978-3-11001885-1}} * {{Cite book|author=Edmund Thomas|year=2007|title=Monumentality and the Roman Empire: Architecture in the Antonine Age|url=https://archive.org/details/monumentalityrom0000thom|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-928863-2}} * {{Cite journal|author=Robert Turcan|title=Origines et sens de l’inhumation à l’époque impérale|url=https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1958_num_60_3_3595|journal=Revue des Études Anciennes|volume=60|year=1958|issue=3–4|language=fr|pages=323-347|archive-date=3 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180603225047/https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1958_num_60_3_3595}} * {{Cite book|last=Ulanowski|first=Krzysztof|volume=1|publisher=BRILL|year=2016|url=https://books.google.com/books?id=KX6kDAAAQBAJ&pg=PA358|title=The Religious Aspects of War in the Ancient Near East, Greece, and Rome: Ancient Warfare Series|language=en|isbn=978-900432476-3}} * {{Cite book|last=Vagi|first=David L.|url=https://books.google.com/books?id=raE7qzBM-OIC&pg=PA240|title=Coinage and History of the Roman Empire, C. 82 B.C. – A.D. 480: History|year=2000|publisher=Taylor & Francis|language=en|isbn=978-157958316-3}} * {{Cite book|author=Paul Veyne|title=L’Empire Gréco-Romain|publisher=Seuil|language=fr|location=Paris|year=2005|isbn=2-02-057798-4|page=28, futnota 61}} * {{Cite book|author=Jean-Louis Voisin|chapter=Les Romains, chasseurs de têtes|year=1984|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1984_act_79_1_2537|title=Du châtiment dans la cité. Supplices corporels et peine de mort dans le monde antique. Table ronde de Rome (9–11 nëntor 1982)|publisher=École Française de Rome|language=en|pages=241-293|archive-date=2 mars 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302075126/https://persee.fr/doc/efr_0000-0000_1984_act_79_1_2537}} * {{Cite book|last=Watson|first=P. B.|title=Marcus Aurelius Antoninus|language=en|year=1884|url=https://archive.org/details/marcusaureliusan00watsrich|location=Londër|chapter=2}} * {{Cite book|last=Weigel|first=Richard D.|date=2 gusht 2023|title=Antoninus Pius (A.D. 138–161)|publisher=De Imperatoris Romanis|language=en}} * {{Cite book|author=Aloys Winterling|title=Politics and Society in Imperial Rome|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|language=en|location=Malden, MA|isbn=978-1-4051-7969-0}} * {{Cite book|last=Young|first=Gary K.|title=Rome's Eastern Trade: International Commerce and Imperial Policy, 31 BC – AD 305|publisher=Routledge|language=en|year=2001|url=https://archive.org/details/romeseasterntrad0000youn|isbn=0-415-24219-3|location=Londër & New York}} * {{Cite journal|author=Taishan Yu|year=2013|title=China and the Ancient Mediterranean World: A Survey of Ancient Chinese Sources|journal=Sino–Platonic Papers|volume=242|language=en|citeseerx=10.1.1.698.1744|publisher=Chinese Academy of Social Sciences}} * {{Cite book|last=Yü|first=Ying-shih|title=The Cambridge History of China|volume=1. the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220<!-- conflicting page refs removed|pages=377–462|pages=460–461-->|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1986|isbn=978-0-521-24327-8|editor-last=Twitchett|editor-first=Denis|location=Kembrixh|chapter=Han Foreign Relations|editor-last2=Loewe|editor-first2=Michael|language=en}} {{Refend}} == Linqe të jashtme == {{Commons category|Titus Aurelius Fulvius Boionius Arrius Antoninus Pius|Antonin Piu}} {{Start box}} {{s-hou|Dinastia Nerva–Antonine|19 shtator|86|7 mars|161}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[Adriani]]}} {{s-ttl|title=[[Lista e Perandorëve Romakë|Perandor Romak]]|years=[[138]]–[[161]]}} {{s-aft|after=[[Mark Aureli]] dhe Lucius Verus}} {{s-off}} {{s-bef|before=Gaius Herennius Capella|before2=Lucius Coelius Rufus|as=konsuj zëvendësues}} {{s-ttl|title=[[Lista e konsujve romakë|Konsull romak]]|regent1=Lucius Katilius Sever Iulian Klaudius Regini|years=[[120]]}} {{s-aft|after=Gaius Kuinktius Certus Poblicius Marceli|after2=Titus Rutilius Propinkuus|as=konsuj zëvendësues }} {{s-bef|before=Publius Kasius Sekundus|before2=Mark Nonius Mucianus|as=konsuj zëvendësues}} {{s-ttl|title=[[Lista e konsujve romakë|Konsull Romak]] II|years=Janar–prill [[139]]|regent1=Gaius Brutius Praesens Lucius Fulvius Rustikus II}} {{s-aft|after=Lucius Minicius Natalis Quadronius Verus|after2=Lucius Klaudius Prokulus|as=konsuj zëvendësues}} {{s-bef|before=Markus Cecius Justinus|before2=Gaius Julius Basus |as=konsuj zëvendësues }} {{s-ttl|title=[[Lista e konsujve romakë|Konsull Romak]] III|years=Janar [[140]]|regent1=[[Mark Aureli|Markus Aurelius]]}} {{s-aft|after=Kuintus Antonius Isaurikus|after2=Lucius Aurelius Flakus|as=konsuj zëvendësues}} {{s-bef|before=Lucius Marcius Celer Markus Kalpurnius Longus|before2=Decimus Velius Fidus|as=konsuj zëvendësues }} {{s-ttl|title=[[Lista e konsujve romakë|Konsull Romak]] IV|regent1=[[Mark Aureli|Markus Aurelius]] II|years=Janar–shkurt [[145]]}} {{s-aft|after=Lucius Plautius Lamia Silvanus|after2=Lucius Poblikola Priskus|as=konsuj zëvendësues}} {{s-end}} [[Kategoria:Lindje - Vitet 80]] [[Kategoria:Vdekje - Vitet 160]] [[Kategoria:Perandorë romakë]] [[Kategoria:Guvernatorë romakë]] [[Kategoria:Faraonë]] rdwdui958i208k1og3gp9ibdq9dzlsz Emu 0 306580 3002585 2885386 2026-06-28T03:43:56Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002585 wikitext text/x-wiki '''Emu''' (''Dromaius novaehollandiae'') është zogu i dytë më i madh i gjallë për nga lartësia, pas të afërmit të tij të ratit , strucit . ''Endshtë'' endemike në [[Australi]] ku është zogu më i madh vendas dhe i vetmi anëtar ekzistues [[Gjinia (biologji)|i gjinisë]] ''Dromaius''. Gama e emu mbulon pjesën më të madhe të Australisë kontinentale, por nënspeciet Tasmanian, Kanguroo dhe King Island u zhdukën pas zgjidhjes evropiane të Australisë në 1788. Emusët janë zogj me pendë të buta, kafe, pa fluturim me qafë dhe këmbë të gjata dhe mund të arrijnë deri në {{Convert|1.9|m|ft}} në lartësi. Emus mund të udhëtojë në distanca të mëdha, dhe kur është e nevojshme mund të vrapojë në {{Convert|50|km/h|mph}}; ata ushqehen për një shumëllojshmëri të bimëve dhe insekteve, por dihet që shkojnë për javë të tëra pa ngrënë. Ata pinë rrallë, por marrin sasi të bollshme uji kur të krijohet mundësia. Mbarështimi bëhet në maj dhe qershor, dhe luftimi midis femrave për një bashkëshort është i zakonshëm. Femrat mund të çiftëzohen disa herë dhe të vendosin disa kthetra vezësh në një sezon. Mashkulli bën inkubacionin; gjatë këtij procesi ai mezi ha apo pi dhe humbet një sasi të konsiderueshme të peshës. Vezët çelin pas rreth tetë javësh dhe të vegjlit ushqehen nga baballarët e tyre. Ata arrijnë madhësinë e plotë pas rreth gjashtë muajsh, por mund të qëndrojnë si njësi familjare deri në sezonin e ardhshëm të mbarështimit. Emu është një ikonë e rëndësishme kulturore e Australisë, që shfaqet në stemën dhe monedha të ndryshme. Zogu shfaqet dukshëm në mitologjinë autoktone australiane. Zogu është mjaft i zakonshëm që të vlerësohet si [[Lloje jo të rrezikuara|specie më pak shqetësuese]] nga [[Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës]]. Përkundër kësaj, disa popullata lokale janë të listuara si të rrezikuara, me nënspecie të tilla si emu Tasmanian që do të zhduket deri në vitet 1800. Kërcënimet për mbijetesën e tyre përfshijnë grabitjen e vezëve të tyre, rrugët dhe copëzimin e habitateve të tyre. == Etimologji == [[Etimologjia]] e emrit të zakonshëm "emu" është e pasigurt, por mendohet se ka ardhur nga një fjalë arabe për zog të madh që u përdor më vonë nga eksploruesit portugezë për të përshkruar tavën e lidhur në Australi dhe Guinenë e Re. Një teori tjetër është se ajo vjen nga fjala "ema", e cila përdoret në portugalisht për të treguar një zog të madh të ngjashëm me një struc ose vinç.<ref name="e5">Eastman, p. 5.</ref> Në Viktoria, disa terma për Emu ishin ''Barrimal'' në gjuhën Dja Dja Wurrung, ''myoure'' në Gunai, dhe ''courn'' në Jardwadjali.<ref name="Mathew">{{Cite book|last=Mathew, John|url=https://books.google.com/books?id=aFYSAwAAQBAJ&pg=PA159|title=Eaglehawk and crow a study of the Australian aborigines including an inquiry into their origin and a survey of Australian languages|publisher=Рипол Классик|year=1899|isbn=978-5-87986-358-1|page=159|language=en}}</ref> Zogjtë ishin të njohur si ''murawung'' ose ''birabayin'' për banorët lokalë të Eora dhe Darug të pellgut të Sidneit.<ref>{{Cite book|last=Troy, Jakelin|title=The Sydney language|publisher=Jakelin Troy|year=1993|isbn=978-0-646-11015-8|location=Canberra|page=54|language=en}}</ref> == Taksonomia == === Histori === Emu-at u raportua për herë të parë se ishte parë nga evropianët kur eksploruesit vizituan bregun perëndimor të Australisë në 1696. Kjo ishte gjatë një ekspedite të udhëhequr nga kapiteni holandez Willem de Vlamingh i cili po kërkonte të mbijetuarit e një anije që ishte zhdukur dy vjet më parë.<ref name="Robert">{{Cite book|last=Robert, Willem Carel Hendrik|url=https://books.google.com/books?id=fDfgAAAAMAAJ|title=The explorations, 1696–1697, of Australia by Willem De Vlamingh|publisher=Philo Press|year=1972|isbn=978-90-6022-501-1|page=140|language=en}}</ref> Zogjtë ishin të njohur në bregdetin lindor para vitit 1788, kur evropianët e parë u vendosën atje.<ref name="e5">Eastman, p. 5.</ref> Zogjtë u përmendën për herë të parë nën emrin " Cassowary New Holland" në Arthur Phillipit ''Voyage to Botany Bay'', botuar në 1789.<ref name="Gould">{{Cite book|last=Gould, John|url=https://archive.org/details/handbooktobirdso02gou|title=Handbook to the Birds of Australia|year=1865|volume=2|location=London|pages=200–203|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Philip|first=Arthur|url=https://archive.org/stream/voyageofgovernor00phil_0#page/n403/mode/2up|title=The voyage of Governor Phillip to Botany Bay|publisher=Printed by John Stockdale|year=1789|location=London|pages=271–272|language=en}}</ref> [[Skeda:Emu_skeleton.jpg|parapamje| Skeleti i montuar emu.]] Lloji u emërua nga ornitologu John Latham në 1790 bazuar në një mostër nga [[Sydney|zona e Sidneit]] të Australisë, një vend i cili në atë kohë njihej si New Holland.<ref>{{Cite book|last=Latham|first=John|url=https://books.google.com/books?id=1vZAAAAAcAAJ&pg=PA665|title=Index Ornithologicus, Sive Systema Ornithologiae: Complectens Avium Divisionem in Classes, Ordines, Genera, Species, Ipsarumque Varietates (Volume 2)|publisher=Leigh & Sotheby|year=1790|location=London|page=665|language=la|author-link=John Latham (ornithologist)}}</ref> Ai bashkëpunoi në librin e Filipit dhe dha përshkrimet e para dhe emrat e shumë llojeve të shpendëve australianë; ''Dromaius'' vjen nga një fjalë greke që do të thotë "vrapues" dhe ''novaehollandiae'' është termi latin për New Holland, kështu që emri mund të përkthehet si "New Hollander me këmbë të shpejta".<ref>{{Cite book|last=Gotch|first=A.F.|title=Latin Names Explained. A Guide to the Scientific Classifications of Reptiles, Birds & Mammals|url=https://archive.org/details/latinnamesexplai0000gotc_v6a1|publisher=Facts on File|year=1995|isbn=978-0-8160-3377-5|page=[https://archive.org/details/latinnamesexplai0000gotc_v6a1/page/179 179]|language=en|chapter=16|orig-year=1979}}</ref> Në përshkrimin e tij origjinal të emu në 1816, ornitologu francez Louis Jean Pierre Vieillot përdori dy [[Gjinia (biologji)|emra gjenerikë]], së pari ''Dromiceius'' dhe më vonë ''Dromaius''.<ref>{{Cite book|last=Vieillot, Louis Jean Pierre|url=https://books.google.com/books?id=i02jJBjImYkC&pg=PA54|title=Analyse d'une nouvelle ornithologie élémentaire, par L.P. Vieillot|publisher=Deteville, libraire, rue Hautefeuille|year=1816|pages=54, 70|language=en}}</ref> Ajo ka qenë një pikë polemike që atëherë se cili emër duhet të përdoret; kjo e fundit është formuar më saktë, por konvencioni në taksonomi është që emri i parë i dhënë një organizmi qëndron, përveç nëse është qartë një gabim tipografik.<ref>{{Cite journal|last=Alexander, W.B.|year=1927|title=Generic name of the Emu|url=https://sora.unm.edu/node/14236|journal=Auk|language=en|volume=44|issue=4|pages=592–593|doi=10.2307/4074902|jstor=4074902}}</ref> Shumica e botimeve moderne, përfshirë ato të qeverisë Australiane, përdorin ''Dromaius'', me ''Dromiceius të'' përmendur si një drejtshkrim alternativ. == Referime == {{Referencat}} == Burimet e përgjithshme == * {{Cite book|last=Eastman, Maxine|title=The Life of the Emu|publisher=Angus and Robertson|year=1969|isbn=978-0-207-95120-6|language=en}} == Linqe te jashtme == *  {{Cite EB1911|wstitle=Emeu|short=x}} [[Kategoria:Shpendë shtëpiakë]] [[Kategoria:Australi]] q42m2d7xix2qiwt92axtz93a3bgwzar Mjekësia rigjeneruese 0 309139 3002617 2959324 2026-06-28T04:13:20Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002617 wikitext text/x-wiki '''Mjekësia rigjeneruese''' është një degë e mjekësisë e cila merret me "procesin e zëvendësimit, inxhinieringut ose rigjenerimit të qelizave, indeve ose organeve njerëzore ose shtazore me qëllim të rivitalizimit të funksionimit normal të organizmit".<ref>{{Cite journal|last=Mason|first=Chris|last2=Dunnill|first2=Peter|date=2008|title=A brief definition of regenerative medicine|journal=Regenerative Medicine|language=en|volume=3|issue=1|pages=1–5|doi=10.2217/17460751.3.1.1|issn=1746-0751|pmid=18154457|doi-access=free}}</ref> Kjo fushë është mjaftë premtuese sa i përket inxhinieringut të indeve dhe organeve të dëmtuara duke stimuluar mekanizmat e vetëriparimit të trupit për të shëruar funksionalisht indet ose organet e pariparueshme më parë.<ref>{{Cite web|date=8 maj 2014|title=UM Leads in the Field of Regenerative Medicine: Moving from Treatments to Cures - Healthcanal.com|url=http://www.healthcanal.com/public-health-safety/50621-um-leads-in-the-field-of-regenerative-medicine-moving-from-treatments-to-cures.html}}</ref> == Përmbledhje == Mjekësia rigjeneruese përfshin gjithashtu mundësinë e rritjes së indeve dhe organeve në laborator dhe implantimit të tyre kur trupi nuk mund të shërohet vetë. Kur burimi qelizor për një organ të rigjeneruar rrjedh nga indet ose qelizat e vetë pacientit,<ref> {{Cite journal|last=Mahla RS|year=2016|title=Stem cells application in regenerative medicine and disease threpeutics|journal=International Journal of Cell Biology|volume=2016|issue=7|pages=1–24|doi=10.1155/2016/6940283|pmc=4969512|pmid=27516776|doi-access=free}}</ref> sfida e refuzimit të transplantit të organeve nëpërmjet mospërputhjes imunologjike anashkalohet.<ref>{{Cite web|date=shtator 2006|title=Regenerative Medicine. NIH Fact sheet|url=https://report.nih.gov/nihfactsheets/Pdfs/RegenerativeMedicine(NIBIB).pdf|access-date=2010-08-16|archive-date=26 tetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026103127/http://report.nih.gov/NIHfactsheets/Pdfs/RegenerativeMedicine(NIBIB).pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mason C|last2=Dunnill P|date=janar 2008|title=A brief definition of regenerative medicine|journal=Regenerative Medicine|volume=3|issue=1|pages=1–5|doi=10.2217/17460751.3.1.1|pmid=18154457|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|date=korrik 2009|title=Regenerative medicine glossary|journal=Regenerative Medicine|volume=4|issue=4 Suppl|pages=S1–88|doi=10.2217/rme.09.s1|pmid=19604041|doi-access=free}}</ref> Kjo qasje mund të lehtësojë problemin e mungesës së organeve të disponueshme për dhurim. Disa nga qasjet biomjekësore në fushën e mjekësisë rigjeneruese mund të përfshijnë përdorimin e [[Qelizat staminale|qelizave staminale]].<ref>{{Cite book|last=Riazi AM|title=Stem cell sources for regenerative medicine|last2=Kwon SY|last3=Stanford WL|date=2009|isbn=978-1-58829-797-6|series=Methods in Molecular Biology|volume=482|pages=55–90|doi=10.1007/978-1-59745-060-7_5|pmid=19089350}}</ref> Shembujt përfshijnë injektimin e [[Qelizat staminale|qelizave staminale]] ose qelizave paraardhëse të marra nëpërmjet diferencimit të drejtuar (terapia qelizore); induksioni i rigjenerimit nga molekulat biologjikisht aktive të administruara vetëm ose si sekrecione nga qelizat e injektuara (terapia imunomoduluese); dhe transplantimi i organeve dhe indeve të rritura ''in vitro'' (inxhinieria e indeve).<ref>{{Cite journal|last=Stoick-Cooper CL|last2=Moon RT|last3=Weidinger G|date=qershor 2007|title=Advances in signaling in vertebrate regeneration as a prelude to regenerative medicine|journal=Genes & Development|volume=21|issue=11|pages=1292–315|doi=10.1101/gad.1540507|pmid=17545465|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Muneoka K|last2=Allan CH|last3=Yang X|last4=Lee J|last5=Han M|date=dhjetor 2008|title=Mammalian regeneration and regenerative medicine|journal=Birth Defects Research. Part C, Embryo Today|volume=84|issue=4|pages=265–80|doi=10.1002/bdrc.20137|pmid=19067422}}</ref> == Historia == Terapitë e para me qeliza synonin të ngadalësonin procesin e plakjes. Kjo filloi në vitet 1930 me Paul Niehans, një mjek zviceran i cili njihej se kishte trajtuar figura të famshme historike si Papa Piu XII, Charlie Chaplin dhe mbretin Ibn Saud i Arabisë Saudite. Niehans do të injektonte qeliza të kafshëve të reja (zakonisht qengjat ose viça) te pacientët e tij në një përpjekje për t'i rinovuar ata.<ref>{{Cite news|date=4 shtator 1971|title=Dr. Paul Niehans, Swiss Surgeon, 89|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1971/09/04/archives/dr-paul-niehans-swiss-surgeon-89-expert-in-cellular-therapy-against.html|access-date=27 qershor 2020|quote=Dr. Paul Niehans was a former physician of Pope Paul XII, among others. A surgeon who performed more than 50,000 operations in 40 years, he developed his own rejuvenation treatment by injecting humans with the foetus of unborn lambs and other animals.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Milton|first=Joyce|title=Tramp: The Life of Charlie Chaplin|url=https://archive.org/details/tramplifeofcharl0000milt|publisher=HarperCollins|year=1998|isbn=0060170522}}</ref> Në vitin 1956, u krijua një proces më i sofistikuar për trajtimin e leukemisë duke futur palcën e eshtrave nga një person i shëndetshëm në një pacient me leukemi. Ky proces funksionoi kryesisht për shkak se edhe dhuruesi edhe marrësi në këtë rast ishin binjakë identikë. Në ditët e sotme, palca e eshtrave mund të merret nga njerëz që janë mjaft të ngjashëm me pacientin që ka nevojë për qelizat për të parandaluar refuzimin.<ref>{{Cite news|date=7 dhjetor 2014|title=1956: The First Successful Bone Marrow Transplantation|work=Home.cancerresearch|url=https://home.cancerresearch/1956-the-first-successful-bone-marrow-transplantation/|access-date=9 dhjetor 2021|archive-date=2 shkurt 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202220228/https://home.cancerresearch/1956-the-first-successful-bone-marrow-transplantation/|url-status=dead}}</ref> Termi "mjekësi rigjeneruese" u përdor për herë të parë në një artikull të vitit 1992 mbi administrimin e spitalit nga Leland Kaiser. Punimi i Kaiserit mbyllet me një seri paragrafësh të shkurtër mbi teknologjitë e ardhshme që do të ndikojnë në spitale. Një paragraf i veçantë kishte nëntitullin "Mjekësia Rigjeneruese" si një nëntitull me shkronja të zeza dhe thoshte: "Do të zhvillohet një degë e re e mjekësisë që do të përpiqet të ndryshojë rrjedhën e sëmundjeve kronike dhe në shumë raste do të rigjenerojë sistemet e lodhura dhe të dështuara të organeve."<ref>{{Cite journal|last=Kaiser LR|date=1992|title=The future of multihospital systems|journal=Topics in Health Care Financing|volume=18|issue=4|pages=32–45|pmid=1631884}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lysaght MJ|last2=Crager J|date=korrik 2009|title=Origins|journal=Tissue Engineering. Part A|volume=15|issue=7|pages=1449–50|doi=10.1089/ten.tea.2007.0412|pmid=19327019}}</ref> Termi u fut në kulturën popullore në vitin 1999 nga William A. Haseltine kur ai shpiku termin gjatë një konference në Liqenin e Komos, për të përshkruar ndërhyrjet që rivendosin në funksionim normal atë që është dëmtuar nga sëmundja, lënduar nga trauma ose konsumuar nga koha. .<ref>https://www.nsf.gov/pubs/2004/nsf0450/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221093300/https://www.nsf.gov/pubs/2004/nsf0450/ |date=21 shkurt 2011 }} Viola, J., Lal, B., and Grad, O. ''The Emergence of Tissue Engineering as a Research Field''. Arlington, VA: National Science Foundation, 2003.</ref> Haseltine u informua mbi projektin për izolimin e qelizave burimore embrionale njerëzore dhe qelizave embrionale në Geron Corporation në bashkëpunim me studiuesit në Universitetin Wisconsin-Madison dhe Shkollën e Mjekësisë Johns Hopkins. Ai pranoi se aftësia unike e këtyre qelizave për t'u diferencuar në të gjitha llojet e qelizave të trupit të njeriut (pluripotencë) kishte potencialin për t'u zhvilluar në një lloj të ri terapie rigjeneruese.<ref>{{Cite book|last=Bailey|first=Ron|title=Liberation Biology: The Scientific and Moral Case for the Biotech Revolution|url=https://archive.org/details/liberationbiolog0000bail|publisher=Prometheus Books|year=2005}}</ref> Duke shpjeguar klasën e re të terapive që mund të mundësojnë qeliza të tilla, ai përdori termin "mjekësi rigjeneruese" në mënyrën që përdoret sot: "një qasje ndaj terapisë që ... përdor gjenet, proteinat dhe qelizat njerëzore për t'u ripërtërirë, restauruar ose sigurimi i zëvendësimeve mekanike për indet që janë dëmtuar nga trauma, të dëmtuara nga sëmundja ose të konsumuara nga koha" dhe "ofron perspektivën e shërimit të sëmundjeve që nuk mund të trajtohen në mënyrë efektive sot, përfshirë ato që lidhen me plakjen".<ref name="Haseltine2001">{{Cite journal|last=Haseltine|first=WA|date=6 korrik 2004|title=The Emergence of Regenerative Medicine: A New Field and a New Society|journal=E-biomed: The Journal of Regenerative Medicine|volume=2|issue=4|pages=17–23|doi=10.1089/152489001753309652}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mao AS, Mooney DJ|date=nën 2015|title=Regenerative medicine: Current therapies and future directions|journal=Proc Natl Acad Sci U S A|volume=112|issue=47|pages=14452–9|bibcode=2015PNAS..11214452M|doi=10.1073/pnas.1508520112|pmc=4664309|pmid=26598661|doi-access=free}}</ref> Termi mjekësi rigjeneruese ngatërrohet gjithnjë e më shumë me kërkimet mbi terapitë e qelizave staminale. Disa programe dhe departamente akademike ruajnë përkufizimin origjinal më të gjerë, ndërsa të tjerët e përdorin atë për të përshkruar punën në kërkimin e qelizave staminale.<ref>{{Cite journal|last=Sampogna|first=Gianluca|last2=Guraya|first2=Salman Yousuf|last3=Forgione|first3=Antonello|date=2015-09-01|title=Regenerative medicine: Historical roots and potential strategies in modern medicine|journal=Journal of Microscopy and Ultrastructure|language=en|volume=3|issue=3|pages=101–107|doi=10.1016/j.jmau.2015.05.002|issn=2213-879X|pmc=6014277|pmid=30023189}}</ref> Në mars 2000, Haseltine, Antony Atala, MD, Michael D. West, Ph.D., dhe studiues të tjerë kryesorë themeluan ''E-Biomed: The Journal of Regenerative Medicine'' .<ref>{{Cite journal|title=E-Biomed: The Journal of Regenerative Medicine|url=http://journalseek.net/cgi-bin/journalseek/journalsearch.cgi?field=issn&query=1524-8909|journal=E-Biomed|issn=1524-8909|access-date=2020-02-25|archive-date=1 mars 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301061833/http://journalseek.net/cgi-bin/journalseek/journalsearch.cgi?field=issn&query=1524-8909|url-status=dead}}</ref> Revista e rishikuar nga kolegët lehtësoi diskursin rreth mjekësisë rigjeneruese duke publikuar kërkime inovative mbi terapitë e qelizave staminale, terapitë gjenetike, inxhinierinë e indeve dhe protetikën biomekanike. Shoqëria për Mjekësinë Rigjeneruese, e cila më vonë u quajt Shoqata e Mjekësisë Rigjeneruese dhe Biologjisë së Qelizave Staminale, i shërbeu një qëllimi të ngjashëm, duke krijuar një komunitet ekspertësh me të njëjtin mendim nga e gjithë bota.<ref>{{Cite journal|last=Haseltine|first=William A|date=2011-07-01|title=Interview: Commercial translation of cell-based therapies and regenerative medicine: learning by experience|journal=Regenerative Medicine|volume=6|issue=4|pages=431–435|doi=10.2217/rme.11.40|issn=1746-0751|pmid=21749201|doi-access=free}}</ref> Në vitin 2009, u lançua Fondacioni SENS, me qëllimin e tij të deklaruar si "aplikimin e mjekësisë rigjeneruese - e përcaktuar për të përfshirë riparimin e qelizave të gjalla dhe materialit jashtëqelizor in situ - ndaj sëmundjeve dhe aftësive të kufizuara të plakjes".<ref>{{Cite web|date=2009-01-03|title=Sens Foundation|url=http://www.sens.org?ref=health|access-date=2012-02-23|publisher=sens.org}}</ref> Në vitin 2012, profesori Paolo Macchiarini dhe ekipi i tij përmirësuan implantin e vitit 2008 duke transplantuar një trake të bërë në laborator, të mbjellë me qelizat e vetë pacientit.<ref>{{Cite news|last=Fountain|first=Henry|date=2012-01-12|title=Surgeons Implant Synthetic Trachea In Baltimore Man|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2012/01/13/health/research/surgeons-transplant-synthetic-trachea-in-baltimore-man.html|access-date=2012-02-23}}</ref> Më 12 shtator 2014, kirurgët në Spitalin e Institutit të Kërkimeve Biomjekësore dhe Inovacionit në Kobe, Japoni, transplantuan një fletë 1.3 me 3.0 milimetra të qelizave të epitelit të pigmentit të retinës, të cilat u diferencuan nga qelizat iPS përmes diferencimit të drejtuar, në syrin e një të moshuareje grua, e cila vuante nga [[Degjenerimi makular|degjenerimi makular i lidhur me moshën]] .<ref name="Cyranoski2014">{{Cite journal|last=Cyranoski|first=David|date=12 shtator 2014|title=Japanese woman is first recipient of next-generation stem cells|journal=Nature|doi=10.1038/nature.2014.15915|issn=0028-0836}}</ref> == Shih edhe == * [[Mjekësia]] * [[Qelizat staminale]] == Literatura == * [http://www.adigosstemcells.com/regenerative-medicines.php Regenerative Medicine], gives more details about Regenerative Stem Cells. * {{Cite journal|last=Cogle CR|last2=Guthrie SM|last3=Sanders RC|last4=Allen WL|last5=Scott EW|last6=Petersen BE|date=gusht 2003|title=An overview of stem cell research and regulatory issues|url=http://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196(11)63146-7/pdf|journal=Mayo Clinic Proceedings|volume=78|issue=8|pages=993–1003|doi=10.4065/78.8.993|pmid=12911047|doi-access=free}} * Kevin Strange and Viravuth Yin, "A Shot at Regeneration: A once abandoned drug compound shows an ability to rebuild organs damaged by illness and injury", ''Scientific American'', vol. 320, no. 4 (April 2019), pp.&nbsp;56–61. * {{Cite journal|last=Metallo CM|last2=Azarin SM|last3=Ji L|last4=de Pablo JJ|last5=Palecek SP|date=qershor 2008|title=Engineering tissue from human embryonic stem cells|journal=Journal of Cellular and Molecular Medicine|volume=12|issue=3|pages=709–29|doi=10.1111/j.1582-4934.2008.00228.x|pmc=2670852|pmid=18194458}} * {{Cite journal|last=Placzek|first=Mark R|last2=Chung|first2=I-Ming|last3=Macedo|first3=Hugo M|last4=Ismail|first4=Siti|last5=Mortera Blanco|first5=Teresa|last6=Lim|first6=Mayasari|last7=Min Cha|first7=Jae|last8=Fauzi|first8=Iliana|last9=Kang|first9=Yunyi|last10=Yeo|first10=David C.L|last11=Yip Joan Ma|first11=Chi|display-authors=3|date=mars 2009|title=Stem cell bioprocessing: fundamentals and principles|journal=Journal of the Royal Society Interface|volume=6|issue=32|pages=209–232|doi=10.1098/rsif.2008.0442|issn=1742-5689|pmc=2659585|pmid=19033137}} == Referime == [[Kategoria:Mjekësi]] 6t31q5jv8zlsuhtu4584pgx1t9t0un0 Harun er-Reshid 0 309151 3002471 2995781 2026-06-27T23:51:02Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002471 wikitext text/x-wiki {{Infobox mbretër | emri = Harun Reshidi <br/> هَارُون الرَشِيد | lloji = Monarki | figura = Harun al-Rashid by Khalil Gibran.png | figura_përshkrimi = Skica e Harun el-Rashid nga poeti dhe artisti pamor [[Kahlil Gibran]] (1883–1931) | vazhdimësia = [[Hilafeti|Kalifi]] i 5-të i [[Abasitët|Kalifatit Abasid]] | mbretërimi = 14 shtator 786 – 24 mars 809 | paraardhës = [[el-Hadi]] | pasardhës = [[el-Amin]] | data_lindjes = 17 mars 763 ose shkurt 766 | vendi_lindjes = [[Rej|Ray]], [[Xhibal]], Kalifati Abasid | data_vdekjes = 24 mars 809 (43 vjet) | vendi_vdekjes = [[Tus, Iran|Tus]], [[Horasani i Madh|Horasan]], Kalifati Abasid <br/> (tani [[Razavi Horasan|Provinca Razavi Horasan]], Iran) | vendi_varrimit = Varri i Harun el-Rashid në [[Tempulli Imam Reza|Xhaminë Imam Reza]], [[Meshhed]], Iran | bashkëshort = {{plainlist| * [[Zubejda bint Xhafar]] * Azizah bint el-Ghitrif * Ghadir * Umm Muhammad bint Salih * Abbassa bint Sulaiman * Xhurashiah bint Abdallah * [[Maraxhil|Maraxhil Umm Abdallah]] (konkubinë) * Marida bint Shabib (konkubinë) * Kasif (konkubinë) }} | fëmijë = {{plainlist| * [[el-Ma'mun]] * [[el-Amin]] * [[el-Kasim ibn Harun er-Reshid|el-Qasim]] * [[el-Mu'tasim]] * Abdan ibn Harun er-Rashid * Sukainah bint Harun er-Rashid }} | emri_plotë = Harun el-Rashid ibn Muhamed el-Mehdi | shtëpia = [[Dinastia Abasid]] | babai = [[el-Mehdi]] | nëna = [[el-Haizuran]] }} '''Harun el-Rashid''' ([[Gjuha arabe|Arabisht]]: هَارُون الرَشِيد‎ ''Hārūn Ar-Rašīd'', "Aaron i Drejti" ose "Aaroni i Drejtuari"; 17 mars 763 ose shkurt 766 – 24 mars 809) ishte [[Hilafeti|kalifi]] i pestë [[Abasitët|abasid]]. Data e lindjes së tij është e debatuar, me burime të ndryshme që japin data nga 763 deri në 766. Epiteti i tij ''er-Reshid'' përkthehet në "[[Ortodoksia|Ortodoks]]", "I Drejti" ose "I Drejtuari". Ai sundoi nga viti 786 deri në vitin 809, i konsideruar tradicionalisht si fillimi i [[Epoka e Artë Islame|Epokës së Artë Islame]]. Haruni krijoi librarinë legjendare [[Shtëpia e Urtësisë|Beit el-Hikma]] ("Shtëpia e Urtësisë") në [[Bagdad]] në [[Iraku]]n e sotëm, dhe gjatë sundimit të tij Bagdadi filloi të lulëzojë si një qendër botërore e dijes, kulturës dhe tregtisë.<ref>Audun Holme, ''Geometry: Our Cultural Heritage'' p. 150.</ref> Gjatë sundimit të tij, familja e [[Barmakidët|Barmakidëve]], e cila luajti një rol vendimtar në themelimin e Kalifatit Abasid, ra gradualisht. Në vitin 796, ai e zhvendosi oborrin dhe qeverinë e tij në [[Rakka]] në [[Siri]]në e sotme. Një mision frank erdhi për t'i ofruar miqësi Harunit në vitin 799. Haruni dërgoi dhurata të ndryshme me emisarët në kthimin e tyre në oborrin e [[Karli i Madh|Karlit të Madh]], duke përfshirë një orë që Karli i Madh dhe grupi i tij e konsideruan si trillim për shkak të tingujve që dilte dhe mashtrimeve që shfaqte çdo herë. Shënohet koha në orë.<ref>André Clot, ''Harun al-Rashid and the world of the thousand and one nights'', p. 97.</ref><ref>Royal Frankish Annals, DCCCVII.</ref><ref>Charlemagne: Translated sources, p. 98.</ref> Pjesë të "[[Një mijë e një netë]]" imagjinar janë vendosur në oborrin e Harunit dhe disa nga tregimet e tij përfshijnë vetë Harunin.<ref>André Clot, ''Harun al-Rashid and the world of the thousand and one nights''.</ref> Jeta dhe gjykata e Harunit kanë qenë objekt i shumë tregimeve të tjera, faktike dhe fiktive. == Jeta e hershme == Harun lindi në [[Rej|Ray]], atëherë pjesë e [[Xhibal]]it në Kalifatin Abbasid, në [[Provinca Tehran|provincën e sotme të Tehranit]], [[Iran]]. Ai ishte djali i [[el-Mehdi]], kalifit të tretë abasid (r. 775–786), dhe gruas së tij [[el-Haizuran]], (një [[Feja islame dhe skllavëria|ish-skllave]] nga [[Jemeni]]) e cila ishte një grua me personalitet të fortë dhe që ndikoi shumë në punët e shtetit në mbretërimin e burrit dhe të bijve të saj. Duke u rritur, Haruni studioi histori, gjeografi, retorikë, muzikë, poezi dhe ekonomi. Megjithatë, shumica e kohës së tij iu kushtua zotërimit të [[hadithi]]t dhe [[Kurani]]t. Përveç kësaj, ai iu nënshtrua edukimit fizik të avancuar si [[muxhahid]] i ardhshëm, dhe si rezultat, ai ushtrua me lojën e shpatës, gjuajtjen me hark dhe mësoi artin e luftës.{{sfn|Bobrick|2012|p=38}} Përpara se të bëhej kalif, në vitin 780 dhe përsëri në vitin 782, Haruni kishte udhëhequr tashmë nominalisht fushata kundër armikut tradicional të Kalifatit, [[Perandoria Bizantine|Perandorisë Romake Lindore]], të sunduar nga [[Irene e Athinës|Perandoresha Irene]]. [[Pushtimi abasid i Azisë së Vogël (782)|Ekspedita e fundit]] ishte një ndërmarrje e madhe, madje arriti në [[Anadolli|periferitë aziatike]] të [[Kostandinopoja|Kostandinopojës]]. Sipas kronikanit mysliman [[el-Taberi]], bizantinët kishin humbur dhjetëra mijëra ushtarë gjatë fushatës së Harunit dhe Haruni punësoi 20,000 mushka për të mbartur plaçkën. Pas kthimit të tij në mbretërinë abaside, kostoja e një shpate ra në një dirhem dhe çmimi i një kali në një dinar të vetëm bizantin ari.{{sfn|Bobrick|2012|p=25}} Bastisjet e Harunit kundër bizantinëve ngritën imazhin e tij politik dhe pasi u kthye, atij iu dha pseudonimi ''er-Reshid'', që do të thotë "I Udhëhequri i Drejtë". Ai u promovua në princin e kurorës dhe iu dha përgjegjësia e qeverisjes së territoreve perëndimore të perandorisë, nga [[Siria]] në [[Azerbajxhan]].{{sfn|Bobrick|2012|p=24}} == Kalifati == Harun u bë kalif në vitin 786 kur ishte në fillim të të njëzetat. Në atë kohë, ai ishte i gjatë, i bukur dhe i hollë, por i fortë, me flokë të valëzuar dhe lëkurë ulliri. Në ditën e pranimit, i lindi djali i tij [[el-Ma'mun]] dhe [[el-Amin]] pak kohë më vonë: ky i fundit ishte djali i [[Zubejde bint Xhafar|Zubejdës]], një mbesë e [[el-Mansur]] (themeluesit të qytetit të Bagdadit); kështu që ai mori përparësi ndaj të parës, nëna e të cilit ishte [[Persët|persiane]]. Pas pranimit të tij, Haruni drejtoi [[Namazi i xhumasë|lutjet e së premtes]] në [[Xhamia e Madhe e el-Mensurit|Xhaminë e Madhe]] të Bagdadit dhe më pas u ul publikisht ndërsa zyrtarët dhe laikët u rreshtuan njësoj për t'u betuar për besnikëri dhe për të deklaruar lumturinë e tyre për ngjitjen e tij në Emir el-Mu'minin. Ai e filloi mbretërimin e tij duke emëruar ministra shumë të aftë, të cilët vazhduan punën e qeverisë aq mirë sa që e përmirësonin shumë gjendjen e popullit. Haruni e admironte shumë mbretin e lashtë persian Darius dhe, në një farë mase, u përpoq të imitonte sundimin e tij. Nën sundimin e Harun el-Rashīd, Bagdadi lulëzoi në qytetin më të shkëlqyer të periudhës së tij. Haraç i paguar nga shumë sundimtarë për [[Arkitektura abasid|arkitekturën]], [[Arti islam|artet]] dhe luksin e oborrit të financuar nga [[Kaligrafia|kalifi]]. Në vitin 796, Haruni e zhvendosi të gjithë oborrin në [[Rakka]] në mes të [[Lumi i Eufratit|Eufratit]], ku kaloi 12 vjet, pjesën më të madhe të mbretërimit të tij. Ai e emëroi juristin [[Medhhebi Hanefi|hanefi]] [[Muhammed esh-Shejbaniu]] ''[[Kadiu|kadi]]'' (gjykatës), por e shkarkoi atë në vitin 803. Ai e vizitoi Bagdadin vetëm një herë. Disa arsye mund të kenë ndikuar në vendimin për të kaluar në Raka: afërsia me kufirin bizantin, linjat e shkëlqyera të komunikimit nëpërmjet Eufratit në Bagdad dhe nëpërmjet lumit Balih në veri dhe nëpërmjet [[Palmira|Palmirës]] në [[Damasku|Damask]], toka e pasur bujqësore dhe avantazhi strategjik. Mbi çdo rebelim që mund të lindë në Siri dhe në zonën e mesme të Eufratit. [[Ebu el-Faraxh el-Isfahani]], në antologjinë e tij të poezive, përshkruan jetën e shkëlqyer në oborrin e tij. Në Rakka, Barmakidët menaxhuan fatin e perandorisë dhe të dy trashëgimtarët, el-Amin dhe e-Ma'mun, u rritën atje. Në një moment oborri mbretëror u zhvendos përsëri në er-Raj, kryeqyteti i [[Horasani]]t, ku filologu dhe udhëheqësi i famshëm i shkollës Kufan, [[el-Kisa'i]], shoqëroi kalifin me shoqëruesit e tij. Kur el-Kisa'i u sëmur ndërsa ishte në er-Raj, thuhet se Haruni e vizitonte atë çdo ditë. Duket se esh-Shejbaniu dhe el-Kisa'i vdiqën atje në të njëjtën ditë në vitin 804. Haruni citohet të ketë thënë: "Sot Ligji dhe Gjuha kanë vdekur". Për administrimin e të gjithë perandorisë, ai u rikthye në mentorin e tij dhe bashkëpunëtorin e tij të gjatë Jahja bin Halid bin Barmak. Reshidi e emëroi atë si [[Veziri|vezir]] të tij me kompetenca të plota ekzekutive dhe, për shtatëmbëdhjetë vjet, Jahja dhe djemtë e tij i shërbyen me besnikëri Reshidit në çdo detyrë që ai u besoi atyre.<ref>Masʻūdī, Paul Lunde, Caroline Stone, ''The meadows of gold: the Abbasids'' page 62</ref> Haruni bëri pelegrinazhe në Mekë me [[Deveja|deve]] (2,820 km ose 1,750 mi nga Bagdadi) disa herë, p.sh., 793, 795, 797, 802 dhe e fundit në vitin 803. Taberi e përfundon rrëfimin e tij për mbretërimin e Harunit me këto fjalë: "Është thënë se kur vdiq Harun er-Rashid, kishte nëntëqind milionë tek (dirhemë) në thesarin e shtetit."{{sfn|Bobrick|2012|p=42}} Sipas besimit [[Islami Shi'i|shiit]], Haruni e burgosi ​​dhe e helmoi [[Musa ibn Xhafer]]in, [[Imameti (doktrina Shiite)|Imamin]] e 7-të, në Bagdad. Nën el-Reshid, çdo qytet kishte forcat e veta të zbatimit të ligjit, të cilët, përveç mbajtjes së rendit, duhej të ekzaminonin tregjet publike për të siguruar, për shembull, se ishin përdorur shkallët dhe masat e duhura; të zbatojë pagesën e [[Borxhi|borxheve]]; dhe të ndalojnë aktivitetet e paligjshme si [[kumari]], fajdeja dhe shitja e alkoolit.{{sfn|Bobrick|2012|p=46}} == Vdekja == Një revoltë e madhe e udhëhequr nga [[Rafi ibn el-Laith]] filloi në [[Samerkandi|Semerkand]], e cila e detyroi Harun el-Reshid të shpërngulej në Horasan. Ai fillimisht e largoi dhe arrestoi Ali bin Isa bin Mahan, por revolta vazhdoi e pakontrolluar. Haruni e kishte shkarkuar Aliun dhe e kishte zëvendësuar me Harthama ibn A'jan, dhe në vitin 808 marshoi në lindje për t'u marrë me rebelin Rafi ibn el-Laith, por vdiq në mars 809 ndërsa ishte në Tus. Harun al-Rashid u sëmur dhe vdiq shumë shpejt pasi arriti në fshatin Sanabad në Tus dhe u varros në Dar el-Imara, pallati veror i [[Humejd ibn Kahtaba]], guvernatorit abasid të Horasanit. Për shkak të kësaj ngjarje historike, Dar el-Imarah njihej si Mauzoleumi i Harunijeh. Vendndodhja më vonë u bë e njohur si [[Meshhed]] ("Vendi i Martirizimit") për shkak të martirizimit të [[Ali er-Ridha|Imam el-Ridha]] në 818. == Bibliografia == * {{cite book|last1=Bobrick|first1=Benson|title=The Caliph's Splendor: Islam and the West in the Golden Age of Baghdad|url=https://archive.org/details/caliphssplendori0000bobr|date=2012|publisher=Simon & Schuster|language=en|isbn=978-1416567622}} == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Harun er-Reshid| ]] [[Kategoria:Lindje - Vitet 760]] [[Kategoria:Vdekje 809]] [[Kategoria:Njerëz me prejardhje jemenase]] [[Kategoria:Personazhe të Një mijë e një netë]] [[Kategoria:Kalifët abasid]] if5vkytpzl1psm2litdfabpe8nlmxng Diskutim:Shpërbërja e Çekosllovakisë/Arkivi 1 1 311461 3002632 2383225 2026-06-28T04:21:02Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Shpërbërja e Çekosllovakisë]] 3002632 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shpërbërja e Çekosllovakisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2102251 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140908204354/http://praguepost.com/eu-news/41433-is-the-czech-republic-richer-than-slovakia për lidhjen http://praguepost.com/eu-news/41433-is-the-czech-republic-richer-than-slovakia. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 maj 2020 04:38 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shpërbërja e Çekosllovakisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2103015 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140908204354/http://praguepost.com/eu-news/41433-is-the-czech-republic-richer-than-slovakia për lidhjen http://praguepost.com/eu-news/41433-is-the-czech-republic-richer-than-slovakia. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120304123203/http://www.errc.org/cikk.php?cikk=10 për lidhjen http://www.errc.org/cikk.php?cikk=10. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150107141134/http://www.ducr.cz/drurad/CAP-extrakt.pdf për lidhjen http://www.ducr.cz/drurad/CAP-extrakt.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 maj 2020 09:26 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shpërbërja e Çekosllovakisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2259492 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.is/20120716013641/http://noviny.joj.sk/politika/4-9-2009/clanok/v4-chce-spolocne-velvyslanectva.html për lidhjen http://noviny.joj.sk/politika/4-9-2009/clanok/v4-chce-spolocne-velvyslanectva.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150107141134/http://www.ducr.cz/drurad/CAP-extrakt.pdf për lidhjen http://www.ducr.cz/drurad/CAP-extrakt.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2021 03:32 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shpërbërja e Çekosllovakisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2375352 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141111154522/http://eudo-citizenship.eu/admin/?p=file&appl=countryProfiles&f=Slovakia.pdf për lidhjen http://eudo-citizenship.eu/admin/?p=file&appl=countryProfiles&f=Slovakia.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190607123907/https://www.europarl.europa.eu/hearings/20070626/libe/dedic_en.pdf për lidhjen http://www.europarl.europa.eu/hearings/20070626/libe/dedic_en.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 dhjetor 2021 20:17 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shpërbërja e Çekosllovakisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2996345 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150526155414/http://zakony-online.cz/?s148&q148=all për lidhjen http://zakony-online.cz/?s148&q148=all. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 qershor 2026 10:14 (CEST) n4rszd6v96by595oj4kbg4dxbkj4dti Kadillëku 0 312520 3002432 2791626 2026-06-27T22:21:15Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002432 wikitext text/x-wiki Një '''kadillëk''', në disa raste i barabartë me një ''[[Kazaja|kaza]]'', ishte një [[Ndarjet administrative të Perandorisë Osmane|nënndarje administrative]] lokale e [[Perandoria Osmane|Perandorisë Osmane]], e cila ishte territori i një [[Kadiu (Perandoria Osmane)|kadiu]], ose gjyqtari.<ref name="bosnia">{{cite book|last=Malcolm|first=Noel|author-link=Noel Malcolm|title=Bosnia: A Short History|url=https://archive.org/details/bosniashorthisto0000malc_s9b4|year=1994|publisher=Macmillan|isbn=978-0-330-41244-5|language=en|pages=[https://archive.org/details/bosniashorthisto0000malc_s9b4/page/50 50]}}</ref> Në një [[Sanxhaku|sanxhak]] mund të ketë disa kadilukë. Detyrat e kadiut shtriheshin përtej atyre të një gjyqtari modern; përveç zbatimit të ligjit, kadilukët ishin të përfshirë në çështje të tilla si taksat dhe rekrutimi.<ref name="kosovo">{{cite book|author-link=Noel Malcolm|last=Malcolm|first=Noel|title=Kosovo: A Short History|url=https://archive.org/details/kosovoshorthisto0000malc_m3s3|year=1998|publisher=Macmillan|isbn=978-0-330-41224-7|language=en|pages=[https://archive.org/details/kosovoshorthisto0000malc_m3s3/page/98 98]–99}}</ref><ref name="gypsies">{{cite web|last=Ginio|first=Eyal|title=Neither Muslims nor Zimmis: The Gypsies (Roma) in the Ottoman State|url=http://www.marston.co.uk/rspp/luprsv014p02a00117.pdf|access-date=21 gusht 2010|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091123025723/http://www.marston.co.uk/RSPP/LUPRSV014P02A00117.pdf|archive-date=23 nëntor 2009|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091123025723/http://www.marston.co.uk/RSPP/LUPRSV014P02A00117.pdf |date=23 nëntor 2009 }} "''These records mirror the diversity of the kadi's responsibilities in the Ottoman city''"</ref> Edhe pse çdo ''kaza'' kishte një kadi, jo çdo kadi ishte përgjegjës për një ''kaza''; Me kalimin e kohës, pozicioni i një [[kadiu]] u zhvendos me ndryshime demografike dhe politike.<ref>{{cite book|last=Hickok|first=Michael Robert|title=Ottoman military administration in eighteenth-century Bosnia|year=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10689-5|language=en|pages=54}}</ref> Në reformat e [[Tanzimati]]t të vitit 1864, kadilukët u shkëputën nga kazatë.<ref name="bosnia" /> == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Njësi administrative në Perandorinë Osmane]] [[Kategoria:Llojet e ndarjeve administrative]] 7naexdw05c8afh7m52veroj12pmq8kk Beteja e Ankarasë 0 312567 3002556 2985246 2026-06-28T02:48:49Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002556 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=Beteja e Ankarasë |image=Timur Review His Troops Before the Battle of Ankara, Zafarnama 1436.jpg |image_size = 200 |caption=Beteja e Ankarasë, illustrim [[Piktura mogule|mogule]] |date=20 korrik 1402 |place=[[Çubuk, Ankara|Fusha Çubuk]] afër [[Ankara|Ankarasë]] |result= Fitorja timuride * Fillimi i [[Qeverimi i ndërmjetshëm osman|Interregnum osman]] |combatant1=[[Perandoria Timurid]]<br/>[[Ak Kojunlu]]<br/>[[Germijanidët]] |combatant2=[[Perandoria Osmane]]<br/>[[Principata e Gjon Kastriotit]]<br />[[Serbia Moraviane]]<br />[[Distrikti i Brankoviqit]]<br />[[Bejllëku anadollian]] dhe [[Tatarët e Zi]]{{efn|Bejlikët e Anadollit dhe Tatarët e Zi dezertuan në anën e Timuridëve gjatë betejës..}} |commander1=[[Timuri]]<br />[[Shahrukh Mirza|Shah Rukh]]<br />[[Khalil Sultan]]<br />[[Miran Shah]]<br />[[Sultan Husayn Tayichiud]]<br />[[Muhammad Sultan Mirza]]<br />[[Pir Muhammad ibn Jahangir|Pir Muhammad]]<br />[[Shah-i-Shahan of Sistan|Shah-i-Shahan]]<br/>[[Uthman Beg]]<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&q=qara+osman&pg=PA31|title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East|author=Facts On File, Incorporated|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438126760|language=en|page=31}}</ref><br/>[[Yakup II of Germiyan]]<ref>{{cite book|author1=Yaşar Yüce|author2=Ali Sevim|title=Türkiye tarihi|volume=1|publisher=AKDTYKTTK Yayınları|location=İstanbul|year=1991|page=226|lang=tr}}</ref> |commander2=[[Bayezid I]]{{POW}}<br />[[Süleyman Çelebi]]<br />[[Mehmed I|Mehmed Çelebi]]<br />[[Musa Çelebi]]{{POW}}<br />[[Mustafa Çelebi]]{{POW}}<br/>[[Gjon Kastrioti]]<br />[[Koja Zaharia]]<br /> [[Dhimitër Jonima]]<br/>[[Stefan Lazareviq]]<br /> [[Vuk Lazareviq]] <br/>[[Gjuragj Brankoviq]] |units1=E panjohur |units2=''[[Gaziu|Ghazi]]'' osman, jeniçerët, dhe vasalët e krishterë ballkanikë |strength1=140,000{{sfn|Nicolle|1983|p=29}} |strength2=85,000<ref name="Nicolle-est"/>-120,000{{sfn|Creasy|1878|p=47}} |casualties1= |casualties2= }} '''Beteja e Ankarasë''' ose '''Angorës''' u zhvillua më 20 korrik 1402 në [[Çubuk, Ankara|fushën e Çubukut]] afër [[Ankara|Ankarasë]], midis forcave të sulltanit osman [[Bajaziti I|Bajazit I]] dhe [[emiri]]t të [[Perandoria Timurid|Perandorisë Timuride]], [[Timuri]]t. Beteja ishte një fitore e madhe për Timurin, dhe ajo çoi në [[Qeverimi i ndërmjetshëm osman|Interregnum osman]].{{sfn|Creasy|1878|p=52-55}} == Prapavija == Timuri, një [[Tradita turko-mongole|turko-mongol]] nga [[Transoksiana]] (tani [[Uzbekistani]]), kishte ndërtuar një perandori në [[Azia Qendrore|Azinë Qendrore]] gjatë viteve dhe u bë sundimtari më i fuqishëm në Azinë Qendrore që nga [[Xhingis Han]].{{sfn|Tucker|2010|p=139}} Ai u përpoq të rindërtonte perandorinë mongole.{{sfn|Manz|1998|p=25}} Në vitet 1380 dhe 1390, ai hyri dhe pushtoi pjesë të [[Persia|Persisë]] (përfshirë [[Armenia|Armeninë]], [[Azerbajxhani]]n dhe [[Mesopotamia e Epërme|Mesopotaminë e Epërme]]), shkatërroi [[Rusia|Rusinë]] jugore dhe [[Ukraina|Ukrainën]] (1395–96), dhe pushtoi [[India|Indinë]] (1398).{{sfn|Tucker|2010|pp=139–140}} Edhe pse kishte pasur tensione midis [[Turqit osmanë|osmanëve]] dhe [[Mongolët|mongolëve]], asgjë nuk do të garantonte një luftë, derisa Bajazidi kërkoi haraç nga një emir besnik ndaj Timurit, të cilin ai e kuptonte se ishte personale dhe një arsye për luftë.{{sfn|Tucker|2010|p=140}} Në 1400–01 Timur mori [[Sivasi]]n nga osmanët, pjesë të [[Siria|Sirisë]] nga [[mamlukët]] dhe më pas u drejtua drejt [[Anadolli]]t.{{sfn|Tucker|2010|p=140}} Ndërkohë, në vitin 1402, osmanët kishin bërë fushatë në Evropë. Bajazidi ndërpreu [[Rrethimi i Kostandinopojës|bllokadën]] e [[Kostandinopoja|Kostandinopojës]] dhe marshoi në Ankara pasi Timuri e zhvendosi përsëri ushtrinë e tij në juglindje në verën e vitit 1402.{{sfn|Tucker|2010|p=140}} == Trupat == Është vlerësuar se ushtria Timurid numëronte 140,000,<ref name="Nicolle-est">{{harvnb|Nicolle|1983|p=29}} {{quote|[t]he sizes of the two armies are reliably estimated at 140,000 on Timur's side and no more than 85,000 under Sultan Bayezid I}}</ref> kryesisht kalorës, dhe gjithashtu 32 elefantë lufte.{{sfn|Tucker|2010|p=140}} [[Ushtria Osmane|Ushtria]] e Bajazitit numëronte 85.000 veta.<ref name="Nicolle-est"/>{{sfn|Tucker|2010|p=140}} Burimet historike e ekzagjeruan numrin e trupave në përmasa joreale: [[Ahmed ibën Arabshah]] pretendoi 800,000 trupa Timurid, ndërsa një dëshmitar gjerman pretendoi 1.6 milionë, për shembull.<ref>Edward Gibbon; Henry Hart Milman (1899) ''The History of the Decline and Fall of the Roman Empire'' Vol. 6, Peter Fenelon New York: Collier; p. 263</ref> Forca osmane përfshinte kontingjente nën drejtimin e djemve të tij, [[Gaziu|Gazitë]], [[Jeniçeri|jeniçerët]], vasalët [[Myslimanët|myslimanë]] anadollakë dhe vasalë të ndryshëm evropianë (të krishterë [[ballkani]]kë). Ndër vasalët [[Serbët|serbë]] që morën pjesë ishin [[Stefan Lazareviq]]i, [[Vuk Lazareviq]]i, [[Gjuragj Brankoviq]]i dhe vëllai i tij Grgur Brankoviq,{{sfn|Fine|1994|p=499}} dhe ndër shqiptarë ishin [[Koja Zaharia]], [[Dhimitër Jonima]], [[Gjon Kastrioti]] dhe ndoshta [[Tanushi I|Tanush Major Dukagjini]]. Vasalët e krishterë që nuk morën pjesë përfshijnë Zetan [[Konstantin Balshiq]]in.{{sfn|Fine|1994|p=422}} Një e katërta e trupave osmane ishin [[tatarët]] e pushtuar së fundmi.{{sfn|Tucker|2010|p=140}} == Referime == * {{Cite book|last=Creasy|first=Sir Edward Shepherd|url=http://archive.org/details/historyofottoman00creauoft|title=History of the Ottoman Turks, from the beginning of their empire to the present time|date=1878|publisher=New York, Holt}} * {{cite book|last=Dahmus|first=Joseph Henry|title=Seven Decisive Battles of the Middle Ages|chapter=Angora|publisher=Burnham Incorporated Pub|year=1983}} * {{cite book|last=Fine|first=John Van Antwerp Jr.|author-link=John Van Antwerp Fine Jr.|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|publisher=University of Michigan Press|year=1994|orig-year=1987|isbn=978-0-472-08260-5|url=https://books.google.com/books?id=Hh0Bu8C66TsC}} * {{cite book|title=Islam in Europe|url=https://archive.org/details/islamineurope0000good_o1o7|first=Jack|last=Goody|publisher=Polity Press|year=2004}}53 * {{cite book|last=Grousset|first=René|title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia|url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC|year=1970|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-1304-1}} * {{cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://books.google.com/books?id=LsP-2y7kuJkC&pg=PA18|year=1996|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-20600-7|pages=18–}} * {{cite book|last=Kastritsis|first=Dimitris|title=The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402-13|url=https://books.google.com/books?id=u_evCQAAQBAJ|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2247-1}} * {{cite book|last=Kinross|first=Patrick Balfour Baron|title=The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire|url=https://books.google.com/books?id=X5pWGJGb3gUC|year=1977|publisher=Morrow|isbn=978-0-688-03093-3}} * {{cite journal|first=Beatrice Forbes|last=Manz|title=Temür and the Problem of a Conqueror's Legacy|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|series=Third Series|issue=1 (Apr)|publisher=Cambridge University Press|year=1998|pages=21–41|doi=10.1017/S1356186300016412}} * {{cite book|last=Nicholson|first=Helen J.|year=2001|title=The Knights Hospitaller|publisher=Boydell Press}} * {{cite book|last=Nicolle|first=David|title=Armies of the Ottoman Turks 1300–1774|url=https://books.google.com/books?id=2ZslvgAACAAJ|year=1983|publisher=Bloomsbury USA|isbn=978-0-85045-511-3}} * {{cite book|last=Pears|first=Edwin|title=The Ottoman Turks to the Fall of Constantinople|work=The Cambridge Medieval History Vol. IV: The Eastern Roman Empire 717-1453|publisher=Cambridge University Press|year=1923|pages=653–705|url=https://archive.org/details/cambridgemedieva04buryuoft}} * {{cite book|last=Tucker|first=Spencer|title=Battles that Changed History: An Encyclopedia of World Conflict|chapter=Battle of Ankara|url=https://books.google.com/books?id=wHpVn68GCogC|year=2010|volume=One|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-429-0|pages=139–141}} ;Zhurnalet * {{cite journal|last=Craig|first=Simon|title=Battle of Ankara: Collision of Empires|url=https://archive.org/details/sim_military-history_2002-08_19_3/page/58|journal=Military History|volume=19|issue=3|year=2002|language=en|pages=58–65}} * {{cite journal|last=Knobler|first=Adam|title=The Rise of Tīmūr and Western Diplomatic Response, 1390–1405|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|series=Third Series|volume=5|issue=3|pages=341–349|year=1995|language=en|doi=10.1017/S135618630000660X}} * {{cite journal|last=Lopandić|first=Duško|title=Битка код Ангоре|trans-title=Beteja e Angorës|journal=Политикин Забавник|volume=3101|year=2011|language=sr|url=http://politikin-zabavnik.co.rs/pz/tekstovi/%D1%98uris-srpske-konjice}} == Shënimet == {{notelist}} == Referime == {{Reflist|2}} [[Kategoria:Konflikte më 1402]] [[Kategoria:Beteja që përfshijnë Perandorinë Osmane|Ankara]] [[Kategoria:Luftërat Osmane-Timur]] [[Kategoria:Betejat në Anadollin mesjetar]] 8ejd8iea2ow4dr3n01aj9wcpcuf5r3n Agallëku 0 312582 3002493 2959550 2026-06-28T00:53:52Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002493 wikitext text/x-wiki Një '''Agallëk''' ([[Gjuha turke|turqisht]]: ''Ağalık'') ishte një njësi feudale e [[Perandoria Osmane|Perandorisë Osmane]]<ref>{{cite book|last=Dyneley Prince|first=John|author-link=John Dyneley Prince|title=Surviving Turkish Elements In Serbo-Croatian|year=1931|publisher=[[American Oriental Society]]|language=en}}</ref> e qeverisur nga një [[Agai|''agha'']] (qiradhënës taksambledhës).<ref>{{cite book|last=Frucht|first=Richard C.|title=Eastern Europe: an introduction to the people, lands, and culture|year=2005|publisher=[[ABC-CLIO]]|language=en|isbn=978-1-57607-800-6|pages=[https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/636 636]|url=https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/636}}</ref> Në [[Historia e Bosnjës|historinë boshnjake]], një ''agallêk'' shpesh mund të referohej një toke të pronësuar nga një ''agha''.<ref name="bosnia">{{cite book|last=Malcolm|first=Noel|author-link=Noel Malcolm|title=Bosnia: A Short History|url=https://archive.org/details/bosniashorthisto0000malc_s9b4|year=1994|publisher=Macmillan|language=en|isbn=0-330-41244-2|pages=[https://archive.org/details/bosniashorthisto0000malc_s9b4/page/317 317]}}</ref> == Shih edhe == * [[Ndarjet administrative të Perandorisë Osmane|Nëndarjet e Perandorisë Osmane]] * [[Kadillëku]] * [[Ejaleti]] * [[Timari]], tokë e dhënë nga [[sulltan]]ët [[Lista e sulltanëve të Perandorisë Osmane|osmanë]] midis shekujve XIV dhe XVI == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Njësi administrative në Perandorinë Osmane]] [[Kategoria:Llojet e ndarjeve administrative]] 31101fvcvi55rgmh2iew2vgto3haejs Diskutim:Konrad Kyeser 1 313131 3002570 2404456 2026-06-28T03:12:24Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002570 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Konrad Kyeser]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2404455 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200107181810/http://www.aeiou.at/aeiou.history.id_ko.i11.i5 për lidhjen http://aeiou.iicm.tugraz.at/aeiou.history.id_ko.i11.i5. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 mars 2022 02:22 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Konrad Kyeser]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002569 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120523191735/http://www.kriegsreisende.de/biographien/kyeser.htm për lidhjen http://www.kriegsreisende.de/biographien/kyeser.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 05:12 (CEST) q8dd52sfifgp2hpe7r0egqgr7hsa9tw Struktura e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar 0 314146 3002354 3000355 2026-06-27T19:08:16Z ~2026-37072-84 189693 emrin e spak dhe titullin e drejtuesit 3002354 wikitext text/x-wiki {{Infobox law enforcement agency|agencyname=Struktura e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK)|abbreviation=SPAK|logo=SPAK logo.svg|logocaption=|image=|imagesize=|employees=|legaljuris=|governingbody=|headquarters=[[Tiranë]], [[Shqipëri]]|chief1name=Klodian Braho|chief1position=Drejtues i Prokurorisë së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar|website={{url|https://spak.gov.al}}|formed=25 nëntor 2019}} '''Struktura e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar''', njohur edhe si '''Struktura e Posaçme Anti-Korrupsion''' ('''SPAK'''), është një organ i pavarur gjyqësor i ngarkuar me hetimin e korrupsionit dhe [[Krimi i organizuar në Shqipëri|krimit të organizuar]] në nivelet më të larta të qeverisë dhe shoqërisë në [[Shqipëria|Shqipëri]].<ref>{{Cite web|date=2023-10-27|title=OSCE Presence in Albania supports SPAK and Special Courts in strengthening investigative and adjudicating capacities {{!}} OSCE Presence in Albania|url=https://albania.osce.org/presence-in-albania/556881|access-date=2026-04-05|website=albania.osce.org|language=en}}</ref> U ngrit përmes miratimit të nenit ''148/dh'' të Kushtetutës së Shqipërisë dhe ligjit organik të institucionit,<ref>[https://spak.gov.al/wp-content/uploads/2023/04/ligj-2016-10-06-95-2016-perditesuar.pdf LIGJ Nr. 95/2016] ''PËR ORGANIZIMIN DHE FUNKSIONIMIN E INSTITUCIONEVE PËR TË LUFTUAR KORRUPSIONIN DHE KRIMIN E ORGANIZUAR''</ref> të cilat ishin rezultat i reformave të rëndësishme në sistemin e drejtësisë, të ndërmarra në vitin 2016 me mbështetje ndër-partiake.<ref>{{Cite web|title=Ngrihet SPAK! 8 prokurorët betohen tek Meta, Arben Kraja zgjidhet drejtues: I ashpër brenda ligjit, kush e shkel duhet të trembet - Shqiptarja.com|url=https://shqiptarja.com/lajm/zhvillohet-me-dyer-te-mbyllur-zgjedhja-e-kreut-te-spak|access-date=2026-04-05|website=shqiptarja.com|language=sq}}</ref> SPAK ka marrë vlerësime nga Bashkimi Evropian për shënjestrimin e rasteve korruptive të nivelit të lartë.<ref>{{Cite web|last=Hodo|first=Genta|date=2026-03-12|title=Albanian parliament blocks arrest of ex-deputy PM Balluku {{!}} Albania Politics News {{!}} SeeNews|url=https://seenews.com/news/albanian-parliament-blocks-arrest-of-ex-deputy-pm-balluku-1291263|access-date=2026-04-05|website=seenews.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pupa|first=Artan|date=2025-12-22|title=EU congratulated Braho: Fight against corruption as key to Albania’s EU path|url=https://rtsh.al/rti/en/57370-2/|access-date=2026-04-05|website=RTSH English|language=en-US}}</ref> Në mars të vitit 2026 Komisionerja Europiane për Zgjerimin, Marta Kos, e pyetur për hetimet e SPAK dhe rastet që lidhen me ish-zyrtarë të lartë, u shpreh se Shqipëria ka bërë përparim të dukshëm dhe se institucionet evropiane po monitorojnë nga afër zhvillimet, duke përfshirë edhe rastet konkrete që janë në hetim.<ref>{{Cite web|last=aliaj|first=sosiana|date=2026-03-24|title=&#8220;I rëndësishëm reagimi i SPAK&#8221;/ Rasti &#8216;Balluku&#8217;, Marta Kos: Po e monitorojmë shumë mirë|url=https://sot.com.al/aktualitet/i-rendesishem-reagimi-i-spak-rasti-balluku-marta-kos-po-e-monitorojme-shume-mire/|access-date=2026-04-06|website=Sot News {{!}} Lajme|language=en-US}}</ref> == Struktura == SPAK-u përbëhet nga dy njësi.<ref>{{Cite web|url=http://www.gjykataelarte.gov.al/web/lligj_nr_95_2016_per_organizimin_dhe_funksionimin_e_institucioneve_per_te_luftuar_korrupsionin_dhe_krimin_e_organizuar_s_1728.pdf|title=Ligji Nr.95/2016|access-date=30 mars 2022|archive-date=12 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712205739/http://www.gjykataelarte.gov.al/web/lligj_nr_95_2016_per_organizimin_dhe_funksionimin_e_institucioneve_per_te_luftuar_korrupsionin_dhe_krimin_e_organizuar_s_1728.pdf|url-status=dead|lang=sq}}</ref> === BKH === [[Byroja Kombëtare e Hetimit]] (BKH) është një njësi e specializuar e policisë gjyqësore e cila heton veprat penale që janë në juridiksionin e Prokurorisë së Posaçme, në përputhje me dispozitat e nënvizuara në Kodin e Procedurës Penale. BKH përbëhet nga titullari (drejtori), hetuesit dhe shërbimet e ofruara nga Policia Gjyqësore të cilat janë nën mbikëqyrjen e kontrolluar të Prokurorisë së Posaçme.<ref>[https://www.njihreformennedrejtesi.al/sq/spak Njihuni me reformën në drejtësi]</ref> === PPKKO === [[Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar]] (PPKKO ose Prokuria e Posaçme) ndjek dhe përfaqëson prokurorinë në emër të shtetit pranë Gjykatave Speciale. Merr masa dhe mbikëqyr ekzekutimin e vendimeve penale dhe kryen detyra të tjera të caktuara me ligj. Prokuroria e Posaçme i kryen funksionet e saj në mënyrë të pavarur nëpërmjet prokurorëve të posaçëm, të cilët emërohen nga Këshilli i Lartë i Prokurorisë. == Hetime të profilit të lartë == * [[Afera e inceneratorëve]] ** Ish-ministri Lefter Koka ** Ish-deputeti Alqi Bllako ** Ish-zëvendëskryeministri [[Arben Ahmetaj]] hetohet për korrupsion * Ish-presidenti [[Ilir Meta]] hetohet për korrupsion dhe lobim<ref>{{Cite web|title=SPAK nis hetimet për Ilir Metën|url=https://euronews.al/vendi/aktualitet/2022/08/24/spak-nis-hetimet-per-ilir-meten/|language=sq|access-date=24 shtator 2022|archive-date=24 shtator 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924173119/https://euronews.al/vendi/aktualitet/2022/08/24/spak-nis-hetimet-per-ilir-meten/|url-status=dead}}</ref> * [[Shpërthimi në Gërdec|Tragjedia e Gërdecit]]: ndër tjerash hetohet ish-ministri i Mbrojtjes [[Fatmir Mediu]] për shpërdorim detyre<ref name=":0">{{Cite web|title=Kreu i SPAK, Kraja: Po hetohet tragjedia e Gërdecit dhe privatizimi i kompleksit “Partizani”|url=https://lajme.rtsh.al/artikull/kreu-i-spak-kraja-po-hetohet-tragjedia-e-gerdecit-dhe-privatizimi-i-kompleksit-partizani-|language=sq|access-date=24 shtator 2022|archive-date=24 shtator 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924175126/https://lajme.rtsh.al/artikull/kreu-i-spak-kraja-po-hetohet-tragjedia-e-gerdecit-dhe-privatizimi-i-kompleksit-partizani-|url-status=dead}}</ref> * [[Privatizimi i Kompleksit Partizani|Privatizimi i kompleksit "Partizani"]], ndër tjerash hetohen familjarë të ish-kryeministrit [[Sali Berisha]]<ref name=":0" /> ** Arrestimi i dhëndrrit të Sali Berishës, [[Jamarbër Malltezi]] ** Masa e sigurisë "detyrim paraqitjeje" për Sali Berishën * Ministrja e Jashtme [[Olta Xhaçka]] për tjetërsimin e pronave të ushtrisë në Sarandë e Shëngjin<ref>{{Cite web|title=Ministrja e Jashtme Olta Xhaçka paraqitet në SPAK|url=https://euronews.al/ministrja-e-jashtme-olta-xhacka-paraqitet-ne-spak/|language=sq}}</ref> * Afera 5D në Bashkinë e Tiranës (korrupsion në tendera dhe pastrim parash)<ref>{{Cite web|title=2025-a viti i hetimeve të mëdha! Nga Balluku te Veliaj dhe “AKSHI”, dosjet që tronditën politikën shqiptare|url=https://www.balkanweb.com/2025-a-viti-i-hetimeve-te-medha-nga-balluku-te-veliaj-dhe-akshi-dosjet-qe-tronditen-politiken-shqiptare/|access-date=2026-02-20|language=sq}}</ref> ** [[Erion Veliaj]] (kryebashkiak i Tiranës, arrestuar në shkurt 2025 për korrupsion pasiv dhe aktiv, pastrim parash përmes OJF-ve; Shkarkuar nga këshillia bashkiak Tiranë, rikthyer në detyrë nga Gjykata Kushtetuese; çështja në gjykim) ** Ajola Xoxa (bashkëshortja e Veliajt, e përfshirë në skemën e korrupsionit) ** Redi Molla (ish-drejtor në Bashki, nën gjykim për aferën 5D) ** Mariglen Qato (ish-drejtor në Bashki, në gjykim për të njëjtën çështje) * Afera e tenderave në [[Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit|AKSHI (Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit)]], duke përfshirë manipulim tenderash, pengmarrje dhe grup kriminal të strukturuar.<ref name=":1">{{Cite web|title=2025-a viti i hetimeve të mëdha! Nga Balluku te Veliaj dhe “AKSHI”, dosjet që tronditën politikën shqiptare|url=https://www.balkanweb.com/2025-a-viti-i-hetimeve-te-medha-nga-balluku-te-veliaj-dhe-akshi-dosjet-qe-tronditen-politiken-shqiptare/|access-date=2026-02-20|language=sq}}</ref> ** [[Ergys Agasi]] (urdhër-arrest për korrupsion, konkurrencë të paligjshme me dhunë, pastrim parash; në kërkim nga policia që nga dhjetori 2025) ** [[Ermal Beqiri]] (bashkëpunëtor i Agasit, në kërkim për akuza të ngjashme) ** [[Mirlinda Karçanaj]] (drejtore e AKSHI, arrest shtëpie për shkelje të barazisë në tendera dhe grup të strukturuar kriminal) ** [[Hava Delibashi]] (zv.drejtore e AKSHI, arrest shtëpie për akuza të ngjashme) ** [[Erion Ismaili]] (zv.drejtor i Policisë së Tiranës, pezullim detyre dhe ndalim daljeje nga vendi) * Çështja e korrupsionit në infrastrukturë dhe energji<ref name=":1" /> ** [[Belinda Balluku]] (Zv.Kryeministre dhe Ministre e Infrastrukturës, pezullim detyre dhe ndalim daljeje nga vendi për shkelje të barazisë në tendera, si tuneli i Llogarasë dhe Unaza e Madhe) ** [[Erald Elezi]] (drejtor i KESH, masa sigurie për shpërdorim detyre dhe falsifikim dokumentesh) ** Gentian Gjyli (drejtor i ARRSH, arrest shtëpie për akuza të ngjashme) == Gjykatat e Posaçme == === Shkalla e Parë === [[Gjykata e Posaçme e Shkallës së Parë për Korrupsionin dhe Krimin e Organizuar]] është pasardhëse e Gjykatës së Krimeve të Rënda. Ajo përbëhet nga 18 gjyqtarë, nga të cilët 5 janë të përhershëm dhe 13 të përkohshëm. Ajo gjykon të gjitha rastet e ngritura nga Prokuroria e Posaçme.<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta-shqip.com/2019/12/18/pas-spak-ngrihet-edhe-gjykata-speciale-ja-kush-jane-trupat-gjyqesore-emrat|title=Ja kush janë trupat gjyqësorë|access-date=30 mars 2022|archive-date=15 gusht 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815190407/https://www.gazeta-shqip.com/2019/12/18/pas-spak-ngrihet-edhe-gjykata-speciale-ja-kush-jane-trupat-gjyqesore-emrat|url-status=dead|lang=sq}}</ref> === Shkalla e Dytë / Apeli === [[Gjykata e Posaçme e Apelit për Korrupsionin dhe Krimin e Organizuar]] është instanca e apelimit të çështjeve nga Gjykata e Posaçme e Shkallës së Parë. == Shiko më shumë == * [[Pushteti gjyqësor në Shqipëri]] * [[Reforma në Drejtësi]] == Lidhje të jashtme == * [https://twitter.com/spak_albania Llogaria në Twitter: @spak_albania] == Referime == <references /> [[Kategoria:Gjyqësori i Shqipërisë]] [[Kategoria:Zbatimi i ligjit në Shqipëri]] l4q5g4ewocmo45bbpgohmm6sizxvy1a Rishikimi i literaturës 0 314747 3002427 2959809 2026-06-27T22:12:35Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002427 wikitext text/x-wiki '''Rishikimi i literaturës''' është një përmbledhje e punimeve të botuara më parë për një temë specifike. Termi mund t'i referohet një punimi të plotë shkencor ose një '''seksioni''' të një vepre shkencore si një libër ose një artikull. Sido që të jetë, një rishikim i literaturës supozohet t'i sigurojë studiuesit/autorit dhe audiencës një imazh të përgjithshëm të njohurive ekzistuese mbi temën në fjalë.<ref name="Shields2013">{{Cite book|last=Shields|first=Patricia|url=https://books.google.com/books?id=tVYbAgAAQBAJ|title=A Playbook for Research Methods: Integrating Conceptual Frameworks and Project Management|last2=Rangarjan|first2=Nandhini|date=2013|publisher=New Forums Press|isbn=978-1-58107-247-1|location=Stillwater, Oklahoma|lang=en}}{{Lidhje e vdekur}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Torraco|first=Richard J.|date=2016|title=Writing Integrative Literature Reviews: Using the Past and Present to Explore the Future|journal=Human Resource Development Review|language=en|volume=15|issue=4|pages=404–428|doi=10.1177/1534484316671606|issn=1534-4843}}</ref> == H y r j e == Një rishikim i mirë i literaturës mund të sigurojë që është bërë një pyetje e duhur kërkimore dhe është zgjedhur një kornizë e duhur teorike dhe/ose metodologji kërkimore. Për të qenë të saktë, një rishikim i literaturës shërben për të vendosur studimin aktual brenda trupit të literaturës përkatëse dhe për të ofruar kontekst për lexuesin. Në këtë rast, rishikimi zakonisht i paraprin seksioneve të metodologjisë shkencore hulumtuese dhe rezultateve të punës. Krijimi i një rishikimi të literaturës është shpesh pjesë e punës së studentëve të diplomuar dhe pasuniversitar, duke përfshirë përgatitjen e një teze, disertacioni ose një artikulli ditar. Rishikimet e literaturës janë gjithashtu të zakonshme në një propozim kërkimor ose prospekt (dokumenti që miratohet përpara se një student të fillojë zyrtarisht një disertacion ose tezë).<ref>{{Cite book|last=Baglione|first=L.|title=Writing a Research Paper in Political Science|url=https://archive.org/details/writingresearchp00bagl|date=2012|publisher=CQ Press|location=Thousand Oaks, California|lang=en}}</ref> Një rishikim i literaturës mund të jetë një lloj artikulli rishikues. Në këtë kuptim, një rishikim i literaturës është një punim shkencor që paraqet njohuritë aktuale, duke përfshirë gjetjet thelbësore, si dhe kontributet teorike dhe metodologjike për një temë të caktuar. Rishikimet e literaturës janë [[burime dytësore]] dhe nuk raportojnë punë të reja ose origjinale eksperimentale. Më shpesh të lidhura me literaturën e orientuar drejt fushës akademike, rishikime të tilla gjenden në revista akademike dhe nuk duhet të ngatërrohen me recensionet e librave, të cilat gjithashtu mund të shfaqen në të njëjtin botim. Rishikimet e literaturës janë një bazë themelore për kërkime në pothuajse çdo fushë akademike. == Llojet == Llojet kryesore të rishikimeve të literaturës janë: ''vlerësuese'', ''eksploruese'' dhe ''instrumentale'' .<ref>{{Cite book|last=Adams|first=John|url=https://archive.org/details/researchmethodsf00adam|title=Research methods for graduate business and social science students|last2=Khan|first2=Hafiz T A|last3=Raeside|first3=Robert|date=2007|publisher=SAGE Publications|isbn=9780761935896|location=New Delhi|page=[https://archive.org/details/researchmethodsf00adam/page/n56 56]|url-access=limited|lang=en}}</ref> Një lloj i katërt, rishikimi sistematik, shpesh klasifikohet veçmas, por në thelb është një rishikim i literaturës i përqendruar në një pyetje kërkimore, duke u përpjekur të identifikojë, vlerësojë, përzgjedhë dhe sintetizojë të gjitha provat dhe argumentet kërkimore të cilësisë së lartë që lidhen me atë pyetje. Një ''meta-analizë'' është zakonisht një rishikim sistematik duke përdorur metoda statistikore për të kombinuar në mënyrë efektive të dhënat e përdorura në të gjitha studimet e zgjedhura për të prodhuar një rezultat më të besueshëm.<ref>{{Cite journal|last=Bolderston|first=Amanda|date=2008|title=Writing an Effective Literature Review|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-imaging-and-radiation-sciences_2008-06_39_2/page/86|journal=Journal of Medical Imaging and Radiation Sciences|volume=39|issue=2|pages=86–92|doi=10.1016/j.jmir.2008.04.009|pmid=31051808|lang=en}}</ref> Torraco<ref>{{Cite journal|last=Torraco|first=Richard J.|date=2016|title=Writing Integrative Literature Reviews: Using the Past and Present to Explore the Future|journal=Human Resource Development Review|language=en|volume=15|issue=4|pages=404–428|doi=10.1177/1534484316671606|issn=1534-4843}}</ref> (2016) përshkruan një rishikim integrues të literaturës. Qëllimi i një rishikimi integrues të literaturës është të gjenerojë njohuri të reja mbi një temë përmes procesit të rishikimit, kritikës dhe më pas sintezës së literaturës nën hulumtim. == Procesi dhe produkti == Shields dhe Rangarajan (2013) bëjnë dallimin midis ''procesit'' të rishikimit të literaturës dhe një vepre ose ''produkti'' të përfunduar të njohur si rishikim i literaturës.<ref name="Shields2013"/> {{Rp|193–229}} ''Procesi'' i rishikimit të literaturës është shpesh një vazhdim dhe informon shumë aspekte të projektit [[Kërkimi empirik|kërkimor empirik]] . Procesi i rishikimit të literaturës kërkon lloje të ndryshme veprimtarish dhe mënyrash të të menduarit.<ref>{{Cite journal|last=Baker|first=P.|date=2000|title=Writing a Literature Review|journal=The Marketing Review|volume=1|issue=2|pages=219–247|doi=10.1362/1469347002529189|lang=en}}</ref> Shields & Rangarajan (2013) dhe Granello (2001) i lidhin aktivitetet e bërjes së një rishikim të literaturës me taksonominë e rishikuar të [[Benjamin Bloom]] të fushës njohëse (mënyrat e të menduarit: kujtimi, të kuptuarit, aplikimi, analizimi, vlerësimi dhe krijimi).<ref name="Shields2013"/><ref name="Granello2001">{{Cite journal|last=Granello|first=D. H.|date=2001|title=Promoting cognitive complexity in graduate written work: Using Bloom's taxonomy as a pedagogical tool to improve Literature Reviews.|url=https://archive.org/details/sim_counselor-education-and-supervision_2001-06_40_4/page/292|journal=Counselor Education & Supervision|volume=40|issue=4|pages=292–307|doi=10.1002/j.1556-6978.2001.tb01261.x|lang=en}}</ref> == Shih edhe == * [[Hulumtimi]] * [[Metodologjia]] * [[Metodat e kërkimit]] * [[Literatura shkencore]] == Literatura == * {{cite book|last=Cooper|first=Harris M.|edition=3rd|date=1998|title=Synthesizing Research: A Guide for Literature Reviews|url=https://archive.org/details/synthesizingrese0000coop_3rded|series=Applied Social Research Methods|isbn=978-0761913481|location=Thousand Oaks, California|publisher=SAGE Publications|lang=en}} * {{cite book|last=Creswell|first=John W.|date=2013|chapter=Review of the Literature|title=Research Design. Qualitative, Quantitative, and Mixed Method Approaches|url=https://archive.org/details/researchdesignqu0000cres_r9v9|edition=4th|location=Thousand Oaks, California|publisher=SAGE Publications|isbn=9781452226101|lang=en}} * {{cite journal|last=Dellinger|first=Amy B.|date=2005|title=Validity and the Review of Literature|journal=Research in the Schools|volume=12|issue=2|pages=41–54|lang=en}} * {{cite journal|last1=Dellinger|first1=Amy B.|last2=Leech|first2=Nancy L.|date=2007|title=Toward a Unified Validation Framework in Mixed Methods Research|journal=Journal of Mixed Methods Research|volume=1|issue=4|pages=309–332|doi=10.1177/1558689807306147|s2cid=145367484|lang=en}} * {{cite book|last=Galvan|first=José L.|edition=6th|date=2015|title=Writing Literature Reviews: A Guide for Students of the Social and Behavioral Sciences|url=https://archive.org/details/writingliteratur0006edgalv|publisher=Pyrczak Publishing|isbn=978-1936523375|lang=en}} * {{cite journal|last1=Green|first1=Bart N.|last2=Johnson|first2=Claire D.|last3=Adams|first3=Alan|date=2006|title=Writing Narrative Literature Reviews for Peer-Reviewed Journals: Secrets of the Trade|journal=Journal of Chiropractic Medicine|volume=5|issue=3|pages=101–114|pmc=2647067|pmid=19674681|doi=10.1016/S0899-3467(07)60142-6|lang=en}} * {{cite journal|last1=Phelps|first1=Richard P.|date=2018|title=To save the research literature, get rid of the literature review|journal=LSE Impact Blog, London School of Economics|url=http://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2018/06/12/to-save-the-research-literature-get-rid-of-the-literature-review/|lang=en}} == Referime == [[Kategoria:Metodologji]] imtemgxye35ev9mb6o04hh2w5mxeks4 Eunuku 0 315178 3002567 2959895 2026-06-28T03:10:11Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002567 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Chevalier_Auguste_de_Henikstein_-_Kislar_Agassi._Grand_eunuque_du_G._Seineur._Bakadgi_Sűlűslű._Astahi._Cuisinier_du_G._Seigneur.jpg|parapamje|[[Këzllar-Aga|Harem Agaı]], kreu i eunukëve të zinj të [[Haremi perandorak osman|Haremit Perandorak Osman]].]] '''Eunuku''' është një [[Burri|burrë]] që është kastruar (tredhur).<ref>{{Cite web|title=eunuch|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/eunuch|access-date=2021-02-25|website=dictionary.cambridge.org|language=en}}</ref> Gjatë gjithë historisë, kastrimi shpesh shërbeu si një funksion i caktuar shoqëror.<ref>{{Cite book|title=The New Oxford Dictionary of English|url=https://archive.org/details/newoxforddiction0000unse|publisher=Clarendon Press|year=1998|isbn=9780198612636|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/newoxforddiction0000unse/page/634 634]|chapter=Eunuch}}</ref> Të dhënat më të hershme për tredhjen e qëllimshme për prodhimin e eunukëve janë nga qyteti [[Sumeri|sumerian]] i Lagashit në mijëvjeçarin II para Krishtit.<ref>Maekawa, Kazuya (1980). Animal and human castration in Sumer, Part II: Human castration in the Ur III period. Zinbun [Journal of the Research Institute for Humanistic Studies, Kyoto University], pp. 1–56.</ref><ref>Maekawa, Kazuya (1980). Female Weavers and Their Children in Lagash – Presargonic and Ur III. Acta Sumerologica 2:81–125.</ref> Gjatë mijëvjeçarëve që nga ajo kohë, ata kanë kryer një sërë funksionesh në shumë kultura të ndryshme: oborrtarë ose shtëpiakë ekuivalent, për [[Spiunazhi|spiunazh]] ose operacione klandestine, këngëtarë kastrato, konkubina ose partnerë seksualë, specialistë fetarë, ushtarë, roje mbretërore, zyrtarë qeveritarë si dhe kujdestarë të grave ose shërbëtorë të haremit . == Hyrje == [[Skeda:Ottoman_eunuch,_1912.jpg|parapamje| Kryeeunuku i [[Sulltani]]t [[Perandoria Osmane|Osman]] [[Abdyl Hamiti II|Abdul Hamid II]] në [[Saraji i Topkapësë|Pallatin Perandorak]], 1912.]] Eunukët zakonisht do të ishin shërbëtorë ose [[Skllavëria|skllevër]] që ishin tredhur për t'i bërë shërbëtorë më pak kërcënues të një oborri mbretëror ku aksesi fizik te sundimtari mund të kishte ndikim të madh.<ref>{{Cite web|last=Christine Hsu|date=24 shtator 2012|title=Eunuch Study Reveals That Castration May Add 20 Years to a Man's Life|url=http://www.medicaldaily.com/articles/12295/20120924/eunuch-study-reveals-castration-add-20-years.htm|access-date=24 prill 2014|publisher=Medicaldaily.com|archive-date=24 korrik 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724091915/http://www.medicaldaily.com/articles/12295/20120924/eunuch-study-reveals-castration-add-20-years.htm|url-status=dead}}</ref> Funksionet shtëpiake në dukje të ulëta - të tilla si rregullimi i shtratit të sundimtarit, larja e tij, prerja e flokëve, mbajtja e tij në harem apo edhe transmetimi i mesazheve - teorikisht mund t'i jepnin një eunukut "veshin e sundimtarit" dhe t'i jepnin pushtet ''de facto'' shërbëtor zyrtarisht i përulur, por i besuar. Raste të ngjashme pasqyrohen në origjinën dhe etimologjinë modeste të shumë posteve të larta. Eunukët supozohet se përgjithësisht nuk kishin besnikëri ndaj ushtrisë, aristokracisë ose një familjeje të tyren (të paktën nuk kishin as pasardhës e as vjehërr). Kështu ata shiheshin si më të besueshëm dhe më pak të interesuar për krijimin e një "dinastie" private. Për shkak se gjendja e tyre zakonisht uli statusin e tyre shoqëror, ata gjithashtu mund të zëvendësoheshin lehtësisht ose të vriteshin pa pasoja. Në kulturat që kishin si hareme ashtu edhe eunukë, eunukët përdoreshin ndonjëherë si shërbëtorë të haremit. == Etimologjia == Fjala ''Eunuk'' vjen nga fjala [[Greqishtja e lashtë|greke e lashtë]] {{Lang|grc|εὐνοῦχος}} (eunoukhos), e dëshmuar për herë të parë në një fragment të Hiponaksit,<ref>{{Cite book|last=Miller|first=Margaret|title=Athens and Persia in the Fifth Century BC: A Study in Cultural Receptivity|url=https://archive.org/details/athenspersiainfi0000mill|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=0-521-49598-9|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/athenspersiainfi0000mill/page/213 213]}}</ref> poeti komik i shekullit VI para Krishtit dhe shpikës i frytshëm i fjalëve të përbëra.<ref>{{Cite book|last=Hawkins|first=Shane|title=Studies in the Language of Hipponax|date=2013|publisher=Hempen Verlag|location=Bremen|pages=111–120}}</ref> Poeti acerbik përshkruan një dashnor të veçantë të ushqimit të mirë që "ka konsumuar ngrënien e pasurisë së tij me bujari dhe me kohë të lirë çdo ditë me pate me djathë, ton dhe mjaltë me hudhër si një eunoukhos eunoukhos. "<ref>{{Cite book|last=West|first=M.L., ed. and trans.|title=Greek Lyric Poetry|date=1993|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|page=117}}</ref> Etimologjia më e hershme e mbijetuar e fjalës është nga [[antikiteti i vonë]]. ''Etimologjia'' e shekullit V (pas Krishtit) nga Orion i Tebës ofron dy origjina alternative për fjalën eunuk: së pari, to tēn eunēn ekhein, "ruajtja e shtratit", një prejardhje e nxjerrë nga roli i vendosur i eunukëve në atë kohë si "shoqërues të dhomës së gjumit" në pallati perandorak, dhe së dyti, to eu tou nou ekhein, "të qenit i mirë në lidhje me mendjen", të cilën Orioni e shpjegon bazuar në "të privuarit nga marrëdhëniet seksuale (esterēmenou tou misgesthai), gjërat që të lashtët i quanin të paarsyeshme (anoēta, fjalë për fjalë: 'pamend')".<ref>{{Cite book|title=Orionis Thebani Etymologicon|date=1820|publisher=Weigel|editor-last=Sturz|editor-first=Friedrich Wilhelm|location=Leipzig|page=58}}</ref> Opsioni i dytë i Orionit pasqyron idioma të mirëpërcaktuara në greqishten e lashtë, siç tregohet nga hyrjet për përkthimin nga [[greqishtja e lashtë]]: noos, eunoos dhe ekhein në Leksikonin greqisht-anglisht të Liddell dhe Scott, ndërsa opsioni i parë nuk renditet si një idiomë nën eunē në atë vepër standarde referimi.<ref>{{Cite book|last=Liddell|first=H.G. and R. Scott|title=Greek-English Lexicon|url=https://archive.org/details/greekenglishlexi00lidd_1|date=1883|publisher=Harper & Brothers|location=New York|pages=[https://archive.org/details/greekenglishlexi00lidd_1/page/n628 607]–608, 1009}}</ref> Megjithatë, opsioni i parë u citua nga perandori bizantin i fundit të shekullit IX [[Leo VI i Menquri|Leo VI]] në Kushtetutën e tij të Re 98 që ndalonte martesën e eunukëve, në të cilën ai vuri në dukje reputacionin e eunukëve si kujdestarë të besueshëm të shtratit martesor (eunē) dhe pretendonte se vetë fjala eunuk dëshmoi për këtë lloj punësimi.<ref>{{Cite book|last=Noailles|first=P., and A. Dain|title=Les Nouvelles de Leon VI le Sage|year=1944|location=Paris|page=327}}</ref> Perandori gjithashtu shkon më tej se Orioni duke ia atribuar mungesën e marrëdhënies mashkull-femër të eunukëve në mënyrë specifike për kastrimin, për të cilin ai tha se ishte kryer me qëllimin "që ata të mos bëjnë më gjërat që bëjnë meshkujt, ose të paktën të shuajnë gjithçka që duhet të bëj me dëshirën për seksin femër”.<ref>{{Cite book|last=Noailles|first=P., and A. Dain|title=Les Nouvelles de Leon VI le Sage|year=1944|location=Paris|page=325}}</ref> Murgu bizantin i shekullit XI, Nikoni i Malit të Zi, duke zgjedhur alternativën e dytë të Orionit, deklaroi se fjala erdhi nga eunoein (eu "i mirë" + nous "mendje"), pra do të thotë "të jesh mendjemadh, i prirur, i mirë ose i favorshëm", por ndryshe nga Orioni, ai argumentoi se kjo ishte për shkak të besimit që disa sundimtarë të huaj xhelozë dhe dyshues kishin në besnikërinë e shërbëtorëve të tyre të eunukëzuar.<ref>{{Cite book|last=Benesevic|first=V.N.|title=Taktikon Nikona Cernogorca|year=1917|location=St. Petersburg|page=99}}</ref> Teofilakti i Ohrit në një dialog " ''Në mbrojtje të Eunukëve'' " deklaroi gjithashtu se origjina e fjalës ishte nga ''eupnoeic'' dhe ''ekhein'', "të kesh, të mbashë", pasi ata ishin gjithmonë "të mirë" ndaj zotërisë që "i mbante" ose i zotëronte ata. .<ref>{{Cite book|last=Gautier|first=Paul, ed. and tr.|title=Théophylacte d'Achrida: Discours, Traités, Poésies|publisher=Association de Recherches Byzantines|year=1980|location=Thessaloniki|pages=308–309}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ringrose|first=Kathryn M.|title=The Perfect Servant: Eunuchs and the Social Construction of Gender in Byzantium|url=https://archive.org/details/perfectservanteu00ring_416|publisher=University of Chicago|year=2003|isbn=0-226-72015-2|location=Chicago|pages=[https://archive.org/details/perfectservanteu00ring_416/page/n30 16], 39}}</ref> Vepra me titull Etymologicum Magnum (sv ''eunoukhos'') nga shekulli XII, në thelb përsërit hyrjen nga Orioni, por qëndron pranë opsionit të parë, ndërsa ia atribuon opsionin e dytë asaj që "thonë disa". Në fund të shekullit XII, Eustatius i Selanikut ( ''Komentarë mbi Homerin'' 1256.30, 1643.16) ofroi një prejardhje origjinale të fjalës nga ''eunis'' + ''okheuein'', "i privuar nga çiftëzimi". Në përkthimet e Biblës në gjuhët moderne evropiane, të tilla si Bibla e Luterit ose Bibla e Mbretit Xhejms, fjala ''eunuk'', siç gjendet në Vulgatën latine, zakonisht përkthehet si një oficer, zyrtar ose odatar, në përputhje me idenë se kuptimi origjinal i eunukut ishte kujdestar i shtratit (opsioni i parë i Orionit). Studiuesit modernë fetarë nuk kanë qenë të prirur të supozojnë se gjykatat e Izraelit dhe Judës përfshinin burra të tredhur,<ref>{{Cite book|last=Kittel|first=Gerhard|title=Theological Dictionary of the New Testament, Abridged in One Volume|last2=Friedrich|first2=Gerhard|date=1985|publisher=William B. Eerdmans|editor-last=Bromiley|editor-first=Geoffrey|location=Grand Rapids, MI|page=277}}</ref> edhe pse përkthimi origjinal i Biblës në greqisht përdorte fjalën ''eunoukhos'' . Prandaj, studiuesi dhe teologu i fillimit të shekullit XVII Gerardus Vossius shpjegon se fjala fillimisht përcaktoi një zyrë, dhe ai pohon pikëpamjen se ajo rrjedh nga fjala e lashtë greke ''eunē'' dhe ''ekhein'' (dmth "mbajtësi i shtratit").<ref>{{Cite book|last=Vossius|first=Gerardus|title=Etymologicon Linguae Latinae|date=1662|publisher=Lodewijk and Daniel Elsevir|location=Amsterdam|page=198}}</ref> Ai thotë se fjala filloi të zbatohej për burrat e tredhur në përgjithësi, sepse burra të tillë ishin mbajtësit e zakonshëm të asaj zyre. Megjithatë, Vossius vë në dukje etimologjitë alternative të ofruara nga Eustathius ("i privuar nga çiftëzimi") dhe të tjerë ("duke e pasur mendjen në gjendje të mirë"), duke i quajtur këto analiza "mjaft delikate". Pastaj, pasi kishte deklaruar më parë se eunukut i caktohej një detyrë (dmth. jo një karakteristikë personale), Vossius përfundimisht e përmbledh argumentin e tij në një mënyrë tjetër, duke thënë se fjala "fillimisht nënkuptonte burrat e kontinentit" të cilëve iu besua kujdesi për gratë, dhe më vonë iu referua kastrimit sepse "ndër të huajt" atë rol e kryenin "ata me trup të gjymtuar". Etimologët modernë kanë ndjekur opsionin e parë të Orionit.<ref name="Maass 1925 437">{{Cite journal|last=Maass|first=Ernst|year=1925|title=Eunouchos und Verwandtes|journal=Rheinisches Museum|volume=74|page=437}}</ref><ref>{{Cite book|last=Chantraine|first=Pierre|title=Dictionnaire étymologique de la langue grecque – Histoire des mots, Vol. 2, E-K|publisher=Éditions Klincksieck|year=1970|location=Paris|pages=385–386}}</ref> Në një ese me ndikim të vitit 1925 mbi fjalën eunuk dhe termat e lidhur me të, Ernst Maass sugjeroi se derivimi i Eustathius "mund ose duhet të mënjanohet" dhe ai pohoi derivimin nga ''eunē'' dhe ''ekhein'' ("ruajtësi i shtratit"),<ref name="Maass 1925 437" /> pa përmendur derivimin tjetër nga ''eunoos'' dhe ''ekhein'' ("të kesh një gjendje shpirtërore të disponuar mirë"). Në latinisht, fjalët ''[[wiktionary:eunuchus|eunuchus]]'', ''[[wiktionary:spado#Latin|spado]]'' (greqisht: {{Lang|grc|σπάδων}} ''spadon'' ), dhe ''[[wiktionary:castratus|castratus]]'' u përdorën për të treguar eunukët.<ref>{{Cite web|title=Words|url=http://www.archives.nd.edu/cgi-bin/wordes.exe?eunuch|access-date=24 prill 2014|publisher=Archives.nd.edu|archive-date=23 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221940/http://www.archives.nd.edu/cgi-bin/wordes.exe?eunuch|url-status=dead}}</ref> == Shih edhe == * [[Burri]] * [[Haremi]] * [[Shërbëtori]] == Literatura == {{div col}} * [http://www.well.com/user/aquarius/guilland-eunuques.htm English translation of Rudople Guilland's essay on Byzantine eunuchs "Les Eunuques dans l'Empire Byzantin: Étude de titulature et de prosopographie byzantines", in 'Études Byzantines', Vol. I (1943), pp. 197–238 with many examples] * {{cite book|last=Bauer|first=Susan Wise|title=The History of the Medieval World: From the Conversion of Constantine to the First Crusade|url=https://books.google.com/books?id=1u2oP2RihIgC|access-date=5 shtator 2013|year=2010|edition=illustrated|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0393078176}} * {{cite journal|last1=Chen|first1=Gilbert|year=2016|title=Castration and connection: Kinship organization among Ming Eunuchs|journal=Ming Studies|volume=2016|issue=74|pages=27–47|doi=10.1080/0147037X.2016.1179552|s2cid=152169027}} * {{cite book|title=The Tongking Gulf Through History|year=2011|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0812243369|url=https://books.google.com/books?id=7mlKjn3FfoMC|edition=illustrated|access-date=4 janar 2013|editor1-first=Nola|editor1-last=Cooke|editor2-first=Tana|editor2-last=Li|editor3-first=James|editor3-last=Anderson}} * {{cite book|last=Keay|first=John|title=China: A History|url=https://books.google.com/books?id=fcy1N5GXs4wC|access-date=5 shtator 2013|year=2010|publisher=HarperCollins UK|isbn=978-0007372089}} * {{cite book|last=Lary|first=Diana|title=The Chinese State at the Borders|year=2007|publisher=UBC Press|isbn=978-0774813334|url=https://books.google.com/books?id=pFzhWyoYG_wC|edition=illustrated|editor=Diana Lary|access-date=4 janar 2013}} * {{cite book|last=Kutcher|first=Norman|title=Eunuch and Emperor in the Great Age of Qing Rule|year=2018|publisher=University of California Press|location=Oakland, CA|isbn=9780520297524|url=https://www.ucpress.edu/book/9780520297524/eunuch-and-emperor-in-the-great-age-of-qing-rule}} * {{cite book|last=McMahon|first=Keith|title=Women Shall Not Rule: Imperial Wives and Concubines in China from Han to Liao|url=https://books.google.com/books?id=gc_3IXkwG3QC|access-date=5 shtator 2013|year=2013|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1442222908}} * {{cite book|editor1-last=Peterson|editor1-first=Barbara Bennett|title=Notable Women of China: Shang Dynasty to the Early Twentieth Century|url=https://books.google.com/books?id=KLNrqn4WLZYC|access-date=5 shtator 2013|year=2000|edition=illustrated|publisher=M.E. Sharpe|isbn=0765619296}} * {{cite journal|last1=Robinson|first1=David|year=1995|title=Notes on Eunuchs in Hebei during the Mid-Ming Period|journal=Ming Studies|volume=1|pages=1–16|doi=10.1179/014703795788763645}} * {{cite book|last=Tsai|first=Shih-Shan Henry|title=The Eunuchs in the Ming Dynasty (Ming Tai Huan Kuan)|year=1996|publisher=SUNY Press|isbn=0791426874|url=https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC|edition=illustrated}} * Tuotuo. Liaoshi [History of Liao]. Beijing: Zhonghua shuju, 1974 (or Tuotuo, ''Liaoshi'' (Beijing: Zhonghua shuju, 1974)) * {{cite book|author=Toqto'a|title=Liao Shi ''(宋史)''|trans-title=[[History of Liao]]|year=1344|language=zh|display-authors=etal|author-link=Toqto'a (Yuan Dynasty)}} * {{cite book|editor1-last=Van Derven|editor1-first=H. J.|title=Warfare in Chinese History|url=https://books.google.com/books?id=IXKkCXDvYFYC|access-date=5 shtator 2013|year=2000|edition=illustrated|publisher=BRILL|isbn=9004117741}} * {{cite web|last=Wade|first=Geoff|title=Southeast Asia in the Ming Shi-lu: an open access resource|url=http://www.epress.nus.edu.sg/msl/|publisher=Asia Research Institute and the Singapore E-Press, National University of Singapore|year=2005|access-date=6 nëntor 2012}} * {{cite book|last=Wang|first=Yuan-Kang|title=Harmony and War: Confucian Culture and Chinese Power Politics|url=https://books.google.com/books?id=gxVfTuKsaJQC|access-date=5 shtator 2013|year=2013|edition=illustrated|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0231522403}} * {{cite thesis|degree=Master's|script-title=zh:辽代后宫制度研究|trans-title=Research on the System of Imperial Harem in the Liao Dynasty|url=http://www.docin.com/p-220201686.html|author=祝建龙 (Zhu Jianlong)|date=prill 2009|institution=[[Jilin University]]|access-date=4 tetor 2013|language=zh}} *{{cite web|url=http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/%7Ephalsall/texts/eunuchs1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080727020848/http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/%7Ephalsall/texts/eunuchs1.html|url-status=dead|archive-date=27 korrik 2008|title=Hidden Power: The Palace Eunuchs of Imperial China|website=Brooklyn.cuny.edu}} *{{cite journal|title=Long-Term consequences of Castration in Men: Lessons from the Skoptzy and the Eunuchs of the Chinese and Ottoman Courts|journal=The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism|date=1 dhjetor 1999|volume=84|number=12|pages=4324–4331|doi=10.1210/jcem.84.12.6206|last1=Wilson|first1=Jean D.|last2=Roehrborn|first2=Claus|pmid=10599682|doi-access=free}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC|title=The Eunuchs of Ming Dynasty China|isbn=9780791426876|last1=Tsai|first1=Shih-Shan Henry|date=1 janar 1996}} * "A Eunuch Cooks Boys to Make a Tonic of Male Essence," in Zhang Yingyu, ''[https://cup.columbia.edu/book/the-book-of-swindles/9780231178631 The Book of Swindles: Selections from a Late Ming Collection]'', translated by Christopher Rea and Bruce Rusk (New York, NY: Columbia University Press, 2017), pp.&nbsp;138–141. *Mary M. Anderson, Hidden Power: The Palace Eunuchs of Imperial China (Prometheus Books, 1990) *David Ayalon, Eunuchs, Caliphs and Sultans: A Study in Power Relationships (Magnes Press, 1999) *Patrick Barbier, The World of the Castrati: The History of an Extraordinary Operatic Phenomenon (Souvenir Press Ltd, 2010) *Vern L. Bullough and James Brundage (eds), Handbook of Medieval Sexuality (Routledge, 2000), especially chapter by M.S. Kuefler, 'Castration and Eunuchism in the Middle Ages' *Laura Engelstein, Castration and the Heavenly Kingdom: A Russian Folktale (Cornell University Press, 2003) *Zia Jaffrey, The Invisibles: A Tale of the Eunuchs of India (W&N, 1997) *Shaun Marmon, Eunuchs and Sacred Boundaries in Islamic Society (Oxford University Press, 1993) *Taisuke Mitamura (trans. by Charles A. Pomeroy), Chinese Eunuchs: The Structure of Intimate Politics (Tuttle Publishing, 1970) *Serena Nanda, Neither Man nor Woman: The Hijras of India (Wadsworth Publishing Co Inc, 1998) *Kathryn M. Ringrose, The Perfect Servant: Eunuchs and the Social Construction of Gender in Byzantium (University of Chicago Press, 2003) *Lynn E. Roller, In Search of God the Mother: The Cult of Anatolian Cybele (University of California Press, 1999) *Piotr O. Scholz, Eunuchs and Castrati: A Cultural History (Markus Wiener Publishers, 2014) *Shaun Tougher (ed.), Eunuchs in Antiquity and Beyond (Classical Press of Wales, 2002) *Shaun Tougher, The Eunuch in Byzantine History and Society (Routledge, 2008) *Shih-Shan Henry Tsai, The Eunuchs in the Ming Dynasty (State University of New York Press, 1995) *Caroline Vout, Power and Eroticism in Imperial Rome (Cambridge University Press, 2007) * English language Abstracts of the thesis **[https://web.archive.org/web/20131012055843/http://www.p-papers.com/94270.html Research on the System of Imperial Harem in Liao Dynasty] **[http://www.research-degree-thesis.com/showinfo-108-941199-0.html Research on the System of Imperial Harem in Liao Dynasty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925202303/http://www.research-degree-thesis.com/showinfo-108-941199-0.html |date=25 September 2018 }} {{div col end}} == Referime == <references /> [[Kategoria:Faqe me adresa nga Wayback Machine që përdorin stampën e arkivës së rrjetit]] qqwpacrgm39ki933p5h767a1ar12bjl Perëndi (mitologji) 0 317017 3002403 2960130 2026-06-27T21:17:12Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002403 wikitext text/x-wiki '''Perëndi''' është fjala [[Gjuha shqipe|shqipe]] për [[Perëndia|Zotin]], [[Perëndia|Perëndinë]] dhe [[Qielli|qiellin]]. {{Sfn|West|2007}} {{Sfn|Gamkrelidze|1995}} {{Sfn|Jakobson|1985}} Perëndia si koncept mendohet të ketë qenë fillimisht një perëndi e qiellit dhe bubullimës në [[mitologjia ilire]] për të vazhduar edhe në [[Mitologjia shqiptare|mitologjinë pagane shqiptare]], {{Sfn|Poghirc|1987}} dhe se është adhuruar nga [[ilirët]] në lashtësi. {{Sfn|Treimer|1971}} Emri i tij është ruajtur në [[Gjuha shqipe|gjuhën shqipe]] - së bashku me emrat [[Zojz (hyjni)|Zot]] ( Ati Qiellor ) dhe [[wiktionary:hyj#Albanian|Hyji]] (Shkëlqimi Qiellor) - për t'iu referuar [[Perëndia|Qenies Supreme]] pas përhapjes së [[Krishtërimi|Krishterimit]] .<ref name="Lurker150">{{Harvnb|Lurker|2005|p=150}}.</ref> Një tjetër emër hyjnor arkaik shqiptar i perëndisë së qiellit dhe bubullimës është Zojz, nga PIE Dyeus (Daylight-Sky-God). {{Sfn|Mann|1952}} Në disa prej atributeve të tij, Perëndi mund të lidhet me perënditë e motit dhe stuhisë [[Shurdh|Shurdhi]] dhe Verbti, {{Sfn|Treimer|1971}} dhe me gjysmëperëndinë mitologjike [[Drangue]]. == Etimologjia == Në [[Gjuha shqipe|shqip]]<nowiki/>termi ''Perëndí'' - ''Perëndía'' është emri i Zotit dhe i [[Qielli|qiellit]] dhe përdoret me shkronjë të madhe për t'iu referuar [[Perëndia|Qenies Supreme]]. Forma e pacaktuar e shumësit është ''perëndí'' ndërsa forma e shquar e shumësit është ''perëndítë'', e përdorur me shkronjë të madhe për t'iu referuar [[Hyjnitë|hyjnive]] . Disa forma alternative [[Dialektet e gjuhës shqipe|dialektore]] përfshijnë: ''Perendí'', ''Perenní'', ''Perundí'', ''Perudí'', ''Perndí'' dhe ''Parandí'' . Edhe pse rrënja shqipe ''perëndoj'' ("për të perënduar diellin"), rrjedhimisht nga [[Gjuha latine|latinishtja]] ''parentari'', është propozuar edhe korelata pasive e ''parentare'' ("një flijim për të vdekurit, për të kënaqur"), {{Sfn|Orel|1998}} forma komplekse. ''Perëndí'' përgjithësisht konsiderohet si një përbërje e rrënjëve ''per-en-'' ("për të goditur") dhe ''-dí'' ("qielli, perëndi"):<ref>{{Harvnb|West|2007|pp=242–244}}; {{Harvnb|Mallory|Adams|1997|pp=582–583}}; {{Harvnb|Jakobson|1985|pp=6, 19–21}}; {{Harvnb|Treimer|1971|pp=31–33}}.</ref> * Elementi i parë i përket familjes së emrave mitologjikë proto-indoevropianë të pajisur me reflekse të rregullta të së njëjtës rrënjë ''*per-'', "për të goditur", dhe një prapashtesë ''-en/n-'' e cila ka reflekse edhe në hyjnitë e tjera [[Gjuhët indo-evropiane|indo-evropiane.]] emra si ''*peruhₓnos'' "ai me gurin e bubullimës", ose ''Perun/Perunŭ'', perëndia [[Feja e sllavëve|sllave]] e bubullimës, krh. ''* <nowiki><i id="mwWw">Perk <sup id="mwXA">w</sup></nowiki> unos<nowiki></i></nowiki>'', perëndia proto-indo-evropiane e motit . {{Sfn|Jakobson|1985}} {{Sfn|West|2007}} {{Sfn|Mallory|Adams|1997}} Rrënja jo e zmadhuar ''*per-'' gjendet gjithashtu në peruna- (" [[Hyjnitë|hyjni]] " dhe "shkëmbi i shenjtë") ''hititisht'', në Pamir ''Perun'' (zot i luftës), i ngjashëm me [[Gjuha pashto|Pashto]] . ''Pērunē'' (emri për Plejadat, krh. Avestan ''paoiriiaēinī-'' ), dhe ndoshta në [[Greqishtja e lashtë|greqishten]] e vjetër κεραυνός (" rrufeja ") një epitet i [[Zeusi|Zeusit]] dhe emri i një hyjnie të veçantë, që mund të ketë qenë një zëvendësim sinonimik për formën e ndaluar * περαυνός. Ndërsa zmadhimet velare gjenden në [[Gjuha lituane|Lituanisht]] ''Perkūnas'' (që mund të jetë forma e ndaluar e ''Perūnas'' ), në ''Fjörgynn'' norvegjeze e vjetër, në Parjanya ''Rigvedic'' (zot i stuhisë dhe shiut) dhe ndoshta në trakisht ''Perkos/Perkon'' (Περκων/Περκος), një hero kalorës. . {{Sfn|Jakobson|1985}} {{Sfn|Mallory|Adams|1997}} {{Sfn|Jackson|2002}} Termat nga rrënja ''*pér-ur-'' dhe që lidhen me gurin janë vërtetuar gjithashtu në Hitt. ''pēru'' ("shkëmb, shkëmb, gur"), Aves. ''pauruuatā'' ("male") dhe [[Gjuha sanskrite vedike|Skt]] ''párvata'' ("shkëmbor, shkëmb, mal"). {{Sfn|Mallory|Adams|1997}} {{Sfn|Kloekhorst|2008}} {{Sfn|de Vaan|2008}}<br /> Në [[Gjuha shqipe|gjuhën shqipe]], një fjalë për t'iu referuar vetëtimës - e konsideruar në [[Mitologjia shqiptare|besimet popullore]] si "zjarri i qiellit" - është ''shkreptimë'', një formim i ''[[wiktionary:shkrep|shkrep]]'' që do të thotë "të ndezësh, të tingëllosh, të godasësh (derisa të fluturojnë shkëndija)". {{Sfn|Demiraj|1997}} Një lidhje midis goditjes, gurëve dhe zjarrit, mund të lidhet me vëzhgimin se dikush mund të ndezë zjarr duke goditur gurët kundër njëri-tjetrit. Akti i prodhimit të zjarrit nëpërmjet një goditjeje - i pasqyruar gjithashtu në besimin se zjarri mbetet brenda [[Dushku|pemëve të lisit]] pasi zoti i bubullimës i godet - tregon potencialin e vetëtimës në [[Krijimi|mitin e krijimit]] . {{Sfn|Mallory|Adams|1997}} * Elementi i dytë ''dí/día/dei'' ("ditë, qiell, hyjni") rrjedh nga [[Gjuha proto-indo-evropiane|PIE]] ''* Dyēus'' ("ditë-qielli-zot"), i cili gjendet edhe në emrin hyjnor arkaik shqiptar të perëndisë së qiellit dhe bubullimës ''Zojz'' . {{Sfn|Mann|1952}} e lidhur me [[Mesapishtja|Messapian]] ''Zis'' dhe ''[[Zeusi|Zeusin]]'' [[Mitologjia greke|grek]] . {{Sfn|West|2007}} Ky element mendohet se përmbahet edhe në një term tjetër [[Gjuha shqipe|shqip]] për [[Perëndia|Qenien Supreme]] : ''Zot'', që konsiderohet se rrjedh nga [[Gjuha proto-shqipe|protoshqipja]] ''*dźie̅u ̊ a(t)t-'', një përbërje e vjetër për " babain qiellor ", nga [[Gjuha proto-indo-evropiane|PIE]] [[wiktionary:Reconstruction:Proto-Indo-European/dyew-|''*dyew-'']] ("qielli, qielli, i ndritshëm") + [[wiktionary:Reconstruction:Proto-Indo-European/átta|''*átta'']] ("babai"), pra një i afërm me PIE *Dyḗus ph₂tḗr dhe me pasardhësit e tij: [[Mitologjia ilire|ilirishtja]] ''[[Dheipaturi|Dei-pátrous]]'', [[Gjuha sanskrite|sanskritisht]] द्यौ ''द्यौ ph₂tḗr'' . ''*djous patēr'' (nga [[Gjuha latine|latinishtja]] ''Iuppiter'' ), [[Greqishtja e lashtë|greqishtja]] e vjetër Ζεῦ πάτερ ( ''[[Zeusi|Zeû páter]]'' ). {{Sfn|Demiraj|1997}} {{Sfn|Mann|1977}} {{Sfn|Treimer|1971}} Rrënjët teonimike proto-indo-evropiane ''*dei-'' ("të shkëlqejë") dhe ''*perkwu-s'' ("shoqërimet e qiellit/shiut/lisit") mund të grupohen së bashku nën klasifikimin e "shkëlqimit qiellor". {{Sfn|York|1993}} Në këngët rituale për bërjen e shiut, shqiptarët i luteshin [[Dielli|Diellit]] ( ''Dielli'', ''Shën Dëlliu'', ''Ilia'' ose ''Zoti'' ) dhe pasi e përsërisnin tri herë thirrjen, thoshin: ''Do kemi shi se u nxi Shëndëlliu'' . bie shi sepse Dielli i Shenjtë u errësua"). {{Sfn|Gjoni|2012}} == Mitologji == Në [[Mitologjia ilire|mitologji]], Perëndi është bashkëshortja e perëndeshës së dashurisë [[Prende]], e krahasueshme me Frigg, gruaja e [[Odin|Odinit]] në mitologjinë norvegjeze . {{Sfn|Lambertz|1973}} == Rituale == === Vetëtima dhe bubullima === Në [[Mitologjia shqiptare|besimet popullore shqiptare]] [[Vetëtima|rrufeja]] konsiderohej si " [[zjarri]] ''i'' [[Qielli|qiellit]] " dhe konsiderohej " [[arma]] e hyjnisë" ( ''arma/pushka e perëndisë'' ), në të vërtetë një fjalë shqipe për t'iu referuar vetëtimës është ''[[wiktionary:rrufe#Albanian|rrufeja]]'' ., që lidhet me ''rhomphaia'' trake, një armë e lashtë me shtylla . {{Sfn|Tirta|2004}} [[Shqiptarët]] besonin në fuqitë supreme të bubullimave ( ''kokrra e rrufesë'' ose ''guri i rejës'' ), që besohej se formoheshin gjatë [[Vetëtima|goditjeve të rrufesë]] dhe se binin nga [[qielli]] . Gurët bubullima u ruajtën në jetën familjare si objekte të rëndësishme kulti . Besohej se futja e tyre brenda në shtëpi mund të sillte fat të mirë, begati dhe përparim në njerëz, në blegtori dhe në bujqësi, ose se plumbat e pushkës nuk do të goditnin pronarët e gurëve të bubullimës. {{Sfn|Tirta|2004}} Një praktikë e zakonshme ishte varja e një varëseje prej guri bubullimë në trupin e bagëtisë ose gruas shtatzënë për fat të mirë dhe për të bërë kontrast me syrin e keq . {{Sfn|Tirta|2004}} Në [[Kultura e Shqipërisë|kulturën shqiptare]], lloji më i rëndë i [[Betimi|betimit]] ( [[Gjuha shqipe|Alb.]] ''[[Besa|beja]] më e rëndë'' ) merret nga një gur bubullimë "që vjen nga qielli" ( ''beja me gur/kokërr reje/rrufeje që vjen nga perëndia'' ). Ishte një betim shumë i rëndë dhe njerëzit kishin frikë prej tij edhe pse thoshin të vërtetën. {{Sfn|Tirta|2004}} Akti i lirimit nga çdo pretendim për vjedhje u krye në këtë mënyrë: guri i bubullimës u mor në dorën e majtë dhe u prek nga dora e djathtë duke thënë: {{Sfn|Tirta|2004}} {{Cquote|Për këtë kokërr rejet, nuk ta kam vjedhë as unë, as kush i shpisë sime e nuk e di se kush ta ka vjedhë! Në të rrejsha, reja më gjoftë! I swear by this thunder-stone that I have not stolen it, nor anyone of my house and I don't know who stole it! If I lied to you, may cloud strike me!|lang=sq}} === Bërja e shiut === Perëndinë e thërrasin sidomos [[shqiptarët]] në yjet dhe këngët që luten për shi . {{Sfn|Gamkrelidze|1995}} Ritualet kryheshin në kohë të thatësirës së verës për të sjellë shi, zakonisht në qershor dhe korrik, por ndonjëherë edhe në muajt e pranverës kur kishte thatësirë të madhe. Në rajone të ndryshme shqiptare, për qëllime të reshjeve, njerëzit hidhnin ujë lart për ta bërë atë më pas të binte në tokë në formën e shiut. Kjo ishte një lloj praktike magjike imituese me këngë rituale. {{Sfn|Tirta|2004}} Në [[Nevruzi|Nevruz]] ose në Ditën e Pranverës Shqiptare ( ''[[Dita e Verës]]'' ), në veçanti, në disa fshatra të rajonit të [[Kurvelesh|Kurveleshit]] në [[Shqipëria|Shqipërinë]] e Jugut njerëzit i drejtoheshin hyjnisë për bimët dhe bagëtinë këtë lutje: {{Sfn|Tirta|2004}} {{Cquote|O ''perëndi'', nepna shi në vërri!<br>Të bëhet misri dhe shelegu me bri!<br> Oh 'sky', give us rain on winter pastures!<br>So that corn may be made and lamb grow horns!|lang=sq}} Më poshtë është një këngë rituale hetero-homometrike për sjelljen e shiut, e cila përfshin edhe figurën e Peperonës (ose ''Ronës'', në raste të tjera edhe ''Perperuga'', ''Dudula'' ose forma mashkullore ''Dordolec'' ose ''Durdulec'' ), një personazh mitik tradicional i folklorit [[Ballkani|ballkanik]] : {{Sfn|Pipa|1978}} {{Cquote|Rona-rona, Peperona,<br>bjerë shi ndë arat tona!<br>Të bëhetë thekëri<br>i gjatë gjer në çati,<br>gruri gjer në perëndi,<br>ashtu edhe misëri!<br> Rona-rona, Peperona,<br>pour rain on our fields!<br>So that oats will frow<br>as high as the roof,<br>wheat as high as the 'sky'.<br>and corn as well!|lang=sq}} == Shih edhe == * [[Miti]] * [[Ilirologjia]] * [[Perëndia]] * [[Mitologjia]] * [[Perënditë ilire]] * [[Mitologjia ilire]] * [[Mitologjia shqiptare]]  == Literatura == *{{cite book|last=Demiraj|first=Bardhyl|title=Albanische Etymologien: Untersuchungen zum albanischen Erbwortschatz|series=Leiden Studies in Indo-European|volume=7|year=1997|language=de|place=Amsterdam, Atlanta|publisher=Rodopi}} *{{Cite book|last=de Vaan|first=Michiel|url=https://books.google.com/books?id=ecZ1DwAAQBAJ|title=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages|date=2008|publisher=Brill|isbn=9789004167971|language=en|author-link=Michiel de Vaan}} *{{cite book|last=Gamkrelidze|first=Ivanov|title=Indo-European and the Indoeuropeans|publisher=Mouton de Gruyter|year=1995}} *{{cite thesis|type=PhD|last=Gjoni|first=Irena|title=Marrëdhënie të miteve dhe kulteve të bregdetit të Jonit me areale të tjera mitike|publisher=University of Tirana, Faculty of History and Philology|language=sq|year=2012|place=Tirana}} *{{cite book|last=Jakobson|first=Roman|author-link=Roman Jakobson|editor=Stephen Rudy|title=Roman Jakobson: Selected Writings|volume=VII: Contributions to Comparative Mythology: Studies in Linguistics and Philology, 1972-1982|chapter=Linguistic Evidence in Comparative Mythology|year=1985|publisher=Walter de Gruyter|isbn=9783110855463|url=https://books.google.com/books?id=gsucH7YYr7kC}} *{{Cite journal|last=Jackson|first=Peter|date=2002|title=Light from Distant Asterisks. Towards a Description of the Indo-European Religious Heritage|journal=Numen|volume=49|issue=1|pages=61–102|issn=0029-5973|jstor=3270472|doi=10.1163/15685270252772777}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JmdiAAAAMAAJ|title=Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon|last=Kloekhorst|first=Alwin|date=2008|publisher=Brill|isbn=9789004160927|language=en}} *{{cite book|editor=Hans Wilhelm Haussig|last=Lambertz|first=Maximilian|author-link=Maximilian Lambertz|title=Wörterbuch der Mythologie|chapter=Die Mythologie der Albaner - Perëndi|volume=2|year=1973|pages=455–509|language=de}} *{{cite book|year=1997|title=Encyclopedia of Indo-European Culture|last1=Mallory|first1=James P.|author1-link=J. P. Mallory|last2=Adams|first2=Douglas Q.|author2-link=Douglas Q. Adams|place=London|publisher=Routledge|id=(EIEC)|url=https://books.google.com/books?id=tzU3RIV2BWIC|isbn=978-1-884964-98-5}} *{{cite book|last=Lurker|first=Manfred|title=The Routledge Dictionary of Gods and Goddesses, Devils and Demons|url=https://archive.org/details/routledgediction0000manf|publisher=Routledge, Taylor & Francis|year=2005|isbn=0-203-64351-8}} *{{cite journal|last=Mann|first=Stuart E.|title=The Indo-European Consonants in Albanian|journal=Language|volume=28|number=1|year=1952|publisher=Linguistic Society of America|pages=31–40|jstor=409988|doi=10.2307/409988}} *{{cite book|last=Mann|first=Stuart E|title=An Albanian Historical Grammar|place=Hamburg|publisher=Helmut Buske Verlag|year=1977|isbn=9783871182624|url=https://books.google.com/books?id=3LJiAAAAMAAJ}}. *{{cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/282313685|last=Novik|first=Alexander|title=Lexicon of Albanian Mythology: Areal Studies in the Polylingual Region of Azov Sea|journal=Slavia Meridionalis|volume=15|pages=261–273|doi=10.11649/sm.2015.022|date=2015|access-date=2 janar 2020|doi-access=free}} *{{cite book|last=Orel|first=Vladimir|author-link=Vladimir Orel|title=Albanian etymological dictionary|year=1998|publisher=Brill|isbn=978-90-04-11024-3|url=https://books.google.com/books?id=yJQYAQAAIAAJ}} *{{cite book|last=Pipa|first=Arshi|title=Albanian Folk Verse: Structure and Genre|publisher=O. Harrassowitz|year=1978|isbn=3878281196|url=https://books.google.com/books?id=WCIHAQAAIAAJ}} *{{cite book|last=Poghirc|first=Cicerone|title=The Encyclopedia of Religion|volume=1|chapter=Albanian Religion|editor=Mircea Eliade|place=New York|publisher=MacMillan Publishing Co|year=1987|pages=178–180}} *{{cite book|last=Tirta|first=Mark|title=Mitologjia ndër shqiptarë|language=sq|editor=Petrit Bezhani|publisher=Mësonjëtorja|year=2004|place=Tirana|isbn=99927-938-9-9}} *{{cite book|last=Treimer|first=Karl|editor1=Henrik Barić|title=Arhiv za Arbanasku starinu, jezik i etnologiju|volume=I|chapter=Zur Rückerschliessung der illyrischen Götterwelt und ihre Bedeutung für die südslawische Philologie|pages=27–33|publisher=R. Trofenik|year=1971|url=https://books.google.com/books?id=dTIBAAAAMAAJ}} *{{cite book|last=West|first=M. L.|title=Indo-European Poetry and Myth|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-928075-9}} *{{Cite journal|last=York|first=Michael|date=1993|title=Toward a Proto-Indo-European vocabulary of the sacred|url=https://archive.org/details/sim_word_1993-08_44_2/page/235|journal=WORD|volume=44|issue=2|pages=235–254|doi=10.1080/00437956.1993.11435902|issn=0043-7956}} == Referime == {{reflist|3}} [[Kategoria:Hyjni ilire]] [[Kategoria:Folklor shqiptar]] [[Kategoria:Mitologji shqiptare]] [[Kategoria:Mitologji ilire]] pn8n4cksomez98upqbik3vpyhrerdw9 Nutuk 0 318303 3002501 2960323 2026-06-28T01:11:01Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002501 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Nutuk.jpg|parapamje|Nutuk si një libër]] [[Skeda:Atatürk 1927'de Nutuk'u okuyor.jpg|parapamje|[[Mustafa Qemali|Mustafa Qemal]] duke paraqitur Nutukun në Kuvend, 1927. <br /> Sfondi (kaligrafi): ?????? ?????? ''Hakimiyet Milletindir'' do të thotë "sovraniteti i takon popullit"]] '''''Nutuk''''' ishte një fjalim i mbajtur nga [[Mustafa Qemal Ataturku|Mustafa Kemal Atatürk]] nga 15 deri më 20 tetor 1927, në kongresin e dytë të [[Partia Republikane Popullore|Partisë Republikane Popullore]]. Fjalimi mbuloi ngjarjet midis fillimit të [[Lufta Çlirimtare Turke|Luftës për Pavarësi Turke]] më 19 maj 1919 dhe themelimit të [[Turqia|Republikës së Turqisë]], më 1923. U deshën tridhjetë e gjashtë orë (në një hark kohor prej 6 ditësh) për t'u lexuar nga Atatürk dhe u bë një themel i [[Historiografia qemaliste|historiografisë qemaliste]].<ref>{{cite book|last1=Yelbasi|first1=Caner|title=The Circassians of Turkey: War, Violence and Nationalism from the Ottomans to Atatürk|date=2019|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-83860-017-4|page=23|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Göknar|first1=Erdag|title=Turkish-Islamic Feminism Confronts National Patriarchy: Halide Edib's Divided Self|journal=Journal of Middle East Women's Studies|language=en|date=2013|volume=9|issue=2|pages=32–57|doi=10.2979/jmiddeastwomstud.9.2.32|s2cid=162122141}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Zürcher|first1=Erik Jan|title=Young Turk memoirs as a historical source: Kazim Karabekir's Istiklal Harbimiz|journal=Middle Eastern Studies|date=1986|volume=22|issue=4|pages=562–570|language=en|doi=10.1080/00263208608700681}}</ref><ref>{{cite thesis|degree=PhD|last1=Dogan|first1=Gazi|title=The establishment of Kemalist autocracy and its reform policies in Turkey|language=en|date=2016|url=https://krex.k-state.edu/dspace/handle/2097/32147|location=abstract|access-date=20 gusht 2022|archive-date=12 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412072605/https://krex.k-state.edu/dspace/handle/2097/32147|url-status=dead}}</ref> Nutuk shënoi një pikë kthese të [[Nacionalizmi turk|nacionalizmit turk]] duke futur një sërë mitesh dhe konceptesh të reja në gjuhën popullore të diskursit publik, si republika, demokracia, sovraniteti i kombit dhe shekullarizmi. Ataturku i cilësoi këto koncepte si "thesaret më të çmuara" të popullit turk, "themelet" e shtetit të tyre të ri dhe parakushtet e "ekzistencës" së tyre të ardhshme në fjalimin e tij..<ref>{{cite book|last1=Morin|first1=Aysel|last2=Lee|first2=Robert|language=en|title=Constitutive Discourse of Turkish Nationalism: Atatürk's Nutuk and the Rhetorical Construction of the "Turkish People"|pages=486|url=https://www.researchgate.net/publication/232997189}}</ref> == Fjalimi == Mustafa Qemal e fillon fjalimin e tij duke përshkruar situatën e [[Perandoria Osmane|Perandorisë Osmane]] kur ai zbarkoi në [[Samsun]] për të filluar [[Lufta për Pavarësi Turke|Luftës për Pavarësi Turke]] në vitin 1919: {{quote|“Zotërinj, Unë zbarkova në Samsun më 19 maj 1919. Ky ishte pozicioni në atë kohë: Grupi i fuqive, ku ishte një pjesë e Perandorisë Osmane, është mundur në Luftën e Madhe. Ushtria osmane është dorëzuar në të gjitha drejtimet dhe është nënshkruar një armëpushim me kushte të ashpra. Gjatë viteve të Luftës së Madhe, populli ishte i rraskapitur dhe i shtyrë në varfëri. Ata që e kishin dërguar kombin e tyre në luftë tani kanë shpëtuar, me shqetësimin e vetëm që kanë qenë mirëqenia e tyre. Vahdettin, ai që mbante titujt e Sulltanit dhe Kalifit, u degjenerua; vetëm duke ëndërruar për mënyrat për të shpëtuar të hedhurin e tij{{sic}}. Qeveria nën veziratin e madh të Damat Ferit Pashës, pa nder, e frikësuar dhe e paaftë, nën komandën e sulltanit dhe në të njëjtën barkë me të, gati të pranonte çdo gjë për hir të jetës së tyre”. "Fuqitë e Antantës nuk e konsideruan të nevojshme të respektonin kushtet e armëpushimit. Me pretekste të ndryshme, luftëtarët dhe trupat e tyre mbetën në Stamboll. Vilajeti i Adanës u pushtua nga francezët; Urfa, Maras, Antep, nga anglezët.Në Antalia dhe Konia ishin italianë,ndërsa në Merzifon dhe Samsun ishin trupat angleze.Oficerët dhe zyrtarët e huaj dhe agjentët e tyre special ishin shumë aktiv kudo. Më në fund, më 15 maj, pra katër ditë përpara Pas fillimit të rrëfimit të ngjarjes, ushtria greke, me pëlqimin e Fuqive të Antantës, kishte zbarkuar në Izmir”.<ref>{{cite web|last1=Alaranta|first1=Toni|date=2008|title=Mustafa Kemal Atatürk's Six-Day Speech of 1927: Defining the Official Historical View of the Foundation of the Turkish Republic|url=https://scalar.usc.edu/works/usm-open-source-history-text-the-world-at-war-world-history-1914-1945/media/document(14).pdf|volume=9|pages=117|publisher=University of Turku, Finland|language=en}}</ref>}} Ai argumenton se Perandoria Osmane është në grahmat e saj të vdekjes deri në vitin 1919. Populli dhe ushtria i qëndrojnë besnikë [[Sulltani]]t që ishte fajtor për tradhti, për shkak të traditave dhe dogmave të vjetra shekullore: {{quote|"Shtetet armike po sulmonin osmanët Shteti materialisht dhe psikologjikisht; ata ishin të vendosur për ta ndarë atë. Personi që mbante titujt e sulltanit dhe kalifit ishte vetëm në ankth për të shpëtuar jetën e tij. Qeveria po sillej në të njëjtën mënyrë. Njerëzit e mbetur pa udhëzim pritën në errësirë, duke parashikuar një të ardhme të panjohur Ata që filluan të kuptonin situatën e tmerrshme po mendonin për rrugët e shpëtimit, duke iu drejtuar atyre mjeteve të njohura për ta. Ushtria ekzistonte vetëm në emër. Oficerët ishin të rraskapitur pas Luftës së Madhe, ndërsa situata e tmerrshme përpara tyre po ua griste zemrat. jashtë dhe ende po kërkonin rrugët e shpëtimit. Këtu dua të theksoj një gjë të rëndësishme: Ushtria dhe populli nuk ishin të vetëdijshëm për tradhtinë e sulltan-kalifit. Me këto institucione ata ishin të lidhur me shpirtin e tyre, një dashuri e bazuar në një traditë disashekullore. Populli as që mund ta konsideronte shpëtimin e tij pa udhëzimin e sulltan-kalifit”.{{sfn|Alaranta|2008|p=118}}}} Ai pohon se Turqia mund të respektohet nga fuqitë e tjera vetëm nëse ajo arrin pavarësinë: {{quote|"Unë mora radhën të flas dhe deklarova me zë të lartë: Zotëri, pushteti dhe sovraniteti nuk i jepet një personi te tjetri nga debatet apo polemika shkencore. Sovraniteti merret me dhunë.Otomanët e morën sovranitetin e popullit turk me dhunë. Këta uzurpatorë arritën të sundojnë 600 vjet. Sot kombi turk e ka rimarrë atë sovranitet për vete. Ky është një fakt i kryer. Nuk ka nevojë të diskutohet Kjo më tej. Është shumë e dëshirueshme që të pranishmit këtu ta pranojnë këtë të vërtetë. Përndryshe, disa koka do të rrotullohen gjatë këtij procesi."{{sfn|Alaranta|2008|p=126}}}} Duke kritikuar disa ide mbizotëruese në mesin e popullatës osmane në lidhje me ekzistencën e vazhdueshme të shtetit osman, veçanërisht për favorizimin e të qenit një protektorat amerikan ose britanik, ai shpjegon refuzimin e tij ndaj ideve të tilla dhe parashtron arsyetimin e tij për themelimin e një shteti turk: ??{{quote|"Tani, zotërinj, unë do t'ju pyes se çfarë vendimi mund të ishte marrë në rrethana të tilla për shpëtim? Siç e kam shpjeguar tashmë, ishin tre propozime që ishin paraqitur: 1. Të kërkosh mbrojtje nga Anglia;<br> 2. Të pranojë Shtetet e Bashkuara të Amerikës si një fuqi të detyrueshme.<br> Krijuesit e këtyre dy propozimeve kishin si qëllim ruajtjen e Perandorisë Osmane në integritetin e saj të plotë dhe preferuan ta vendosnin atë në tërësi nën mbrojtjen e një Fuqie të vetme, në vend që të lejonin që ajo të ndahej midis disa shteteve.<br> 3. Propozimi i tretë ishte çlirimi i vendit duke lejuar çdo qark të vepronte në mënyrën e vet dhe sipas aftësive të veta. Kështu, për shembull, disa rrethe, në kundërshtim me teorinë e ndarjes, u përpoqën të mbeteshin pjesë përbërëse e Perandorisë.<br> Të tjerë që kishin një mendim të ndryshëm tashmë dukej se e konsideronin copëtimin e Perandorisë si një fakt të kryer dhe kërkonin vetëm sigurinë e tyre. Shpjegimet e mia të mësipërme përfshijnë motivet kryesore të këtyre tre llojeve të propozimeve. Nuk mendoja se asnjë nga këto tre propozime mund të pranohej si i urtë, sepse argumentet dhe konsideratat mbi të cilat ato bazoheshin ishin të pabaza. Në të vërtetë, themelet e Perandorisë Osmane u shkatërruan vetë në atë kohë. Ekzistenca e saj u kërcënua me shfarosje. Të gjitha rrethet osmane praktikisht u copëtuan. Vetëm atdheu, i cili i ofronte mbrojtje një grushti turqsh, mbeti ende, dhe tani sugjerohej që edhe kjo të ndahej. Shprehje të tilla si: Perandoria Osmane, Pavarësia, Padisah-Kalifi, Qeveria - të gjitha ishin fjalë të pakuptimta. Ekzistenca e kujt ishte thelbësore për të shpëtuar? Dhe me ndihmën e kujt? Dhe si? Prandaj, cila mund të jetë një zgjidhje serioze dhe e saktë? Në këto rrethana, vetëm një rezolutë ishte e mundur, domethënë krijimi i një shteti të ri turk, sovraniteti dhe pavarësia e të cilit do të njiheshin pa rezerva”.<ref>{{cite web|url=https://www.udel.edu/History-old/figal/Hist104/assets/pdf/readings/16kemal.pdf|title=Mustafa Kemal, Speech to the Congress of the People's Republican Party|website=University of Delaware|language=en}}</ref>}} Ataturku e përfundoi fjalimin duke përcjellë [[Fjalimi i Ataturkut drejtuar të Rinjve Turq|mesazhin e tij për të rinjtë turq]]. == Analiza == Sipas historianit turk Hakan Uzun, Nutuk është një mishërim i vlerave thelbësore të kombit që Ataturku ka përqafuar. Fjalimi mbulon rëndësinë e bashkimit kombëtar si për Lëvizjen Kombëtare ashtu edhe për Republikën. Lëvizja Kombëtare, me synimin për arritjen e pavarësisë dhe unitetit përmes kërkimit të sovranitetit, e ka bërë këtë me një pozicion mbrojtës dhe jo me një pozicion agresiv me një themel të ligjshëm.<ref>{{cite book|last1=Uzun|first1=Hakan|title=Atatürk'ün Nutuk'unun İçerik Analizi|pages=142–149|url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=ae-xdL9RASkoCrM1Fvmv6A&no=tDsCjaz6jm3yrtAlzD7r5w|publisher=Hacettepe University|language=tr}} (PhD Thesis)</ref> Sipas sociologes turke [[Fatma Müge Göçek]],<ref>{{cite book|last1=Nahmiyaz|first1=Medi|title=Multiple Alterities: Views of Others in Textbooks of the Middle East|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-62244-6|pages=333–353|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-62244-6_15|language=en|chapter=Turkey: Greeks and Armenians in History Textbooks (1930–2010)|year=2018|doi=10.1007/978-3-319-62244-6_15}}</ref><ref>{{cite book|last1=Mazlish|first1=Bruce|title=The Idea of Humanity in a Global Era|date=2009|publisher=Palgrave Macmillan US|isbn=978-0-230-61776-6|pages=17–29|url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230617766_2|language=en|chapter=Global Humanity|doi=10.1057/9780230617766_2}}</ref><ref>{{cite book|last1=Galip|first1=Özlem Belçim|title=New Social Movements and the Armenian Question in Turkey: Civil Society vs. the State|date=2020|publisher=Springer Nature|isbn=978-3-030-59400-8|page=37|url=https://books.google.com/books?id=w5AOEAAAQBAJ&q=Historian+Gocek|language=en}}</ref> fjalimi "u miratua si narrativë zyrtare kombëtare turke dhe u sakralizua nga shteti". Göçek tha se, për shkak se ligji kriminalizon fyerjen e Ataturkut, historianët turq nuk kanë qenë në gjendje ta analizojnë fjalimin në mënyrë kritike. Ajo tha: "Është e qartë se teksti fillon lindjen e kombit turk me 1919, duke e hequr në proces [[Gjenocidi Armen|vdekjen e armenëve më 1915 përmes dhunës shtetërore]] në sferën e parahistorisë republikane."<ref>{{cite book|last1=Göçek|first1=Fatma Müge|author1-link=Fatma Müge Göçek|chapter=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915|pages=[https://archive.org/details/questionofgenoci0000unse/page/42 42]–52|editor1-last=Suny|editor1-first=Ronald Grigor|editor2-last=Göçek|editor2-first=Fatma Müge|editor3-last=Naimark|editor3-first=Norman M.|editor3-link=Norman Naimark|title=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|title-link=A Question of Genocide|date=2011|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-979276-4}}</ref> Historiani [[Marc David Baer]] shkroi: {{quote|Temat kryesore të fjalimit - dhe të diskursit zyrtar mbi gjenocidin armen - janë heshtja, mohimi i gjenocidit, amnezia e përgjithshme për dhunën e kaluar (përveç nëse paraqiten turqit si viktima të vërteta), duke u identifikuar me autorët, duke mos vënë kurrë në dyshim udhëheqësin e madh profetik dhe të pagabueshëm (Atatürk) dhe duke promovuar pastrimin racor të tokës përballë një lufte darviniane për jetë a vdekje me pakicat.<ref>{{cite book|last1=Baer|first1=Marc D.|author-link=Marc David Baer|title=Sultanic Saviors and Tolerant Turks: Writing Ottoman Jewish History, Denying the Armenian Genocide|date=2020|publisher=[[Indiana University Press]]|language=en|isbn=978-0-253-04542-3|page=82}}</ref>}} Historiani britanik [[Perry Anderson]] thotë se, "Fjalimi që ai mbajti në vitin 1927, që u bë kredo zyrtare e kombit, zbehte çdo fjalim të [[Nikita Hrushçov|Khrushchev]] ose [[Fidel Kastro|Castro]]. arritjet e veta, vazhdoi për 36 orë, u dorëzua për gjashtë ditë, duke kompozuar përfundimisht një numër prej 600 faqesh: një rekord në analet e autokracisë."<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Perry|date=2008-09-11|title=Kemalism|language=en|volume=30|work=London Review of Books|issue=17|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v30/n17/perry-anderson/kemalism|access-date=2021-12-09|issn=0260-9592}}</ref> == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Fjalime më 1927]] [[Kategoria:Fjalimet e krerëve të shteteve]] [[Kategoria:Mustafa Qemal Ataturku]] raoeyec163r58pddlo0o5xml51alxcg Mbretëria e Serbisë (mesjetë) 0 319340 3002554 2895276 2026-06-28T02:44:53Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002554 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = Краљевина Србија<br/>''Kraljevina Srbija'' | conventional_long_name = Mbretëria e Serbisë | common_name = Serbia | era = Mesjetar | year_start = 1217 | event_start = Kurorëzimi i [[Stefan Nemanjiq]]it ''I kurorëzuari i parë'' | event1 = Autoqefalia e [[Kisha Ortodokse Serbe|Kishës Serbe]] ([[Shën Sava]], ''Ipeshkvi i Serbëve'') | date_event1 = 1219 | year_end = 1346 | event_end = Kurorëzimi i [[Stefan Dušan]] (''[[Perandori i Serbëve|Perandori i serbëve dhe grekëve]]'') | date_end = 16 prill | p1 = Perandoria Bizantine nën dinastinë e Komnenëve | p2 = Principata e Madhe e Serbisë | flag_p2 = Seal of Stefan Nemanja.svg | image_flag = Flag of Serbia 1281.svg | s1 = Perandoria Serbe | flag_s1 = Flag of the Serbian Empire, reconstruction.svg | image_flag2 = Flag of the Serbian Empire, reconstruction.svg | flag = Flamuri i Serbisë | flag_type = Lart: Flamuri i Stefan Vladislavit (rreth 1281) <br/> Poshtë: Flamuri i Stefan Dushanit (rreth 1339) | image_coat = Coat of arms of the Nemanic Dynasty.svg | coa_size = 70px | symbol_type = [[Dinastia Nemanjiq|Stema e dinastisë Nemanjiq]]<!-- symbol2 = --><div style="padding:3px 0;">[[Skeda:Coat of arms of the Kingdom of Serbia (medieval).svg|70px|Stema]]</div><!-- symbol_type2 = -->[[Shqiponja Serbe| Stema mbretërore e mbretit të Serbisë]] nga [[dinastia Nemanjiq]]<br />(alternate) | image_map = Balkans 1265.jpg | image_map_caption = Serbia deri në vitin 1265, gjatë sundimit të [[Stefan Uroš I i Serbisë]] | capital = [[Stari Ras|Ras]] | government_type = [[Feudalizmi|Monarkia feudale]] | title_leader = [[List of Serbian monarchs|King]] | leader1 = [[Stefan Nemanjiq]] (Princ i Madh/Mbret) | year_leader1 = 1196–1228 | leader2 = [[Stefan Radoslav]] | year_leader2 = 1228–1233 | leader3 = [[Stefan Vladislav]] | year_leader3 = 1233–1243 | leader4 = [[Stefan Uroš I]] | year_leader4 = 1243–1276 | leader5 = [[Stefan Dragutin]] | year_leader5 = 1276–1282 | leader6 = [[Stefan Milutin]] | year_leader6 = 1282–1322 | leader7 = [[Stefan Deçanski]] | year_leader7 = 1322–1331 | leader8 = [[Dushan Nemanjiq]] (Mbret↑Perandor) | year_leader8 = 1331–1355 | legislature = Asambleja Kishë-Shtet | religion = [[Kisha Ortodokse Serbe|Ortodoksë Serbë]] | common_languages = [[Gjuha serbe|Serbishtja e vjetër]], [[Sllavishtja kishtare]] }} '''Mbretëria e Serbisë''' ([[Gjuha serbe|serbisht]]: Краљевина Србија ''Kraljevina Srbija''), ose '''Mbretëria Serbe''' (Српско краљевство ''Srpsko kraljevstvo''), ishte një shtet [[Serbia mesjetare|mesjetar serb]] që ekzistonte nga viti 1217 deri më 1346 dhe sundohej nga [[dinastia Nemanjiq]]. [[Principata e Madhe e Serbisë]] u ngrit me kurorëzimin mbretëror të [[Stefan Nemanjiq]]it si mbret, pas ribashkimit të tokave serbe. Në vitin 1219, [[Kisha Ortodokse Serbe]] u riorganizua si një kryepeshkopatë [[Autoqefalia|autoqefale]], e kryesuar nga [[Shën Sava]]. Mbretëria u shpall një [[Perandoria Serbe|perandori]] në vitin 1346, por mbretërimi nuk u shfuqizua si institucion, pasi titulli i një mbreti përdorej si një emërtim zyrtar për një bashkësundimtar të perandorit.{{sfn|Fine|1994|p=106-109, 135-143}}{{sfn|Ćirković|2004|p=38-62}}{{sfn|Curta|2019|p=664-670}} == Prapavija == Kurorëzimi mbretëror i [[Stefan Nemanjiq]]it në vitin 1217 nuk ishte një risi në historinë serbe, pasi kishte tashmë një traditë të gjatë mbretërimi midis sundimtarëve të mëparshëm serbë, me qendër në [[Duklja]] (shek. XI). Gjatë epokës së Nemanjiqit, mbretëria e mëparshme serbe në Duklja quhej "Mbretëria e Vjetër e të parëve tanë" dhe pikëpamje të tilla u pasqyruan edhe në titujt mbretërorë të Stefan Nemanjiqit dhe pasardhësve të tij, të cilët e quanin veten mbretër të të gjitha tokave serbe. duke përfshirë edhe Dukljen. Duke e kuptuar rëndësinë e trashëgimisë mbretërore, princi i madh [[Stefan Nemanja]] (1166-1196), babai i Stefan Nemanjiqit, i dha djalit të tij të madh [[Vukan Nemanjiq]] sundimin në Duklja, me titullin mbret.{{sfn|Ćirković|2004|p=32}} Në atë kohë, "Mbretëria e Vjetër" e Dukljes dhe ish-sundimtarët e saj nga dinastia [[Dinastia Vojislavljeviq|Vojislavljeviq]] (mbretërit [[Mihailo Vojislavljeviq|Mihajlo]] dhe [[Konstantin Bodin]]) konsideroheshin si paraardhës mbretërorë të dinastisë Nemanjiq, që u degëzua nga dinastia e mëparshme [[Dinastia Vukanoviq|Vukanoviq]] në [[Principata e Madhe e Serbisë|Rashkë]]. Marrëdhëniet e vjetra midis dy dinastive (Vojislavljeviq / Vukanoviq) dhe dy rajoneve (Duklja / Rashka) ishin shumë të ngushta. Në vitin 1083, mbreti Konstantin Bodin i Dukljes i emëroi nipat e tij [[Vukan, Princi i Madh i Serbisë|Vukan dhe Markon]] vasalë në Rashkë, një nga krahinat e brendshme të mbretërisë së tij.{{sfn|Fine|1991|p=223}} Çdo krahinë kishte fisnikërinë dhe institucionet e saj, dhe secila fitoi një anëtar ose të afërm të dinastisë Vojislavljeviq për të qeverisur si ''župan''.{{sfn|Fine|1991|p=223}} Midis viteve 1089 dhe 1091, [[Perandoria Bizantine]] nisi një fushatë në Duklja. Një luftë e brendshme shpërtheu në mbretërinë mes të afërmve të Bodinit, duke e dobësuar shumë Dukljen. Vukani i Rashkës shfrytëzoi rastin për t'u afirmuar dhe u shkëput duke pretenduar titullin Princ i Madh i Serbisë.{{sfn|Fine|1991|p=224}} Deri në fund të shekullit të 11-të, Duklja kishte qenë qendra e mbretërisë serbe, si dhe shteti kryesor që i rezistoi Bizantit.{{sfn|Fine|1991|p=224}} Që nga ajo kohë, Rashka u bë më e fuqishmja nga shtetet serbe, nën sundimin e [[Dinastia Vukanoviq|dinastisë Vukanoviq]], dhe kështu mbeti gjatë gjithë shekullit të 12-të.{{sfn|Fine|1991|p=225}} Rashka zëvendësoi gjithashtu Dukljen si kundërshtarin kryesor të Perandorisë Bizantine.{{sfn|Fine|1991|p=224}} Trashëgimtarët e Bodinit u detyruan të njihnin sundimin bizantin dhe tani mbanin vetëm territoret e vogla të Dukljes dhe Travunias.{{sfn|Fine|1991|p=224}} Gjatë sundimit të pasardhësve të Vukanit, bizantinët kërkuan të pushtonin Rashkën në disa raste, por përmes rezistencës dhe lidhjeve diplomatike me [[Mbretëria e Hungarisë|Hungarinë]], ajo principatë serbe mbajti pavarësinë e saj. Në kohën kur Stefan Nemanja u bë zhupani i madh i Rashkës (rreth 1166), Duklja e vjetër u pushtua përgjysmë nga bizantinët, e reduktuar në një principatë të vogël. Menjëherë pas vitit 1180, [[Stefan Nemanja]] çliroi Dukljen duke ribashkuar trojet serbe{{sfn|Ćirković|2004|p=31-32}} dhe i dha të birin Vukanit sundimin mbi Dukljen me titullin tradicional të mbretit. Meqenëse djali i dytë i Nemanjës, Stefani, u bë grand župan në 1196, rivaliteti ndodhi midis vëllezërve, duke arritur kulmin në vitin 1202 kur Stefani u rrëzua.{{sfn|Ćirković|2004|p=32, 42}} == Historia == == Monarkët == {|class="wikitable" |-- ! Mbreti ! Sundimi ! Shënime |-- |{{center|[[Skeda:Stefan the First-Crowned, Ljeviška.jpg|80px]] [[Stefan Nemanjiq]]<br><small>''I pari i kurorëzuar''</small>}} || 1217-1228 || * <small>djali i dytë i Stefan Nemanjës. Ai trashëgoi titullin e ''Princit të Madh'' në vitin 1196 kur babai i tij doli në pension si murg. Mbretërimi i tij filloi me një luftë kundër vëllait të tij Vukan II, i cili e dëboi Stefanin në Bullgari.</small> * <small>[[Kaloyan i Bullgarisë|Kaloyan]] i dha atij një ushtri [[Kumanët|kumanësh]] në këmbim të disa territoreve lindore. Kriza përfundoi kur Sava negocioi një paqe midis vëllezërve dhe pushteti i Stefanit u çimentua.</small> * <small>Ai u kurorëzua ''Mbret'' në vitin 1217, dhe më pas [[Shën Sava|Sava]] fitoi autoqefalinë, duke u bërë [[Lista e krerëve të Kishës Ortodokse Serbe|kryepeshkopi i parë i serbëve]] në vitin 1219, kështu Serbia ruajti pavarësinë e plotë.</small> |-- |{{center|[[Skeda:Stefanradoslav.jpg|80px]] [[Stefan Radoslav]]}} || 1228–1233 || * <small>djali i Stefanit II. Ai sundoi Zahumljen gjatë mbretërimit të babait të tij dhe gjithashtu mbajti statusin e guvernatorit të Zetës. Ai ishte bashkëthemeluesi i manastirit [[Žiča]] me të atin, i cili do të abdikonte në vitin 1227 për shkak të sëmundjes, duke marrë betimet monastike.</small> * <small>Radoslav u kurorëzua nga xhaxhai i tij [[Shën Sava|Sava]], [[Lista e krerëve të Kishës Ortodokse Serbe|Kryepeshkopi i Serbisë]].</small> * <small>Martesa e tij me [[Anna Angelina Komnene Doukaina]] do të rezultonte e papëlqyeshme pasi ajo minoi autoritetin e tij, ai humbi besnikërinë e njerëzve dhe në 1233 një revoltë kundër tyre e shtyu çiftin të ikte në [[Dubrovnik]].</small> |-- |{{center|[[Skeda:Fresco of Stefan Vladislav, Mileševa, edited.jpg|80px]] [[Stefan Vladislav]]}} || 1233–1243 || * <small>djali i Stefanit II. Ai pasoi vëllain e tij Radoslav në vitin 1233 dhe sundoi për 10 vjet, përpara se të rrëzohej nga vëllai i tij i vogël Uroš. Ai vazhdoi të sundonte Zetën.</small> * <small>Dizajni i parë i njohur i flamurit të Serbisë u gjet në thesarin e tij.</small> |-- |{{center|[[Skeda:King Stefan Uroš I with his son Stefan Dragutin.jpg|80px]] [[Stefan Uroš I]]}} || 1243–1276 || * <small>djali i Stefanit II. Ai pasoi vëllain e tij Vladislav.</small> * <small>Ai nxiti tregtinë me Dubrovnikun dhe Kotorrin, duke shënuar një fillim të prosperitetit ekonomik.</small> * <small>Në vitin 1253 u zhvillua një luftë kundër Dubrovnikut, paqja u nënshkrua në vitin 1254 dhe në vitet 1260 filloi një luftë e dytë që përfundoi në 1268.</small> * <small>Uroš u kthye menjëherë në drejtim të Hungarisë, duke marrë me sukses [[Mačva]], megjithatë ai u kap dhe paqja u sigurua midis dy Mbretërve nëpërmjet martesës së Dragutinit dhe Katerinës, vajzës së [[Stefan V i Hungarisë|Stefanit V të Hungarisë]]. </small> * <small>Djali i tij më i madh Dragutin do ta kishte pasuar sundimin e tij, por Uroš favorizoi Stefan Milutin, djalin më të vogël, si pasardhës. Ai u rrëzua nga Dragutini në vitin 1276.</small> |-- |{{center|[[Skeda:Stefan Dragutin, Arilje.jpg|80px]] [[Stefan Dragutin]]}} || 1276-1282 || * <small>djali i Stefan Uroš I. Ai e rrëzoi babanë e tij me ndihmën e familjes mbretërore hungareze (përmes martesës së tij me [[Katalina e Hungarisë, Mbretëresha e Serbisë|Katalinën e Hungarisë]]) pas [[Betejës së Gackos]].</small> * <small>Ai u plagos në vitin 1282 dhe ia dha sundimin suprem vëllait të tij më të vogël Milutin, por vazhdoi të sundojë [[Mbretëria e Sremit|ajo që më vonë do të bëhej Mbretëria e Sremit]] me kryeqytet në [[Beograd]].</small> * <small>Milutini rriti marrëdhëniet me Perandorin Bizantin dhe refuzoi t'i jepte sundimin Vladislav II (djali i Dragutinit), duke shkaktuar një ndarje të Mbretërisë. Dragutin vazhdoi të sundonte kufirin verior në aleancën hungareze, por në vitet e fundit u rilidh me Serbinë, duke vepruar si një vasal.</small> |-- |{{center|[[Skeda:Milutinst.jpg|80px]] [[Stefan Milutin]]}} || 1282–1321 || * <small>djali i Stefan Uroš I. Ai pasoi vëllain e tij Dragutin.</small> * <small>Me ardhjen e tij, ai u kthye menjëherë drejt Maqedonisë, duke pushtuar pjesën veriore me [[Skoplje]], e cila u bë kryeqyteti i tij. Ai vazhdoi thellë në trojet bizantine, duke marrë Shqipërinë veriore dhe deri në Kavallë. Mori edhe [[Vidin]] bullgare, e më vonë [[Durrësi]]n.</small> * <small>Ai ishte në një luftë të njëpasnjëshme me Dragutinin pasi u nënshkrua paqja me bizantinët në vitin 1299. Milutini i ndihmon bizantinët kundër turqve osmanë në [[Beteja e Galipolit (1312)|Betejën e Galipolit (1312)]], e cila përfundoi me fitore. Kur Dragutini vdiq, ai vuri shumicën e tokave të tij me Beogradin nën sundimin e tij, në të njëjtin vit djali i tij Stefan Uroš III u përpoq ta rrëzonte atë, duke rezultuar në internimin e tij në [[Kostandinopojë]]. Në 1319 hungarezët morën të gjitha tokat e Dragutinit, por [[Braniçevo (rajon)|Braniçevo]].</small> * <small>[[Stefan Konstantin]] do të ishte Mbret, por Uroš III kthehet në Serbi në vitin 1321, duke u falur, duke ruajtur sundimin.</small> |-- |{{center|[[Skeda:Stefan Decanski ktitor.jpg|80px]] [[Stefan Deçanski]]<br><small>''i [[Deçani]]t''</small>}} || 1321–1331 || * <small>djali i Stefan Uroš II Milutin</small> |-- |{{center|[[Skeda:Serbian Emperor Stefan Dušan, cropped.jpg|80px]] [[Stefan Dushan]]}}<br><small>''the Mighty''</small> || 1331–1355 || * <small>djali i Uroš III. Ai ishte një udhëheqës ushtarak shumë i aftë dhe mundi Bosnjën dhe Bullgarinë në moshën 20-vjeçare. Duke qenë se babai i tij nuk ishte një pushtues i aftë, Dushani e hoqi nga froni.</small> * <small>Dushani dyfishoi madhësinë e mbretërisë, duke marrë tokat bizantine deri në [[Peloponez]]. Ai u kurorëzua ''Perandor'' në vitin 1346. Perandoria Serbe lulëzoi, duke u bërë një nga vendet dhe kulturat më të zhvilluara në Evropë.</small> * <small>Ai miratoi kushtetutën - [[Kodi i Dushanit]] në 1349.</small> |} == Shih gjithashtu == * [[Serbia mesjetare]] * [[Kisha Ortodokse Serbe në Kosovë]] * [[Kultura serbe]] * [[Marrëdhëniet greko-serbe]] == Referime == {{refbegin|2}} * {{Cite book|last=Ćirković|first=Sima|author-link=Sima Ćirković|year=2004|title=The Serbs|location=Malden|publisher=Blackwell Publishing|isbn=9781405142915|language=en|url=https://books.google.com/books?id=2Wc-DWRzoeIC}} * {{Cite journal|last=Ćirković|first=Sima|author-link=Sima Ćirković|title=The Double Wreath: A Contribution to the History of Kingship in Bosnia|journal=Balcanica|year=2014|orig-year=1964|issue=45|pages=107–143|doi=10.2298/BALC1445107C|language=en|url=http://www.doiserbia.nb.rs/ft.aspx?id=0350-76531445107C}} * {{Cite book|last=Curta|first=Florin|author-link=Florin Curta|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500-1300)|year=2019|location=Leiden and Boston|publisher=Brill|isbn=9789004395190|language=en|url=https://books.google.com/books?id=-sqiDwAAQBAJ}} * {{Cite book|title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century|url=https://archive.org/details/earlymedievalbal0000fine|first=John V. A. Jr.|last=Fine|author-link=John Van Antwerp Fine Jr.|location=Ann Arbor|publisher=University of Michigan Press|year=1991|orig-year=1983|isbn=0-472-08149-7|language=en}} * {{Cite book|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|first=John Van Antwerp|last=Fine|author-link=John Van Antwerp Fine Jr.|location=Ann Arbor, Michigan|publisher=University of Michigan Press|year=1994|orig-year=1987|isbn=0-472-08260-4|language=en}} {{refend}} == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Mbretëria e Serbisë (mesjetare)| ]] [[Kategoria:Historia mesjetare e Serbisë]] [[Kategoria:Mali i Zi mesjetar]] [[Kategoria:Bosnja dhe Hercegovina mesjetare]] [[Kategoria:Historia e Republikës Srpska]] [[Kategoria:Kroacia mesjetare]] [[Kategoria:Maqedonia mesjetare]] [[Kategoria:Historia e Arbërisë]] [[Kategoria:Rajone historike në Serbi]] [[Kategoria:Vende të mëparshme në Evropë|Serbi]] 70xe4uybpjgxcvcqxy4dwbhtr5zri6r Principata e Madhe e Serbisë 0 319342 3002438 2933273 2026-06-27T22:31:20Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002438 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = Великожупанска Србија<br/>''Velikožupanska Srbija'' | conventional_long_name = Principata e Madhe e Serbisë | common_name = Serbia | era = Mesjetare | year_start = 1091 | event_start = Pavarësia | year_end = 1217 | event_end = Ngritur në mbretëri | date_end = | p1 = Perandoria Bizantine nën dinastinë maqedonase | image_p1 = | p2 = Duklja | image_p2 = | p3 = Principata e Serbisë (mesjetare e hershme){{!}}Principata e Serbisë | image_p3 = | s1 = Mbretëria e Serbisë (mesjetare){{!}}Mbretëria e Serbisë | flag_s1 = Flag of the Serbian Empire, reconstruction.svg | image_coat = Seal of Stefan Nemanja.svg | symbol_type = Vula e <br />[[Stefan Nemanja|Stefan Nemanjës]] | image_map = Public Schools Historical Atlas - Europe 1135.jpg | image_map_caption = Evropa në vitin 1135 | capital = [[Stari Ras|Ras]] | government_type = [[Monarkia]] | title_leader = [[Lista e monarkëve serbë|Princi i Madh]] [[Župan|(Župan i Madh)]] | leader1 = [[Vukan, Princi i Madh i Serbisë|Vukan]] | year_leader1 = 1083–1112 | leader2 = [[Stefan Nemanja]] | year_leader2 = 1166–1196 | leader3 = [[Stefan Nemanjiq]] (Princi i Madh↑Mbret) | year_leader3 = 1196–1228 | common_languages = [[Gjuha serbe|Serbisht]] ([[Sllavishtja e Vjetër kishtare#Recensioni serb|Serbishtja e Vjetër]]) | religion = [[Ortodoksia Lindore]] {{hidden |style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal; |header = Minoriteti |content = {{unbulleted list|[[Bogomilism]] (banned)}} }} | category = }} '''Principata e Madhe e Serbisë''' ([[Gjuha serbe|serbisht]]: Великожупанска Србија, [[Romanizimi i serbishtes|romanizuar]]: ''Velikožupanska Srbija''), ose '''Rashka''' (serbisht: Рашка, [[Romanizimi i serbishtes|romanizuar]]: ''Raška''), ishte një shtet [[Serbia mesjetare|mesjetar serb]] që ekzistonte nga gjysma e dytë e shekullit të 11-të deri në vitin 1217, kur ishte u shndërrua në [[Mbretëria e Serbisë (mesjetare)|Mbretërinë e Serbisë]]. Fillimisht, Principata e Madhe e Serbisë u shfaq në rajonin historik të [[Rashka (rajon)|Rashkës]] ([[Alfabeti cirilik serb|Cirilik serb]]: Рашка, [[Romanizimi i serbishtes|romanizuar]]: ''Raška''), dhe gradualisht u zgjerua, gjatë shekullit të 12-të, duke përfshirë rajone të ndryshme fqinje, duke përfshirë territoret e [[Mali i Zi|Malit të Zi]] modern, [[Hercegovina|Hercegovinës]], dhe [[Dalmacia|Dalmacinë]] jugore. Ajo u themelua nga princi i madh [[Vukan, Princi i Madh i Serbisë|Vukan]], i cili fillimisht (rreth 1082) shërbeu si guvernator rajonal i Rashkës, i emëruar nga mbreti [[Konstantin Bodin]]. Gjatë luftërave bizantine-serbe (rreth 1090) Vukani fitoi rëndësi dhe u bë sundimtar vetëqeverisës në rajonet e brendshme serbe. Ai themeloi [[Dinastia Vukanoviq|dinastinë Vukanoviq]], që sundonte Principatën e Madhe. Nëpërmjet lidhjeve diplomatike me [[Mbretëria e Hungarisë|Mbretërinë e Hungarisë]], pasardhësit e Vukanit arritën të ruanin vetëqeverisjen e tyre, duke njohur gjithashtu sundimin suprem të [[Perandoria Bizantine|Perandorisë Bizantine]], deri në vitin 1180. Princi i madh [[Stefan Nemanja]] (1166-1196) fitoi pavarësinë e plotë dhe u bashkua pothuajse të gjitha trojet serbe. Djali i tij, Princi i Madh [[Stefan Nemanjiq|Stefan]] u kurorëzua Mbret i Serbisë në vitin 1217, ndërsa djali i tij më i vogël [[Shën Sava]] u bë kryepeshkopi i parë i serbëve, në vitin 1219.{{sfn|Fine|1991|p=}}{{sfn|Ćirković|2004|p=}}{{sfn|Živković|2008|p=}} ==Prapavija== [[Skeda:Stari Ras.jpg|parapamje|260px|djathtas|Mbetjet e kështjellës mesjetare ose [[Stari Ras|Ras]], kryeqyteti i Principatës së Madhe Serbe; sot Vend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s]] {{Kryesor|Principata e Serbisë (mesjetare e hershme)|Duklja}} Sipas ''[[De Administrando Imperio]]'' (DAI), serbët u vendosën në Ballkan nën mbrojtjen e perandorit bizantin [[Herakliu]] (s. 610–41) dhe u sunduan nga një dinasti e njohur në historiografi si [[dinastia Vlastimiroviq]]. Sllavët kishin filluar të vendoseshin në rajon në fillim të shekullit të 6-të, pas bastisjes së thellë të Perandorisë.{{sfn|Janković|2004|p=39-61}} Ata vendosën "Serbinë e pagëzuar" ("mbrendësinë serbe", e njohur anakronike si "Raška"), e cila përfshinte Bosnjën dhe tokat detare (''[[Pomorje]]'') të [[Travunija]], [[Zahumlje]] dhe [[Paganija]],{{sfn|Moravcsik|1967|pp=153, 155}} ndërsa Duklja detare mbahej nga bizantinët, me sa duket ishte vendosur edhe me serb.[6] Të gjitha tokat detare kufizoheshin me "Serbinë e pagëzuar" në veri.{{sfn|Moravcsik|1967|pp=153, 155}} Në mesin e shekullit të 9-të, fqinji i deritanishëm paqësor i Bullgarisë pushtoi por u mund në luftë.{{sfn|Fine|1991|pp=108, 110}} Serbia u kristianizua rreth vitit 870, megjithëse misionet ishin bërë gjatë mbretërimit të Herakliut. Në dekadat në vijim, anëtarët e dinastisë bënë luftëra të njëpasnjëshme dhe Serbia u bë një çështje e rivalitetit bizantine-bullgar.{{sfn|Fine|1991|p=141}} Informacioni i shkruar në lidhje me dinastinë përfundon me vdekjen e DAI-t dhe princit [[Çaslavi i Serbisë|Çaslav]] (rreth vitit 950), pas së cilës mbretëria u shkatërrua në copa. Bizantinët krijuan një [[Katepanati i Rasit|katepanat jetëshkurtër në Ras]], me guvernatorin ushtarak që përfundoi shpejt pas kësaj me [[Pushtimi bizantin i Bulgarisë|pushtimin bizantin të Bullgarisë]] dhe u rivendos vetëm rreth vitit 1018 me [[Sirmium (themë)|themën jetëshkurtër të Sirmiumit]], e cila megjithatë nuk u shtri shumë në Rashkë. Ndërkohë, Duklja doli si principata dominuese serbe, e cila gradualisht përfshinte edhe Travunijen, Zahumljen, Bosnjën dhe Rashkën.{{sfn|Ostrogorsky|1956|pp=288}}{{sfn|Živković|2006|pp=50–57}}{{sfn|Fine|1991|pp=193–95}} Fillimisht një vasal i Perandorisë Bizantine, [[Stefan Vojislav]] (fl. 1034–1043) u ngrit dhe arriti të marrë territoret e principatës së mëparshme serbe, duke themeluar [[Dinastia Vojislavljeviq|dinastinë Vojislavljeviq]]. Midis viteve 1043 dhe 1080, nën drejtimin e [[Mihailo Vojislavljeviq]] (s. 1050–1081) dhe djalit të tij, [[Konstantin Bodin]] (s. 1081–1101), Duklja pa apogjeun e saj. Mihailo iu dha titulli nominal Mbret i sllavëve nga Papa pasi u largua nga kampi bizantin dhe mbështeti një [[Kryengritja e Georgi Voyteh|kryengritje sllave]] në Ballkan, në të cilën djali i tij Bodin luajti një rol qendror. Pasi përfshiu brendësinë serbe dhe vendosi sundimtarë vazalë atje, ajo u shfaq si shteti më i fuqishëm serb, i parë në titujt e përdorur nga sundimtarët e tij ("Princi i Serbisë", "i serbëve"). Megjithatë, ngritja e saj ishte jetëshkurtër, pasi Bodin u mund nga bizantinët dhe u burgos; i shtyrë në plan të dytë, i afërmi dhe vasal i tij Vukan u bë i pavarur në Rashkë, i cili vazhdoi luftën kundër bizantinëve ndërsa Duklja u godit nga luftërat civile. ==Ndarjet administrative== {{columns-list|colwidth=20em| *Tokat serbe (Rashka) **[[Stari Ras|Ras]] **[[Lumi i Drinës|Drina]] **[[Patkovo]] **[[Hvosno]] **Podrimlje <!--(Podrima)--> **[[Toplica (lumë)|Toplica]] **[[Lumi i Ibrit)|Ibar]] **[[Rasina (lumë)|Rasina]] **[[Lumi i Moravës Perëndimore|Morava Perëndimore]] **[[Leskovac|Dubočica]] **Kostrc **Draškovina **[[Lumi i Sitnicës|Sitnica]] **[[Lumi i Llapit|Lab]] **[[Lipljan]] **Glbočica **Reke **Uska **[[Lugina e Moravës|Pomoravlje]] **Zagrlata **Levče **Belica **[[Lumi i Limit|Lim]] **Kujavča **Zatrnava *[[Zeta]] ([[Duklja]] historike) **Luška **[[Budva]] **[[Nikshiqi|Onogošt]] **Oblik **[[Ribnica (lumë)|Ribnica]] *[[Zahumlje|Hum (Zahumlje)]] **[[Ston]] **[[Popovo (župa)|Popovo]] **Dubrava **[[Luka (župa)|Luka]] **[[Dabar (župa)|Dabar]] **Žapska **Gorička **Večenik *[[Travunija]] **[[Trebinje]] **Urmo **[[Konavlje]] **[[Risan]] **Rudina *Raban ([[Principata e Arbërit|Arbër]]) **[[Pulti (krahinë)|Pulti]]<!-- Danj --> }} ==Ekonomia== Rruga e rëndësishme [[Via de Zenta]], një rrugë tregtare që lidh [[Deti Adriatik|Adriatikun]] me Serbinë, fillonte nga gryka e [[Lumi i Bunës|Bunës]], porti i [[Shkodra|Shkodrës]] (Skadar), (ndryshe [[Tivari]] pastaj [[Cetinje]]) përgjatë [[Lugina e Drinit|luginës së Drinit]] deri në [[Prizren]], më pas në [[Lipjan]], pastaj përmes [[Novobërda|Novobërdës]]. në [[Vranjë]] dhe [[Nish]]. [[Republika e Venedikut]] dhe [[Republika e Raguzës|Raguza]] përdorën rrugën për tregti me Serbinë dhe Bullgarinë. [[John Kinnamos]], duke shkruar për pushtimin bizantin të Galiçit afër Mitrovicës së Kosovës në vitin 1149, tha se shumë barbarë u burgosën "të cilët ishin pjesërisht luftëtarë dhe pjesërisht blegtorë". [[William i Tyre|William, kryepeshkopi i Tyre]], kur kaloi Serbinë për në Tokën e Shenjtë në vitin 1168, ai i përshkroi serbët: ''"Ata janë të pasur me tufa dhe tufa dhe jashtëzakonisht të furnizuar me [[qumësht]], [[djathë]], [[gjalpë]], [[mish]], [[mjaltë]] dhe [[dyllë]]"''.<ref>William of Tyre, ''Historia Transmarina'' 20.4.</ref> Në shekujt XII dhe XIII Republika e Raguzës përfitoi shumë duke u bërë një postë tregtare e shtetit serb në ngritje dhe prosperitet, veçanërisht pas nënshkrimit të një traktati me [[[Stefan Nemanjiq]]in.<ref>[https://books.google.com/books?id=zrerfGc7kUoC&pg=PT9&dq=serbian+empire+dusan+dubrovnik&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj-gK-W1ubeAhUuqYsKHZfqDTg4KBDoAQgnMAA#v=onepage&q=serbian%20empire%20dusan%20dubrovnik&f=false The Birth of Yugoslavia] by Henry Baerlein</ref> Më vonë, në vitin 1268, Uroshi nënshkroi një traktat me Raguzën duke vendosur të ashtuquajturën të ardhura të Shën Dhimitrit (Svetodimitarski dohodak), me anë të së cilës raguzanët duhej t'i paguanin mbretit serb 2000 hiperperi në vit.<ref>[https://books.google.com/books?id=-5hnDwAAQBAJ&pg=RA1-PA84&dq=serbia+dubrovnik&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj11vay3ebeAhUBlIsKHZY5A8cQ6AEILjAB#v=onepage&q=serbia%20dubrovnik&f=false Dubovnik:A History] by Robin Harris, section "Conflicts with Serbia"</ref> ==Sunduesit== {|class="wikitable" |-- ! Ruler ! Reign |-- | [[Vukan, Princi i Madh i Serbisë|Vukan]] | 1091–1112 |-- | [[Uroš I, Princi i Madh i Serbisë|Uroš I]] | 1112–1145 |-- | [[Uroš II, Princi i Madh i Serbisë|Uroš II]] | 1145–1153 |-- | [[Desa (monarch)|Desa]] | 1153–1155 |-- | Uroš II | 1155–1162 |-- | [[Beloš]] | 1162 |-- | Desa | 1162–1166 |-- | [[Tihomir i Serbisë|Tihomir]] | 1166–1168 |-- | [[Stefan Nemanja|Nemanja]] | 1168–1196 |-- | [[Stefan Nemanjiq|Stefan]] | 1196–1202 |-- | [[Vukan Nemanjiq|Vukan]] | 1202–1204 |-- | Stefan | 1204–1217 |} == Referime == {{Reflist|2}} === Referime === {{refbegin|2}} * {{Cite book|last=Ćirković|first=Sima|author-link=Sima Ćirković|year=2004|title=The Serbs|location=Malden|publisher=Blackwell Publishing|url=https://books.google.com/books?id=2Wc-DWRzoeIC}} * {{Cite book|last=Curta|first=Florin|author-link=Florin Curta|title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250|year=2006|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=YIAYMNOOe0YC}} * {{Cite book|last=Curta|first=Florin|author-link=Florin Curta|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500-1300)|year=2019|location=Leiden and Boston|publisher=Brill|url=https://books.google.com/books?id=-sqiDwAAQBAJ}} * {{Cite book|title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century|url=https://archive.org/details/earlymedievalbal0000fine|first=John V. A. Jr.|last=Fine|author-link=John Van Antwerp Fine Jr.|location=Ann Arbor|publisher=University of Michigan Press|year=1991|orig-year=1983|isbn=0-472-08149-7|language=en}} * {{Cite book|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|first=John Van Antwerp|last=Fine|author-link=John Van Antwerp Fine Jr.|location=Ann Arbor, Michigan|publisher=University of Michigan Press|year=1994|orig-year=1987|isbn=0-472-08260-4|language=en}} * {{Cite journal|last=Janković|first=Đorđe|title=The Slavs in the 6th Century North Illyricum|journal=Гласник Српског археолошког друштва|year=2004|volume=20|pages=39–61|url=http://www.rastko.rs/arheologija/delo/13047}} * {{Cite book|editor-last=Moravcsik|editor-first=Gyula|editor-link=Gyula Moravcsik|title=Constantine Porphyrogenitus: De Administrando Imperio|year=1967|orig-year=1949|edition=2nd revised|location=Washington D.C.|publisher=Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies|isbn=9780884020219|url=https://books.google.com/books?id=3al15wpFWiMC}} * {{Cite book|last=Ostrogorsky|first=George|author-link=George Ostrogorsky|title=History of the Byzantine State|year=1956|location=Oxford|publisher=Basil Blackwell|url=https://books.google.com/books?id=Bt0_AAAAYAAJ}} * {{Cite book|last=Živković|first=Tibor|author-link=Tibor Živković|year=2008|title=Forging unity: The South Slavs between East and West 550–1150|location=Belgrade|publisher=The Institute of History, Čigoja štampa|url=https://books.google.com/books?id=JlIsAQAAIAAJ}} {{refend}} [[Kategoria:Principata e Madhe e Serbisë| ]] [[Kategoria:Historia mesjetare e Serbisë]] [[Kategoria:Historia e Kosovës]] [[Kategoria:Mali i Zi mesjetar]] [[Kategoria:Bosnja dhe Hercegovina mesjetare]] [[Kategoria:Historia e Republikës Srpska]] [[Kategoria:Kroacia mesjetare]] [[Kategoria:Rajone historike në Serbi]] [[Kategoria:Principata të shuara|Serbi]] 2zdb1aegm0nmsddu09czie3t77g5fw2 Gashi 0 320808 3002342 2960704 2026-06-27T18:02:32Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Gashi (fis)]] te [[Gashi]] 2960704 wikitext text/x-wiki '''Gashi''' është një mbiemër shqiptar dhe emri i një prej [[Fiset shqiptare|fiseve]] më të mëdha historike të [[Gegëria|Shqipërisë veriore]]. Është një rajon historik fisnor i vendosur në [[Malësia e Gjakovës|Malësinë e Gjakovës]].{{sfn|Elsie|2015|p=6}}{{sfn|Fishta|Elsie|2005|p=420}} Fisi Gashi njihet për ndjekjen e Kanunit të Malësisë së Madhe, një variant i [[Kanuni]]t.<ref>{{cite book|last1=Sellers|first1=Mortimer|last2=Tomaszewski|first2=Tadeusz|title=The Rule of Law in Comparative Perspective|date=23 korrik 2010|publisher=Springer Science & Business Media|language=en|page=210|isbn=9789048137497|url=https://books.google.com/books?id=9Rx7_KyUp7cC&q=Byty%C3%A7i+tribe+Albania}}</ref> Ata ishin të njohur ndër fiset malore për mençurinë e tyre.{{sfn|Elsie|2015|p=170}} {{Fise shqiptare}} == Gjeografia == [[File:Albania Propria ouero Superiore detta anche Macedonia Occidentale.jpg|thumb|270px|Gasci (Gashi) në vitin 1689 nga hartografi Italian, Giacomo Cantelli]] Gashi është një nga fiset më të përhapura shqiptare në veri të Shqipërisë, Kosovë dhe Maqedoni. Territori i tyre fisnor korrespondon me [[Rrethi i Tropojës|Rrethin e Tropojës]] dhe me [[Rajoni i Gjakovës|Rajonin e Gjakovës]] në Shqipëri dhe [[Kosova|Kosovë]] përkatësisht; ai shtrihet nga lindja e qytetit të [[Bajram Curri]]t deri në fshatrat si [[Batusha (Gjakovë)|Batusha]] dhe [[Kosharja (Gjakovë)|Kosharja]] në Kosovë. Rajoni i tyre fisnor bazohet në luginat e lumenjve Llugaj dhe Bushtrica, në perëndim kufizohen me [[Krasniqi]]n, në jug me [[Bytyçi]]n mbi Qafën e Luzhës dhe me [[Morina (fis)|Morinën]] në juglindje. Fisi Gashi kishte edhe kullota verore në veri të malit në lindje të [[Vuthaj]]t.{{sfn|Elsie|2015|pp=166–167}} == Prejardhja == Gashi është i përqendruar në rajonin historik të [[Malësia e Gjakovës|Malësisë së Gjakovës]], e cila përfshin [[Rrethi i Tropojës|Rrethin e Tropojës]] në [[Shqipëri]] dhe [[Gjakova|Komunën e Gjakovës]] në Kosovë. Mendohet se kanë lidhje me [[Toplana|Toplanën]].{{sfn|Elsie|2015|p=168}} Sipas traditës, të shënuar nga [[Franc Nopcsa|Baroni Nopca]] në vitin 1907, paraardhësi i [[Shllaku (fis)|Shllakut]] quhej “Can Gabeti”, një nga katër vëllezërit (të tjerët ishin themelues të Gashit, Toplanës dhe Megulës).{{sfn|Elsie|2015|pp=133, 145, 168}} Katër vëllezërit jetonin në rajonin e Shllakut ku ndanë pasuritë e tyre. Gashi dhe Toplana përfundimisht u zhvendosën drejt lindjes, ku Gashi u vendos fillimisht në Serma midis lumenjve Nikaj dhe Leshnica. Vendbanimi i tyre në Serma ishte jetëshkurtër dhe ata u zhvendosën në vendndodhjen e tyre aktuale rreth vitit 1660 pasi anëtarët katolikë të fisit vranë 2 imamë. Begolli Bey i [[Peja|Pejës]] kishte bërë që trupat e tij të rrethonin fisin dhe t'i detyronin të shpërnguleshin në një rajon të ri (Malësia e Gjakovës) ku jetonte popullsia vendase e quajtur ''anas''.{{sfn|Elsie|2015|p=168}} Titulli ''anas'' përdoret në disa historiografi fisnore shqiptare, pasi është një term shqiptar që u referohet popujve autoktonë të një rajoni. ''Anas'' nuk i referohet popullsive sllave.<ref>{{Cite web|url=https://digital.library.upenn.edu/women/durham/albania/albania.html|title=High Albania|language=en}}</ref> Gabeti, që thuhet se ishte një [[Ortodoksia Lindore|krishterë ortodoks]] nga [[Mali i Zi]], hasi në popullsinë origjinale vendase që ishin paraardhësit e familjes Kolë Pep Fura dhe pasardhësi i fundit mashkull i të cilit vdiq rreth vitit 1900.{{sfn|Elsie|2015|p=133}} Baroni Nopsca beson se Gashi u nda nga fiset Toplana dhe Shllaku rreth vitit 1524 ose ndoshta disi më herët, ndoshta si rezultat i luftës së parë [[Shqipëria Osmane|osmane]] në Shqipëri.{{sfn|Elsie|2015|p=169}} Megjithatë, lidhja e supozuar me Toplanën dhe Shllakun nuk mbështetet nga rezultatet gjenetike, të cilat tregojnë se Toplana dhe Shllaku janë të lidhur me njëri-tjetrin, por nuk kanë lidhje gjaku me Gashin.<ref>{{cite web|title=Fisi Gashi|url=https://www.rrenjet.com/gashi/|website=Rrenjet|language=sq|access-date=6 qershor 2022|archive-date=6 korrik 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706073320/https://rrenjet.com/gashi/|url-status=dead}}</ref> Megjithatë, Gashi mendohet se ka qenë fisi i parë në rajonin e [[Tropoja|Tropojës]], pra para [[Krasniqi|Krasniqjave]]. Referenca historike bëhet për një tjetër baba stërgjyshor të Gashit të quajtur Leka, djali i [[Pjetër Spani|Pjetër Spanit]], i cili ka jetuar në vendbanimin Selimaj (Gegëhysen) në gjysmën e dytë të shekullit të pesëmbëdhjetë.{{sfn|Elsie|2015|p=169}} Ajo që është e qartë, megjithatë, është se Gashi tradicionalisht përbëhej nga 3 vëllazëri kryesore ose fise më të vogla: * Luzha kryesisht banorë të fshatit [[Luzhë]] të cilët kanë origjinë nga fshati i vjetër i Gashit në [[Pulti (krahinë)|Pultit]] që daton në shekullin e 17-të. Pra, rrjedh nga dega origjinale e fisit. * Bardhi/Bardhajt, të cilët u vendosën në Malësinë e Gjakovës më së voni në fillim të shekullit të 17-të. * Shipshanët, të cilët e vendosën malësinë e Gjakovës nga fillimi i shekullit të 17-të. Sipas gojëdhënave vendase, fisi i Gashit mori formën e tanishme kur aga i Gashit në Botushë bashkoi Luzhën me bajrakun e Bardhit dhe të Shipshanit si masë mbrojtëse ndaj fiseve përreth që ishin më të mëdhenj në numër.<ref>{{cite book|last1=Malaj|first1=Ibrahim|title=Tropoja ne breza|date=2004|publisher=Dardania|location=Tirane|language=sq}}</ref> == Historia == Gashi si patronim shfaqet në defterin osman të vitit 1485 në vendbanimin Bazari Lepovica në nahijen e [[Pjetër Spani|Petrishpan-ilit]]. Vendbanimi kishte tridhjetë familje; mes tyre ishin: ''Mrija'', i biri i ''Gashit'' dhe ''Nikolla'', i biri i ''Gashit''.<ref>{{Cite web|url=https://docs.google.com/file/d/0B3ma9plMXxAEZi1PZTVXMXV1NFE/edit?resourcekey=0--QaPGuoZZuhT0hxl0LnN3A|title=Rexhistri kadastral i Sanxhakut te Shkodres 1485|last1=Puhala|first1=Selami|language=sq}}</ref> Më 1602, njëfar Marin Gashi (Gasi) përmendet si sundimtar i [[Rrethi i Matit|Matit]].<ref name="auto1">{{cite book|last1=Valentini|first1=Giuseppe|title=PARTE SECONDA - Il Diritto delle Comunità - Nella Tradizione Giuridica Albanese|language=en|date=1956|publisher=Vallecchi Editore|location=Florence|pages=260|url=https://www.dimarcomezzojuso.it/autore.php?id=36}}</ref> Përmendja e parë e ketij fisi në dokumenta historik mendohet te jetë ajo në relacionet e Don Vincentit dhe Benedikt Orsinit të viteve 1628-1629 ku thuhet: ''“Krahina e Pultit ndër malet mbi Shkodër që shtrihet në gjatësi prej malit të Bishkazit në prendim deri në malin e Gashit në lindje"''.<ref>{{cite book|last1=Palnikaj|first1=Mark|title=Palnikaj, M. (2022). Dioqeza e Pultit në dokumentat e arkivave të Vatikatit|date=2020|location=Tiranë|page=32|language=sq}}</ref> Sipas Robert Elsie, Gashi është fisi i parë shqiptarë me vendbanim në Tropojë.{{sfn|Elsie|2015|p=6}} Zanafilla e fisit të Gashit është e dokumentuar qartësisht nga një vizitë që Frang Bardhi i bëri fshatrave të Pultit më 1638; Bardhi shënonte se fshati ''Gash'' kishte 97 shtëpi me 866 banorë të krishterë. Prej këtyre, Bardhi thoshte që Gashi është edhe mbiemri i një konaku 95 frymësh, të gjithë prej 3 vëllazerive që ishin të tre gjallë dhe që njihnin pasardhësit e vet deri në brezin e katërt. Ai gjithashtu përshkruante Gashjanët si të gjatë, të pashëm e me trup te lidhur, si dhe mjaft të pasur e shumë krenarë. Ata kishin një kryetar që quhej ''Mengu Kola'', i cili i kishte pritur në shtëpi me nderim të madh.<ref>{{cite book|last1=Zamputi|first1=Injac|title=Reports on the situation of northern and central Albania in the XVII century|date=1963|publisher=State University, Institute of History and Linguistics|location=Tiranë|language=sq}}</ref> Dokumentacioni mbi fisin e Gashit vijon të jetë i bollshëm përgjatë gjithë shekullit të 17, kur Gashi ishte qendër e Dioqezës së Pultit. Gashi e [[Krasniqi|Krasniqja]] ishin në hasmëri të shpeshta mes tyre, siç tregojnë relacione deri në vitin 1680, kur [[Pjetër Bogdani]] arriti të pajtojë 24 gjaqe mes dy fiseve.<ref>{{cite book|last1=Palnikaj|first1=Mark|title=Klerikë atdhetarë|date=2020|location=Tiranë|page=32|language=sq}}</ref> Në vitin 1689, krerët e Gashit iu drejtuan me një letër Vatikanit, duke kërkuar mbështetje më të madhe me klerikë e materiale. Kjo letër është një ndër dokumentet më të vjetra në gjuhën shqipe.<ref>{{cite book|last1=Bartl|first1=P|last2=Camaj|first2=M|title=Ein Brief in albanischer Sprache aus Gashi vom Jahre 1689|date=1967|location=München|language=sq}}</ref> [[File:Letter from the Elders of Gashi (1689).png|thumb|300px|Letra e Krenave të Gashit (1689)]] Gjatë [[Lufta e Madhe Turke|Luftës Austro-Turke]] të viteve 1683–1699, fisi Gashi ishte ndër fiset e shumta shqiptare të sanxhakëve të [[Sanxhaku i Dukagjinit]] (veriu i Shqipërisë dhe perëndimi i Kosovës), [[Sanxhaku i Ohrit|Ohrit]] dhe krahinës së Malit të Zi që mbështetën [[Monarkia Habsburge|Habsburgët]] dhe u rebeluan kundër osmanëve. Pas tërheqjes së forcave habsburge nga rajoni, osmanët përpiluan një listë të fiseve dhe krahinave që ishin bashkuar me Habsburgët gjatë luftës, me qëllim për t'i nënshtruar dhe për të siguruar që ata të mos rebeloheshin sërish; fisi Gashi ishte ndër fiset kryesore në këtë listë dhe si rezultat u ndëshkua nga osmanët.<ref name="Anscombe">{{cite journal|last1=Anscombe|first1=Frederick F.|title=The Ottoman Empire in Recent International Politics-II: The Case of Kosovo|language=en|journal=The International History Review|date=2006|volume=28|issue=4|pages=758–793|url=https://www.jstor.org/stable/40109813|issn=0707-5332}}</ref><ref>{{cite book|title=Historia e popullit shqiptar.|language=sq|date=2002|publisher=Akademia e Shkencave të Shqipërisë|location=Tiranë}}</ref> Në vitet 1690-1693, fshati Gash u dogj nga Pashai i Pejës dhe popullsia e tij u dëbua drejt [[Krahina e Llapit|Llapit]] në Kosovë, por disa familje u kthyen në trevat e para, pasi në relacionet e zhvilluara gjatë viteve 1720-1743 Gashi vazhdon te dalë në dokumenta si fshat katolik disa-qindra banorë.<ref>{{cite book|last1=Palnikaj|first1=Mark|title=Relacione për gjendjen e Shqipërisë në shek. XVII-XVIII|date=2020|page=69|language=sq}}</ref> Në vitet 1690-1693, fshati Gash u dogj nga Pashai i Pejës dhe banorët e tij u dëbuan drejt Llapit në Kosovë. Megjithatë, disa familje u rikthyen në trojet e tyre, pasi në dokumentet e viteve 1720-1743 fshati Gash vazhdon të përmendet si një vendbanim katolik me disa qindra banorë. Gjithashtu, në relacionet e viteve 1693-1697 përmenden fshatrat e Gashit, Luzhë dhe Botushë. Në dokumentet e manastireve serbe përmendet [[Halil Pasha Gashi|Halil Pashë Gashi]] (i njohur si Gašlija në serbisht) nga fisi Gash, i cili ishte një komandant ushtarak osman në fund të shekullit të 17-të. Ai udhëhoqi një forcë prej rreth 15,000 ushtarësh, kryesisht nga fiset shqiptare të veriut, por edhe nga sanxhakët e [[Elbasani|Elbasanit]], [[Ohri|Ohrit]], [[Vlora|Vlorës]] dhe [[Delvina|Delvinës]]. Halil Pasha organizoi fushata të rëndësishme në Ballkan, veçanërisht në qytetet [[Sofja|Sofje]], [[Nishi|Nish]] dhe [[Smedereva|Smederevë]].<ref>{{cite book|last1=Kantic|first1=Tatjana|title=Tursko Osvajanje Srbije 1690 Godine|date=23 tet 2017|publisher=cosbelgrade|location=Belgrade|language=sr|page=42|url=http://rih.iib.ac.rs/966/1/Tursko%20osvajanje%20Srbije%201690.%20godine.pdf}}</ref> Gjatë këtyre fushatave, mbrojtësit e [[Leskoci (Serbi)|Leskovcit]] dhe [[Prokupla|Prokuples]] u tërhoqën përballë përparimit të ushtrisë shqiptare nga Kosova. Kapiteni [[Antonije Znorić]] u detyrua të largohej nga Prokupla drejt [[Krushevaci|Krushevcit]]. Pas tërheqjes së forcave serbe, trupat e Halil Pashës së Gashit (Serasker i Shkupit), Mustafa Pashë Arnautit (Beglerbeg i Rumelisë) dhe mercenarët e [[Mahmut Pashë Begolli|Mahmut Pashës së Begollit]] ([[Sanxhaku i Prizrenit|Sanxhakbeu i Prizrenit]] dhe [[Rrafshi i Dukagjinit|Rrafshit të Dukagjinit]]) sulmuan menjëherë, duke depërtuar deri në afërsi të Leskovcit dhe Prokuples dhe duke shkaktuar largimin e popullsisë vendase.<ref>{{cite book|last1=Kantic|first1=Tatjana|title=Tursko Osvajanje Srbije 1690 Godine|date=23 tet 2017|publisher=cosbelgrade|location=Belgrade|language=sr|page=49|url=http://rih.iib.ac.rs/966/1/Tursko%20osvajanje%20Srbije%201690.%20godine.pdf}}</ref> Më 1716, Gashi bashkë me [[Kelmendi|Kelmendin]], [[Pulti (krahinë)|Pultin]], [[Shala|Shalën]] dhe rajone fisnore të [[Mirdita|Mirditës]], u vunë në shënjestër të një operacioni ndëshkues të kryer nga Tahir Pasha i Dukagjinit. Në maj të vitit 1845, pas nxjerrjes jashtë ligjit nga Reşid Pashës të së drejtës për të mbajtur armë, fisi Gashi, së bashku me 2000 banorë nga rajoni i Gjakovës si dhe fiset malësore të Gjakovës, [[Krasniqi]] dhe [[Bytyçi]], u ngritën në kryengritje. Kryengritësit, me rreth 8000 vetë, dëbuan garnizonin osman nga Gjakova. Osmanët e shtypën rebelimin, por nuk patën sukses në vendosjen e kontrollit efektiv të rajonit.<ref name="Ippen">{{citation|url=http://www.albanianhistory.net/texts20_1/AH1916.html|title=Nineteenth-Century Albanian History|editor=Robert Elsie|translator=Robert Elsie|year=1916|author=Theodor Ippen|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130108155829/http://www.albanianhistory.net/texts20_1/AH1916.html|archivedate=2013-01-08|language=sq}}</ref> Në vitin 1862, osmanët dërguan [[Mehmed Ali Pasha|Maxharr Pashën]] me 12 divizione për të zbatuar Reformat e Tanzimatit në Malësinë e Gjakovës. Nën udhëheqjen e [[Mic Sokoli|Mic Sokolit]] dhe [[Binak Alia|Binak Alisë]], fiset Gashi, Krasniqi, Bytyçi dhe [[Nikaj-Mërtur|Nikaj-Mertur]] organizuan një rezistencë afër [[Bujan|Bujanit]]. Kryengritësit u përforcuan nga forcat e Shalës, të udhëhequra nga [[Mark Lula]].Pas luftimeve të ashpra, ata arritën të mposhtin forcat osmane dhe t'i dëbojnë nga malësia.<ref>Malaj, 2003, [https://books.google.ae/books?id=zu7zHAAACAAJ&dq=tropoja+ne+breza&hl=en&sa=X&redir_esc=y p.72]</ref> Fisi Gashi, i udhëhequr nga [[Ali Ibra]] dhe Haxhi Brahimi, mori pjesë në [[Beteja e Nokshiqit|Betejën e Nokshiqit]] në Mal të Zi, në të cilën [[Lidhja e Prizrenit|Lidhja Shqiptare e Prizrenit]] mundi një forcë numerikisht superiore malazeze. [[Sylejman agë Batusha|Sulejman Agë Batusha]] nga [[Batusha (Gjakovë)|Botusha]] ishte një prijës i fisit Gashi i cili udhëhoqi këtë fis në rajonin e Gjakovës në fillim të shekullit XX, duke marrë pjesë në kryengritje të shumta kundër Perandorisë Osmane.<ref>{{cite book|last1=Schmitt|first1=Oliver Jens|last2=Frantz|first2=Anne|title=Politik und Gesellschaft im Vilayet Kosovo und im serbisch beherrschten Kosovo 1870–1914|language=de|date=2020|publisher=Austrian Academy of Sciences|location=Vienna|pages=292, 50, 233, 410, 411}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bello|first1=Hasan|title=KRYENGRITJA E VITIT 1910 SIPAS DISA RAPORTEVEKONSULLORE|language=sq|journal=KOSOVA|date=2018|volume=43|page=78|url=https://www.academia.edu/41183677}}</ref> Gjatë Kryengritjes Shqiptare të vitit 1912, fisi Gashi u bashkua me fiset Krasniqi (të udhëhequr nga Bajram Curri), Hasi dhe Bytyçi në betejën e Grykës së Prushit, pranë Hasit, ku osmanët kishin vendosur një garnizon prej katër batalionesh. Pas një beteje të përgjakshme, osmanët pësuan një humbje të rëndë. Kryengritësit shqiptarë morën një sasi të madhe armësh, municioni, mitralozësh dhe topash. Humbjet për osmanët ishin të rënda, me qindra të vrarë dhe të kapur rob. Të burgosurit u çarmatosën dhe u lanë të lirë, duke u thënë se kryengritja synonte çlirimin e fshatarëve shqiptarë dhe anatolianë nga shtypja. Të mashtruar dhe të demoralizuar, këta ushtarë, me kthimin e tyre në Gjakovë, shkaktuan një rënie të moralit në garnizonin osman të qytetit. Kjo fitore e rriti entuziazmin e shqiptarëve në luftën e tyre për pavarësi.<ref>{{cite book|last1=Elsie|first1=Robert|last2=Destani|first2=Bejtullah D.|title=Kosovo, a documentary history : from the Balkan wars to World War II|date=2018|publisher=Bloomsbury Publishing|language=en|location=London|isbn=9781838600037|page=79|url=https://www.bloomsbury.com/au/kosovo-a-documentary-history-9781838600037/}}</ref> == Vëllazëritë e Gashit në Malësinë e Gjakovës == [[Skeda:Overview of Albanian tribes, Franz Seiner, 1918.jpg|parapamje|300px|Harta e fiseve të Shqipërisë veriore në vitin 1918, Gashi që mbulon seksionin 25]] Në [[Malësia e Gjakovës|Malësi të Gjakovës]], territori i Gashit përfshin gjithë fshatrat nga [[Lumi i Gashit|Lumi i Gashit]] deri në Qafë të Morinës, si dhe Luzhën e Botushën. Edhe pse gjithë këto fshatra (me përjashtim të Astës, Kojelit, Vuçidolit dhe pjesërisht Tropojës që banoheshin nga familje Berishë) quhen Gash, dokumentet dhe gojëdhënat përputhen në faktin se ato banohen nga tri fise me prejardhje të ndryshme: Bardhajt, Shipshani dhe Botusha me Luzhën. Secili prej këtyre tri fiseve, sipas gojëdhënave përkatëse, u formua nga rritja e një bërthame familjare pa lidhje me dy të tjerat. ===Luzha=== Sipas gojëdhënës, janë dy fshatrat e Malësisë së Gjakovës ku banon popullsi vazhduese e fisit të Gashit të shek. 17. Siç shrkuhët më lart, në atë periudhë Gashi gjendej në Geghysenin e sotëm. Si pasojë e kundërshtimit të vazhdueshëm ndaj sundimit osman, Gashi u ndëshkua disa herë përmes ekspeditave ushtarake, gjë që në vitet 1690-1743 solli largimin e popullsisë nga vendbanimi i parë dhe konvertimin gradual në Islam. Banorët e sotëm të Luzhës mbajnë mend paraardhësit e tyre deri në 15 breza, prej të cilëve 3-4 të parët kanë emra katolikë, kurse pjesa tjetër myslimanë.<ref>{{cite book|last1=Malaj|first1=Ibrahim|title=Tropoja ne breza|date=2004|publisher=Dardania|location=Tiranë|page=207-214|language=sq}}</ref> Edhe në Botushë e në [[Deçani|Deçan]], mbahen mend rreth 10-11 breza me emra myslimanë, kurse brezat përpara me emra katolikë.<ref>{{cite book|last1=Qorraj|first1=B|title=Fisi si lidhje sociale në zonën e Dukagjinit: Rasti i fisit Gash në të dy anët e kufirit shtetëror Kosovë-Shqipëri.|date=2017|language=sq}}</ref> Këto llogari për kohën e konvertimit gjejnë edhe mbështetje historike pasi në 1693-1694 del se priftërinjtë katolikë vizitonin edhe disa fshatra përtej kufirit të Dioqezës së Pultit, ndër të cilët përmenden Luzha dhe Batusha. Lidhja e Luzhës me Gashin del e qartë në relacionin e vitit 1697 ku thuhet: “''Po ashtu Luzha, fshat me 12 shtëpi katolike, është farë e fis me Gashin, edhe pse është rreth 4 milje drejt maleve të Bytyçit''“.<ref>{{cite book |last1=Palnikaj |first1=Mark |title=Relacioni i Fra Egidio D'Armento,1967 |page=69} |language=sq}</ref> Edhe sipas etnografit Rrok Zojzi “''fiset malësore Gash dhe Bytyç kapërcyen lumin e Tropojës, që formon kufinin e Alpeve të Veriut nga jugëlindja dhe zbritën deri në lumin e Skaticës dhe u vendosen me banim të përhershëm në këtë vend që i takonte Dukagjinit, tue e shtri kufinin e e Malësisë mbi këtë zone''“.<ref>{{cite book|last1=Zojzi|first1=Rrok|title=Ndamja krahinore e popullit shqiptar. Gegnia|date=1962|language=sq}}</ref> Pra, me braktisjen graduale të fshatit Gash, një pjesë e madhe e banorëve u shpërngul drejt pjesëve të ndryshme të Kosovës, kurse një pjesë mundi të qëndrojë në Malësi të Gjakovës, në fshatrat Luzhë dhe Botushë.<ref>{{cite web|title=Fisi Gashi|url=https://rrenjet.com/gashi/|website=Rrenjet|language=sq}}</ref> ===Bardhi/Bardhajt=== Bardhët populluan pjesën mes lumit të Gashit dhe lumit të Tropojës mbahen si pasardhës të Brahim, Ali dhe Memi Bardhit. Siç mund të dallohet nga emrat, tre vëllezërit, që sipas llogaritjes së brezave mund të kenë jetuar rreth 400 vjet më parë, ishin myslimanë. Në një relacion të vitit 1698, Bardhajt përmenden si fis tashmë i formuar e i përhapur në disa vendbanime mbi lumin e [[Valbona (fshat)|Valbonës]]: “Fshati Bardhi me 68 shtëpi në katër katunde, ka shumë gra të krishtera; burra asnjë, por të gjithë turq e renegatë“.<ref>{{cite book|last1=Palnikaj|first1=Mark|title=Dioqeza e Pultit në dokumentat e arkivave të Vatikatit|date=2022|location=Tirane|page=193|language=sq}}</ref> Që këta ishin fis i ndryshëm nga fisi i atëhershëm i Gashit është e qartë si nga fakti që Bardhajt tashmë kishin 4 katunde për të cilat nuk përmendet lidhje me Gashin, edhe nga besimi i ndryshëm, pasi gashjanët ishin ende kryesisht katolikë. Për prejardhjen e të parit të Bardhajve, ka disa gojëdhëna të ndryshme, por ndër kryesoret janë ajo e mbledhur nga Rrok Zojzi, që thotë se Bardhët erdhën nga [[Kuçi (Mali i Zi)|Kuçi]] i Malit të Zi, dhe një tjetër që thotë se Bardhi ishte nga Kosova. Kurse për vendin ku u vendos Bardhi me të bijtë, gojëdhëna përmend qartësisht zonën e Gosturanit, pra në zonën ku Bardhajt patën bajrakun e tyre dhe ku banojnë edhe sot.<ref>{{cite book|last1=Malaj|first1=Ibrahim|title=Tropoja ne breza|date=2004|publisher=Dardani|location=Tiranë|page=265-270|language=sq}}</ref> ===Shipshani=== Është fisi që banon në zonën mes lumit të Tropojës dhe Qafës së Morinës. Sipas gojëdhënës, shipshjanët janë pasardhës të vëllezërve Gegë, Buçë dhe Papë Kalla, rreth 14-15 breza më parë.<ref>{{cite book |last1=Malaj |first1=Ibrahim |title=Tropoja ne breza |date=2004 |publisher=Dardania |location=Tiranë} |language=sq}</ref> Fillimisht Shipshani ishte pjesë e bajrakut të Bardhajve, po me rritjen e popullsisë Shipshani u bë bajrak i veçantë me qendër në Kasaj. Prejardhja e tre vëllezërve nuk është plotësisht e sigurtë as nga gojëdhënat as nga dokumentet, por dihet që Gegaj, Buçaj dhe Papaj janë vendbanime të Shipshanit me disa fshatra secili, pra duket se ndryshe na Bardhajt, dy brezat e parë të fisit ishin të besimit katolik. Nisur nga llogaria e brezave, mund të hamendësohet se edhe përhapja e Shipshanit në territorin e sotëm nisi rreth 400 vjet më parë. == Gjenetika == Linja gjenetike (haplogrupi) i pasardhësve të fisit të vjetër ''Gashi'' identifikohet si J2b-L283>Y126399>Y252971, ndërsa vëllazëritë më të reja të fisit, Bardhaj dhe Shipshani, janë nën E-V13>PH2180. Përmes një testi të thellë gjenetik [[Whole genome sequencing]] të një anëtari të fisit Gashi nga fshati [[Bajçina|Bajçinë]] në [[Krahina e Llapit|Llap]], u zbulua një degë e veçantë e Gashit të vjetër, i njohur edhe si Gashi i Gurit në Kosovë. Rezultati nga Llapi ka formuar një degë të re me një familje nga fshati i [[Luzhë|Luzhës]] në [[Tropojë]]. Regjistrimet historike nga shekulli i 17-të tregojnë se shumica e banorëve të fshatit Gashi në [[Pult]] u detyruan të zhvendoseshin nga [[Perandoria Osmane|Osmanët]] në Llap si ndëshkim për qëndrimin e tyre kundër pushtimit osman gjatë [[Luftës Austro-Turke (1683–1699)|Luftës Austro-Turke]] të viteve 1683-1699. Pas kësaj zhvendosjeje, fshati i Gash u braktis, ndërsa disa familje që ia dolën të shpëtonin nga deportimi formuan fshatin Luzhë, përtej [[Lumi i Valbonës|Lumit të Valbonës]]. Lidhjet gjenetike konfirmojnë origjinën e përbashkët të vëllazërive te lagjes Gashi nga Bajçina dhe asaj së Luzhës, të cilat kanë rrënjë në fshatin e Gashit në [[Malësia e Gjakovës|Malësi]]. Dega e re që është shfaqur në pemën gjenetike YFull është rreth 650 vjet e vjetër,<ref>{{cite web|language=en|title=J-Y252971|url=https://www.yfull.com/tree/J-Y252971/|website=YFull}}</ref> dhe shumë individë të tjerë me teste STR janë po ashtu pjesë e kësaj linje.<ref>{{cite web|language=sq|title=Fisi i Gashit në hapësiren shqiptare|url=https://www.google.com/maps/d/u/0/viewer?mid=1Zei9JcLLghq3LSKlUNS9jUJUAhVHC34&ll=42.60140075631281%2C21.111668125616085&z=9/}}</ref> Gjithashtu, fisi Gash ka një paraardhës të përbashkët me fiset [[Krasniqi]] dhe [[Nikaj-Mërtur|Nikaj]] rreth vitit 1200, duke treguar praninë e tyre në rajonin e Tropojës gjatë [[Mesjeta|Mesjetës]].<ref>{{cite web|title=J-Y126399|url=https://www.yfull.com/tree/J-Y126399/|language=en|website=YFull}}</ref> Ndërkohë, deri tani, të gjitha familjet nga vëllazëritë e Bardheve dhe Shipshani janë nën E-V13>PH2180.<ref>{{cite web|title=E-PH2180|url=https://rrenjet.com/e-ph2180/|website=Rrenjet.com|language=sq}}</ref> == Gashi në treva të tjera shqiptare == Përveç Malësisë së Gjakovës, ku përmendet më së hershmi, vëllazëri e familje të fisit të Gashit gjenden anë e mbanë trevave shqiptare në Kosovë, Serbi, Maqedoni dhe në Shqipërinë veriore. Në Kosovë fisi i Gashit është i pranishëm në çdo krahinë. Disa familje e quajnë veten ''Gash i Gurit'', kurse disa vetëm ''Gash''. Shumë nga familjet e Gashit në Kosovë ruajnë kujtimin e prejardhjes nga Malësia e Gjakovës, si psh në fshatrat [[Carrabregu i Poshtëm|Carrabreg]], [[Krysheci (Skënderaj)|Kryshec]], [[Radisheva|Radishevë]], [[Llaushë]], [[Lubaveci|Lubovec]], etj. Në fakt, ndër të dhënat më të vjetra për praninë e Gashit në Kosovë është relacioni i lartpërmendur nga viti 1697, ku thuhet: “''Fshati Gashi me 120 shtëpi, të cilat u dëbuan nga Pashai i Pejës, tani janë vendosur në fushën e Kosovës, në një vend të quajtur [[Krahina e Llapit|Llap]], dhe kjo tash 8 vjet, të cilat janë pa priftërinj dhe kanë filluar të bëhen turq dhe skizmatikë nga mungesa e priftërinjve katolikë''“.<ref><nowiki>{{cite book |last1=Palnikaj |first1=Mark |title=Relacione për gjendjen e Shqipërisë në shek. XVII-XVIII. |date=2020} |language=sq}</nowiki></ref> Por shumë familje të tjera gashjane në Kosovë nuk e kanë një traditë të prejardhjes nga Malësia e Gjakovës. Ka mundësi që një pjesë e vogël t’a ketë harruar prejardhjen me kalimin e shekujve, mirëpo në shumë raste mund të bëhet fjalë për banorë të vjetër të Kosovës që i janë bashkuar fisit Gash pas mbërritjes së vëllazërive të Gashit nga Malësia. Pra përkatësia fisnore Gash e familjeve shqiptare në Kosovë nuk lidhet detyrimisht me prejardhje nga Shqipëria e veriut. Etnografët serbë kanë spekuluar shpesh me raste të tilla, duke i cilësuar familjet e vjetra të Kosovës si serbë të shqiptarizuar. Këto teza gjejnë përgjigjet më bindëse në rezultatet e analizave gjenetike, që deri tani kundërshtojnë këto spekulime.<ref>{{cite web|title=Fisi Gashi|url=https://rrenjet.com/gashi/|website=Rrenjet|language=sq}}</ref> == Roli i fisit Gash në ruajtjen e kishave mesjetare ortodokse== Në Kosovë, kishat mesjetare ortodokse janë të njohura për mbrojtjen e tyre nga fisi Gash. Një shembull i rëndësishëm është [[Manastiri i Deçanit|Kisha e Deçanit]], e cila ndër banorët vendas njihej si “Kisha e Gashit”. Kjo ndodhte sepse banorët e Deçanit i përkisnin këtij fisi, i cili shtrihej edhe në disa fshatra fqinj. Ky fakt tregon qartë përkatësinë etnike shqiptare të popullsisë së Rrafshit të Dukagjinit. Në Rrafshin e Dukagjinit dhe në [[Drenica|Drenicë]], shqiptarët që ruanin kishën njiheshin si “vojvodë” ose rojtarë të saj. Zakonisht, fshati ose fisi zgjidhte një familje për këtë detyrë dhe kryefamiljari prezantohej para kryemurgut të kishës. Para se të merrej vendimi për zgjedhjen e vojvodës, zhvilloheshin bisedime me kryemurgun dhe autoritetet osmane, të cilat zakonisht e miratonin. Detyra kryesore e vojvodës ishte mbrojtja e kishës në rast rreziku, madje edhe duke rrezikuar jetën e tij. Në Kishën e Deçanit, vojvoda kishte një dhomë të veçantë për rojën. Familja e Salih Rrustës nga fisi Gash, me origjinë nga Deçani, ka qenë një prej familjeve që ka mbrojtur këtë kishë. Kjo familje njihej si “shtëpi vojvodë” dhe ka një histori të gjatë në ruajtjen e Kishës së Deçanit. Stërgjyshi i Salih Rrustës, i pari që u vendos në Deçan, quhej Kolë. Gjenealogjia e kësaj familjeje është si më poshtë: Salihi (90 vjeç më 1955) – Rrusta – Dema – Uka – Isufi – Ibra – Hyseni – Caca – Kola. Nga Caca rrjedhin mbi 70 familje, të shpërndara në Deçan, [[Carrabregu i Epërm|Carrabreg]] (Voksh afër Deçanit) dhe Bërzhenik, afër Pejës. Të gjitha këto familje njihen si Cacaj, por ndahen në disa vëllazëri: Pepkolaj, Likaj, Lushaj dhe Iberhysaj. Familja e Salih Rrustës bën pjesë te Iberhysaj dhe ka pasur 15 familje në Deçan, 5 në [[Lugu i Baranit|Lug të Baranit]], 2 në Bërzhenik dhe 2 në [[Qyshku|Qyshk]] afër Pejës. Një tjetër shembull i vojvodëve shqiptarë është ai i Kishës së Deviçit në Drenicë. Sipas dëshmive të pleqve, gjatë periudhës osmane, kjo kishë u ruajt nga familja e Behram Vojvodës, e cila ishte pjesë e fisit Gash. Deri në vitin 1912, meshkuj nga kjo familje e ruanin kishën me radhë. Midis viteve 1913-1915, ruajtja nuk ishte e nevojshme, pasi rrethanat politike ishin në favor të serbëve dhe shqiptarët u gjendën në një situatë të vështirë. Megjithatë, nga fundi i vitit 1915 deri në vitin 1918, situata ndryshoi, dhe kisha kërkoi përsëri mbrojtjen e vojvodëve të Drenicës. Fqinjët e Kishës së Deviçit mbajnë mend disa emra të vojvodëve, si Avdyl Vojvoda, babai i tij Halimi, gjyshi Ajeti dhe stërgjyshi Behrami. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, kisha e Deviçit nuk kishte më vojvodë, duke shënuar fundin e kësaj tradite.<ref>{{cite web|title=Studime Shoqërore I|url=https://ashak.org/botime/studime-shoqerore-1/|website=Ashak.org|language=sq}}</ref> == Vendbanimet == {{div col|colwidth=18em}} * Ahmataj (Shushicë-Ahmataj) * Babina * Begaj * Berbat (Shkëlzen) * [[Batusha (Gjakovë)|Botushë]] * Buçin * Degë * Dushaj * Gegaj * Gri * Kernaja * Kovaç * Luzha * Mejdan * Papaj * Rajë * Selimaj (Gegëhysen) *[[Tropoja]] *Deçan *Carrabreg {{div col end}} == Referime == {{refbegin}} * {{cite book|last=Elsie|first=Robert|title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture|url=https://books.google.com/books?id=-EzWCQAAQBAJ&pg=PA6|date=30 maj 2015|publisher=I.B.Tauris|language=en|isbn=978-1-78453-401-1}} * {{cite book|last1=Fishta|first1=Gjergj|last2=Elsie|first2=Robert|title=The Highland Lute|url=https://books.google.com/books?id=j7tLgANw8hAC&pg=PA420|year=2005|publisher=I.B.Tauris|language=en|isbn=978-1-84511-118-2}} * {{cite book|last=Kaser|first=Karl|title=Household and Family in the Balkans: Two Decades of Historical Family Research at University of Graz|url=https://books.google.com/books?id=zjmzQnrfFmQC&pg=PA124|year=2012|publisher=LIT Verlag Münster|language=en|isbn=978-3-643-50406-7}} {{refend}} == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Mbiemra shqiptarë]] [[Kategoria:Fise në Shqipëri]] oysd6pk631ri398cc0ozcy4r9gngcos Fluoridimi i ujit 0 322812 3002446 2988482 2026-06-27T22:48:39Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002446 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Glass-half-full.jpeg|alt=Clear water pours from a spout into a drinking glass.|parapamje|301x301px| Fluoridimi nuk ndikon në pamjen, shijen ose aromën e [[Uji i Pijshëm|ujit të pijshëm]] .<ref name="Lamberg">{{Cite journal|vauthors=Lamberg M, Hausen H, Vartiainen T|date=gusht 1997|title=Symptoms experienced during periods of actual and supposed water fluoridation|journal=Community Dentistry and Oral Epidemiology|volume=25|issue=4|pages=291–295|doi=10.1111/j.1600-0528.1997.tb00942.x|pmid=9332806}}</ref>]] '''Fluoridimi i ujit''' është përshtatja e përmbajtes së fluorit në një furnizues publik uji vetëm për të ngadalësuar [[Kariesi dentar|prishjen e dhëmbëve]] . Uji i fluoriduar përmban fluor në një nivel që parandalon zgavrat.<ref name="FRWG">{{Cite journal|date=gusht 2001|title=Recommendations for using fluoride to prevent and control dental caries in the United States. Centers for Disease Control and Prevention|url=http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5014a1.htm|journal=MMWR. Recommendations and Reports|volume=50|issue=RR-14|pages=1–42|pmid=11521913}} See also [http://cdc.gov/fluoridation/guidelines/tooth_decay.htm lay summary] from CDC, 2007-08-09.</ref> Uji i fluoriduar vepron në sipërfaqet e dhëmbëve: në gojë, ai fut fluor në sasi të ulët tek pështyma, gjë që ul ritmin e çmineralizimit të [[Zmalti|smaltit të dhëmbëve]] dhe rrit ritmin me të cilën ai rimineralizohet në fazat e hershme të zgavrave.<ref name="Pizzo">{{Cite journal|vauthors=Pizzo G, Piscopo MR, Pizzo I, Giuliana G|date=shtator 2007|title=Community water fluoridation and caries prevention: a critical review|journal=Clinical Oral Investigations|volume=11|issue=3|pages=189–193|doi=10.1007/s00784-007-0111-6|pmid=17333303}}</ref> Zakonisht, një përbërje e fluoriduar i shtohet [[Uji i Pijshëm|ujit të pijshëm]], një proces që në SHBA kushton mesatarisht rreth 1.17 dollarë për person në vit.<ref name="FRWG" /> Shfluoridimi është i nevojshëm kur niveli i fluorit natyral tejkalon kufijtë e rekomanduar.<ref name="Taricska">{{Cite book|title=Advanced Physicochemical Treatment Processes|url=https://archive.org/details/advancedphysicoc0000unse_h6y0|vauthors=Taricska JR, Wang LK, Hung YT, Li KH|publisher=Humana Press|year=2006|isbn=978-1597450294|veditors=Wang LK, Hung YT, Shammas NK|series=Handbook of Environmental Engineering 4|pages=[https://archive.org/details/advancedphysicoc0000unse_h6y0/page/293 293]–315|chapter=Fluoridation and defluoridation|doi=10.1007/978-1-59745-029-4_9}}</ref> Në vitin 2011, [[Organizata Botërore e Shëndetësisë]] këshilloi një prani të fluorit nga 0.5 në 1.5&nbsp;mg/L (miligram për litër), në varësi të [[Klima|klimës]], mjedisit vendor dhe burimeve të tjera të fluorit. Uji në shishe zakonisht ka prani të panjohur fluori.<ref name="Hobson">{{Cite journal|vauthors=Hobson WL, Knochel ML, Byington CL, Young PC, Hoff CJ, Buchi KF|date=maj 2007|title=Bottled, filtered, and tap water use in Latino and non-Latino children|url=http://archpedi.ama-assn.org/cgi/content/full/161/5/457|journal=Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine|volume=161|issue=5|pages=457–461|doi=10.1001/archpedi.161.5.457|pmid=17485621|doi-access=free}}</ref> Prishja e dhëmbëve mbetet një shqetësim kryesor [[Shëndeti publik|i shëndetit publik]] në shumicën e [[Shtetet e zhvilluara|vendeve të industrializuara]], duke prekur 60-90% të nxënësve të shkollës dhe shumicën dërrmuese të të rriturve.<ref name="Petersen-2004">{{Cite journal|vauthors=Petersen PE, Lennon MA|date=tetor 2004|title=Effective use of fluorides for the prevention of dental caries in the 21st century: the WHO approach|url=https://www.who.int/oral_health/media/en/orh_cdoe_319to321.pdf|journal=Community Dentistry and Oral Epidemiology|volume=32|issue=5|pages=319–321|doi=10.1111/j.1600-0528.2004.00175.x|pmid=15341615}}</ref> Fluoridimi i ujit redukton zgavrat tek fëmijët, ndërsa efikasshmëria tek të rriturit është më pak e qartë.<ref name="Cochrane2015">{{Cite journal|vauthors=Iheozor-Ejiofor Z, Worthington HV, Walsh T, et al|date=qershor 2015|title=Water fluoridation for the prevention of dental caries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=6|issue=6|pages=CD010856|doi=10.1002/14651858.CD010856.pub2|pmc=6953324|pmid=26092033}}</ref><ref name="Scher2011">{{Cite web|date=2011|title=Introduction to the SCHER opinion on Fluoridation|url=http://ec.europa.eu/health/scientific_committees/opinions_layman/fluoridation/en/l-3/1.htm#0|access-date=18 prill 2016|publisher=European Commission Scientific Committee on Health and Environmental Risks (SCHER)}}</ref> Një përmbledhje e organizatës Cochrane vlerëson se një reduktim i zgavrave prej 35% në dhëmbët e fëmijërisë dhe 26% në dhëmbët e përhershëm kur fluoridimi i ujit përdorej nga fëmijët që nuk merrnin fluor nga burime të tjera.<ref name="Cochrane2015" /> Megjithatë, kjo u bazua në studime të vjetra të cilat nuk arritën të kontrollonin ndryshore të shumta, si rritja e konsumit të sheqerit si dhe strategji të tjera dentare.<ref name="Cochrane2015" /> Shumica e vendeve evropiane kanë dëshmuar rënie të konsiderueshme të prishjes së dhëmbëve, megjithëse fluoridimi i qumështit dhe kripës është i përhapur në vend të fluoridimit të ujit.<ref>{{Cite web|last=<!--Not stated-->|date=8 mars 2013|title=Question: European countries have rejected fluoridation, so why should we fluoridate water?|url=https://www.wda.org/wp_super_faq/european-countries-have-rejected-fluoridation-so-why-should-we-fluoridate-water|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801044237/https://www.wda.org/wp_super_faq/european-countries-have-rejected-fluoridation-so-why-should-we-fluoridate-water|archive-date=1 gusht 2019|access-date=6 shkurt 2018|website=www.wda.org|publisher=Wisconsin Dental Association}}</ref> Studimet e fundit këshillojnë se fluoridimi i ujit, veçanërisht në vendet e industrializuara, mund të jetë i panevojshëm, sepse fluoridet aktuale (të tilla si në pastat e dhëmbëve ) përdoren gjerësisht dhe shkalla e kariesit është tashmë e ulët.<ref name="Pizzo"/> Edhe pse fluoridimi mund të shkaktojë fluorozë dentare, e cila mund të ndryshojë pamjen e dhëmbëve në zhvillim ose [[Zmalti|fluorozën e smaltit]],<ref name="Pizzo"/> ndryshimet janë të lehta dhe zakonisht nuk janë një shqetësim estetik ose i shëndetit publik.<ref name="NHMRC">{{Cite book|last=National Health and Medical Research Council (Australia)|url=http://nhmrc.gov.au/_files_nhmrc/file/publications/synopses/Eh41_Flouridation_PART_A.pdf|title=A systematic review of the efficacy and safety of fluoridation|year=2007|isbn=978-1864964158|access-date=13 tetor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091014191758/http://www.nhmrc.gov.au/_files_nhmrc/file/publications/synopses/Eh41_Flouridation_PART_A.pdf|archive-date=14 tetor 2009|url-status=dead}} Summary: {{Cite journal|vauthors=Yeung CA|year=2008|title=A systematic review of the efficacy and safety of fluoridation|journal=Evidence-Based Dentistry|volume=9|issue=2|pages=39–43|doi=10.1038/sj.ebd.6400578|pmid=18584000|doi-access=free}} See also [http://nhmrc.gov.au/_files_nhmrc/file/media/media/rel07/Fluoride_Flyer.pdf lay summary] from NHMRC, 2007.</ref> Nuk ka dëshmi të qarta të efekteve anësore të tjera nga fluoridimi i ujit.<ref name="YorkReview2000">{{Cite web|year=2000|title=A systematic review of public water fluoridation|url=http://www.york.ac.uk/media/crd/crdreport18.pdf}} Report website: {{Cite web|date=2000|title=Fluoridation of drinking water: a systematic review of its efficacy and safety|url=http://www.york.ac.uk/inst/crd/fluorid.htm|access-date=26 maj 2009|publisher=NHS Centre for Reviews and Dissemination}} Authors' summary: {{Cite journal|vauthors=McDonagh MS, Whiting PF, Wilson PM, et al|date=tetor 2000|title=Systematic review of water fluoridation|journal=BMJ|volume=321|issue=7265|pages=855–859|doi=10.1136/bmj.321.7265.855|pmc=27492|pmid=11021861}} Authors' commentary: {{Cite journal|vauthors=Treasure ET, Chestnutt IG, Whiting P, McDonagh M, Wilson P, Kleijnen J|date=maj 2002|title=The York review – a systematic review of public water fluoridation: a commentary|journal=British Dental Journal|volume=192|issue=9|pages=495–497|doi=10.1038/sj.bdj.4801410a|pmid=12047121|doi-access=free}}</ref> Efektet e fluorit varen nga sasia ditore e fluorit të marrë prej të gjitha burimeve. Pikëpamjet mbi metodën më efikase për parandalimin e prishjes së dhëmbëve në komunitet janë ndryshme. Qeveria australiane deklaron se fluoridimi i ujit është mënyra më efektive për të arritur ekspozimin ndaj fluorit.<ref name="NHMRC" /> OBSH raporton se fluoridimi i ujit, kur është i realizueshëm dhe i pranueshëm nga ana kulturore, ka përparësi thelbësore, veçanërisht për nëngrupet me rrezik të lartë,<ref name="Petersen-2004"/> ndërsa [[Komisioni Evropian]] nuk gjen asnjë përfitim nga fluoridimi i ujit në krahasim me përdorimin e tanishëm.<ref name="EU2011">{{Cite web|year=2011|title=What role does fluoride play in preventing tooth decay?|url=http://ec.europa.eu/health/scientific_committees/opinions_layman/fluoridation/en/l-3/5.htm#0|access-date=18 prill 2016}}</ref> == Qëllimi == [[Skeda:Dental_caries.jpg|alt=Molar viewed from the top, with a cavity in the central pit, and a small amount of blood in nearby fissures.|parapamje| Një [[Kariesi dentar|zgavër]] fillon në smaltin e jashtëm të një dhëmbi dhe përhapet në dentinën dhe pulpën brenda.]] Prishja e dhëmbëve ( [[Kariesi dentar|kariesi i dhëmbëve]] ) është një nga sëmundjet kronike (të përherëshme)më të përhapura në mbarë botën.<ref name="Selwitz">{{Cite journal|vauthors=Selwitz RH, Ismail AI, Pitts NB|date=janar 2007|title=Dental caries|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_january-6-12-2007_369_9555/page/51|journal=Lancet|volume=369|issue=9555|pages=51–59|doi=10.1016/S0140-6736(07)60031-2|pmid=17208642}}</ref> Megjithëse rrallë është kërcënues për jetën, prishja e dhëmbëve mund të shkaktojë dhimbje dhe të dëmtojë të ngrënit, të folurit, fytyrën dhe jetën shoqërore,<ref>{{Cite journal|vauthors=Gibson-Moore H|date=2009|title=Water fluoridation for some—should it be for all?|journal=Nutr Bull|volume=34|issue=3|pages=291–295|doi=10.1111/j.1467-3010.2009.01762.x}}</ref> si dhe ndikon shumë në cilësinë e jetës së fëmijëve, veçanërisht të atyre me status të ulët socio-ekonomik .<ref name="Selwitz" /> Në shumicën e [[Shtetet e zhvilluara|vendeve të industrializuara]], prishja e dhëmbëve prek 60-90% të nxënësve të shkollës dhe shumicën dërrmuese të të rriturve; megjithëse problemi është më pak i theksuar tek vendet në zhvillim të Afrikës, ai pritet të rritet për shkak të ndryshimit të dietës dhe ekspozimit të pamjaftueshëm të fluorit.<ref name="Petersen-2004"/> Pasi ndodh një zgavër, dhëmbi u nënshtrohet restaurimeve të përsëritura, me vlerësime për jetëgjatësinë mediane të mbushjes me amalgamë që variojnë nga 9 deri në 14 vjet.<ref name="Griffin-econ">{{Cite journal|vauthors=Griffin SO, Jones K, Tomar SL|year=2001|title=An economic evaluation of community water fluoridation|url=http://cdc.gov/fluoridation/pdf/griffin.pdf|journal=Journal of Public Health Dentistry|volume=61|issue=2|pages=78–86|doi=10.1111/j.1752-7325.2001.tb03370.x|pmid=11474918}}</ref> Sëmundja orale është sëmundja e katërt më e shtrenjtë për t'u trajtuar.<ref name="WHA-2007">{{Cite journal|vauthors=Petersen PE|date=qershor 2008|title=World Health Organization global policy for improvement of oral health--World Health Assembly 2007|journal=International Dental Journal|volume=58|issue=3|pages=115–121|doi=10.1111/j.1875-595x.2008.tb00185.x|pmid=18630105}}</ref> Motivimi për fluorizimin e kripës ose ujit është i ngjashëm me atë të kripës së jodizuar për parandalimin e hipotiroidizmit kongjenital dhe [[Sëmundja e gushës|strumës]] .<ref name="Horowitz">{{Cite journal|vauthors=Horowitz HS|date=tetor 2000|title=Decision-making for national programs of community fluoride use|journal=Community Dentistry and Oral Epidemiology|volume=28|issue=5|pages=321–329|doi=10.1034/j.1600-0528.2000.028005321.x|pmid=11014508}}</ref> Qëllimi i fluoridimit të ujit është të parandalojë një sëmundje kronike, barra e së cilës bie veçanërisht mbi fëmijët dhe të varfërit.<ref name="Selwitz"/> Një tjetër nga qëllimet ishte për të kapërcyer pabarazitë në shëndetin dentar dhe [[Stomatologjia|kujdesin dentar]] .<ref name="Burt">{{Cite book|title=Silent Victories: The History and Practice of Public Health in Twentieth-century America|url=https://archive.org/details/silentvictoriesh0000unse|vauthors=Burt BA, Tomar SL|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0195150698|editor-last=Ward JW, Warren C|pages=[https://archive.org/details/silentvictoriesh0000unse/page/307 307]–322|chapter=Changing the face of America: water fluoridation and oral health}}</ref> Ka anekdota, por jo prova shkencore që fluori lejon më shumë kohë për trajtimin dentar duke ngadalësuar përparimin e prishjes së dhëmbëve dhe se ai thjeshton trajtimin duke shkaktuar që shumica e kaviteteve të shfaqen në [[Kariesi dentar|gropa dhe çarje të dhëmbëve]] .<ref name="Kumar2008">{{Cite journal|vauthors=Kumar JV|date=korrik 2008|title=Is water fluoridation still necessary?|url=http://adr.sagepub.com/cgi/content/full/20/1/8|journal=Advances in Dental Research|volume=20|issue=1|pages=8–12|doi=10.1177/154407370802000103|pmid=18694870|access-date=10 dhjetor 2022|archive-date=4 qershor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090604124238/http://adr.sagepub.com/cgi/content/full/20/1/8|url-status=dead}}</ref> Rishikime të tjera nuk kanë gjetur prova të mjaftueshme për të përcaktuar nëse fluoridimi i ujit redukton pabarazitë sociale të shëndetit oral.<ref name="Cochrane2015"/> Organizatat shëndetësore dhe dentare në mbarë botën kanë miratuar sigurinë dhe efektivitetin e praktikës.<ref name="Pizzo"/> Përdorimi i saj filloi në vitin 1945, pas studimeve të fëmijëve në një rajon ku nivele më të larta të fluorit ndodhin natyrshëm në ujë.<ref name="NICDR">{{Cite web|date=20 dhjetor 2008|title=The story of fluoridation|url=http://www.nidcr.nih.gov/OralHealth/Topics/Fluoride/TheStoryofFluoridation.htm|access-date=6 shkurt 2010|publisher=National Institute of Dental and Craniofacial Research}}</ref> Hulumtimet e mëtejshme treguan se fluoridimi i matur parandalon prishjen e dhëmbëve.<ref name="Ripa">{{Cite journal|vauthors=Ripa LW|year=1993|title=A half-century of community water fluoridation in the United States: review and commentary|url=http://aaphd.org/docs/position%20papers/A%20Half-Century%20of%20Community%20Water1993.pdf|url-status=dead|journal=Journal of Public Health Dentistry|volume=53|issue=1|pages=17–44|doi=10.1111/j.1752-7325.1993.tb02666.x|pmid=8474047|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304021822/http://aaphd.org/docs/position%20papers/A%20Half-Century%20of%20Community%20Water1993.pdf|archive-date=4 mars 2009}}</ref> k1h6m81nels97gi11ybzjk9z71zd191 Formula e Heronit 0 323861 3002627 2961339 2026-06-28T04:18:49Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002627 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Triangle_with_notations_2_without_points.svg|parapamje|198x198px| Një trekëndësh me brinjë ''a'', ''b'' dhe ''c'']] Në [[Gjeometria|gjeometri]], '''formula e Heronit''' (ose '''formula e Heroit''' ) jep [[Sipërfaqja|syprinën]] A të një [[trekëndëshi]] në terma të tre gjatësive të brinjëve a, b, c . Nëse <math display="inline">s = \tfrac12(a + b + c)</math> është gjysmëperimetri i trekëndëshit, sipërfaqja është,<ref>{{Cite journal|last=Kendig|first=Keith|year=2000|title=Is a 2000-year-old formula still keeping some secrets?|url=https://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/is-a-2000-year-old-formula-still-keeping-some-secrets|journal=[[The American Mathematical Monthly]]|volume=107|issue=5|pages=402–415|doi=10.1080/00029890.2000.12005213|jstor=2695295|mr=1763392|access-date=26 dhjetor 2022|archive-date=29 maj 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529215533/https://maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/is-a-2000-year-old-formula-still-keeping-some-secrets|url-status=dead}}</ref> : <math>A = \sqrt{s(s-a)(s-b)(s-c)}.</math> Ai është emëruar sipas inxhinierit të shekullit të parë [[Hero nga Aleksandria|Heronit të Aleksandrisë]] (ose Heroi) i cili e vërtetoi atë në veprën e tij ''Metrica'', megjithëse ndoshta ishte e njohur shekuj më parë. == Shembull == Le të jetë △ABC trekëndëshi me brinjë a = 4, b = 13 dhe c = 15 . Gjysmëperimetri i këtij trekëndëshi është: : <math>s=\frac{a+b+c}{2}=\frac{4+13+15}{2}=16</math> dhe kështu është syprina është : <math> \begin{align} A &= \sqrt{s\left(s-a\right)\left(s-b\right)\left(s-c\right)} = \sqrt{16 \cdot (16-4) \cdot (16-13) \cdot (16-15)}\\ &= \sqrt{16 \cdot 12 \cdot 3 \cdot 1} = \sqrt{576} = 24. \end{align} </math> Në këtë shembull, gjatësitë e brinjëve dhe syprina janë [[Numrat e plotë|numra]] të plotë, duke e bërë atë një trekëndësh Heronian . Sidoqoftë, formula e Heronit funksionon po aq mirë në rastet kur një ose më shumë nga gjatësitë e brinjëve nuk janë numra të plotë. == Shprehje alternative == Formula e Heronit gjithashtu mund të shkruhet vetëm në lidhje me gjatësinë e brinjëve në vend të përdorimit të gjysmëperimetrit, në disa mënyra, : <math>\begin{align} A &=\tfrac{1}{4}\sqrt{(a+b+c)(-a+b+c)(a-b+c)(a+b-c)} \\[6mu] &=\tfrac{1}{4}\sqrt{2(a^2 b^2+a^2c^2+b^2c^2)-(a^4+b^4+c^4)} \\[6mu] &=\tfrac{1}{4}\sqrt{(a^2+b^2+c^2)^2-2(a^4+b^4+c^4)} \\[6mu] &=\tfrac{1}{4}\sqrt{4(a^2b^2+a^2c^2+b^2c^2)-(a^2+b^2+c^2)^2} \\[6mu] &=\tfrac{1}{4}\sqrt{4a^2b^2-(a^2+b^2-c^2)^2}. \end{align}</math> I njëjti relacion mund të shprehet duke përdorur përcaktorin Cayley-Menger , : <math> -16A^2 = \begin{vmatrix} 0 & a^2 & b^2 & 1 \\ a^2 & 0 & c^2 & 1 \\ b^2 & c^2 & 0 & 1 \\ 1 & 1 & 1 & 0 \end{vmatrix}. </math> == Vërtetimet == === Vërtetimi trigonometrik duke përdorur ligjin e kosinusit === Një provë moderne, e cila përdor [[Algjebra|algjebërën]] dhe është krejt e ndryshme nga ajo e dhënë nga Heroni, vijon si më poshtë.<ref>{{Cite book|last=Niven, Ivan|url=https://archive.org/details/maximaminimawith0000nive|title=Maxima and Minima Without Calculus|publisher=The Mathematical Association of America|year=1981|pages=[https://archive.org/details/maximaminimawith0000nive/page/7 7–8]|url-access=registration}}</ref> Le të jenë ''a'', ''b'', ''c'' brinjët e trekëndëshit dhe ''α'', ''β'', ''γ'' [[Këndi|këndet]] përballë atyre brinjëve. Duke zbatuar [[Teorema e kosinusit|ligjin e kosinusit]] marrim : <math>\cos \gamma = \frac{a^2+b^2-c^2}{2ab}</math> Nga kjo provë, marrim lidhjen algjebrike që : <math>\sin \gamma = \sqrt{1-\cos^2 \gamma} = \frac{\sqrt{4a^2 b^2 -(a^2 +b^2 -c^2)^2 }}{2ab}.</math> Lartësia e trekëndëshit në bazën ''a'' ka gjatësi ''b sin γ'', dhe vijon : <math>\begin{align} A &= \tfrac12 (\mbox{bazë}) (\mbox{lartësi}) \\[6mu] &= \tfrac12 ab\sin \gamma \\[6mu] &= \frac{ab}{4ab}\sqrt{4a^2 b^2 -(a^2 +b^2 -c^2)^2} \\[6mu] &= \tfrac14\sqrt{-a^4 - b^4 - c^4 + 2 a^2 b^2 + 2 a^2 c^2 + 2 b^2 c^2} \\[6mu] &= \tfrac14\sqrt{(a + b + c)(- a + b + c)(a - b + c)(a + b - c)} \\[6mu] &= \sqrt{ \left(\frac{a + b + c}{2}\right) \left(\frac{- a + b + c}{2}\right) \left(\frac{a - b + c}{2}\right) \left(\frac{a + b - c}{2}\right)} \\[6mu] &= \sqrt{s(s-a)(s-b)(s-c)}. \end{align}</math> === Vërtetimi algjebrik duke përdorur teoremën e Pitagorës === [[Skeda:Triangle_with_notations_3.svg|parapamje|270x270px|Trekëndëshi me lartësi <math>h</math> baza prerëse <math>c</math> në <math>d+(c-d)</math>]] Prova e mëposhtme është shumë e ngjashme me atë të dhënë nga Raifaizeni.<ref>{{Cite journal|last=Raifaizen|first=Claude H.|year=1971|title=A Simpler Proof of Heron's Formula|url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1971-01_44_1/page/27|journal=Mathematics Magazine|volume=44|pages=27–28|doi=10.1080/0025570X.1971.11976093}}</ref> Nga [[teorema e Pitagorës]] kemi <math>b^2 = h^2+d^2</math> dhe <math>a^2 = h^2 + (c-d)^2</math> sipas figurës në të djathtë. Nga zbritja e këtyre rezulton <math>a^2-b^2 = c^2-2cd</math> . Ky ekuacion na lejon të shprehim <math>d</math> në terma të brinjëve të trekëndëshit: : <math>d = \frac{-a^2 + b^2 + c^2}{2c}.</math> Për lartësinë e trekëndëshit marrim <math>h^2 = b^2-d^2</math> . Duke zëvendësuar ''d'' me formulën e dhënë më sipër dhe duke zbatuar identitetin e diferencës së katrorëve, marrim : <math> \begin{align} h^2 &= b^2-\left(\frac{-a^2 + b^2 + c^2}{2c}\right)^2 \\ &= \frac{(2bc - a^2 + b^2 + c^2)(2bc + a^2 - b^2 - c^2)}{4c^2} \\ &= \frac{\big((b + c)^2 - a^2\big)\big(a^2 - (b - c)^2\big)}{4c^2} \\ &= \frac{(b + c - a)(b + c + a)(a + b - c)(a - b + c)}{4c^2} \\ &= \frac{2(s - a) \cdot 2s \cdot 2(s - c) \cdot 2(s - b)}{4c^2} \\ &= \frac{4s(s - a)(s - b)(s -c )}{c^2}. \end{align} </math> Tani e zbatojmë këtë rezultat në formulën që llogarit syprinën e një trekëndëshi nga lartësia e tij: : <math> \begin{align} A &= \frac{ch}{2} \\ &= \sqrt{\frac{c^2}{4} \cdot \frac{4s(s - a)(s - b)(s - c)}{c^2}} \\ &= \sqrt{s(s - a)(s - b)(s - c)}. \end{align} </math> == Qendrueshmëria numerike == Formula e Heronit siç është dhënë më sipër është [[Stabiliteti numerik|numerikisht e paqëndrueshme]] për trekëndëshat me një kënd shumë të vogël kur përdoret [[Float|aritmetika me presje notuese]] . Një alternativë e qëndrueshme<ref>{{Cite book|last=Sterbenz|first=Pat H.|title=Floating-Point Computation|url=https://archive.org/details/floatingpointcom0000ster|date=1974-05-01|publisher=[[Prentice Hall]]|isbn=0-13-322495-3<!-- 978-0-13-322495-5 -->|edition=1st|series=Prentice-Hall Series in Automatic Computation|location=Englewood Cliffs, New Jersey, USA}}</ref><ref>{{Cite web|last=William M. Kahan|date=24 mars 2000|title=Miscalculating Area and Angles of a Needle-like Triangle|url=http://www.cs.berkeley.edu/~wkahan/Triangle.pdf}}</ref> përfshin rregullimin e gjatësive të anëve në mënyrë që a ≥ b ≥ c dhe llogaritjen : <math>A = \frac{1}{4} \sqrt{\big(a + (b + c)\big) \big(c - (a - b)\big) \big(c + (a - b)\big) \big(a + (b - c)\big)}.</math> Kllapat në formulën e mësipërme kërkohen për të parandaluar paqëndrueshmërinë numerike në vlerësim. == Përgjithësimet == [[Skeda:Cyclicquadrilateral.png|djathtas|parapamje|192x192px| Katërkëndëshi ciklik]] Formula e Heronit është një rast i veçantë i formulës së Brahmaguptës për sipërfaqen e një katërkëndëshi ciklik . Formula e Heronit dhe formula e Brahmaguptës janë të dyja raste të veçanta të formulës së Bretschneider-it për sipërfaqen e një katërkëndëshi . Formula e Heronit mund të merret nga formula e Brahmagupta-s ose formula e Bretschneider-it duke bërë zero njërën nga anët e katërkëndëshit. Formula e Brahmagupta-s jep sipërfaqen K të një katërkëndëshi ciklik brinjët e të cilit kanë gjatësi a, b, c, d si më poshtë : <math>K=\sqrt{(s-a)(s-b)(s-c)(s-d)}</math> ku s, gjysmëperimetri, është përcaktuar të jetë : <math>s=\frac{a+b+c+d}{2}.</math> === Formula e tipit heron për vëllimin e një tetraedri === Nëse U, V, W, u, v, w janë gjatësitë e skajeve të [[Tetraedri i rregullt|tetraedrit]] (tre të parat formojnë një trekëndësh; u përballë U e kështu me radhë), atëherë<ref>W. Kahan, "What has the Volume of a Tetrahedron to do with Computer Programming Languages?",, pp.&nbsp;16–17.</ref> : <math> V = \frac{\sqrt {\,( - a + b + c + d)\,(a - b + c + d)\,(a + b - c + d)\,(a + b + c - d)}}{192\,u\,v\,w}</math> [[File:tetrahedron_volume.svg|thumb|96px|Tetraedri ''UVWuvw'']] ku shprehjet në të përkatësisht janë: : <math> \begin{align} a & = \sqrt {xYZ} \\ b & = \sqrt {yZX} \\ c & = \sqrt {zXY} \\ d & = \sqrt {xyz} \\ X & = (w - U + v)\,(U + v + w) \\ x & = (U - v + w)\,(v - w + U) \\ Y & = (u - V + w)\,(V + w + u) \\ y & = (V - w + u)\,(w - u + V) \\ Z & = (v - W + u)\,(W + u + v) \\ z & = (W - u + v)\,(u - v + W). \end{align} </math> === Formulat e Heronit në gjeometritë jo-Euklidiane === Ekzistojnë gjithashtu formula për sipërfaqen e një trekëndëshi për sa i përket gjatësisë së brinjëve të tij për trekëndëshat në sferë ose planin [[Gjeometria e Llobaçevskit|hiperbolik]] .<ref>Page 66 in {{Citation|last=Alekseevskij|first=D. V.|title=Geometry. II: Spaces of constant curvature|volume=29|pages=1–138|publication-date=1993|editor-last=Gamkrelidze|editor-first=R. V.|series=Encycl. Math. Sci.|chapter=Geometry of spaces of constant curvature|publisher=Springer-Verlag|isbn=1-56085-072-8|last2=Vinberg|first2=E. B.|last3=Solodovnikov|first3=A. S.}}</ref> Për një trekëndësh në sferë me gjatësi anësore <math>a, b, c</math>, gjysmë perimetri <math>s=(a+b+c)/2</math> dhe zona <math>S</math> një formulë e tillë është<math display="block"> \tan^2 \frac S 4 = \tan \frac s2 \tan\frac{s-a}2 \tan\frac{s-b}2 \tan\frac{s-c}2 </math>ndërsa për rrafshin hiperbolik kemi<math display="block"> \tan^2 \frac S 4 = \tanh \frac s2 \tanh\frac{s-a}2 \tanh\frac{s-b}2 \tanh\frac{s-c}2. </math> == Referime == <references /> [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] sqg9f8c5s11jg3i77ud3d4c28927rh1 Shembja e Xhamisë Babri 0 323881 3002451 2961350 2026-06-27T23:03:18Z InternetArchiveBot 115207 Adding 4 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002451 wikitext text/x-wiki   [[Skeda:Babri Masjid.jpg|parapamje|270x270px|Babri Masjid]] '''Shëmbja e Babri Masjidit''' u krye më 6 dhjetor 1992 nga një grup i madh aktivistësh të Vishva Hindu Parishad-it dhe organizatave aleate . [[Xhamia Babri|Babri Masjid]], xhami e shekullit të 16-të në qytetin e [[Ajodhja|Ajodhjas]], në [[Uttar Pradesh]], kishte qenë objekt i [[Mosmarrveshja e Ayodhyas|një mosmarrëveshjeje të gjatë socio-politike]] dhe ishte vënë nën shënjestër pasi një tubim politik i organizuar nga organizatat nacionaliste hindu u bë i dhunshëm. Sipas traditës hindu, qyteti i Ayodhyas është vendlindja e [[Rama|Ramës]],avatarit të Vishnusë . Në shekullin e 16-të, një gjeneral [[Ushtria Mughale|Mughal]], Mir Baqi, kishte ndërtuar një xhami, të njohur si Xhamia Babri (Babri Masjid) në një vend të identifikuar nga disa hindu si ''Ram Janmabhoomi'', ose vendlindja e Ramës. Anketa Arkeologjike e Indisë thotë se xhamia është ndërtuar në tokë ku më parë kishte ekzistuar një strukturë jo-islamike.<ref>{{Cite web|date=9 nëntor 2019|title=Babri Masjid not built on vacant land, artefacts reveal non-Islamic structure: Supreme Court|url=https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/babri-masjid-not-built-on-vacant-land-artefacts-reveal-non-islamic-structure-supreme-court/story/389449.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191110161830/https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/babri-masjid-not-built-on-vacant-land-artefacts-reveal-non-islamic-structure-supreme-court/story/389449.html|archive-date=10 nëntor 2019|access-date=2019-11-10|website=www.businesstoday.in}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shrivastava|first=Rahul|date=10 nëntor 2019|title=Supreme Court judgment on Ayodhya ends several speculation: ASI team chief|url=https://www.indiatoday.in/india/story/supreme-court-judgment-ends-several-speculations-asi-team-chief-1617499-2019-11-10|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191110200342/https://www.indiatoday.in/india/story/supreme-court-judgment-ends-several-speculations-asi-team-chief-1617499-2019-11-10|archive-date=10 nëntor 2019|access-date=2019-11-10|website=India Today|language=en}}</ref> Në vitet 1980, Vishva Hindu Parishad (VHP) filloi një fushatë për ndërtimin e një tempulli kushtuar Ramës në po atë vend, me Partinë Bharatiya Janata (BJP) si zërin e saj politik. Si pjesë e kësaj lëvizjeje u mbajtën disa mitingje dhe marshime, duke përfshirë ''Ram Rath Yatra'' të udhëhequr nga [[Lal Krishna Advani]] . Më 6 dhjetor 1992, VHP dhe BJP organizuan një tubim në vendin ku ndodhej xhamia. Pjesmarrja vlerësohet në 150,000 të pranishëm. Tubimi u bë i dhunshëm dhe turma pushtoi forcat e sigurisë dhe shkatërroi xhaminë. Një hetim i mëpasshëm për incidentin gjeti 68 persona përgjegjës, duke përfshirë disa drejtues të BJP-së dhe VHP-it. Shkatërrimi rezultoi në disa muaj trazira ndërkomunale midis komuniteteve hindu dhe myslimane të Indisë, duke shkaktuar vdekjen e të paktën 2,000 njerëzve. Dhunë hakmarrëse kundër hinduve ka ndodhur gjithashtu në Pakistan dhe Bangladesh. == Sfondi == Në [[Hinduizmi|Hinduizëm]] është vendlindja e hyjnisë Rama, e njohur gjithashtu si "Ram Janmabhoomi", konsiderohet si vend i shenjtë. Ky vend mendohet shpesh të jetë tek vendi ku Babri Masjid qëndronte në qytetin e [[Ajodhja|Ayodhyas]] në Uttar Pradesh.<ref name="Gopal1990">{{Cite journal|last=Gopal|first=Sarvepalli|last2=Thapar|first2=Romila|last3=Chandra|first3=Bipan|last4=Bhattacharya|first4=Sabyasachi|last5=Jaiswal|first5=Suvira|last6=Mukhia|first6=Harbans|last7=Panikkar|first7=K. N.|last8=Champakalakshmi|first8=R.|last9=Saberwal|first9=Satish|last10=Chattopadhyaya|first10=B. D.|last11=Verma|first11=R. N.|last12=Meenakshi|first12=K.|last13=Alam|first13=Muzaffar|last14=Singh|first14=Dilbagh|last15=Mukherjee|first15=Mridula|date=janar 1990|title=The Political Abuse of History: Babri Masjid-Rama Janmabhumi Dispute|journal=Social Scientist|volume=18|issue=1|pages=76–81|doi=10.2307/3517330|jstor=3517330}}</ref> Ka një mirëkuptim mes studiuesve se në 1528-ën, pas pushtimit Mughal, një xhami u ndërtua në atë vis nga gjenerali Mughal Mir Baqi dhe ai e quajti Babri Masjid prej perandorit Mughal [[Baburi (Perandor Mughal)|Babur]].<ref name="Avari2013">{{Cite book|last=Avari|first=Burjor|url=https://books.google.com/books?id=hGHpVtQ8eKoC|title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent|publisher=Routledge|year=2013|isbn=9780415580618|pages=231, 247|access-date=27 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222185846/https://books.google.com/books?id=hGHpVtQ8eKoC|archive-date=22 dhjetor 2019|url-status=live}}</ref><ref name="Udaykumar1997">{{Cite journal|last=Udayakumar|first=S.P.|date=gusht 1997|title=Historicizing Myth and Mythologizing History: The 'Ram Temple' Drama|journal=Social Scientist|volume=25|issue=7|pages=11–26|doi=10.2307/3517601|jstor=3517601}}</ref>{{Efn|Për pikëpamje kundërshtuese, shiko {{Cite book|title=The Disputed Mosque: A Historical Inquiry|url=https://archive.org/details/disputedmosquehi00sush|last=Srivastava|first=Sushil|publisher=Vistaar Publications|year=1991|pages=[https://archive.org/details/disputedmosquehi00sush/page/67 67]–97}}}} Besimi popullor tregon se Baqi shëmbi një tempull të Ramës për të ndërtuar xhaminë; baza historike për këtë është e debatueshme.<ref name="Sharma2003" /><ref name="Gopal1990" /> Janë gjetur dëshmi arkeologjike të një strukture e cila paradaton xhaminë. Kjo strukturë herë paraqitet si tempull hindu e herë si strukturë budiste.<ref name="Sharma2003" /><ref name="Avari2013" /> Për të paktën katër shekuj, vendi u përdor për qëllime fetare si nga hindutë ashtu edhe nga myslimanët. Mëtimi se xhamia qëndronte në vendin e një tempulli u bë për herë të parë në 1822, nga një zyrtar i gjykatës Faizabadit .<ref name="Avari2013">{{Cite book|last=Avari|first=Burjor|url=https://books.google.com/books?id=hGHpVtQ8eKoC|title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent|publisher=Routledge|year=2013|isbn=9780415580618|pages=231, 247|access-date=27 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222185846/https://books.google.com/books?id=hGHpVtQ8eKoC|archive-date=22 dhjetor 2019|url-status=live}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAvari2013">Avari, Burjor (2013). [https://books.google.com/books?id=hGHpVtQ8eKoC ''Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent'']. Routledge. pp.&nbsp;231, 247. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780415580618|<bdi>9780415580618</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20191222185846/https://books.google.com/books?id=hGHpVtQ8eKoC Archived] from the original on 22 December 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 July</span> 2018</span>.</cite></ref><ref name="Udaykumar1997">{{Cite journal|last=Udayakumar|first=S.P.|date=gusht 1997|title=Historicizing Myth and Mythologizing History: The 'Ram Temple' Drama|journal=Social Scientist|volume=25|issue=7|pages=11–26|doi=10.2307/3517601|jstor=3517601}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFUdayakumar1997">Udayakumar, S.P. (August 1997). "Historicizing Myth and Mythologizing History: The 'Ram Temple' Drama". ''Social Scientist''. '''25''' (7): 11–26. [[Identifikues digjital objektesh|doi]]:[[doi:10.2307/3517601|10.2307/3517601]]. [[JSTOR (identifikues)|JSTOR]]&nbsp;[//www.jstor.org/stable/3517601 3517601].</cite></ref> Sekti [[Nirmohi Akhara]] e citoi këtë deklaratë në mëtimin për vendin më vonë në shekullin e 19-të, duke çuar në incidentet e para të dhunës fetare në vend në vitin 1855.<ref name="Udaykumar1997" /><ref>{{Cite book|last=van der Veer|first=Peter|title=Religious nationalism : Hindus and Muslims in India|url=https://archive.org/details/religiousnationa0000veer|date=1994|publisher=University of California Press|isbn=052091368X|location=Berkeley, CA|pages=[https://archive.org/details/religiousnationa0000veer/page/153 153]|oclc=44966053}}</ref> Në 1859-ën, administrata koloniale britanike vendosi një parmak për të ndarë oborrin e jashtëm të xhamisë me qëllim shmangien e mosmarrëveshjeve. Status quo-ja mbeti në fuqi deri në vitin 1949, kur idhujt e Ramës u vendosën fshehurazi brenda xhamisë, gjoja nga aktivistët hindu mahasabha . Kjo çoi e xhindosi komunitetin musliman, me të dyja palët që ngritën padi civile duke pretenduar tokën. Vendosja e idhujve u pa si një përdhosje nga besimtarët muslimanë të xhamisë. Vendi u deklarua i diskutueshëm dhe portat për në xhami u mbyllën.<ref name="Udaykumar1997" /><ref name="Ayodhya Timeline BBC">{{Cite news|date=6 dhjetor 2012|title=Timeline: Ayodhya holy site crisis|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11436552|url-status=live|access-date=19 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210110209/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11436552|archive-date=10 dhjetor 2019}}</ref><mapframe latitude="26.7953" longitude="82.1949" zoom="13" width="220" height="250" align="left"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 82.19440090673744, 26.79567601448159 ] } } ] } </mapframe>Në vitet 1980, Vishva Hindu Parishad (VHP) filloi një fushatë për ndërtimin e një tempulli kushtuar Ramës, me Partinë Bharatiya Janata (BJP) si zë politik.<ref name="Udaykumar1997">{{Cite journal|last=Udayakumar|first=S.P.|date=gusht 1997|title=Historicizing Myth and Mythologizing History: The 'Ram Temple' Drama|journal=Social Scientist|volume=25|issue=7|pages=11–26|doi=10.2307/3517601|jstor=3517601}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFUdayakumar1997">Udayakumar, S.P. (August 1997). "Historicizing Myth and Mythologizing History: The 'Ram Temple' Drama". ''Social Scientist''. '''25''' (7): 11–26. [[Identifikues digjital objektesh|doi]]:[[doi:10.2307/3517601|10.2307/3517601]]. [[JSTOR (identifikues)|JSTOR]]&nbsp;[//www.jstor.org/stable/3517601 3517601].</cite></ref><ref>{{Cite web|date=2014-07-22|title=Babri mosque case: BJP MP declared absconder|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Babri-mosque-case-BJP-MP-declared-absconder/articleshow/38821760.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225031348/https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Babri-mosque-case-BJP-MP-declared-absconder/articleshow/38821760.cms%20|archive-date=25 dhjetor 2018|access-date=2014-08-18|website=The Times of India}}</ref> Lëvizja mori hov nga vendimi i një gjykatësi të qarkut, e cila vendosi në vitin 1986 se portat do të rihapeshin dhe hindutë do të lejoheshin të adhuronin atje.<ref name="Udaykumar1997" /><ref name="Ayodhya Timeline BBC">{{Cite news|date=6 dhjetor 2012|title=Timeline: Ayodhya holy site crisis|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11436552|url-status=live|access-date=19 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210110209/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11436552|archive-date=10 dhjetor 2019}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11436552 "Timeline: Ayodhya holy site crisis"]. ''BBC News''. 6 December 2012. [https://web.archive.org/web/20191210110209/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11436552 Archived] from the original on 10 December 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 March</span> 2014</span>.</cite></ref> Ky vendim u miratua nga politikani [[Kongresi Kombetar Indian|i Kongresit Kombëtar Indian]] Rajiv Gandhi, në atë kohë Kryeministër i Indisë, i cili kërkoi të rifitonte mbështetjen nga hindutë që kishte humbur për [[Polemika Shah Bano|polemikën e Shah Bano]] .<ref name="Avari2013">{{Cite book|last=Avari|first=Burjor|url=https://books.google.com/books?id=hGHpVtQ8eKoC|title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent|publisher=Routledge|year=2013|isbn=9780415580618|pages=231, 247|access-date=27 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222185846/https://books.google.com/books?id=hGHpVtQ8eKoC|archive-date=22 dhjetor 2019|url-status=live}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAvari2013">Avari, Burjor (2013). [https://books.google.com/books?id=hGHpVtQ8eKoC ''Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent'']. Routledge. pp.&nbsp;231, 247. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780415580618|<bdi>9780415580618</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20191222185846/https://books.google.com/books?id=hGHpVtQ8eKoC Archived] from the original on 22 December 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 July</span> 2018</span>.</cite></ref><ref name="Udaykumar1997" /> Megjithatë, Kongresi humbi zgjedhjet e përgjithshme të vitit 1989 dhe forca e BJP-së në parlament u rrit nga 2 anëtarë në 88, duke e bërë mbështetjen e saj vendimtare për qeverinë e re të V.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwdQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>P.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwdg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Singh .<ref name="Udaykumar1997" /><ref name="Guha2007b">{{Cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|publisher=MacMillan|year=2007|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/633 633]–659}}</ref> Në shtator 1990, udhëheqësi i BJP-së [[Lal Krishna Advani|LK Advani]] filloi një ''Rath Yatra'', një tubim politik që udhëtoi në pjesën më të madhe të Indisë veriore për në Ayodhya. ''Yatra'' u përpoq të merrte mbështetje për tempullin e propozuar dhe gjithashtu kërkoi të bashkonte votat hindu duke mobilizuar ndjenjat anti-muslimane.<ref name="Jaffrolot2009">{{Cite journal|last=Jaffrelot|first=Christophe|date=2009|title=The Hindu nationalist reinterpretation of pilgrimage in India: the limits of Yatra politics|journal=Nations and Nationalism|volume=15|issue=1|pages=1–19|doi=10.1111/j.1469-8129.2009.00364.x}}</ref> Advani u arrestua nga qeveria e Biharit para se të arrinte në Ayodhya. Pavarësisht kësaj, një trupë e madhe e mbështetësve të Sangh Parivarit arriti në Ayodhya dhe u përpoq të sulmonte xhaminë. Kjo rezultoi në një betejë të ashpër me forcat paraushtarake që përfundoi me vdekjen e disa rebelëve. BJP-ja tërhoqi mbështetjen e saj për ministrinë VP Singh, duke kërkuar zgjedhje të reja. BJP rriti ndjeshëm numrin e ulëseve në parlamentin e Indisë, si dhe fitoi një shumicë në asamblenë e [[Uttar Pradesh|Uttar Pradeshit]] .<ref name="Guha2007b">{{Cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|publisher=MacMillan|year=2007|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/633 633]–659}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGuha2007">Guha, Ramachandra (2007). ''India After Gandhi''. MacMillan. pp.&nbsp;633–659.</cite></ref> == Shëmbja == Më 6 dhjetor 1992, RSS-ja dhe filialet e saj organizuan një tubim që përfshinte 150,000 mbështetës të VHP-së dhe BJP-së në vendin e strukturës në diskutim. Ceremonitë përfshinë fjalime nga drejtues të BJP-së si Advani, [[Murli Manohar Joshi]] dhe [[Uma Bharti]] .<ref name="tully">{{Cite news|last=Tully|first=Mark|date=5 dhjetor 2002|title=Tearing down the Babri Masjid|work=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2528025.stm|url-status=live|access-date=29 shtator 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100927032603/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2528025.stm|archive-date=27 shtator 2010}}</ref> Gjatë orëve të para të tubimit, turma u bë edhe më shumë e shqetësuar dhe filloi të ngrinte slogane. Një kordon policor ishte vendosur rreth strukturës në përgatitje për sulm. Megjithatë, rreth mesditës, një i ri arriti të kalojë mbi kordonin dhe të ngjitet në strukturë, duke tundur një flamur shafrani. Kjo u pa si një sinjal nga turma, e cila më pas sulmoi strukturën. Kordoni i policisë, i pakët dhe i papërgatitur për përmasat e sulmit, iku. Turma u vendos mbi ndërtesën me sëpata, çekiç dhe grepa, dhe brenda pak orësh, e gjithë struktura, e bërë nga balta dhe shkumësi, u rrafshua.<ref name="Guha2007a">{{Cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|publisher=MacMillan|year=2007|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/582 582]–598}}</ref><ref>{{Cite web|title=Report: Sequence of events on December 6|url=http://www.ndtv.com/news/india/report_sequence_of_events_on_december_6.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926132622/http://www.ndtv.com/news/india/report_sequence_of_events_on_december_6.php|archive-date=26 shtator 2010|access-date=20 qershor 2012|publisher=Ndtv.com}}</ref> Një raport i vitit 2009, i autorizuar nga gjyqtari Manmohan Singh Liberhan, gjeti se 68 persona ishin përgjegjës për prishjen e xhamisë, kryesisht udhëheqës nga BJP. Mes të emëruarve ishin [[Atal Bihari Vajpayee|Vajpayee]], Advani, Joshi dhe Vijay Raje Scindia. Kalyan Singh, i cili në atë kohë ishte Kryeministër i Uttar Pradeshit, gjithashtu u përball me kritika të ashpra në raport. Liberhan shkroi se ai dërgoi burokratë dhe oficerë policie në Ayodhya, të dhënat e të cilëve tregonin se ata do të qëndronin të heshtur gjatë prishjes së xhamisë.<ref>{{Cite news|date=24 nëntor 2009|title=Uproar over India mosque report: Inquiry into Babri mosque's demolition in 1992 indicts opposition BJP leaders|work=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/asia/2009/11/2009112454918803725.html|url-status=live|access-date=8 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20100131082341/http://english.aljazeera.net/news/asia/2009/11/2009112454918803725.html|archive-date=31 janar 2010}}</ref> Anju Gupta, një oficer policie që kishte qenë i ngarkuar me sigurinë e Advanit atë ditë, deklaroi se Advani dhe Joshi mbajtën fjalime që ndihmuan në provokimin e sjelljes së turmës.<ref>{{Cite journal|last=Venkatesan|first=V.|date=16 korrik 2005|title=In the dock, again|url=http://www.frontline.in/static/html/fl2215/stories/20050729006101200.htm|url-status=live|journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]]|volume=22|issue=15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702140655/http://www.frontline.in/static/html/fl2215/stories/20050729006101200.htm|archive-date=2 korrik 2014|access-date=18 maj 2016}}</ref> Raporti vë në dukje se në këtë kohë disa drejtues të BJP-së u bënë "kërkesa të dobëta kar sevakëve që të zbresin... ose seriozisht ose për përfitimin e medias". Asnjë thirrje nuk iu bë protestuesve që të mos hynin në sanctum sanctorum ose të mos prishnin strukturën. Më tej theksohej: “Ky akt i përzgjedhur i vetë drejtuesve flet për qëllimet e fshehura të të gjithëve për të kryer prishjen e strukturës së diskutueshme”. Raporti thotë se "ikonat e lëvizjes të pranishme [atë ditë]... mund të kishin penguar po aq lehtë... prishjen."<ref>{{Cite news|date=23 nëntor 2009|title=Report: Sequence of events on December 6|publisher=[[NDTV]]|url=http://www.ndtv.com/news/india/report_sequence_of_events_on_december_6.php|url-status=live|access-date=2011-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926132622/http://www.ndtv.com/news/india/report_sequence_of_events_on_december_6.php|archive-date=26 shtator 2010}}</ref> == Pasojat == === Dhuna në komunitet === Shkatërrimi i Xhamisë Babri shkaktoi zemërim në komunitetin musliman në mbarë vendin, duke provokuar trazira disa mujore ndërkomunale, në të cilat hindutë dhe muslimanët sulmuan njëri-tjetrin, duke djegur dhe plaçkitur shtëpi, dyqane dhe vende kulti.<ref name="Guha2007a">{{Cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|publisher=MacMillan|year=2007|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/582 582]–598}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Guha, Ramachandra (2007). ''India After Gandhi''. MacMillan. pp.&nbsp;582–598.</cite></ref> Disa nga drejtuesit e BJP-së u morën në paraburgim dhe VHP-ja u ndalua për një kohë të shkurtër nga qeveria. Pavarësisht kësaj, trazirat që pasuan u përhapën në qytete si Mumbai, Surat, Ahmedabad, Kanpur, Delhi, Bhopal dhe disa të tjerë, duke rezultuar përfundimisht në mbi 2000 vdekje, kryesisht myslimanë.<ref name="Guha2007a" /> Vetëm trazirat e Mumbait, të cilat ndodhën në dhjetor 1992 dhe janar 1993 dhe në të cilat Shiv Sena luajti një rol të madh në organizim, shkaktuan vdekjen e rreth 900 njerëzve dhe dëmi i pronës vlerësohet rreth 9,000 crore ₹( 3.6 bilion dollarë).<ref>{{Cite book|last=Gort|first=Jerald D.|url=https://books.google.com/books?id=6xTC8ub8RN8C&q=%22Demolition+of+Babri+Masjid%22+-inpublisher%3Aicon&pg=PA248|title=Religion, conflict and reconciliation: multifaith ideals and realities|last2=Henry Jansen|last3=H. M. Vroom|publisher=Rodopi|year=2002|isbn=90-420-1460-1|page=248|access-date=25 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930065322/https://books.google.com/books?id=6xTC8ub8RN8C&q=%22Demolition+of+Babri+Masjid%22+-inpublisher%3Aicon&pg=PA248|archive-date=30 shtator 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Steven I. Wilkinson|title=Votes and Violence: Electoral Competition and Ethnic Riots in India|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=0-521-53605-7|page=14}}</ref> Shkatërrimi dhe trazirat që pasuan ishin ndër faktorët kryesorë pas bombardimeve në Mumbai të vitit 1993 dhe shumë trazirave të njëpasnjëshme në dekadën e ardhshme.<ref>{{Cite book|last=Gilly|first=Thomas Albert|url=https://books.google.com/books?id=w5SlnZilfMMC&q=%22Demolition+of+Babri+Masjid%22+-inpublisher%3Aicon&pg=PA27|title=The Ethics of Terrorism: Innovative Approaches from an International Perspective|last2=Yakov Gilinskiy|last3=Vladimir A. Sergevnin|publisher=Charles C Thomas|year=2009|isbn=978-0-398-07867-6|page=27|access-date=25 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930031250/https://books.google.com/books?id=w5SlnZilfMMC&q=%22Demolition+of+Babri+Masjid%22+-inpublisher%3Aicon&pg=PA27|archive-date=30 shtator 2021|url-status=live}}</ref> Grupet xhihadiste, duke përfshirë muxhahidët indianë, përmendën shkatërrimin e xhamisë Babri si arsye për sulmet e tyre terroriste.<ref>{{Cite web|last=Raman|first=B.|date=9 dhjetor 2010|title=The Latest 'Indian Mujahideen Mail'|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?268602|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225031352/https://www.outlookindia.com/|archive-date=25 dhjetor 2018|access-date=2011-12-05|publisher=Outlook India}}</ref><ref>{{Cite web|last=Sinha|first=Amitabh|date=2008-09-14|title=Blast a revenge for Babri|url=http://www.indianexpress.com/news/blast-a-revenge-for-babri-mail/361167/1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225031327/http://archive.indianexpress.com/static/sorry/|archive-date=25 dhjetor 2018|access-date=2011-12-05|publisher=Indian Express}}</ref> === Hetimi === Më 16 dhjetor 1992, ministria e brendshme e Unionit krijoi Komisionin Liberhan për të hetuar shkatërrimin e xhamisë, të kryesuar nga gjyqtari i Gjykatës së Lartë në pension, MS Liberhan . Pas 399 seancave për gjashtëmbëdhjetë vjet, Komisioni i dorëzoi raportin e tij prej 1029 faqesh [[Kryeministri|kryeministrit]] indian Manmohan Singh më 30 qershor 2009.<ref name="ndtv">{{Cite news|date=23 nëntor 2009|title=What is the Liberhan Commission?|work=NDTV India|url=http://www.ndtv.com/news/india/all_about_the_liberhan_commission.php|url-status=live|access-date=29 shtator 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091126182026/http://www.ndtv.com/news/india/all_about_the_liberhan_commission.php|archive-date=26 nëntor 2009}}</ref> Sipas raportit, ngjarjet e 6 dhjetorit 1992, në Ayodhya nuk ishin "as të vetëvetishme dhe as të paplanifikuara".<ref>{{Cite news|date=24 nëntor 2009|title=India Babri Masjid demolition neither spontaneous nor unplanned: Liberhan|work=Hindustan Times|url=http://www.hindustantimes.com/Babri-Masjid-demolition-neither-spontaneous-nor-unplanned-Liberhan/Article1-479698.aspx|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130103064212/http://www.hindustantimes.com/Babri-Masjid-demolition-neither-spontaneous-nor-unplanned-Liberhan/Article1-479698.aspx|archive-date=3 janar 2013}}</ref> Në mars 2015, Gjykata e Lartë e Indisë pranoi një peticion që mëtonte se, me një qeveri të BJP-së në pushtet, CBI nuk do të ndiqte akuza konspirative kundër drejtuesve të lartë të BJP, përfshirë LK Advanin dhe Rajnath Singhun .<ref>{{Cite web|last=Ashraf|first=Ajaz|title=In the times of Yakub Memon, remembering the Babri Masjid demolition cases|url=https://scroll.in/article/744403/in-the-times-of-yakub-memon-remembering-the-babri-masjid-demolition-cases|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150730231427/http://scroll.in/article/744403/in-the-times-of-yakub-memon-remembering-the-babri-masjid-demolition-cases|archive-date=30 korrik 2015|access-date=8 tetor 2019|website=Scroll.in}}</ref> Gjykata i kërkoi CBI-së të shpjegonte vonesën e saj në paraqitjen e ankesës. Në prill 2017, një gjykatë speciale e Byrosë Qendrore të Hetimit ngriti akuza për komplot kriminal kundër Advanit, Murli Manohar Joshit, Uma Bhartit, [[Vinay Katiyar|Vinay Katiyarit]] dhe disa të tjerëve.<ref>{{Cite news|last=Rashid|first=Omar|date=30 maj 2017|title=Babri case: Advani, Joshi, Bharti charged with criminal conspiracy|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/babri-case-advani-joshi-bharti-charged-with-criminal-conspiracy/article18661463.ece|url-status=live|access-date=26 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328170525/https://www.thehindu.com/news/national/babri-case-advani-joshi-bharti-charged-with-criminal-conspiracy/article18661463.ece|archive-date=28 mars 2019}}</ref> === Vendimi gjyqësor === Më 30 shtator 2020, gjykata liroi të gjithë 32 të akuzuarit, përfshirë [[Lal Krishna Advani|LK Advani]], [[Murli Manohar Joshi]], [[Uma Bharti]], [[Vinay Katiyar]] dhe disa të tjerë në këtë çështje për shkak të provave jo bindëse.<ref>{{Cite web|title=Babri Masjid verdict: Court acquits LK Advani, Kalyan Singh, says no evidence that accused planned demolition|url=https://www.timesnownews.com/india/article/babri-masjid-demolition-case-verdict-news-lk-advani-murli-manohar-joshi/660053|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009101144/https://www.timesnownews.com/india/article/babri-masjid-demolition-case-verdict-news-lk-advani-murli-manohar-joshi/660053|archive-date=9 tetor 2020|access-date=2020-09-30|website=www.timesnownews.com|language=en}}</ref> Gjyqtari i gjykatës speciale tha: “Shkatërrimi nuk ishte i planifikuar paraprakisht”.<ref>{{Cite web|title=Babri Masjid demolition case: CBI Special Court acquits all accused, judge says 'demolition was not pre-planned'|url=https://www.businessinsider.in/india/news/babri-masjid-demolition-case-cbi-special-court-acquits-all-accused-judge-says-demolition-was-not-pre-planned/articleshow/78401534.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807213356/https://www.businessinsider.in/india/news/babri-masjid-demolition-case-cbi-special-court-acquits-all-accused-judge-says-demolition-was-not-pre-planned/articleshow/78401534.cms|archive-date=7 gusht 2022|access-date=2020-09-30|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|title=India's BJP leaders acquitted in Babri mosque demolition case|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/9/30/indian-court-acquits-all-accused-in-babri-mosque-demolition-case|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004073507/https://www.aljazeera.com/news/2020/9/30/indian-court-acquits-all-accused-in-babri-mosque-demolition-case|archive-date=4 tetor 2022|access-date=2020-12-30|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] [[Kategoria:Fanatizëm fetar]] [[Kategoria:Përndjekje e myslimanëve]] [[Kategoria:Historia e Indisë]] m1jr4f756hrs2k8f4cx0odpaxxwlwqr Gratë në ushtri 0 324522 3002390 2961491 2026-06-27T20:55:27Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002390 wikitext text/x-wiki Gratë kanë shërbyer në [[Ushtria|ushtri]] në shumë role të ndryshme në juridiksione të ndryshme gjatë historisë. Gratë në shumë vende nuk janë më të përjashtuara nga disa lloje të misioneve luftarake si pilotimi, mekanika dhe oficerët e këmbësorisë.<ref>{{Cite web|date=2020-05-07|title=Women Warriors: The ongoing story of integrating and diversifying the American armed forces|url=https://www.brookings.edu/essay/women-warriors-the-ongoing-story-of-integrating-and-diversifying-the-armed-forces/|access-date=2021-05-19|website=Brookings|language=en-US}}</ref> Që nga viti 1914, në ushtritë perëndimore, gratë kanë shërbyer në numër më të madh dhe role më të ndryshme se më parë. Në vitet 1970, shumica e ushtrive perëndimore filluan t'i lejonin gratë të shërbenin në detyrë aktive në të gjitha degët ushtarake.<ref>{{cite book|author=Carreiras, Helena|title=Gender and the military: women in the armed forces of western democracies|publisher=Routledge|location=New York|language=en|year=2006|page=1|isbn=978-0-415-38358-5|url=https://www.google.com/books?id=h_teNrU9k6QC&pg=PA1}}</ref> Në vitin 2006, tetë vende (Kina, Eritrea, Izraeli, Libia, Malajzia, Koreja e Veriut, Peruja dhe Tajvani) rekrutuan gratë në shërbimin ushtarak.<ref>{{cite web|title=Women in the military — international|url=http://www.cbc.ca/news2/background/military-international/|website=www.cbc.ca|access-date=17 nëntor 2017|date=30 maj 2006|language=en}}</ref> Në vitin 2013, Norvegjia u bë vendi i parë i NATO-s që dërgoi gra, si dhe vendi i parë në botë që rekrutoi gratë me të njëjtat kushte formale si burrat. Në vitin 2017, Suedia fqinje ndoqi shembullin dhe në vitin 2018, Holanda iu bashkua këtij formacioni (megjithëse në Holandë nuk ka rekrutim aktiv në kohë paqeje).<ref>{{cite news|title=Norway becomes first NATO country to draft women into military|url=https://www.reuters.com/article/us-norway-women-conscription-idUSBRE95D0NB20130614|agency=Reuters Staff|newspaper=Reuters|access-date=17 nëntor 2017|date=14 qershor 2013|language=en}}</ref><ref name="auto1">{{Cite journal|last1=Persson|first1=Alma|last2=Sundevall|first2=Fia|date=2019-03-22|title=Conscripting women: gender, soldiering, and military service in Sweden 1965–2018|journal=Women's History Review|language=en|volume=28|issue=7|pages=1039–1056|doi=10.1080/09612025.2019.1596542|issn=0961-2025|doi-access=free}}</ref> Që nga viti 2022, vetëm tre vende rekrutuan gra dhe burra me të njëjtat kushte formale: Norvegjia, Suedia dhe Holanda.<ref name="auto1"/> Disa vende të tjera kanë ligje që lejojnë rekrutimin e grave në forcat e tyre të armatosura, megjithatë me disa dallime të tilla si përjashtimet nga shërbimi, kohëzgjatja e shërbimit, dhe më shumë.<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.cbc.ca/news2/background/military-international/|title=INDEPTH: FEMALE SOLDIERS – Women in the military — international|date=30 maj 2006|access-date=2 maj 2015|publisher=[[CBC News]]|language=en|url-status=live|archive-date=4 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404041241/http://www.cbc.ca/news2/background/military-international/}}</ref> ==Historia== ===Lufta e Parë Botërore=== {{Kryesor|Gratë në Luftën e Parë Botërore}} Gjatë [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]], Shtetet e Bashkuara ishin në përpjekje të përgjithshme luftarake.<ref>{{Cite journal|doi=10.1093/ahr/rhy076|title=Lynn Dumenil. The Second Line of Defense: American Women and World War I; Elizabeth Cobbs. The Hello Girls: America's First Women Soldiers|journal=The American Historical Review|language=en|volume=123|issue=4|pages=1332–1334|year=2018|last1=Hendrickson|first1=Mark}}</ref> Çdo person duhej të kontribuonte në përpjekjet e luftës, megjithatë, kjo nuk do të thoshte domosdoshmërisht se të gjithë duhej të luftonin. Vendi duhej të vazhdonte të financonte trupat e tij dhe të mbështeste luftën financiarisht ndërsa ushtarët po luftonin. Për këtë qëllim, Shtetet e Bashkuara u mbështetën te organizatat për mbështetje. Gratë iu bashkuan organizatave të tilla si [[Komiteti për Informim Publik]] për të edukuar njerëzit për luftën. Ky komitet promovoi edhe nacionalizmin. Përveç punës në komisione që kanë të bëjnë me arsimin, gratë kanë punuar në të gjitha llojet e pozitave. Shumë gra u bënë anëtare të [[Shoqata Kristiane e Grave të Reja|YWCA]] dhe shkuan jashtë shtetit për të ndihmuar ushtarët. Kjo ishte hera e parë në histori që gratë e të gjitha klasave po punonin së bashku për të ndihmuar përpjekjet e luftës.<ref>{{Cite web|url=http://americanhistory.si.edu/collections/object-groups/women-in-wwi|title=Women in World War I|website=National Museum of American History|language=en|access-date=2018-11-15}}</ref> Gratë e shtresës së lartë themeluan shumë organizata vullnetare të luftës, ndërsa gratë e klasës së mesme dhe të ulët punonin në këto organizata duke punuar si infermiere ose duke plotësuar punët e burrave. ====Rusia==== [[Skeda:Работницы, берите винтовку!.jpg|thumb|right|Posteri rus nga vitet e [[Lufta Civile Ruse|Luftës Civile Ruse]]]] I vetmi komb që vendosi trupa luftarake femra në një numër të konsiderueshëm ishte Rusia. Që nga fillimi, rekrutet femra ose iu bashkuan ushtrisë të maskuar ose pranoheshin në heshtje nga njësitë e tyre. Ndoshta më e shquarja ishte një kontigjent e [[Kalorësia e lehtë|kalorësisë së lehtë]] të vijës së parë në një regjiment kozak të komanduar nga një kolone femër, Alexandra Kudasheva. *Zonja Kolonele '''[[Alexandra Kudasheva]]''' (1873–1921?) ishte komandantja e një regjimenti të kalorësisë së lehtë ruse nga 1915 - 1917 gjatë [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] dhe gjithashtu gjatë [[Revolucioni rus|Revolucionit Rus]]. Ky regjiment kalorësie mund të ketë qenë regjimenti i parë i integruar gjinor në historinë ruse. Ajo u shqua gjithashtu për bëmat e saj të [[Kalërimi i qëndrueshmërisë|kalërimit të qëndrueshmërisë]]. Të tjerë përfshinin [[Maria Bochkareva]], e cila u dekorua tre herë dhe u gradua në gradën e nënoficerit të lartë, ndërsa ''[[The New York Times]]'' raportoi se një grup prej dymbëdhjetë nxënësesh nga Moska ishin regjistruar së bashku të maskuar si të rinj.<ref>Susan R. Sowers, Women Combatants in World War I: A Russian Case Study" (Strategy Research Project, U.S. Army War College, 2003) [https://web.archive.org/web/20121202125753/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA414547 PDF]</ref> Në vitin 1917, [[Qeveria e Përkohshme Ruse|Qeveria e Përkohshme]] ngriti një numër "[[Batalioni i Grave|Batalionesh të Grave]]", me komandën e një komisioni oficerësh Maria Bochkareva. Ata u shpërndanë para fundit të vitit. Në [[Lufta Civile Ruse|Luftën e mëvonshme Civile Ruse]], ata luftuan si për [[bolshevikët]] (këmbësorinë) ashtu edhe për [[Lëvizja e bardhë|Gardën e Bardhë]].<ref>{{cite book|last=Reese|first=Roger R.|title=The Soviet military experience: a history of the Soviet Army, 1917–1991|url=https://archive.org/details/sovietmilitaryex0000rees|publisher=[[Routledge]]|language=en|year=2000|page=[https://archive.org/details/sovietmilitaryex0000rees/page/17 17]}}</ref> ====Të tjerët==== Në [[Serbi]], disa gra individuale luajtën role kryesore ushtarake. Mjekja skoceze [[Elsie Ingles]] koordinoi një tërheqje prej rreth 8,000 trupash serbe përmes Rumanisë dhe Rusisë revolucionare, deri në Skandinavi dhe më në fund në anije transporti për në Angli.<ref>{{Cite news|title=SAVED 8,000 SERBS, BUT DIED IN EFFORT: Heroic Work Of Dr. Elsie Ingles Told by Woman Just Here from the Front.|work=New York Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=SERBIAN ARMY LED BY WOMAN: DRAMATIC RETREAT THROUGH RUSSIA|work=South China Morning Post|language=en}}</ref> Një grua tjetër, [[Milunka Saviq]], u regjistrua në ushtrinë serbe në vend të vëllait të saj. Ajo luftoi gjatë gjithë luftës, duke u bërë ndoshta gruaja më e dekoruar në historinë ushtarake.<ref>{{Cite web|url=http://www.serbia.com/about-serbia/serbia-history/world-war-one/milunka-savic/|title=Milunka Savić the most awarded female combatant in the history of warfare|website=www.serbia.com|language=en|access-date=2018-08-16}}</ref><ref>{{Cite journal|last=ОШИЋ МАЛЕШЕВИЋ|first=Никола|date=2016|title=Review of: Милунка Савић – витез Карађорђеве звезде и Легије части|journal=Tokovi Istorije|language=sr|volume=1|pages=223–267|via=CEEOL}}</ref> Në vitin 1918 [[Loretta Walsh]] u bë gruaja e parë që u regjistrua si grua. Një ligj i vitit 1948 i bëri gratë pjesë të përhershme të shërbimeve ushtarake. Në vitin 1976, grupi i parë i grave u pranuan në një akademi ushtarake të SHBA-së.<ref>{{cite news|url=http://norfolkdailynews.com/interactive/onlineextras/women-in-the-military/article_a21c355a-d822-11e2-87e3-001a4bcf6878.html|title=Women in the military|date=8 qershor 2013|newspaper=Norfolk Daily News|language=en|access-date=2013-10-24}}</ref> Përafërsisht 16% e klasës së [[Akademia Ushtarake e Shteteve të Bashkuara|West Point]] 2013 përbëhej nga gra.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2013/10/22/239260015/west-point-women-a-natural-pattern-or-a-camouflage-ceiling|title=West Point Women: A Natural Pattern Or A Camouflage Ceiling?|last1=Abramson|first1=Larry|date=22 tetor 2013|website=NPR.org|language=en|access-date=17 nëntor 2017}}</ref> Në [[Lufta Civile Finlandeze|Luftën Civile Finlandeze]] të vitit 1918, më shumë se 2000 gra luftuan në [[Garda e Kuqe e Grave të Luftës Civile Finlandeze|Gardën e Kuqe të Grave]].<ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2xCJBAAAQBAJ|title=The Finnish Civil War 1918: History, Memory, Legacy|last=Lintunen|first=Tiina|date=2014|publisher=Brill Publishers|language=en|isbn=978-900-42436-6-8|location=Leiden|pages=201–229|chapter=Women at War}}</ref> Gjatë [[Lufta Civile Spanjolle|Luftës Civile Spanjolle]], mijëra gra luftuan në njësitë luftarake dhe praparoje me gjini të përzier, ose si pjesë e milicive.<ref>{{Cite journal|last=Lines|first=Lisa|author-link=Lisa Lines|date=maj 2009|title=Female combatants in the Spanish civil war: Milicianas on the front lines and in the rearguard|url=https://www.capstoneediting.com.au/uploads/files/Female%20Combatants%20in%20the%20Spanish%20Civil%20War.pdf|journal=Journal of International Women's Studies|volume=10|issue=4|pages=168–187|access-date=20 mars 2018|language=en|archive-date=23 mars 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323092435/https://www.capstoneediting.com.au/uploads/files/Female%20Combatants%20in%20the%20Spanish%20Civil%20War.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|title=Milicianas: Women in Combat in the Spanish Civil War (1936–1939)|last=Lines|first=Lisa|publisher=Lexington Press|language=en|year=2011|isbn=978-0-7391-6492-1|location=Plymouth, UK|author-link=Lisa Lines}}</ref> ==Betejë== Disa vende lejojnë ushtarët femra të shërbejnë në pozicione të caktuara të armëve luftarake. Të tjerët i përjashtojnë ato për arsye të ndryshme, duke përfshirë kërkesat fizike dhe politikat e privatësisë. Vendet jo-rekrutimi, veçanërisht Shtetet e Bashkuara, Mbretëria e Bashkuar dhe Kanadaja janë vendet ku u arrit niveli më i lartë i pranisë ushtarake të femrave.<ref name="Stanley 559–585">{{Cite journal|last1=Stanley|first1=Sandra Carson|last2=Segal|first2=Mady Wechsler|date=korrik 1988|title=Military Women in NATO: An Update|journal=Armed Forces & Society|language=en|volume=14|issue=4|pages=559–585|doi=10.1177/0095327x8801400405|s2cid=145458280|issn=0095-327X}}</ref> Kanadaja është shënuar si veçanërisht progresive në zbatimin e hershëm të praktikave të barazisë gjinore.<ref name="GERMAN 2013">{{Cite book|jstor=j.ctt183p28m|title=How a Century of War Changed the Lives of Women|url=https://archive.org/details/howcenturyofwarc0000germ|last=GERMAN|first=LINDSEY|date=2013|publisher=Pluto Press|language=en|doi=10.2307/j.ctt183p28m|isbn=9780745332505}}</ref> Një rritje e thirrjes për mundësi të barabarta, e shoqëruar me rënien e burrave të aftë për punë, të gatshëm për të hyrë në shërbimin ushtarak, nxiti vendet të reformojnë politikat drejt përfshirjes së grave.<ref name="Stanley 559–585"/> Me hapjen e shërbimit të nëndetëseve në vitin 2000, gratë tani kishin lirinë për t'u regjistruar në çdo lloj shërbimi ushtarak.<ref name="GERMAN 2013"/> == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Gratë në ushtri| ]] 1us6mp80viaad6isl17cdyk65vo0prt Jan van Eyck 0 325476 3002355 2984864 2026-06-27T19:12:27Z Oursana 56329 /* Ikonografia Mariane */ -+The Virgin with Chancellor Rolin by Jan van Eyck (Louvre).webp 3002355 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = Jan van Ejk | native_name = Jan van Eyck | native_name_lang = nl | image = Portrait of a Man by Jan van Eyck-small.jpg | image_size = | caption = ''Portret i një burri (auto-portret?) '' nga Jan van Eyck, [[1433]]. National Gallery, [[Londra|Londër]] | birth_name = | birth_date = Diku rreth viteve [[1380]] ose [[1390]] | birth_place = Maaseik, [[Lista e peshkopëve dhe princ-peshkopëve të Liezhit|Princ-Peshkopata e Liezhit]], [[Perandoria e Shenjtë Romake|Perandoria Gjermaniko-Romake]] | death_date = 9 korrik 1441 <!-- age unknown DON'T ADD ONE!! --> | death_place = Bryzh, [[Konti i Flandrës|Kontea e Flandrës]], [[Holanda Burgunde]] | nationality = Flamand, holandez | movement = [[Lista e piktorëve të hershëm holandikë|Piktura e hershme holandike]], [[Rilindja Veriore]] | patrons = Johani III, duka i Bavarisë, më vonë Filipi i Miri, [[duka i Burgundisë]] | signature = | signature_type = | field = Piktor | training = Robert Campin (e diskutuar) }} '''Jan van Eyck''' ({{IPAc-en|v|æ|n|_|ˈ|aɪ|k}} {{Respell|van|_|EYEK}}, [[gjuha holandeze|shqiptimi holandez]]:ˈ[jɑn vɑn ˈɛik]; {{Rreth|para 1390}} – Korrik 9, 1441) ishte një piktorë aktivë në Bryzh i cili u njoft si një nga inovatorët e hershëm, ndërsa më vonë u njohë si [[Lista e piktorëve të hershëm holandikë|piktor i hershëm holandik]], dhe një nga prezantuesit kryesorë të [[:en:Northern_Renaissance|artit të]] [[:en:Northern_Renaissance|Rilindjes Veriore]]. Sipas Giorgio Vasarit dhe historianëve duke inkuadrurar Ernst Gombrich, aji krijoi [[:en:Oil_painting|pikturën në vajë]], kuotim të cilin në kohët moderne klasifikohet si e stër simplifikuar. Të dhënat e mbijetuara tregojnë se ai ka lindur rreth vitit [[1380]] ose [[1390]], ka shumë të ngjarë në Maaseik (atëherë Maaseyck, pra emri i tij), [[Limburg (Belgjikë)|Limburg]], i cili ndodhet në [[Belgjika|Belgjikën]] e sotme. Ai u punësua në [[Haga|Hagë]] rreth vitit [[1422]], kur ishte tashmë një mjeshtër piktor me asistentë punishteje, dhe u punësua si piktor dhe ''shërbëtor i dhomës'' së Johanit të III të Pamëshirshëm, sundimtar i [[Konti i Hollandës|Konteve të Hollandës]] dhe [[Konti i Hainautit|Hainautit]]. Pas vdekjes së Johanit në vitin [[1425]], ai u emërua më vonë si piktor oborri te Filipi i Mirë, [[Duka i Burgundisë]], dhe punoi në [[Lille]] përpara se të transferohej në Bryzh, në vitin [[1429]], ku jetoi deri në vdekjen e tij. Ai u vlerësua shumë nga Filipi dhe ndërmori një sërë vizitash diplomatike jashtë vendit, duke përfshirë në [[Lisbona|Lisbonë]] në vitin [[1428]], për të eksploruar mundësinë e një kontrate martese midis dukës dhe Izabelës së Portugalisë. Rreth 20 piktura të mbijetuara i atribuohen me siguri atij, si dhe ''Pjesa e Altarit të Gentit'' dhe miniaturat e iluminuara të Orëve Torino-Milano, të gjitha të datuara midis viteve [[1432]] dhe [[1439]]. Dhjetë janë të datuara dhe të nënshkruara me një variant të motos së tij <small>ALS ICH KAN</small> (''Ashtu siç mundem unë (Eyck)''), një lojë fjalësh me emrin e tij, të cilën ai e pikturonte në mënyrë tipike me karaktere greke. Van Eyck pikturoi lëndë laike dhe fetare, duke përfshirë altarë, figura fetare me një panel dhe portrete të porositura. Puna e tij përfshin panele të vetme, diptike,<ref>Since dismantled</ref> triptike dhe panele poliptike. Ai u pagua mirë nga Filipi, i cili kërkonte që piktori të ishte i sigurt financiarisht dhe të kishte liri artistike, në mënyrë që të pikturonte "kur të donte".<ref name="C174">Campbell (1998), 174</ref> Puna e Van Eyck i përket stilit të [[Gotiku Ndërkombëtar|Gotikut Ndërkombëtar]], por ai shpejt e eklipsoi atë, pjesërisht përmes një theksimi më të madh mbi natyralizmin dhe realizmin. Ai arriti një nivel të ri virtuoziteti përmes zhvillimeve të tij në përdorimin e bojës së vajit.<ref name="Toman 2011 322">Toman (2011), 322</ref> Ai kishte shumë ndikim, dhe teknikat dhe stili i tij u adoptuan dhe u rafinuan nga [[Lista e piktorëve të hershëm holandikë|piktorët e hershëm holandikë]]. == Jeta dhe karriera == === Jeta e hershme === [[Skeda:Van_Eyck_-_Arnolfini_Portrait.jpg|parapamje|majtas|327px|''Portreti i Arnolfinit'', vaj në [[lisi|lis]], [[1434]]. Galeria Kombëtare, Londër]] Pak dihet për jetën e Jan Van Eyck, dhe gjithashtu as data apo vendi i lindjes së tij nuk dokumentohet. Regjistrimi i parë ekzistues i jetës së tij vjen nga oborri i [[:en:John_III,_Duke_of_Bavaria|Johanit të Bavarisë]] në [[Haga|Hagë]], ku, ndërmjet viteve [[1422]] dhe [[1424]], pagesat iu bënë ''Meyster Jan den malre'' (Mjeshtrit Jan Piktorit), i cili atëherë ishte një piktor oborri me gradën [[:en:Valet_de_chambre|shërbëtor]], ku fillimisht morri një dhe më pas dy asistentë.<ref>{{Cite book|last=Châtelet|first=Albert|year=1988|url=https://www.worldcat.org/oclc/59097533|title=Early Dutch painting: painting in the Northern Netherlands in the fifteenth century|others=Christopher Brown, Anthony Turner, Albert përkithimi i: Châtelet|language=en|isbn=2-88260-009-7|location=Lozanë|oclc=59097533}}</ref> Kjo sugjeron datën e lindjes më së voni deri në vitin [[1395]]. Megjithatë, mosha e tij e dukshme në [[:en:Portrait_of_a_Man_(Self_Portrait?)|autoportretin e mundshëm]] të [[Londra|Londrës]] të vitit [[1433]] sugjeron për shumicën e studiuesve një datë më afër vitit [[1380]]. Ai u identifikua në fund të [[shekulli XVI|shekullit të XVI-të]], si i lindur në [[:en:Maaseik|Maaseik]], një njësi e [[Lista e peshkopëve dhe princ-peshkopëve të Liezhit|Princ-peshkopatës së Liezhit]]. Mbiemri i tij megjithatë lidhet me vendin [[Bergeijk]], për shkak të informacionit gjenealogjik që lidhet me stemën me tre mullinj; ai informacion nënkupton gjithashtu se ai rrjedh nga Lordët e Rodes ([[Sint-Oedenrode]]). [[:en:Elisabeth_Dhanens|Elisabeth Dhanens]] rizbuloi në gjendjen tremujore "blazonin atëror, në arë, tre mullinj acid laurik", të ngjashme me familjet e tjera që rrjedhin nga Lordët e Rodes në lagjen e Peelland në 'meierij van's-Hertogenbosch'. Vajza e tij, Lievine ishte në një manastir në Maaseik pas vdekjes së babait të saj. Shënimet në vizatimin e tij përgatitor për [[:en:Portrait_of_Cardinal_Niccolò_Albergati|Portretin e Kardinalit Niccolò Albergati]] janë shkruar në dialektin Maasland.<ref>{{Cite journal|last=Borchert|first=Angela C.|date=dhjetor 2008|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1600-0730.2008.00935.x|title=Gebannte Virtuosität|issn=0105-7510|journal=Orbis Litterarum|volume=63|issue=6|language=de|doi=10.1111/j.1600-0730.2008.00935.x|pages=464–486}}</ref> Ai kishte një motër, Margaretën, dhe të paktën dy vëllezër, Hubertin (vdekur në vitin [[1426]]), me të cilin ndoshta shërbeu si praktikant<ref>van Buren, Anne Hagopian. "[http://www.oxfordartonline.com/subscriber/article/grove/art/T027196pg2 van Eyck]". [[Oxford University Press]]. Kontrolluar më 25 nëntor 2017</ref> dhe Lambertin (aktiv midis viteve [[1431]] dhe [[1442]]), të dy gjithashtu piktorë, por rendi i lindjeve të tyre nuk është i mbështetur.<ref name="C174">Campbell (1998), 174</ref> Një tjetër piktor i rëndësishëm dhe mjaft më i ri që ka punuar në Francën Jugore, Barthélemy van Eyck, supozohet të jetë një lidhje.<ref>Dhanens, (1980)</ref> Nuk dihet se ku ishte shkolluar Jani, por ai kishte njohuri të latinishtes dhe përdorte alfabetin grek dhe hebraik në mbishkrimet e tij, duke treguar se ai ishte i shkolluar në klasikë.<ref name="C174" /> Ky nivel arsimimi ishte i rrallë në mesin e piktorëve dhe do ta kishte bërë atë më tërheqës për Filipin e kultivuar.<ref>Campbell (1998), 20</ref> [[Skeda:Lamgods_open.jpg|parapamje|560x560px|Hubert dhe Jan van Eyck, ''Pjesa e Altarit të Gentit'', përfunduar në v. [[1432]]. Katedralja e Shën Bavos, [[Gent]]]] === Piktor oborri === Van Eyck shërbeu si zyrtar për Johanin e Bavari-Straubingut, sundimtar i [[Konti i Hollandës|Hollandës]], [[Konti i Hainautit|Hainautit]] dhe [[Zeeland (provincë)|Zelandës]]. Në këtë kohë ai kishte mbledhur një punëtori të vogël dhe ishte përfshirë në ridekorimin e pallatit Binnenhof në [[Haga|Hagë]] . Pas vdekjes së Johanit në vitin [[1425]] ai u zhvendos në Bryzh dhe ra në vëmendjen e Filipit të Mirë, rreth vitit [[1425]].<ref name="wh75">Wolff, Hand (1987), 75</ref> Dalja e tij si një piktor i koleksionit në përgjithësi pason emërimin e tij në oborrin e Filipit dhe nga kjo pikë veprimtaria e tij në oborr është relativisht e dokumentuar mirë. Ai shërbeu si artist dhe diplomat i oborrit dhe ishte anëtar i lartë i esnafit të piktorëve [[Turnai]]t. Më 18 tetor [[1427]], në festën e Shën Lukës, ai udhëtoi për në [[Turnai]], për të marrë pjesë në një banket për nder të tij, ku morën pjesë gjithashtu Robert Campin dhe [[Rogier van der Weyden]].<ref name="b9">Borchert (2008), 9</ref> Një pagë gjyqësore e çliroi atë nga puna e porositur dhe i lejoi një shkallë të madhe lirie artistike.<ref>Jones (2011), 23</ref> Gjatë dekadës në vijim, reputacioni dhe aftësia teknike e van Eyck u rritën, kryesisht nga qasjet e tij novatore drejt trajtimit dhe manipulimit të bojës së vajit. Ndryshe nga shumica e bashkëmoshatarëve të tij, reputacioni i tij nuk u zvogëlua kurrë dhe ai mbeti i mirënjohur gjatë shekujve në vijim. Qasja e tij revolucionare ndaj vajit ishte e tillë që lindi një mit, i përjetësuar nga [[Giorgio Vasari]], se ai kishte shpikur pikturën në vaj.{{Efn-ua|The myth was propagated by [[Karel van Mander]]. In fact oil painting as a technique for painting wood statues and other objects is much older and [[Theophilus Presbyter|Theophilus]] (Roxheri i Helmarshausenit?) clearly gives instructions in his 1125 treatise, ''On Divers Arts''. It is accepted that the van Eyck brothers were among the earliest Early Netherlandish painters to employ it for detailed panel paintings and that they achieved new and unforeseen effects through the use of glazes, wet-on-wet and other techniques. See Gombrich, E. H., ''The Story of Art'', 236–39. Phaidon, 1995. {{ISBN|0-7148-3355-X}}}}<ref>Borchert (2008), 92–94</ref> Vëllai i tij, [[Hubert van Eyck]] bashkëpunoi në veprat më të famshme të Janit, ''Pjesa e Altarit të Gentit'', përgjithësisht historianët e artit besojnë se ajo u fillua rreth vitit [[1420]] nga Huberti dhe u përfundua nga Jani në vitin [[1432]]. Një vëlla tjetër, Lamberti, përmendet në dokumentet e [[Holanda Burgunde|gjykatës Burgundiane]] dhe mund të ketë mbikëqyrur punëtorinë e vëllait të tij pas vdekjes së Janit.<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/hd/eyck/hd_eyck.htm Jan van Eyck (ca. 1380/1390–1441)]". Metropolitan Museum of Art. Kontrolluar më 17 mars 2012.</ref> === Pjekuria dhe suksesi === [[Skeda:Jan van Eyck - Portrait of Margaret van Eyck (1439).jpg|parapamje|majtas|264px|''Portreti i Margaret van Eyck'', Groeningemuseum, Bryzh, [[1439]]]] Të konsideruara revolucionare gjatë jetës së tij, modelet dhe metodat e van Eyck u kopjuan dhe riprodhoheshin shumë. Motoja e tij, një nga nënshkrimet e para dhe ende më të dallueshme në historinë e artit, ''<small>ALS ICH KAN</small>'' ("SI MUND"), një lojë fjalësh për emrin e tij,<ref>Nash (2008), 152</ref> u shfaq për herë të parë në vtin [[1433]] në ''Portreti i një burri me çallmë'', i cili mund të shihet si tregues i vetëbesimit të tij në atë kohë. Vitet midis [[1434]] dhe [[1436]] konsiderohen përgjithësisht pika e tij më e lartë, kur ai prodhoi vepra duke përfshirë ''Madonën e Kancelarit Rolin'', ''Madonën e Lukës'' dhe ''Virgjëresha dhe Fëmijët me Canon van der Paele''. Rreth vitit [[1432]], ai u martua me Margaretën, e cila ishte 15 vjet më e re. Pothuajse në të njëjtën kohë ai bleu një shtëpi në Bryzh; Margareta nuk përmendet përpara se të zhvendosej, kur i pari nga dy fëmijët e tyre do të lindëte në vitin [[1434]]. Shumë pak dihet për Margaretën; edhe emri i vajzërisë i ka humbur&nbsp;– të dhënat bashkëkohore i referohen asaj kryesisht si ''Damoiselle Marguerite''.<ref name="t149">Borchert (2011), 149</ref> Ajo mund të ketë qenë me origjinë aristokratike, ndonëse nga fisnikëria e ulët, kjo dëshmohet nga veshjet e saj në portret të cilat janë në modë, por jo nga lulëzimi i veshur nga nusja në ''Portretin Arnolfini''. Më vonë, si e veja e një piktori të njohur Margaretës iu dha një pension modest nga qyteti i Bryzhit pas vdekjes së Janit. Të paktën një pjesë e këtyre të ardhurave është investuar në lotari.<ref>Van Der Elst (2005), 65</ref> Van Eyck ndërmori një numër udhëtimesh në emër të Filipit, [[Duka i Burgundisë|dukës së Burgundisë]], midis viteve [[1426]] dhe [[1429]], të përshkruara në të dhënat si komisione "të fshehta", për të cilat ai paguhej shumëfishi i pagës së tij vjetore. Natyra e tyre e saktë është ende e panjohur, por ato duket se përfshijnë veprimin e tij si i dërguar i gjykatës. Në vitin [[1426]], ai u nis për në "toka të caktuara të largëta", ndoshta në [[Toka e Shenjtë|Tokën e Shenjtë]], një teori që i jep peshë saktësia topografike e [[Jeruzalemi|Jeruzalemit]] në ''Tre Mariet te Varri'', një pikturë e përfunduar nga anëtarët e punishtes së tij rreth vitit [[1440]].<ref name="b8">Borchert (2008), 8</ref> Një komision i dokumentuar më mirë ishte udhëtimi për në Lisbonë së bashku me një grup që synonte të përgatiste terrenin për martesën e dukës me Izabelën e Portugalisë. Van Eyck kishte për detyrë të pikturonte Izabelën, në mënyrë që duka ta përfytyronte atë përpara martesës së tyre. Për shkak se [[Portugalia]] ishte e kapluar nga [[murtaja]], oborri i tyre ishte shëtitës dhe pala holandeze i takoi në [[Kështjella e Avisit|kështjellën e largët të Avisit]]. Van Eyck kaloi nëntë muaj atje, duke u kthyer në [[Holanda Burgunde|Holandë]] me Izabelën si nuse; çifti u martua në ditën e Krishtlindjeve të vitit [[1429]]. Princesha ndoshta nuk ishte veçanërisht tërheqëse, dhe pikërisht kështu e përcolli Van Eyck në portretin tashmë të humbur. Në mënyrë tipike ai i tregonte të ulurit e tij si dinjitoz, por nuk i fshehu papërsosmëritë e tyre.<ref name="b35">Borchert (2008), 35</ref> Pas kthimit të tij, ai ishte i preokupuar me përfundimin e altarit të ''[[Gent]]it'', i cili u shenjtërua më 6 maj [[1432]] në Katedralen e Shën Bavos, gjatë një ceremonie zyrtare për Filipin. Të dhënat nga viti [[1437]], tregojonë se ai u vlerësua shumë nga radhët e larta të [[Holanda Burgunde|fisnikërisë Burgunde]] dhe ishte i punësuar në komisione të huaja. [[Skeda:Annunciation_-_Jan_van_Eyck_-_1434_-_NG_Wash_DC.jpg|parapamje|273px|''Shpallja'', [[1434]]–[[1436]]; Galeria Kombëtare e Arteve, Uashington]] === Vdekja dhe trashëgimia === Jan van Eyck vdiq më 9 korrik [[1441]], në Bryzh. Ai u varros në varrezat e Kishës së Shën Donatianit.<ref name="C174">Campbell (1998), 174</ref> Në shenjë respekti, Filipi i bëri një pagesë të vejushës së Janit, Margaretës, në një vlerë të barabartë me pagën vjetore të artistit. Ai la pas shumë punë të papërfunduara për t'i përfunduar nga punëtorët e punishtes së tij.<ref>Borchert (2008), 94</ref> Pas vdekjes së tij, punishten e drejtoi Lambert van Eyck,<ref name="b12">Borchert (2008), 12</ref> ndërsa reputacioni dhe statura e Janit rriteshin në mënyrë të qëndrueshme. Në fillim të vitit [[1442]], Lamberti e zhvarrosi trupin dhe e vendosi brenda Katedrales së Shën Donatianit. Në vitin [[1449]], ai u përmend nga humanisti dhe antikuari italian [[Ciriaco de' Pizzicolli]] si një piktor i notave dhe aftësive dhe u regjistrua nga [[Bartolomeo Facio]] në vitin [[1456]]. == Punimet == Jan van Eyck prodhoi piktura për klientët privatë përveç punës së tij në gjykatë. Më e rëndësishmja midis tyre është ''Pjesa e Altarit të Gentit'' i pikturuar për tregtarin, financierin dhe politikanin [[Jodocus Vijdts]] dhe gruan e tij Elisabeth Borluut. I filluar diku para vitit [[1426]] dhe i përfunduar në vitin [[1432]], [[Poliptikët|poliptiku]] duket se përfaqëson "pushtimin përfundimtar të realitetit në veri", që ndryshon nga veprat e mëdha të [[Arti i Rilindjes#Rilindja e hershme në Itali, 1400–1478|Rilindjes së hershme]] në [[Italia|Itali]] për shkak të vullnetit të tij për të hequr dorë nga idealizimi klasik në favor të vëzhgimi besnik i natyrës.<ref>Gombrich, E. H., ''The Story of Art'', 236–9. Phaidon, 1995</ref> Edhe pse mund të supozohet&nbsp;– duke pasur parasysh kërkesën dhe modën&nbsp;– se ai prodhoi një numër triptikësh, vetëm ''Altari triptik i Dresdenit'' ka mbijetuar, megjithëse një numër portretesh ekzistuese mund të jenë krahë poliptikësh të çmontuar. Shenjat treguese janë mentesha në kornizat origjinale, orientimi i personit dhe duart e lutjes ose përfshirja e elementeve ikonografike në një portret ndryshe në dukje laik.<ref>Borchert, 60</ref> Rreth 20 piktura të mbijetuara i atribuohen me besim, të gjitha të datuara midis viteve [[1432]] dhe [[1439]]. Dhjetë, duke përfshirë ''Pjesën e Altarit të Gentit'', datohen dhe nënshkruhen me një variant të motos së tij, <small>ALS ICH KAN</small>. Në vitin [[1998]] Holland Cotter vlerësoi se "vetëm dy duzina pikturash... të atribuuara... me shkallë të ndryshme besimi, së bashku me disa vizatime dhe disa faqe nga... Orët Torino-Milano". Ai përshkroi "marrëdhënien komplekse dhe tensionin midis historianëve të artit dhe mbajtjes së muzeve në caktimin e autorësisë. Nga rreth 40 vepra të konsideruara origjinale në mesin e viteve '80, rreth dhjetë tani po kontestohen fuqishëm nga studiuesit kryesorë si të punishtes"<ref>Cotter, Holland. "[https://www.nytimes.com/1998/04/24/arts/art-review-mysteries-in-the-crystalline-world-of-a-flemish-master.html Mysteries in the Crystalline World of a Flemish Master]". ''[[New York Times]]'', 24 prill 1998. aksesuar më 28 prill 2018</ref> === Libri i Orëve Torino-Milano: Dora G === [[Skeda:Eyckbaptism.png|majtas|parapamje|412px|''fundi i faqes'' së ''Pagëzimit të Krishtit'', Dora G, [[Torino]]. Filio 93v e Milanos, Inv 47.]] Që nga viti [[1901]], Jan van Eyck është vlerësuar shpesh si artisti anonim i njohur si Dora G i Librit të Orëve Torino-Milano.{{Efn-ua|It is also possible that Hand G was a follower of Van Eyck's. See Campbell (1998), 174}} Nëse kjo është e saktë, ilustrimet e Torinos janë të vetmet vepra të njohura nga periudha e tij e hershme; Sipas Thomas Kren, datat e mëparshme për Dorën G i paraprijnë çdo pikture të njohur të panelit në një stil Eyckian, i cili "ngre pyetje provokuese rreth rolit që mund të ketë luajtur ndriçimi i dorëshkrimeve në vërtetësinë e lavdëruar të pikturës së vajit Eyckian".<ref>Kren (2003), 83</ref> Dëshmia për atribuimin e van Eyck-ut mbështetet pjesërisht në faktin se megjithëse figurat janë kryesisht të stilit të Gotikut Ndërkombëtar, ato rishfaqen në disa nga veprat e tij të mëvonshme. Përveç kësaj, ka stema të lidhura me familjen Wittelsbach me të cilën ai kishte lidhje në [[Haga|Hagë]], ndërsa disa nga figurat në miniaturë i bëjnë jehonë kalorësit në ''Pjesën e Altarit të Gentit''.<ref>Borchert (2008), 83</ref> Shumica e Librit të Orëve Torino-Milano u shkatërruan nga zjarri në vitin [[1904]] dhe mbijetojnë vetëm në fotografi dhe kopje; vetëm tre faqe që i atribuohen Dorës G, tani kanë mbijetuar, ato me miniaturë të mëdha të ''Lindjes së Gjon Pagëzorit'', ''Gjetja e Kryqit të Vërtetë'' dhe ''Zyra e të Vdekurve'' (ose ''Mesha Përkujtimore''), me [[miniatura]]t në bazë. dhe inicialet e të parës dhe të fundit prej tyre{{Efn-ua|''bas-de-page'' refers to often unframed images illuminating the bottom of a page.<ref>'[https://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/GlossB.asp Catalogue of illuminated manuscripts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127121248/https://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/GlossB.asp |date=27 janar 2023 }}'. [[British Library]]. Aksesuar më 9 nëntorr 2018</ref>}} ''Zyra e të Vdekurve'' shpesh duket se të kujton ''Madonën në Kishë'' të Janit në vitet [[1438]]–[[1440]].<ref>Borchert (2008), 80</ref> Katër të tjera humbën në vitin [[1904]]: të gjithë elementët e faqeve me miniaturat e quajtura ''Lutja në breg'' (ose ''Duka Vilhelm i Bavarisë në breg të detit'', ''Lutja e Sovranit'' etj.), dhe skena e natës së ''Tradhtimit të Krishtit'' (e cila u përshkrua tashmë nga Durrieu si "e veshur" para zjarrit), ''Kurorëzimi i Virgjëreshës'' dhe faqja e saj bazë, dhe fotografia e madhe vetëm e pamjes detare ''Udhëtimi i Shën Julianit dhe Shën Martës''.{{Efn-ua|Kren (2003), 84, note 1. Châtelet, 34–35 and 194–196&nbsp;– all except the ''Coronation'' are illustrated there. The titles vary between authors. Châtelet additionally credits Hand G with parts of ''The Intercession of Christ and the Virgin'' in the Louvre (fq.195)}} [[Skeda:Jan_van_Eyck_-_Triptych_of_Mary_and_Child,_St._Michael,_and_the_Catherine_-_Google_Art_Project.jpg|parapamje|345px|''Triptiku i Dresdenit''. Vaj në panel [[lisi]], [[1437]]. Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden]] === Ikonografia Mariane === Përveç "Altarit të Gentit", veprat fetare të Van Ejkut paraqesin [[Maria|Virgjëreshën Mari]] si figurë qendrore. Ajo zakonisht është ulur, e veshur me një kurorë me xhevahir, duke përmbytur një Krisht fëmijë lozonjare, i cili e vështron atë dhe kap buzën e fustanit të saj në një mënyrë që të kujton [[:en:Byzantine_art|traditën bizantine]] të [[shekulli XIII|shekullit të XIII-të]] të [[Ikona Eleusa|Ikonës Eleusa]] (''Virgjëresha e butësisë'').<ref>Harbison (1991), 158–162</ref> Ajo shfaqet ndonjëherë duke lexuar një [[Libri i Orëve|Libër të Orëve]]. Ajo zakonisht vesh të kuqe. Në altarin e ''[[Gent]]it'' të vitit [[1432]], [[Maria]] mban një kurorë të stolisur me lule dhe yje. Ajo është e veshur si nuse dhe lexon nga një [[Libri i Brezit|libër brezi]] i mbështjellë me rrobë të gjelbër,<ref name="d106-8">Dhanens (1980), 106–108</ref> ndoshta një element i huazuar nga ''Virgin Annunciate'' e [[Robert Campin]].<ref name="p129">Pächt (1994), 129</ref> Paneli përmban një sërë motivesh që më vonë rishfaqen në veprat e mëvonshme; ajo tashmë është Mbretëresha e Qiellit, e veshur me një kurorë të stolisur me lule dhe yje. Van Eyck zakonisht e paraqet Marinë [[Shfaqja mëriane|si një shfaqje]] përpara një dhuruesi të gjunjëzuar në lutje anash.<ref name="h96">Harbison (1991), 96</ref><ref>Nash (2008), 283</ref> Idea e një shenjtori që shfaqej para një [[laicizmi|laiku]] ishte e zakonshme në portretet e donatorëve veriorë të periudhës.<ref name="h96" /> Tek ''Virgjëresha dhe Fëmija me Canon van der Paele'' ([[1434]]–[[1436]]), Kanuni duket se sapo ka pushuar për një çast për të reflektuar mbi një pasazh nga bibla e tij në dorë, ndërsa Virgjëresha dhe Fëmija me dy shenjtorë shfaqen para tij, sikur mishërime të lutja e tij.<ref name="R50">Rothstein (2005), 50</ref> [[Skeda:The Virgin with Chancellor Rolin by Jan van Eyck (Louvre).webp|majtas|parapamje|339px|''Madona e kancelarit Rolin'', {{Rreth}} [[1435]]. [[Muzeu i Luvrit|Musée du Louvre]], [[Paris]]]] Roli i Marisë në veprat e tij duhet parë në kontekstin e kultit dhe nderimit bashkëkohor që e rrethon. Në fillim të [[shekulli XV|shekullit të XV-të]], [[Maria]] mori rëndësi si një ndërmjetëse midis hyjnoreve dhe anëtarëve të besimit të krishterë. Koncepti i [[Purgatori|purgatorit]] si një gjendje ndërmjetëse që çdo shpirt duhej të kalonte përpara se të pranohej në parajsë ishte në kulmin e tij.<ref>MacCulloch (2005), 11–13</ref> Lutja ishte mjeti më i dukshëm për zvogëlimin e kohës në [[Harresa|harresë]], ndërsa të pasurit mund të porosisnin kisha të reja, zgjerime të atyre ekzistuese ose portrete përkushtimi. Në të njëjtën kohë, kishte një prirje drejt sponsorizimit të masave të ''rekuiem''-it, shpesh si pjesë e kushteve të një testamenti, një praktikë që [[Joris van der Paele]] sponsorizoi në mënyrë aktive. Me këto të ardhura ai i pajisi kishat me copa të qëndisura dhe aksesorë metalikë si kupa, pjata dhe shandanë.<ref name="H160">Harbison (1997), 160</ref> [[Skeda:Jan_van_Eyck_-_The_Madonna_in_the_Church_-_Google_Art_Project.jpg|parapamje|264px|''Madona në Kishë'', vitet [[1438]]–[[1440]]. Gemäldegalerie, [[Berlini|Berlin]]]] Ejku zakonisht i jep Marisë tre role: Nëna e Krishtit; personifikimi i "''Ecclesia Triumphans''"; ose ''Mbretëresha e Qiellit''.<ref name="H169">Harbison (1991), 169</ref> Idea e Marisë si një metaforë për vetë Kishën është veçanërisht e fortë në pikturat e tij të mëvonshme. Në ''[[Madona në kishë|Madonna në Kishë]]'' ajo dominon katedralen; koka e saj është pothuajse në nivel me galerinë rreth gjashtëdhjetë metra të lartë.<ref name="H169">Harbison (1991), 169</ref> Historiani i artit [[Otto Pächt]] e përshkruan brendësinë e panelit si një "dhomë froni" që e mbështjell atë si një "kllëf mbajtëse".<ref>Pächt (1999), 203–205</ref> Ky shtrembërim i shkallës gjendet në një sërë pikturash të tjera të Madonna-s, duke përfshirë ''[[Shpallja (van Eyck, Uashington)|Shpalljen]]'' . Shtati i saj monumental huazon nga veprat e artistëve italianë të [[shekulli XII|shekullit të XII-të]] dhe [[shekulli XIII|të XIII-të]], si [[Cimabue]] dhe [[Giotto di Bondone|Giotto]], të cilët nga ana e tyre pasqyrojnë një traditë që shkon prapa në një stil italo-bizantin dhe thekson identifikimin e saj me vetë katedralen. Historianët e artit në [[shekulli XIX|shekullin e XIX-të]], menduan se vepra u ekzekutua herët në karrierën e van Eyck dhe ia atribuuan shkallën e saj si gabim të një piktori relativisht të papjekur. Ideja se madhësia e saj përfaqëson mishërimin e saj si kishë u sugjerua për herë të parë nga [[Erwin Panofsky]] në vitin [[1941]].<ref>Panofsky (1953), 145</ref> [[Till-Holger Borchert]] thotë se van Eyck nuk e pikturoi "Madonën në kishë", por si "Kisha".<ref name="B63">Borchert, 63</ref> Punimet e mëvonshme të Van Eyck përmbajnë detaje arkitekturore shumë të sakta dhe të detajuara, por nuk janë modeluar sipas ndërtesave aktuale historike. Ai ndoshta kërkoi të krijonte një hapësirë ideale dhe të përsosur për shfaqjen e Marisë,<ref name="h101">Harbison (1991), 101</ref> dhe ishte më i shqetësuar me ndikimin e tyre vizual sesa mundësinë fizike.<ref name="D328">Dhanens (1980), 328</ref> [[Skeda:Jan_van_Eyck_-_The_Ghent_Altarpiece_-_Virgin_Mary_(detail)_-_WGA07629.jpg|majtas|parapamje|321px|''Pjesa e Altarit të Gentit'', detaj që tregon Virgjëreshën Mari]] Pikturat Mariane karakterizohen nga përshkrime komplekse të hapësirës fizike dhe burimeve të dritës. Shumë nga veprat fetare të van Eyck përmbajnë një hapësirë të brendshme të reduktuar, e cila megjithatë menaxhohet dhe rregullohet në mënyrë delikate për të përcjellë një ndjenjë intimiteti pa u ndjerë të shtrënguar. ''[[Madona e kancelarit Rolin|Madonna e kancelarit Rolin]]'' ndizet si nga portiku qendror ashtu edhe nga dritaret anësore, ndërsa pllakat e dyshemesë në krahasim me elementët e tjerë tregojnë se figurat janë vetëm rreth gjashtë këmbë nga ekrani i lozhës me kolonë dhe se Rolin mund t'i duhej të shtrydhte veten përmes hapjes për të dalë në atë mënyrë.<ref>Harbison (1991), 100</ref> Elementët e ndryshëm të katedrales në ''Madonna në Kishë'' janë aq të detajuara në mënyrë specifike dhe elementet e [[Arkitektura Gotike|arkitekturës gotike]] dhe bashkëkohore të përvijuara aq mirë, sa që shumë historianë të artit dhe arkitekturës kanë arritur në përfundimin se ai duhet të ketë pasur njohuri të mjaftueshme arkitekturore për të bërë dallime të nuancuara. Duke pasur parasysh saktësinë e përshkrimeve, shumë studiues janë përpjekur ta lidhin pikturën me ndërtesa të veçanta.<ref>Snyder (1985), 100; Harbison (1991), 169–175</ref> Por në të gjitha ndërtesat në veprën e van Eyck, struktura është imagjinuar dhe ndoshta një formim i idealizuar i asaj që ai e shikonte si një hapësirë arkitekturore të përsosur. Kjo mund të shihet nga shembujt e shumtë të tipareve që do të ishin të pamundura në një kishë bashkëkohore, duke përfshirë vendosjen e një triforiumi të rrumbullakët me hark mbi një [[kolonada|kolonadë]] të mprehtë në veprën e [[Berlini]]t. Veprat Mariane janë të veshura shumë me mbishkrime. Shkronja në fronin e harkuar mbi Marinë në altarin e Gentit është marrë nga një pasazh nga [[:en:Book_of_Wisdom|Libri i Urtësisë]] (7:29): "Ajo është më e bukur se dielli dhe ushtria e yjeve; në krahasim me dritën ajo është më e lartë. Ajo është me të vërtetë reflektimi i dritës së përjetshme dhe një pasqyrë e pastër e Zotit”.<ref>Dhanens (1980), 106–108</ref> Formulimi nga i njëjti burim në skajin e mantelit të saj, në kornizën e Madonës në Kishë dhe në veshjen e saj në Virgjëreshë dhe Fëmijë me Canon van der Paele, lexohet <small>''EST ENIM HAEC SPECIOSIOR SOLE ET SUPER OMNEM STELLARUM''</small> <small>''DISPOSITIONEM. LUCI CONPARATA INVENITUR PRIOR''</small><ref>Borchert, 63</ref> Edhe pse mbishkrimet janë të pranishme në të gjitha pikturat e van Ejkut, ato janë mbizotëruese në pikturat e tij mariane, ku duket se kryejnë një sërë funksionesh. Ata u japin jetë portreteve dhe u japin zë atyre që nderojnë Marinë, por gjithashtu luajnë një rol funksional; duke pasur parasysh se veprat bashkëkohore fetare janë porositur për përkushtim privat, mbishkrimet mund të kenë qenë synuar të lexohen si një [[:en:Incantation|magjepsje ose lutje]] të [[:en:Indulgence|personalizuara faljeje]]. Harbison vëren se veprat e porositura privatisht të van Eyck-ut janë të gdhendura jashtëzakonisht shumë me lutje dhe se fjalët mund të kenë shërbyer një funksion të ngjashëm me tabletat e lutjes, ose më saktë "Krahët e lutjes", siç shihet në [[:en:Virgin_and_Child_(after_van_der_Goes?)|triptikun e Virgjëreshës dhe Fëmijëve]] në Londër.<ref>Harbison (1991), 95–96. Both wings are later additions.</ref> [[Skeda:Arnolfini_Portrait_2.jpg|parapamje|379px|''Portreti Arnolfini'', detaj që tregon subjektin femëror dhe pasqyrën konvekse]] === Portrete laike === Van Eyck ishte shumë i kërkuar si artist portreti. Rritja e pasurisë në të gjithë Evropën veriore nënkuptonte që portreti nuk ishte më pronë e familjes mbretërore apo aristokracisë së lartë. Një klasë e mesme tregtare në zhvillim dhe ndërgjegjësimi në rritje për idetë [[humanizmi|humaniste]] të identitetit individual çuan në një kërkesë për portrete.<ref name="b35">Borchert (2008), 35</ref> Portretet e Van Eyck karakterizohen nga manipulimi i tij me bojë vaji dhe vëmendja e përpiktë ndaj detajeve; fuqitë e tij të mprehta të vëzhgimit dhe tendenca e tij për të aplikuar shtresa me lustër të hollë të tejdukshëm për të krijuar intensitet të ngjyrës dhe tonit. Ai ishte pionier i portreteve gjatë viteve [[1430]] dhe u admirua deri në Itali për natyralitetin e përshkrimeve të tij.<ref>Bauman (1986), 4</ref> Sot atij i atribuohen nëntë [[Portreti|portrete pamjesh prej tre të katërtat]]. Stili i tij u miratua gjerësisht, veçanërisht nga van der Weyden, [[Petrus Christus]] dhe [[Hans Memling]]. [[:en:Portrait_of_a_Man_with_a_Blue_Chaperon|Portreti i vogël i një njeriu me një kapiten blu]] të vitit [[1430]] është portreti i tij më i hershëm i mbijetuar. Ai evidenton shumë nga elementët që do të bëheshin standard në stilin e tij të portretit, duke përfshirë pamjen prej tre të katërtat (një tip që ai e ringjalli nga antikiteti i cili shpejt u përhap në Europë),<ref>Borchert (2011), 149</ref> ndriçimi i drejtimit,<ref>Borchert (2008), 35</ref> mbulesa e përpunuar e kokës dhe për portretet e vetme, inkuadrimi. e figurës brenda një hapësire të ngushtë të papërcaktuar, të vendosur në një sfond të zi të sheshtë. Ai shquhet për realizmin e tij dhe vëzhgimin e mprehtë të detajeve të vogla të pamjes së personit; burri ka një mjekër të lehtë prej një ose dy ditësh rritje, një tipar i ripërsëritur në portretet e hershme mashkullore të van Eyck-ut, ku personi që ulet shpesh është ose i parruar ose sipas [[:en:Lorne_Campbell_(art_historian)|Lorne Campbell-it]] "i rruar në mënyrë joefikase".<ref name=":0">Campbell (1998), 216</ref> Campbell liston të tjera të parruara nga van Eyck; [[:en:Portrait_of_Cardinal_Niccolò_Albergati|Niccolò Albergati]] ([[1431]]), [[:en:Ghent_Altarpiece#Commission|Jodocus Vijdt]] ([[1432]]), [[:en:Portrait_of_a_Man_(Self_Portrait?)|Jan van Eyck?]] ([[1433]]), [[:en:Virgin_and_Child_with_Canon_van_der_Paele|Joris van der Paele]] (rreth viteve [[1434]]–[[1436]]), [[:en:Madonna_of_Chancellor_Rolin|Nicolas Rolin]] ([[1435]]) dhe [[:en:Portrait_of_Jan_de_Leeuw|Jan de Leeuw]] ([[1436]]).<ref name=":0" /> Shënimet e bëra në anën e pasme të studimit të tij të letrës për ''[[Portreti i kardinalit Niccolò Albergati|Portretin e Kardinalit Niccolò Albergati]]'' japin një pasqyrë të qasjes së Eyck-ut ndaj kapjes së vogël të fytyrave të kujdestarit të tij. Për detajet e tij të rritjes së mjekrës ai shkroi, "die stoppelen vanden barde wal grijsachtig" (kashtjellat ''e mjekrës së thinjur'').<ref name="p109">Pächt (1999), 109</ref> Në aspektet e tjera të përpjekjeve të tij për të regjistruar fytyrën e plakut, ai vuri në dukje, "irisi i syrit, afër pjesës së pasme të bebëzës, ka ngjyrë të verdhë kafe. Në konturet ngjitur me të bardhën, kaltërosh&nbsp;... e bardha gjithashtu e verdhë&nbsp;…".<ref name="c31">Campbell (1998), 31</ref> Portreti i ''Léal Souvenir'', i vitit [[1432]] vazhdon aderimin ndaj realizmit dhe vëzhgimin e mprehtë të detajeve të vogla të pamjes së personit.<ref name="Kemperdick19">Kemperdick (2006), 19</ref> Megjithatë, nga veprat e tij të mëvonshme, personazhi u vendos në një distancë më të madhe dhe vëmendja ndaj detajeve më pak e theksuar. Përshkrimet janë më pak mjeko-ligjore, më shumë një pasqyrë, ndërsa format janë më të gjera dhe më të sheshta.<ref name="p109">Pächt (1999), 109</ref> Edhe në veprat e tij të hershme, përshkrimet e modelit nuk janë riprodhime besnike; pjesët e fytyrës ose formës së sitters u ndryshuan për të paraqitur një përbërje më të mirë ose për t'iu përshtatur një ideali. Ai shpesh ndryshonte përmasat relative të kokës dhe trupit të modeleve të tij për t'u fokusuar në elementët e tipareve të tyre që e interesonin. Kjo e bëri atë të shtrembëronte realitetin në këtë pikturë; në portretin e gruas së tij ai ndryshoi këndin e hundës së saj dhe i dha asaj një ballë të lartë të modës që natyra nuk e kishte.<ref name="c32">Campbell (1998), 32</ref> [[Parapeti|Parapeti]] i gurit në bazën e kanavacës së ''Léal Souvenir'' është pikturuar si për të simuluar gurë të shënuar ose me dhëmbëza dhe përmban tre shtresa të veçanta mbishkrimesh, secila e dhënë në një mënyrë [[Iluzioni optik|iluzioniste]], duke dhënë përshtypjen se janë të gdhendura në gur.<ref name="p80">Panofsky (1953), 80</ref> Van Eyck shpesh i vendosi mbishkrimet sikur në zërin e ulur, në mënyrë që ato "duken se po flasin".<ref name="b42">Borchert (2008), 42</ref> Shembujt përfshijnë ''Portretin e Jan de Leeuw'' që lexon ''.'' ''.'' ''.&nbsp;Jan de [Leeuw], i cili hapi sytë për herë të parë në [[Shën Ursula|festën e Shën Ursulës]] [21 tetor], [[1401]].'' ''Tani më ka pikturuar Jan van Eyck, mund ta shihni kur e filloi. [[1436]]''.<ref name="b42" /> Në ''[[Portreti i Margaret van Eyck|Portretin e Margaret van Ejkut]]'' të vitit [[1439]], lavdërimet e shkronjave ''Burri im Johannes më përfundoi në vitin [[1439]] më 17 qershor, në moshën 33-vjeçare.'' ''Ashtu siç mundem.''<ref name="b149">Borchert (2008), 149</ref> Duart luajnë një rëndësi të veçantë në pikturën e Van Eyck.<ref name="p108">Pächt (1999), 108</ref> Në portretet e tij të hershme, situesit shpesh shfaqen duke mbajtur objekte që tregojnë profesionin e tyre. Burri në ''Léal Souvenir'' mund të ketë qenë një profesionist ligjor pasi mban një rrotull që i ngjan një dokumenti ligjor.<ref name="p110">Pächt (1999), 110</ref> ''[[Portreti Arnolfini|Portreti i Arnolfinit]]'', i vitit [[1432]], është i mbushur me iluzionizëm dhe simbolikë,<ref name="Dhanens198">Dhanens (1980), 198</ref> siç është ''[[Madona e kancelarit Rolin|Madona e 1435 e kancelarit Rolin]]'', e ngarkuar për të shfaqur fuqinë, ndikimin dhe devotshmërinë e Rolinit.<ref name="Dhanens269">Dhanens (1980), 269–270</ref> [[Skeda:Jan_van_Eyck_069.jpg|parapamje|372px|''Virgjëresha dhe Fëmijë me Canon van der Paele'', vitet [[1434]]–[[1436]]. Groeningemuseum, Bryzh. Pikturat Mariane të Van Eyck-ut janë të mbushura me detaje ikonografike]] == Stili == === Ikonografia === Van Eyck përfshiu një shumëllojshmëri të gjerë të elementeve ikonografike, duke përcjellë shpesh atë që ai e shihte si një bashkëjetesë të botës shpirtërore dhe materiale. Ikonografia ishte e ngulitur në vepër pa vëmendje; zakonisht referencat përfshinin detaje të vogla, por kryesore të sfondit.<ref name="w11" /> Përdorimi i tij i simbolizmit dhe referencave biblike është karakteristikë e punës së tij,<ref name="w11">Ward (1994), 11</ref> një trajtim i ikonografisë fetare që ai filloi, me risitë e tij të marra dhe të zhvilluara nga van der Weyden, Memling dhe Christus. Secili përdori elemente të pasura dhe komplekse ikonografike për të krijuar një ndjenjë të ngritur të besimeve bashkëkohore dhe idealeve shpirtërore.<ref name="Harbison601">Harbison (1984), 601</ref> [[Craig Harbison]] e përshkruan përzierjen e realizmit dhe simbolizmit si ndoshta "aspekti më i rëndësishëm i artit të hershëm flamand".<ref name="Harbison601">Harbison (1984), 601</ref> Simbolet e ngulitura kishin për qëllim të bashkoheshin në skena dhe "ishte një strategji e qëllimshme për të krijuar një përvojë të zbulesës shpirtërore".<ref name="Ward9">Ward (1994), 9</ref> Në veçanti, pikturat fetare të Van Eyck-ut" i paraqesin gjithmonë spektatorit një pamje të shpërfytyruar të realitetit të dukshëm".<ref name="Harbison589" /> Për të, e përditshmja është e zhytur në mënyrë harmonike në simbolikë, e tillë që, sipas Harbison, "të dhënat përshkruese u riorganizuan&nbsp;kështu që ata nuk ilustruan ekzistencën tokësore, por atë që ai e konsideronte të vërtetë të mbinatyrshme."<ref name="Harbison589">Harbison (1984), 589</ref> Kjo përzierje e tokës dhe qiellore dëshmon besimin e van Eyck-ut se "e vërteta thelbësore e doktrinës së krishterë" mund të gjendet në "martesën e botëve laike dhe të shenjta, të realitetit dhe simbolit".<ref name="H590">Harbison (1984), 590</ref> Ai përshkruan Madona tepër të mëdha, përmasat joreale të të cilave tregojnë ndarjen midis qiellores nga tokësore, por i vendosin në mjedise të përditshme si kisha, dhoma shtëpiake ose ulur me zyrtarë të gjykatës.<ref name="H590" /> Megjithatë, kishat tokësore janë zbukuruar shumë me simbole qiellore. Një fron qiellor përfaqësohet qartë në disa dhoma shtëpiake (për shembull në ''Madona e Lukës''). Më të vështira për t'u dalluar janë cilësimet për piktura të tilla si ''Madonna e Kancelarit Rolin'', ku vendndodhja është një shkrirje e tokës dhe qiellore.<ref>Harbison (1984), 590–592</ref> Ikonografia e Van Eyck-ut është shpesh e shtresuar aq dendur dhe e ndërlikuar, saqë një vepër duhet parë shumë herë përpara se edhe kuptimi më i dukshëm i një elementi të jetë i dukshëm. Simbolet shpesh thuheshin në mënyrë delikate në piktura, kështu që ato u bënë të dukshme vetëm pas shikimit të ngushtë dhe të përsëritur,<ref name="w11">Ward (1994), 11</ref> ndërsa pjesa më e madhe e ikonografisë pasqyron idenë se, sipas John Ward, ekziston një "kalim i premtuar nga mëkati dhe vdekja në shpëtim dhe rilindje”.<ref>Ward (1994), 26</ref> === Nënshkrimi === [[Skeda:Jan_van_Eyck_-_Portrait_of_Giovanni_Arnolfini_and_his_Wife_(detail)_-_WGA7695.jpg|parapamje|majtas|264px|Detaj me pasqyrë dhe firmë; ''Portreti i Arnolfinit'', [[1434]]]] Van Eyck ishte i vetmi piktor holandez i [[shekulli XV|shekullit të XV-të]], që i firmoste pikturat e tij.<ref name="h31">Harbison (1997), 31</ref> Motoja e tij përmbante gjithmonë variante të fjalëve ''<small>ALS ICH KAN</small>'' (ose një variant)&nbsp;– “Siç munda”, ose “Siç munda më mirë”, që formon një lojë fjalësh me emrin e tij. "ICH" i aspiruar në vend të "IK" brabantiane, rrjedh nga [[Gjuha limburge|limburgishtja]] e tij amtare.<ref>{{Cite journal|last=SCHELLER|first=R. W.|year=1968|title=ALS ICH CAN|journal=Oud Holland|volume=83|issue=2|issn=0030-672X|jstor=42710810|language=nl|pages=135–139}}</ref> Nënshkrimi ndonjëherë mbishkruhet duke përdorur germa greke si ''<small>AAE IXH XAN</small>''.<ref>Harbison (1997), 163</ref> Fjala ''Kan'' rrjedh nga fjala [[Gjuha holandeze|holandishtja e mesme]] ''kunnen'' e lidhur me fjalën holandeze ''kunst'' ose me [[gjuha gjermane|gjermanishten]] ''Kunst'' ("art").<ref name="k107">Koerner (1996), 107</ref> Fjalët mund të lidhen me një lloj formule modestie të parë ndonjëherë në letërsinë mesjetare, ku shkrimtari e paraprin veprën e tij me një falje për mungesën e përsosmërisë,<ref name="k107">Koerner (1996), 107</ref> edhe pse, duke pasur parasysh bujarinë tipike të nënshkrimeve dhe motove, mund të të jetë thjesht një referencë lozonjare. Në të vërtetë, motoja e tij ndonjëherë regjistrohet në një mënyrë që synon të imitojë monogramin e Krishtit ''<small>IHC XPC</small>'', për shembull në ''[[Ikona Vera (van Eyck)|Portretin e Krishtit]]'' të tij, të vitit [[1440]].<ref name="k107" /> Më tej, meqenëse nënshkrimi është shpesh një variant i "Unë, Jan van Eyck isha këtu", mund të shihet si një pohim, ndoshta disi arrogant, i besnikërisë dhe besueshmërisë së regjistrimit dhe cilësisë së punës (''Siç unë (K) Mund'').<ref name="c32">Campbell (1998), 32</ref> Zakoni i nënshkrimit të punës së tij siguroi që reputacioni i tij të mbijetonte dhe atribuimi nuk ka qenë aq i vështirë dhe i pasigurt sa me artistët e tjerë të gjeneratës së parë të [[Lista e piktorëve të hershëm holandikë|shkollës së hershme holandeze]].<ref>Macfall (2004), 17</ref> Nënshkrimet zakonisht plotësohen me një shkrim dekorativ, shpesh të një lloji të rezervuar për dokumente ligjore, siç mund të shihet në ''Léal Souvenir'' dhe ''[[Portret Arnolfini|Portreti Arnolfini]]'',<ref name="c200">Campbell (1998), 200</ref> ky i fundit është nënshkruar "Johannes de eyck fuit hic 1434" ("Jan van Eyck ishte këtu 1434"), një mënyrë për të regjistruar praninë e tij. === Mbishkrimet === Shumë nga pikturat e van Eyck-ut janë të gdhendura shumë, me germa të [[gjuha greke|greqishtes]], [[gjuha latine|latinishtes]] ose [[gjuha holandeze|holandishtes]] popullore. Campbell sheh në shumë shembuj një "konsistencë të caktuar që sugjeron se ai vetë i kishte pikturuar ato", në vend që ato të jenë shtesa të mëvonshme.<ref name="c31">Campbell (1998), 31</ref> Shkronjat duket se kryejnë funksione të ndryshme në varësi të llojit të punës në të cilën shfaqen. Në portretet e tij të vetme të panelit ata i japin zë personit,<ref>Nash (2008), 145</ref> më së shumti në ''[[Portreti i Margaret van Eyck]]'', ku germa greke në kornizë përkthehet si "Burri im Johannes më përfundoi në vitin 1439 më 17 qershor, në moshën nga 33. Ashtu siç mundem."<ref name="t149">Borchert (2011), 149</ref> Në të kundërt, mbishkrimet në publikun e tij, porositë zyrtare fetare janë shkruar nga këndvështrimi i patronit dhe aty për të nënvizuar devotshmërinë, bamirësinë dhe përkushtimin e tij ndaj shenjtorit, të cilin ai e shoqëron. Kjo mund të shihet në librin e tij ''[[Virgjëresha dhe Fëmijë me Canon van der Paele|Virgjëresha dhe Fëmija me Canon van der Paele]]'', lexohet Një mbishkrim në kornizën e poshtme të imitimit i referohet dhurimit, "Joris van der Paele, kanoni i kësaj kishe, e kishte bërë këtë vepër nga piktori Jan van Eyck. Dhe ai themeloi këtu dy kapelanata në korin e Zotit. [[1434]]. Megjithatë, ai e përfundoi atë vetëm në vitin [[1436]]."<ref name="b146">Borchert (2011), 146</ref>{{Clear}} [[Skeda:Portrait_of_Isabella_of_Portugal_van_Eyck.jpg|parapamje|248px|Një kopje e van Eyck, ''Portreti i Izabelës së Portugalisë'' (origjinali i humbur). Koleksion privat]] === Korniza === Përjashtimisht për kohën e tij, van Eyck shpesh nënshkroi dhe daton kornizat e tij,<ref name="j21">Jones (2011), 21</ref> më pas konsiderohej një pjesë integrale e veprës - të dyja shpesh pikturoheshin së bashku, dhe ndërsa kornizat ndërtoheshin nga një grup mjeshtrish të veçantë nga punëtoria e mjeshtrit, puna e tyre shpesh konsiderohej si e barabartë në aftësi me atë të piktorit. Ai projektoi dhe pikturoi kornizat për portretet e tij të vetme me kokë që të duken si gur imitues, me nënshkrimin ose mbishkrimet e tjera që jepnin përshtypjen se ato ishin gdhendur në gur. Kornizat shërbejnë për qëllime të tjera iluzioniste; në ''[[Portreti i Isabelës së Portugalisë (van Eyck)|Portreti i Isabelës së Portugalisë]]'', i përshkruar nga korniza,<ref>The inscription says in French: L'INFANTE DAME ISABIEL – C'est la pourtraiture qui fu envoiié à Ph[ilipp]e duc de bourgoingne et de brabant de dame ysabel fille de Roy Jehan de portugal et d'algarbe seigneur de septe (Ceuta) par luy conquise qui fu depuis fem[m]e et espeuse du desus dit duc ph[ilipp]e.</ref> sytë e saj vështrojnë me turp, por drejtpërdrejt jashtë pikturës, teksa mbështet duart në skajin e një parapeti prej guri artificial. Me këtë gjest Isabella shtrin praninë e saj jashtë hapësirës piktoreske dhe në atë të shikuesit.<ref name="p110">Pächt (1999), 110</ref> Shumë nga kornizat origjinale kanë humbur dhe njihen vetëm nëpërmjet kopjeve ose rregjistrave të inventarëve. ''Portreti i një Burri'' të [[Londra|Londrës]] ishte me gjasa gjysma e një portreti të dyfishtë ose varëseje; rregjistrimi i fundit i kornizave origjinale përmbanin shumë mbishkrime, por jo të gjitha ishin origjinale; kornizat shpesh ishin të pikturuara mbi të nga artistë të mëvonshëm. ''Portreti i Jan de Leeuw'' bart gjithashtu kornizën e tij origjinale, e cila është pikturuar mbi të për tu dukur si prej [[bronzi]]. Shumë prej kornizave të tij janë të gdhendura shumë, gjë që shërben për një qëllim të dyfishtë. Ato janë dekorative, por edhe funksionojnë për të vendosur kontekstin për rëndësinë e imazheve, të ngjashme me funksionin e margjinave në dorëshkrimet mesjetare. Pjesë të tilla si ''Triptiku i Dresdenit'', zakonisht porositeshin për përkushtim privat dhe van Eyck do të priste që shikuesi të sodiste tekstin dhe imazhet në unison.<ref name="s146">Smith, 146</ref> Panelet e brendshme të ''[[Triptiku i Dresdenit|Triptikut të vogël të Dresdenit]]'', të vitit [[1437]], përvijohen me dy shtresa kornizash [[bronzi]] të pikturuara, të gdhendura me germa kryesisht latine. Tekstet janë nxjerrë nga burime të ndryshme, në kornizat qendrore nga përshkrimet biblike të [[Ngjitja e Maries|ngjitjes]], ndërsa krahët e brendshëm janë të veshur me fragmente lutjesh kushtuar shenjtorëve [[Mëhilli (kryeengjëll)|Mikael]] dhe [[Katerina e Aleksandrisë|Katerina]].<ref name="Streeton">{{Cite journal|last=Streeton|first=Noëlle L.W.|year=2011|volume=3|url=http://www.jhna.org/index.php/past-issues/vol-3-1/136-janvaneycksdresden|title=Jan van Eyck's Dresden Triptych: new evidence for the Giustiniani of Genoa in the Borromei ledger for Bruges, 1438|journal=Journal of Historians of Netherlandish Art|issue=1|language=en}}</ref> == Punishtja, punë të papërfunduara ose të humbura == [[Skeda:Van_Eyck_-_The_Crucifixion;_The_Last_Judgment.jpg|parapamje|majtas|327px| ''Diptiku i Kryqëzimit dhe Gjykimi i Fundit'', {{Rreth}}[[1430]]–[[1440]]. Muzeu Metropolitan i Artit, [[Nju Jork]]]] Anëtarët e punishtes së tij përfunduan punimet bazuar në planet e tij në vitet pas vdekjes së tij në verën e vitit [[1441]]. Kjo nuk ishte e pazakontë; e veja e një mjeshtri shpesh vazhdonte biznesin pas vdekjes së tij. Mendohet se ose gruaja e tij, Margareta ose i vëllai, Lamberti e morën drejtimin pas vitit [[1441]].<ref>Borchert (2008), 69</ref><ref>Nash (2008), 189</ref> Vepra të tilla përfshijnë ''Madona e Hollit Ince'', ''Shën Jeronimi në studimin e tij '', një ''Madona e Jan Vosit'' (''Virgjëresha dhe Fëmijë me Shën Barbarën dhe Elizabetën'') viti [[1443]] dhe të tjerë.<ref>Borchert (2011), 150–59</ref> Një numër dizajnesh u riprodhuan nga artistë holandezë të gjeneratës së dytë të rangut të parë, duke përfshirë [[Petrus Christus]], i cili pikturoi një version të ''Exeter Madonna''.<ref name="b72">Borchert (2008), 72</ref> Anëtarët e punishtes së tij përfunduan gjithashtu piktura jo të plota pas vdekjes së tij. Pjesët e sipërme të panelit të djathtë të diptikut të ''[[Diptiku i Kryqëzimit dhe Gjykimit të Fundit|Kryqëzimit dhe Gjykimit të Fundit]]'' konsiderohen përgjithësisht vepër e një piktori më të dobët me një stil më pak individual. Mendohet se van Eyck vdiq duke e lënë panelin të papërfunduar, por me nënvizatime të përfunduara, dhe zona e sipërme u përfundua nga anëtarët ose ndjekësit e punishtes.<ref name="b86">Borchert (2008), 86</ref> [[Skeda:After_van_Eyck_Woman_at_Her_Toilet_(MA).jpg|parapamje|246px| ''Gruaja duke u larë'', kopje e një van Eyck-u të humbur, fillimi i [[shekulli XVI|shek. të XVI-të]] nga një artist i panjohur holandez]] Janë tre vepra që i atribuohen me besim, por të njohura vetëm nga kopjet. ''[[Portreti i Izabelës së Portugalisë]]'' daton nga vizita e tij e vitit [[1428]], në [[Portugalia|Portugali]], për Filipin për të hartuar një marrëveshje paraprake martese me vajzën e Zhoaos së I të Portugalisë.<ref name="s38">Seidel (1991), 38</ref> Nga kopjet e mbijetuara, mund të konkludohet se kishte edhe dy korniza të tjera "të lyera" përveç kornizës aktuale të lisit, njëra prej të cilave ishte e shkruar me mbishkrim gotik në majë, ndërsa një parapet prej guri falsifikonte mbështetjen për duart e saj për të pushuar në.<ref name="p110">Pächt (1999), 110</ref> Dy kopje ekzistuese të tij ''[[Gruaja duke u larë (van Eyck)|"Gruaja duk u larë"]]'' u bënë në 60 vitet pas vdekjes së tij, por është e njohur kryesisht përmes paraqitjes së saj në pikturën e gjerë të [[Willem van Haecht]], të vitit [[1628]], ''"Galeria e Cornelis van der Geest'' ", një pamje e një galerie koleksionistësh që përmban shumë mjeshtër të tjerë të vjetër të identifikueshëm. ''Gruaja duke u larë'' ka shumë ngjashmërish me ''[[Portreti Arnolfini|Portretin e Arnolfinit]]'', duke përfshirë një interior me një shtrat dhe një qen të vogël, një pasqyrë dhe reflektimin e saj, një komo me sirtarë dhe nallane në dysheme; Më gjerësisht të ngjashme janë veshja e gruas shoqëruese, skica e figurës së saj dhe këndi nga i cili ajo përballet.<ref name="s38">Seidel (1991), 38</ref> == Reputacioni dhe trashëgimia == Në burimin më të hershëm të rëndësishëm mbi van Eyck, një biografi e vitit 1454 në ''De viris illustribus të'' humanistit [[Gjenova|gjenovez]] [[Bartolomeo Facio]], Jan van Eyck quhet "piktori kryesor" i kohës së tij. Facio e vendos atë në mesin e artistëve më të mirë të fillimit të [[shekulli XV|shekullit të XV-të]], së bashku me [[Rogier van der Weyden]], [[Gentile da Fabriano]]n dhe [[Pisanello]]n. Është veçanërisht interesante që Facio tregon po aq entuziazëm për [[Lista e piktorëve holandezë|piktorët holandezë]] sa dhe për [[Lista e piktorëve italianë|piktorët italianë]]. Ky tekst hedh dritë mbi aspektet e prodhimit të Jan van Ejkut tani të humbur, duke cituar një skenë banje në pronësi të një italiani të shquar, por gabimisht duke i atribuar Van Ejkut një hartë botërore të pikturuar nga një tjetër.<ref>''Renaissance Art Reconsidered'', ed. Richardson, Carol M., Kim W. Woods, and Michael W. Franklin, 187</ref> Sheshi ''Jan van Eyckplein'' në Bryzh të [[Belgjika|Belgjikës]] është emëruar për nder të tij.{{Clear}} ==Shiko edhe== * [[Lista e piktorëve të hershëm holandikë]] * [[Piktura e hershme holandike]] * [[Lista e piktorëve flamandë]] * [[Arti gotik]] * [[Holanda Burgunde]] * [[Duka i Burgundisë]] * [[Konti i Flandrës]] * [[Limburg (Belgjikë)]] * [[Pieter Bruegel i Vjetri]] * [[Peter Paul Rubens]] * [[Lista e piktorëve holandezë]] == Shënime == <references group="upper-alpha"/> == Referime == {{Reflist|3}} === Bibliografia === {{Refbegin|35 em}} * Acres, Alfred. ''Jan Van Eyck: within His Art''. London: Reaktion Books, 2023. {{ISBN|978-1-78914761-2}} * Maryan Ainsworth; Keith Christiansen (red.). ''From Van Eyck to Bruegel: Early Netherlandish Painting in The Metropolitan Museum of Art''. New York: Metropolitan Museum of Art, 1998. {{ISBN|978-0-3000-8609-6}} * Bauman, Guy. "Early Flemish Portraits, 1425–1525". ''Metropolitan Museum of Art Bulletin'', Volume 43, no. 4, 1986 * Till-Holger Borchert, ''Van Eyck''. Londër: Taschen, 2008. {{ISBN|978-3-8228-5687-1}} * Till-Holger Borchert (red). ''Age of Van Eyck: The Mediterranean World and Early Netherlandish Painting''. Groeningemuseum, Musea Brugge, 2002 * Till-Holger Borchert (red). ''Van Eyck to Durer''. Londër: Thames & Hudson, 2011. {{ISBN|978-0-500-23883-7}} * Lorne Campbell. ''The Fifteenth Century Netherlandish Schools''. Londër: National Gallery Publications, 1998. {{ISBN|978-1-8570-9171-7}} * Chilvers, Ian. ''The Oxford Dictionary of Art''. Oxford: [[Oxford University Press]], 2004. {{ISBN|0-19-860476-9}} * Elisabeth Dhanens. ''Hubert & Jan Van Eyck''. [[Nju Jork]]: Alpine Fine Arts Collection. {{ISBN|978-0-9144-2700-1}} * Ferrari, Simone. ''Van Eyck: Masters of Art''. Mynih: Prestel, 2013. {{ISBN|978-3-7913-4826-1}} * Foister, Susan, Sue Jones and Delphine Cool (red). ''Investigating Jan van Eyck''. Turnhout: Brepols, 2000 * Max Jakob Friedländer. ''Early Netherlandish Painting''. [[Leiden]]: Praeger, 1967–1976. ASIN B0006BQGOW * Graham, Jenny. ''Inventing van Eyck: The Remaking of an Artist for the Modern Age''. Oksford dhe [[Nju Jork]]: Berg, 2007 * Craig Harbison. ''Jan van Eyck: The Play of Realism''. Edinburgh: Reaktion Books, 1997. {{ISBN|978-0-9484-6279-5}} * Harbison, Craig. "Realism and Symbolism in Early Flemish Painting". ''The Art Bulletin'', Volume 66, No. 4, December 1984 * Jones, Susan Frances. ''Van Eyck to Gossaert''. National Gallery, 2011. {{ISBN|978-1-85709-504-3}} * Kemperdick, Stephan. ''The Early Portrait, from the Collection of the Prince of Liechtenstein and the Kunstmuseum Basel''. Mynih: Prestel, 2006. {{ISBN|978-3-7913-3598-8}} * Joseph Koerner. ''The Moment of Self-Portraiture in German Renaissance Art''. [[Çikago]]: University of Chicago Press, 1996. {{ISBN|978-0-2264-4999-9}} * Kren, Thomas; McKendrick, Scott (red). ''Illuminating the Renaissance: The Triumph of Flemish Manuscript Painting in Europe''. [[Los Angeles]]: Getty Museum; Royal Academy of Arts, 2003. {{ISBN|978-1-9039-7328-8}} * Diarmaid MacCulloch. ''The Reformation: Europe's House Divided''. Londër: Penguin Books, 2005. {{ISBN|978-0-1430-3538-1}} * Haldane MacFall. ''A History of Painting: The Renaissance in the North and the Flemish Genius Part Four''. Whitefish, Montana: Kessinger Publishing, 2004. 15. {{ISBN|978-1-4179-4509-2}} * Nash, Susie. ''Northern Renaissance art''. Oksford: [[Oxford University Press]], 2008. {{ISBN|978-0-1928-4269-5}} * Otto Pächt. ''Van Eyck and the Founders of Early Netherlandish Painting''. [[Nju Jork]]: Harvey Miller, 1994. {{ISBN|978-1-8725-0181-9}} * Erwin Panofsky. ''Early Netherlandish Painting''. Londër: Harper Collins, 1971. {{ISBN|978-0-0643-0002-5}} * Lotte Brand Philip. ''The Ghent Altarpiece and the Art of Jan van Eyck''. Princeton: Princeton University Press, 1971. {{ISBN|978-0-6910-3870-4}} * Porras, Stephanie. ''Art of the Northern Renaissance: Courts, Commerce and Devotion''. Londër: Laurence King Publishing, 2018. {{ISBN|978-1-7862-7165-5}} * Seidel, Linda. "The Value of Verisimilitude in the Art of Jan Van Eyck". "Yale French Studies"; Contexts: Style and Values in Medieval Art and Literature, 1991 * Smith, Jeffrey. ''The Northern Renaissance (Art and Ideas)''. Londër: Phaidon Press, 2004. {{ISBN|978-0-7148-3867-0}} * Van Der Elst, Joseph. ''The Last Flowering of the Middle Ages''. Whitefish, MT: Kessinger Publishing, 2005. {{ISBN|978-1-4191-3806-5}} * Ward, John. "Disguised Symbolism as Enactive Symbolism in Van Eyck's Paintings". ''Artibus et Historiae'', Volume 15, No. 29, 1994 * Wolff, Martha; Hand, John Oliver. ''Early Netherlandish Painting''. Princeton NJ: Princeton University Press, 1986. {{ISBN|978-0-5213-4016-8}} {{Refend}} == Linqe te jashtme == {{commons category|Jan van Eyck}} * [https://www.academia.edu/32068434/Jan_van_Eycks_travel_from_Flanders_to_Granada_1428-1429_El_viaje_de_Jan_van_Eyck_de_Flandes_a_Granada_1428-1429_Madrid_2016 Udhëtimi i Jan van Eyck nga Flanders në Granada (1428–1429)] * [http://www.museumsyndicate.com/artist.php?artist=9 Galeria Jan van Eyck në MuseumSyndicate] * [http://closertovaneyck.kikirpa.be Më afër Van Eyck (The ''Ghent Altarpiece'' në 100 miliardë piksele)] * [http://balat.kikirpa.be/pi/51551 Jan Van Eyck në BALAT – Lidhjet dhe Mjetet e Artit Belg (KIK-IRPA, Bruksel)] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/91807/rec/320 ''Petrus Christus: Mjeshtër i Rilindjes së Bruges''], një katalog i plotë i ekspozitës me tekst nga Muzeu Metropolitan i Artit, që përmban diskutime të gjata të Jan van Eyck * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/113542 ''Rilindja në Veri''], një katalog i ekspozitës me tekst të plotë nga Muzeu Metropolitan i Artit, me diskutime të gjata të van Eyck * Christopher DM Atkins, " [https://publications.philamuseum.org/entries/102076 ''Shen Francis of Assisi Receiving the Stigmata'' nga Jan van Eyck (kat. 314)]{{Lidhje e vdekur}} ", në ''[https://publications.philamuseum.org/jgj/vol1 Koleksioni i John G. Johnson: Një histori dhe vepra të zgjedhura]{{Lidhje e vdekur}}'', një botim dixhital falas në Muzeun e Artit të Filadelfias [[Kategoria:Vdekje 1441]] [[Kategoria:Lindje 1380]] [[Kategoria:Lindje 1390]] [[Kategoria:Piktorë të shekullit të XV]] [[Kategoria:Piktorë flamandë]] [[Kategoria:Arti gotik]] [[Kategoria:Piktorë holandezë]] [[Kategoria:Piktorë të shekullit XIV]] [[Kategoria:Artistë të shekullit të XV]] [[Kategoria:Artistë të shekullit të XIV]] [[Kategoria:Artikuj me hKarta]] 77otmkacs8ux2bdquannadufac58ugt Paganizmi nordik 0 325555 3002583 2974770 2026-06-28T03:42:33Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002583 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Thor's_hammer,_Skåne.svg|parapamje|292x292px|Mjölnir ishte një varëse qafe dhe paraqet ekuivalentin e fesë së vjetër nordike me kryqin e krishterë gjatë epokës së mëvonshme të vikingëve.]] '''Paganizmi nordik''' i njohur gjithashtu si '''paganizmi skandinav''', është emri më i zakonshëm për një degë të paganizmit gjermanik i cila u zhvillua gjatë periudhës proto-nordike, kur popujt gjermanë veriorë u ndanë në një degë të veçantë të popujve gjermanikë. Ai u zëvendësua nga krishterimi dhe u harrua gjatë kristianizimit të Skandinavisë. Studiuesit kanë arritur të rindërtojnë disa aspekte të fesë vjetër gjermanike veriore nga [[gjuhësia historike]], [[arkeologjia]], [[toponimia]] dhe të dhënat e lëna nga popujt gjermanikë veriorë, të tilla si mbishkrimet runike në Futhark-un e Ri, një shtrirje e qartë gjermanike veriore e alfabetit runik. Shumë vepra të vjetra nordike datojnë në mitologjinë e lashtë skandinave të shekullit të 13-të, një komponent i fesë gjermanike veriore. == Hyrje == Feja e vjetër nordike ishte [[Politeizmi|politeiste]], duke sjellë një besim në perëndi dhe perëndesha të ndryshme. Këto hyjni në mitologjinë nordike ndaheshin në dy grupe, Æsir dhe Vanir, të cilët në disa burime thuhet se ishin përfshirë në një luftë të lashtë derisa kuptuan se ishin po aq të fuqishëm. Ndër hyjnitë më të përhapura ishin perënditë [[Odin]] dhe Thor. Kjo botë ishte e banuar edhe nga raca të tjera mitologjike, duke përfshirë {{Lang|non|[[jötnar]]}} , [[Xhuxhi|xhuxhët]], kukudhët dhe marifetet e tokës. Kozmologjia nordike rrotullohej rreth një peme botërore të njohur si [[Ygdrasil|Yggdrasil]], me sfera të ndryshme që ekzistonin së bashku me atë të njerëzve, të quajtur Midgard. Këto përfshijnë sfera të shumta të jetës së përtejme, disa prej të cilave kontrollohen nga një hyjni e veçantë. Paganizmi i vjetër nordik është transmetuar përmes kulturës gojore dhe jo përmes teksteve të kodifikuara, feja e vjetër nordike u përqendrua shumë në praktikën rituale, me mbretërit dhe krerët që luanin një rol qendror në kryerjen e akteve publike të sakrificës. Për këtë qëllim përdoreshin hapësira të ndryshme kulti; fillimisht, u përzgjodhën në mënyrë tipike hapësirat e jashtme si korijet dhe liqenet, por pas shekullit III të erës sonë duket se edhe shtëpitë e kultit janë ndërtuar qëllimisht për veprimtari rituale, megjithëse ato nuk ishin kurrë të përhapura. Shoqëria nordike përmbante gjithashtu praktikues të ''Seiðrit'', një formë magjie që disa studiues e përshkruajnë si shamaniste. Asokohe kryheshin forma të ndryshme varrimi, duke përfshirë inhumimin dhe djegien, zakonisht të shoqëruara nga një shumëllojshmëri sendesh varresh. Gjatë gjithë historisë së saj, kanë ekzistuar nivele të ndryshme të përhapjes transkulturore midis popujve fqinjë, si Sami dhe finlandezët. Nga shekulli i 12-të, feja e vjetër nordike ishte zëvendësuar nga krishterimi, me elementë që vazhdonin vetëm në folklorin skandinav. Një ringjallje e interesit për fenë e vjetër nordike ndodhi në mes të [[Romanticizmi|lëvizjes romantike]] të shekullit të 19-të, gjatë së cilës ajo frymëzoi një sërë veprash artistike. Hulumtimi shkencor akademik në këtë fushë nisi në fillim të shekullit të 19-të, fillimisht i ndikuar nga ndjenja e përhapur romantike. == Terminologjia == Arkeologu Anders Andrén vuri në dukje se "feja e vjetër nordike" është "emri konvencional" i aplikuar për fetë parakristiane të [[Skandinavia|Skandinavisë]] .<ref>{{Harvnb|Andrén|2011|p=846}}; {{Harvnb|Andrén|2014|p=14}}.</ref> Shih për shembull<ref>{{Harvnb|Nordland|1969|p=66}}; {{Harvnb|Turville-Petre|1975|p=3}}; {{Harvnb|Näsström|1999|p=12}}; {{Harvnb|Näsström|2003|p=1}}; {{Harvnb|Hedeager|2011|p=104}}; {{Harvnb|Jennbert|2011|p=12}}.</ref> terma të tjerë të përdorur nga burime shkencore përfshijnë "fenë nordik para-kristiane",<ref>{{Harvnb|Andrén|2005|p=106}}; {{Harvnb|Andrén|Jennbert|Raudvere|2006|p=12}}.</ref> "fenë norvegjeze",<ref>{{Harvnb|Turville-Petre|1975|p=1}}; {{Harvnb|Steinsland|1986|p=212}}.</ref> "paganizmi norvegjez", {{Sfn|Abram|2011}} "paganizmi skandinav", {{Sfn|DuBois|1999}} "feja skandinave",<ref>{{Harvnb|Clunies Ross|1994|p=41}}; {{Harvnb|Hultgård|2008|p=212}}.</ref> "paganizmi verior", {{Sfn|Andrén|2011}} "paganizmi i veriut", {{Sfn|Davidson|1990}} "feja gjermano-veriore",<ref>"As religions and languages often spread at different speeds and cover different areas, the question of the ancientness of religious structures and essential elements of the North Germanic religion is treated separately from the question of language age" Walter de Gruyter, 2002, p.390</ref><ref>"The dying god of North Germanic religion is Baldr, that of the Phoenicians is Ba'al" Vennemann, 2012, p.390</ref> ose "paganizmi gjermano-verior".<ref>Hans Kuhn's arguments go back at least to his essay on North Germanic paganism in the early Christian era" Niles, Amodio (1989), p.25</ref><ref>"Genuine sources sources from the time of North Germanic paganism (runic inscriptions, ancient poetry etc.)" {{harvcol|Lönnroth|1965|p=25}}}} Kjo fe e vjetër nordike mund të shihet si pjesë e një feje më të gjerë gjermanike që gjendet në Evropën [[Gjuhët gjermanike|gjermanisht folëse]] ; nga format e ndryshme të kësaj feje gjermane, ajo e norvegjezëve të vjetër është më e dokumentuara.</ref>Andrén, 2011</ref> [[Skeda:Viking_Expansion.svg|parapamje|250x250px|Harta që pasqyron shtrirjen e vendbanimit dhe aktivitetit të Vjetër skandinav në Evropë]] E rrënjosur në praktikën rituale dhe traditën gojore, {{Sfn|Andrén|2011}} feja e vjetër nordike ishte plotësisht e integruar me aspekte të tjera të jetës skandinave, duke përfshirë jetesën, luftën dhe ndërveprimet shoqërore. {{Sfn|Hultgård|2008}} Kodifikimet e hapura të besimeve të vjetra nordike ishin ose të rralla ose nuk ekzistonin. {{Sfn|DuBois|1999}} Vetë praktikuesit e këtij sistemi besimi nuk kishin asnjë term që do të thotë "fe", i cili u prezantua vetëm me krishterimin. {{Sfn|Andrén|Jennbert|Raudvere|2006}} Pas ardhjes së krishterimit, termat e vjetër nordik që u përdorën për sistemet parakristiane ishin ''forn sið'' ("zakon i vjetër") ose ''heiðinn sið'' ("zakon pagan"), {{Sfn|Andrén|Jennbert|Raudvere|2006}} terma që sugjerojnë një theksim te ritualet, veprimet, dhe sjelljet sesa vetë besimi.<ref>{{Harvnb|Andrén|Jennbert|Raudvere|2006}}; {{Harvnb|Andrén|2011}}.</ref> Përdorimi më i hershëm i njohur i termit nordik të vjetër ''heiðinn'' është në poemën ''Hákonarmál'' ; përdorimet e tij këtu tregojnë se ardhja e krishterimit ka krijuar vetëdijen e fesë së vjetër nordike si një fe e veçantë. {{Sfn|Abram|2011}} Paganizmi i vjetër nordik është klasifikuar si një fe etnike,<ref>{{Harvnb|DuBois|1999|p=41}}; {{Harvnb|Brink|2001|p=88}}.</ref> dhe si një "fe e komunitetit jodoktrinal". {{Sfn|Hultgård|2008}} Ai ndryshonte me kalimin e kohës, në rajone dhe zona të ndryshme, dhe sipas dallimeve sociale.<ref>{{Harvnb|Davidson|1990|p=14}}: {{Harvnb|DuBois|1999}}; {{Harvnb|Andrén|Jennbert|Raudvere|2006|p=13}}.</ref> Ky variacion është pjesërisht për shkak të transmetimit të tij përmes kulturës gojore dhe jo teksteve të kodifikuara. {{Sfn|Andrén|2014}} Për këtë arsye, arkeologët Andrén, Kristina Jennbert dhe Catharina Raudvere deklaruan se "feja nordike para-kristiane nuk është një kategori uniforme ose e qëndrueshme", {{Sfn|Andrén|Jennbert|Raudvere|2006}} ndërsa studiuesja Karen Bek-Pedersen vuri në dukje se "sistemi i besimit të vjetër nordik ndoshta duhet konceptuar në shumës, si disa sisteme”. {{Sfn|Bek-Pedersen|2011}} Historiania e fesë Hilda Ellis Davidson deklaroi se do të kishte variuar nga manifestimet e "simbolizmit kompleks" në "besimet e thjeshta popullore të më pak të sofistikuarve". {{Sfn|Davidson|1990}} == Shih edhe == * [[Vikingët]] * [[Paganizmi]] * [[Mitologjia ilire]] == Literatura == {{div col}} *{{cite book|title=Myths of the Pagan North: The Gods of the Norsemen|last=Abram|first=Christopher|year=2011|publisher=Continuum|location=New York and London|isbn=978-1847252470}} *{{cite journal|title=Behind "Heathendom": Archaeological Studies of Old Norse Religion|last=Andrén|first=Anders|journal=Scottish Archaeological Journal|year=2005|volume=27|number=2|pages=105–38|doi=10.3366/saj.2005.27.2.105|jstor=27917543}} *{{cite book|title=Tracing Old Norse Cosmology: The World Tree, Middle Earth, and the Sun in Archaeological Perspectives|url=https://archive.org/details/tracingoldnorsec0000andr|last=Andrén|first=Anders|year=2014|publisher=Nordic Academic Press|location=Lund|isbn=978-91-85509-38-6}} *{{cite book|title=The Norns in Old Norse Mythology|url=https://archive.org/details/nornsinoldnorsem0000bekp|last=Bek-Pedersen|first=Karen|year=2011|publisher=Dunedin Academic Press|location=Edinburgh|isbn=978-1-906716-18-9}} *{{cite book|title=Christianization and the Rise of Christian Monarchy: Scandinavia, Central Europe and Rus' c. 900–1200|last=Berend|first=Nora|year=2007|publisher=Cambridge University Press|url=https://archive.org/details/christianization00bere|url-access=limited|page=[https://archive.org/details/christianization00bere/page/n139 124]|isbn=978-0-521-87616-2}} *{{cite book|title=Prolonged Echoes: Old Norse Myths in Medieval Northern Society: Volume 1: The Myths|last=Clunies Ross|first=Margaret|year=1994|publisher=Odense University Press|isbn=978-8778380081}} *{{cite book|title=Conversion Among the Germanic Peoples|url=https://archive.org/details/conversionamongg0000cusa|last=Cusack|first=Carole M.|year=1998|publisher=Cassell|location=London and New York|isbn=978-0304701551}} *{{cite book|title=Gods and Myths of Northern Europe|last=Davidson|first=H. R. Ellis|year=1990|author-link=Hilda Ellis Davidson|orig-year=First published 1964|publisher=Penguin|location=London|isbn=978-0-14-013627-2}} *{{cite book|title=The Lost Beliefs of Northern Europe|url=https://archive.org/details/lostbeliefsofnor0000davi|last=Davidson|first=H. R. Ellis|year=1993|publisher=Routledge|location=London and New York|isbn=978-041504937-5}} *{{cite book|title=Myths and Symbols in Pagan Europe: Early Scandinavian and Celtic Religions|last=Davidson|first=Hilda Roderick Ellis|year=1988|publisher=Manchester University Press|url=https://archive.org/details/mythssymbolsinpa00davi|url-access=registration|isbn=978-071902207-4}} *{{cite book|title=Altgermanische Religionsgeschichte|url=https://archive.org/details/bwb_T5-DGH-236|edition=3rd, reprint of 2nd|last=De Vries|first=Jan|year=1970|orig-year=1956, 1957|publisher=De Gruyter|location=Berlin|series=Grundriss der germanischen Philologie 12|type=2 vols.|oclc=799742942}} *{{cite book|title=Nordic Religions in the Viking Age|url=https://archive.org/details/nordicreligionsi0000dubo|last=DuBois|first=Thomas A.|year=1999|publisher=University of Pennsylvania Press|location=Philadelphia|isbn=978-081221714-8}} *{{cite book|title=The Road to Hel: A Study of the Conception of the Dead in the Old Norse Literature|url=https://archive.org/details/roadtohel0000hild|last=Ellis|first=Hilda Roderick|year=1943|author-link=Hilda Ellis Davidson|publisher=Cambridge University Press|oclc=1001026528}} *{{cite journal|title=Place-Names and Anglo-Saxon Paganism|last=Gelling|first=Margaret|journal=University of Birmingham Historical Journal|year=1961|volume=8|pages=7–25}} *{{cite book|title=Iron Age Myth and Materiality: An Archaeology of Scandinavia AD 400–1000|url=https://archive.org/details/ironagemythmater0000hede|last=Hedeager|first=Lotte|year=2011|publisher=Routledge|location=London and New York|isbn=978-113681725-0}} *{{cite book|title=Pagan Britain|url=https://archive.org/details/paganbritain0000hutt|last=Hutton|first=Ronald|year=2013|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|isbn=978-0-300-197716}} *{{cite book|title=Animals and Humans: Recurrent Symbiosis in Archaeology and Old Norse Religion|last=Jennbert|first=Kristina|year=2011|publisher=Nordic Academic Press|isbn=978-9185509379}} *{{cite book|title=Popular Religion in Late Saxon England: Elf Charms in Context|url=https://archive.org/details/popularreligioni0000joll|last=Jolly|first=Karen Louise|year=1996|publisher=University of North Carolina Press|location=Chapel Hill|isbn=978-0807845653}} *{{cite book|title=Norse Mythology: A Guide to Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs|url=https://archive.org/details/norsemythologygu0000lind|last=Lindow|first=John|year=2002|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-019983969-8}} *{{Cite book|title=European Sources of Icelandic Saga-Writing: An Essay Based on Previous Studies|last=Lönnroth|first=Lars|author-link=Lars Lönnroth|publisher=Thule|url=https://books.google.com/books?id=TXpcAAAAMAAJ|date=1965|page=25}} *{{cite journal|title=Bloody Slaughter: Ritual Decapitation and Display at the Viking Settlement of Hofstaðir, Iceland|last1=Lucas|first1=Gavin|last2=McGovern|first2=Thomas|journal=European Journal of Archaeology|year=2007|volume=10|issue=1|pages=7–30|doi=10.1177/1461957108091480|s2cid=163154813}} *{{cite journal|title=Æthelweard, Ælfric, the Norse Gods and Northumbria|last=Meaney|first=Audrey|journal=Journal of Religious History|year=1970|volume=6|number=2|pages=105–32|doi=10.1111/j.1467-9809.1970.tb00557.x}} *{{cite journal|title=Giants in Folklore and Mythology: A New Approach|last=Motz|first=Lotte|journal=Folklore|year=1982|volume=93|number=1|pages=70–84|doi=10.1080/0015587X.1982.9716221|jstor=1260141}} *{{cite journal|title=Fragments of the Past: How to Study Old Norse Religion|last=Näsström|first=Britt-Mari|journal=Scripta Instituti Donneriani Aboensis|year=1999|volume=17|number=2|pages=177–85|doi=10.30674/scripta.67271|doi-access=free}} *{{cite book|title=Freya: The Great Goddess of the North|last=Näsström|first=Britt-Mari|year=2003|orig-year=First published 1995|publisher=Clock and Rose Press|location=Harwich Port|isbn=978-1-593-86019-6}} *{{Cite book|title=Anglo-Scandinavian England: Norse-English relations in the period before the Conquest|last1=Niles|first1=John D.|last2=Amodio|first2=Mark|author1-link=John Niles (scholar)|publisher=[[University Press of America]]|url=https://books.google.com/books?id=LWsIAQAAMAAJ|date=1989|page=25|isbn=978-0819172679}} *{{Cite book|title=The Nordic Languages|publisher=[[Walter de Gruyter]]|volume=1|page=390|url=https://books.google.com/books?id=PBKxhq2p0PgC|date=2002|isbn=978-3110197051|ref={{harvid|Walter de Gruyter|2002}}}} *{{cite journal|title=Valhall and Helgafell: Syncretistic Traits of the Old Norse Religion|last=Nordland|first=Odd|journal=Scripta Instituti Donneriani Aboensis|year=1969|volume=3|pages=66–99|doi=10.30674/scripta.67032|doi-access=free}} *{{cite book|title=Hørg, Hov og Kirke: Historiske og Arkæologiske Vikingetidsstudier|last=Olsen|first=Olaf|year=1966|publisher=Gad|location=Copenhagen|oclc=6819543}} *{{cite journal|title=An Eye for Odin? Divine Role-Playing in the Age of Sutton Hoo|last1=Price|first1=Neil|last2=Mortimer|first2=Paul|journal=European Journal of Archaeology|year=2014|volume=17|issue=3|pages=517–38|doi=10.1179/1461957113Y.0000000050|s2cid=161907810}} *{{cite book|title=Loki in Scandinavian Mythology|last=Rooth|first=Anna Birgitta|year=1961|publisher=C. W. K. Gleerup|location=Lund}} *{{cite journal|title=Shamanism in the Old Norse Tradition: A Theory between Ideological Camps|url=https://archive.org/details/sim_history-of-religions_2003-11_43_2/page/116|last=Schnurbein|first=Stefanie von|journal=History of Religions|year=2003|volume=43|number=2|pages=116–38|doi=10.1086/423007}} *{{Cite book|title=Asa-Tors hammare: gudar och jättar i tro och tradition|last=Schön|first=Ebbe|author-link=Ebbe Schön|publisher=[[Hjalmarson & Högberg Bokförlag]]|date=2004|pages=169–179|isbn=917224082-2}} *{{cite book|title=Dictionary of Northern Mythology|edition=new|last=Simek|first=Rudolf|year=2008|publisher=Boydell & Brewer|isbn=978-0859915137}} *{{cite journal|title=Some Scandinavian Sacrifices|last=Simpson|first=Jacqueline|journal=Folklore|year=1967|volume=78|issue=3|pages=190–202|doi=10.1080/0015587X.1967.9717093}} *{{cite journal|title=Thor's Hammer: Symbol of Christianization and Political Delusion|last=Staecker|first=Jörn|journal=Lund Archaeological Review|year=1999|volume=5|pages=89–104}} *{{cite book|title=An Arena for Higher Powers: Ceremonial Buildings and Religious Strategies for Rulership in Late Iron Age Scandinavia|last=Sundqvist|first=Olof|year=2016|publisher=Brill|location=Leiden/Boston|volume=150|series=Studies in the History of Religions|isbn=978-900429270-3}} *{{cite book|title=Myth and Religion of the North: The Religion of Ancient Scandinavia|last=Turville-Petre|first=E. O. G.|year=1975|orig-year=First published 1964|publisher=Greenwood Press|location=Westport}} *{{Cite book|title=Germania Semitica|last=Vennemann|first=Theo|author-link=Theo Vennemann|publisher=[[Walter de Gruyter|De Gruyter Mouton]]|url=https://books.google.com/books?id=hIlNAQAAMAAJ|date=2012|page=390|isbn=978-3110300949}} {{div col end}} == Referime == {{reflist|3}} [[Kategoria:Paganizëm gjerman]] [[Kategoria:Mitologji nordike]] be9uvaex65198yuqdgovs0tw7tm2l0j Druidizmi 0 325727 3002525 2988186 2026-06-28T01:48:13Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002525 wikitext text/x-wiki {{Shiko gjithashtu|Druidët}} '''Druidizmi''' është një lëvizje moderne [[Spiritualiteti|shpirtërore]] ose [[Feja|fetare]] që promovon kultivimin e marrëdhënieve të ndershme me peizazhet fizike, florën, faunën dhe popujt e ndryshëm të botës, si dhe me hyjnitë e natyrës dhe shpirtrat e natyrës dhe të vendit. {{Sfn|White|2021}} Besimet teologjike midis Druidëve modernë janë të ndryshme; megjithatë, të gjithë Druidët modernë nderojnë thelbin hyjnor të natyrës. {{Sfn|White|2021}} == Përmbledhje == Ndërsa ka variacione të rëndësishme ndërrajonale dhe ndërgrupore në praktikën moderne të Druidizmit , Druidët anembanë globit bashkohen nga një grup thelbësor praktikash të përbashkëta shpirtërore dhe devocionale: meditimi; lutje/bisedë me hyjnitë dhe shpirtrat; përdorimi i metodave ekstra-shqisore për të kërkuar urtësi dhe udhëzim; përdorimi i kornizave shpirtërore të bazuara në natyrë për të strukturuar praktikat dhe ritualet devocionale; dhe një praktikë e rregullt e lidhjes së natyrës dhe punës së kujdestarisë mjedisore. {{Sfn|White|2021}} Duke u nisur nga [[Romanticizmi|lëvizja]] romantiste e shekullit të 18-të në Britani, e cila lavdëroi popujt e lashtë [[Keltët|kelt]] të epokës së hekurit, neo-Druidët e hershëm synuan të imitonin priftërinjtë e epokës së hekurit, të cilët njiheshin gjithashtu si [[Druidi|druidë]] . Në atë kohë, dihej pak informacion i saktë për këta priftërinj të lashtë, dhe lëvizja moderne Druidike nuk ka asnjë lidhje të drejtpërdrejtë me ta, pavarësisht pretendimeve të kundërta të bëra nga disa Druidë modernë.<ref name="britishmuseum">{{Cite web|title=The Druids|url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/explore/highlights/article_index/d/the_druids.aspx|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20121223123600/http://www.thebritishmuseum.ac.uk/explore/highlights/article_index/d/the_druids.aspx|archive-date=23 dhjetor 2012|access-date=1 dhjetor 2014|publisher=The British Museum|quote=Modern Druids have no direct connection to the Druids of the Iron Age. Many of our popular ideas about the Druids are based on the misunderstandings and misconceptions of scholars 200 years ago. These ideas have been superseded by later study and discoveries.}}</ref> Në fund të shekullit të 18-të, Druidët modernë zhvilluan organizata vëllazërore të modeluara në [[Masonëria e Lirë|Frimasonerinë]] që përdorën figurën romantike të Druidëve dhe Bardëve Britanikë si simbole të spiritualitetit indigjen të Britanisë parahistorike . Disa nga këto grupe ishin thjesht vëllazërore dhe kulturore, si më i vjetri që ka mbetur, Urdhri i Lashtë i Druidëve i themeluar në 1781, duke krijuar tradita nga imagjinata kombëtare e Britanisë. Të tjerët, në fillim të shekullit të 20-të, u bashkuan me lëvizjet bashkëkohore si lëvizja e kulturës fizike dhe naturizmi . Që nga vitet 1980, disa grupe moderne druide kanë adoptuar metodologji të ngjashme me ato të paganizmit rindërtues kelt në një përpjekje për të krijuar një praktikë më të saktë historikisht. Megjithatë, ka ende polemika se sa shumë ngjashmëri mund të ketë ose jo Druidizmi modern me druidët e epokës së hekurit. Deri në vitin 2020, Druidizmi modern ishte përhapur në 34 kombe, në 6 kontinente, {{Sfn|White|2021}} dhe kishte zënë rrënjë në 17 biome të ndryshme. {{Sfn|White|2021}} Rëndësia që Druidët modern i atribuonin gjuhës dhe kulturës kelte, rreth vitit 2020, ndryshonte në varësi të mjediseve fizike dhe kulturore në të cilat jetonte individi Druidē. {{Sfn|White|2021}} Deri në vitin 2020, afërsisht 92% e Druidëve në botë jetonin jashtë Ishujve Britanikë . {{Sfn|White|2021}} Bazuar në të dhënat e regjistrimit të 2011-2013 nga Britania, Kanadaja, Australia, Zelanda e Re dhe Irlanda, dhe të dhënat e Raportit ARIS 2008 nga Shtetet e Bashkuara, popullsia e Druidëve që banonin në kombet anglofone u vlerësua në 59,299. {{Sfn|White|2021}} Popullsia aktuale globale e Druidëve ka të ngjarë të tejkalojë ndjeshëm këtë numër, pasi shumë vende me Druidë rezidentë nuk lejojnë ekzistencën e Druidëve brenda instrumenteve të tyre të regjistrimit. {{Sfn|White|2021}} Sondazhet e besimit pagan gjithashtu ka të ngjarë të nënvlerësojnë Druidët, pasi vetëm 63% e Druidëve në botë identifikohen me njërën nga kategoritë Pagane ose neopagane. {{Sfn|White|2021}} Përveç kësaj, 74% e Druidëve në botë raportojnë se kanë shqetësime të rëndësishme për privatësinë dhe sigurinë, për shkak të diskriminimit dhe persekutimit brenda komuniteteve të tyre lokale, dhe kështu ka të ngjarë të nën-raportohen në të dhënat e regjistrimit që ekzistojnë. {{Sfn|White|2021}} Ndërsa Druidët modern është përhapur me shpejtësi në të gjithë globin, Druidët nuk prozelitizojnë, {{Sfn|Doyle White|2016}} dhe 74% e Druidëve të botës punojnë në mënyrë aktive për t'i mbajtur praktikat e tyre shpirtërore private. {{Sfn|White|2021}} == Shih edhe == * [[Paganizmi]] * [[Neopaganizmi]]  == Literatura == * {{cite book|last=Adler|first=Margot|year=2006|orig-year=1979|title=Drawing Down the Moon: Witches, Druids, Goddess-Worshipers and Other Pagans in America|url=https://archive.org/details/drawingdownmoonw00adle_2|edition=revised|publisher=Penguin|location=London|isbn=978-0-14-303819-1|lang=en}} * {{cite journal|first=Adam|last=Anczyk|title=Mages of the Isles: Some Remarks on the Esoteric Inspirations in British Druidry|journal=The Polish Journal of the Arts and Culture|volume=13|issue=1|year=2015|pages=9–22}} * {{cite book|last1=Berger|first1=Helen A.|last2=Leach|first2=Evan A.|last3=Shaffer|first3=Leigh S.|title=Voices from the Pagan Census: A National Survey of Witches and Neo-Pagans in the United States|url=https://archive.org/details/voicesfrompaganc0000berg|year=2003|publisher=University of South Carolina Press|location=Columbia, South Carolina|isbn=978-1-57003-488-6}} * {{citation|last=Bowman|first=Marion|year=2002|chapter=Contemporary Celtic Spirituality|title=Belief Beyond Boundaries: Wicca, Celtic Spirituality and the New Age|editor=Joanne Pearson|location=Milton Keynes|publisher=Open University|isbn=0-7546-0820-4|pages=55–101}} * {{citation|contribution=Druidry in Contemporary Ireland|last1=Butler|first1=Jenny|year=2005|title=Modern Paganism in World Cultures|editor=Michael F. Strmiska|publisher=[[ABC-CLIO]]|location=Santa Barbara, California|isbn=978-1-85109-608-4|pages=87–125}} * {{cite book|title=Her Hidden Children: The Rise of Wicca and Paganism in America|url=https://archive.org/details/herhiddenchildre0000clif|last=Clifton|first=Chas S.|year=2006|publisher=Altamira|location=Oxford and Lanham|isbn=978-0-7591-0202-6|ref=Cli06}} * {{cite journal|last=Cooper|first=Michael T.|title=The Roles of Nature, Deities, and Ancestors in Constructing Religious Identity in Contemporary Druidry|year=2009|journal=The Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies|volume=11|issue=1|pages=58–73|doi=10.1558/pome.v11i1.58}} * {{cite journal|last=Cooper|first=Michael T.|date=2009b|title=Pathways to Druidry: A Case Study of Ár nDraíocht Féin|journal=Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions|volume=12|issue=3|pages=40–59|doi=10.1525/nr.2009.12.3.40}} * {{cite book|last=Cunliffe|first=Barry|year=2010|title=Druids: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/druidsveryshorti0000cunl|publisher=Oxford University Press}} * {{cite journal|last=Doyle White|first=Ethan|title=Old Stones, New Rites: Contemporary Pagan Interactions with the Medway Megaliths|url=https://archive.org/details/material-religion_2016-09_12_3/page/346|journal=Material Religion|volume=12|issue=3|year=2016|pages=346–372|doi=10.1080/17432200.2016.1192152|s2cid=218836456}} * {{citation|last=Gieser|first=Thorsten|contribution=Druids at Wayland's Smithy: Tracing Transformations of the Sentient Body in Ritual|title=Dem Körper Eingeschrieben: Verkörperung Zwischen Leiberleben und Kulturellem Sinn|editor=Matthias Jung|editor2=Michaela Bauks|editor3=Andreas Ackermann|pages=55–72|publisher=Springer|year=2016|isbn=9783658104740}} * {{cite journal|first=Amy|last=Hale|title="In the Eye of the Sun": The Relationship between the Cornish Gorseth and Esoteric Druidry|journal=Cornish Studies|volume=8|year=2000|pages=182–196}} * {{cite book|title=Listening People, Speaking Earth: Contemporary Paganism|url=https://archive.org/details/listeningpeoples0000grah|edition=second|first=Graham|last=Harvey|year=2007|publisher=Hurst & Company|location=London|isbn=978-1-85065-272-4}} * {{citation|last=Howell|first=Francesca Ciancimino|contribution=Bellisama and Aradia: Paganism Re-emerges in Italy|title=Contemporary Pagan and Native Faith Movements in Europe: Colonialist and Nationalist Impulses|editor=Kathryn Rountree|pages=261–284|location=New York and Oxford|publisher=Berghahn Books|year=2015|isbn=978-1-78238-646-9}} * {{citation|last=Hutton|first=Ronald|year=2003|title=Witches, Druids, and King Arthur|chapter=The New Druidry|pages=[https://archive.org/details/witchesdruidskin00hutt/page/239 239–258]|location=London and New York|publisher=Hambledon and London|isbn=9781852853976|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://archive.org/details/witchesdruidskin00hutt/page/239}} * {{cite book|title=Blood and Mistletoe: The History of the Druids in Britain|url=https://archive.org/details/bloodmistletoehi0000hutt|last=Hutton|first=Ronald|year=2009|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|isbn=978-0-300-14485-7|ref=Hut09}} * {{citation|last=Hutton|first=Ronald|date=2009b|title=Modern Druidry and Earth Mysteries|journal=Time and Mind: The Journal of Archaeology, Consciousness and Culture|volume=2|issue=3|pages=313–332|doi=10.2752/175169609X12464529903137|s2cid=143506407}} * {{citation|last=Letcher|first=Andy|contribution=Bardism and the Performance of Paganism: Implications for the Performance of Research|title=Researching Paganisms|editor=Jenny Blain|editor2=Douglas Ezzy|editor3=Graham Harvey|year=2004|location=Walnut Creek|publisher=AltaMira Press|pages=15–41|isbn=978-0759105232}} * {{citation|last=Lewis|first=James R.|year=2009|contribution=Celts, Druids and the Invention of Tradition|editor=James R. Lewis|editor2=Murphy Pizza|title=Handbook of Contemporary Paganisms|location=Leiden|publisher=[[Brill Publishers|Brill]]|pages=479–496|isbn=978-90-04-16373-7}} * {{citation|contribution=Druidry in the United Kingdom|last=Shallcrass|first=Philip|year=2002|title=The Encyclopedia of Modern Witchcraft and Neo-Paganism|editor=S. Rabinovitch|editor2=J. Lewis|pages=82–84|location=New York|publisher=[[Citadel Press]]|isbn=978-0-8065-2406-1}} * {{cite book|title=World Druidry: A Globalizing Path of Nature Spirituality|first=Larisa A.|last=White|year=2021|publisher=Larisa A. White|location=Belmont, California|isbn=978-1-7367792-0-0}} * {{cite journal|last1=Williams|first1=Emyr|first2=Leslie J.|last2=Francis|first3=Ursula|last3=Billington|first4=Mandy|last4=Robbins|year=2012|title=The Psychological-Type Profile of Practising British Druids Compared with Anglican Churchgoers|journal=Mental Health, Religion & Culture|volume=15|issue=10|pages=1065–1075|doi=10.1080/13674676.2012.681483|s2cid=144149706|url=http://wrap.warwick.ac.uk/52217/1/WRAP_0673558-ie-170113-psychtypeprofile_druids_120117.pdf}} == Referime == [[Kategoria:Spiritualitet]] [[Kategoria:Neopaganizëm]] seisjqpu4i8e24eqtaq37q5c06xu2h3 Epoka e Re 0 325739 3002593 2961677 2026-06-28T03:54:34Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002593 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Epoka e Re (gazetë)|text=[[Epoka e Re (gazetë)|gazetën e të njëjtit emër]]}} '''Epoka e Re''' është një lëvizje bashkëkohore që përfshin një sërë praktikash dhe besimesh [[Spiritualiteti|shpirtërore]] ose [[Feja|fetare]] që u rritën me shpejtësi në [[Bota perëndimore|shoqërinë perëndimore]] gjatë fillimit të viteve 1970. Struktura e tij shumë [[Eklektizmi|eklektike]] dhe josistematike e bën të vështirë një përkufizim të saktë. Edhe pse shumë studiues e konsiderojnë atë një lëvizje fetare, adhuruesit e saj zakonisht e shohin atë si lëvizje shpirtërore unifikuese Mendje-Trup-Shpirt, dhe ata vetë rrallë e përdorin termin ''Epoka e Re''. Studiuesit shpesh e quajnë atë '''Lëvizja e Epokës së Re''', megjithëse të tjerë e kundërshtojnë këtë term dhe sugjerojnë se ai shihet më mirë si një [[Mjedisi shoqëror|''mjedis shoqëror'']] ose ''[[zeitgeist]]''.<ref>{{citation|contribution=Roots of the New Age|last=Alexander|first=Kay|title=Perspectives on the New Age|editor1=James R. Lewis|editor2=J. Gordon Melton|pages=[https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6/page/30 30–47]|publisher=State University of New York Press|location=Albany|year=1992|isbn=978-0791412138|url=https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6}}</ref><ref>{{citation|contribution=Holistic Health and New Age in the British Isles|last1=Butler|first1=Jenny|last2=Tighe|first2=Maria|title=Handbook of New Age|pages=415–434|editor1=Daren Kemp|editor2=James R. Lewis|publisher=Brill|location=Boston|year=2007|isbn=978-90-04-15355-4}}</ref><ref>{{citation|contribution=Defining the New Age|last=Chryssides|first=George D.|title=Handbook of New Age|pages=5–24|editor1=Daren Kemp|editor2=James R. Lewis|publisher=Brill|location=Boston|year=2007|isbn=978-9004153554}}</ref><ref>{{citation|first1=Steven J.|last1=Sutcliffe|first2=Ingvild Sælid|last2=Gilhus|contribution=Introduction: "All mixed up" – Thinking about Religion in Relation to New Age Spiritualities|title=New Age Spirituality: Rethinking Religion|url=https://books.google.com/books?id=6mZ_BAAAQBAJ|pages=1–16|editor1=Steven J. Sutcliffe|editor2=Ingvild Sælid Gilhus|publisher=Routledge|location=Abingdon, Oxford|year=2013|isbn=978-1844657148}}</ref> == Përmbledhje == Si një formë e ezoterizmit perëndimor, Epoka e Re u mbështet shumë në traditat ezoterike si [[okultizmi]] i shekujve tetëmbëdhjetë dhe nëntëmbëdhjetë, duke përfshirë veprën e Emanuel Swedenborg dhe Franz Mesmer, si dhe Spiritualizmin, Mendimin e Ri dhe Teozofinë. Menjëherë, ajo u ngrit nga ndikimet e mesit të shekullit të njëzetë, si [[Fetë e UFO-ve|fetë e UFO]]-ve të viteve 1950, kundërkultura e viteve 1960 dhe Lëvizja e Potencialit Njerëzor . Origjina e tij e saktë mbetet e kontestuar, por ajo u bë një lëvizje e madhe në vitet 1970, kohë në të cilën u përqendrua kryesisht në Mbretërinë e Bashkuar. Ajo u zgjerua gjerësisht në vitet 1980 dhe 1990, veçanërisht në Shtetet e Bashkuara. Nga fillimi i shekullit të 21-të, termi ''Epoka e Re'' u refuzua gjithnjë e më shumë brenda këtij mjedisi, me disa studiues që argumentonin se fenomeni i Epokës së Re kishte përfunduar.<ref>{{citation|contribution=Baby Boomers, American Character, and the New Age: A Synthesis|last=Brown|first=Susan Love|title=Perspectives on the New Age|editor1=James R. Lewis|editor2=J. Gordon Melton|pages=[https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6/page/87 87–96]|publisher=State University of New York Press|location=Albany|year=1992|isbn=978-0791412138|url=https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6}}</ref><ref>{{citation|contribution=How New is the New Age?|last=Ellwood|first=Robert|author-link=Robert Ellwood|title=Perspectives on the New Age|editor1=James R. Lewis|editor2=J. Gordon Melton|pages=[https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6/page/59 59–67]|publisher=State University of New York Press|location=Albany|year=1992|isbn=978-0791412138|url=https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6}}</ref><ref>{{citation|contribution=Channeling: A New Revelation?|last=Riordan|first=Suzanne|title=Perspectives on the New Age|editor1=James R. Lewis|editor2=J. Gordon Melton|pages=[https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6/page/105 105–126]|publisher=State University of New York Press|location=Albany, NY|year=1992|isbn=978-0791412138|url=https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6}}</ref> Pavarësisht natyrës së saj eklektike, Epoka e Re ka disa rryma kryesore. [[Teologjia|Teologjikisht]], Epoka e Re zakonisht pranon një formë [[Holizëm|holistike]] të hyjnisë që përshkon universin, duke përfshirë vetë qeniet njerëzore, duke çuar në një theks të fortë mbi autoritetin shpirtëror të vetvetes. Kjo shoqërohet nga një besim i përbashkët në një sërë entitetesh gjysmë-hyjnore jo-njerëzore, si [[Engjëlli|engjëjt]] dhe mjeshtrat, me të cilët njerëzit mund të komunikojnë, veçanërisht duke u kanalizuar përmes një ndërmjetësi njerëzor. Në mënyrë tipike, duke e parë historinë si të ndarë në epoka shpirtërore, një besim i zakonshëm i Epokës së Re është në një epokë të harruar të përparimit të madh teknologjik dhe mençurisë shpirtërore, duke rënë në periudha të dhunës në rritje dhe degjenerimit shpirtëror, të cilat tani do të korrigjohen nga shfaqja e një Epoke të Ujorit, nga e cila ka marrë emrin ky grupacion. Ekziston gjithashtu një fokus i fortë në shërimin, veçanërisht duke përdorur forma të mjekësisë alternative, dhe një theks në unifikimin e [[Shkenca|shkencës]] me spiritualitetin.<ref>{{citation|contribution=New Age Movement|last=Hammer|first=Olav|author-mask=2|title=Dictionary of Gnosis and Western Esotericism|editor1=Wouter Hanegraaff|pages=855–861|publisher=Brill|location=Leiden|year=2006|isbn=978-9004152311}}</ref><ref>{{citation|contribution=The Evangelical Response to the New Age|last=Hexham|first=Irving|author-link=Irving Hexham|title=Perspectives on the New Age|editor1=James R. Lewis|editor2=J. Gordon Melton|pages=[https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6/page/152 152–163]|publisher=State University of New York Press|location=Albany|year=1992|isbn=978-0791412138|url=https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6}}</ref><ref>{{citation|contribution=An Update on Neopagan Witchcraft in America|last=Kelly|first=Aidan A.|author-link=Aidan A. Kelly|title=Perspectives on the New Age|editor1=James R. Lewis|editor2=J. Gordon Melton|pages=[https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6/page/136 136–151]|publisher=State University of New York Press|location=Albany|year=1992|isbn=978-0791412138|url=https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6}}</ref> Përkushtimi i New Agers ndryshonte në mënyrë të konsiderueshme, nga ata që përvetësuan një sërë idesh dhe praktikash të Epokës së Re e deri te ata që e përqafuan plotësisht dhe ia kushtuan jetën e tyre. Epoka e Re ka gjeneruar kritika si nga të krishterët ashtu edhe dhe nga komunitetet [[Neopaganizmi|moderne pagane]] dhe indigjene. Nga vitet 1990 e tutje, Epoka e Re u bë objekt i kërkimit nga studiues akademikë të studimeve fetare.<ref>{{citation|contribution=New Thought and the New Age|last=Melton|first=J. Gordon|title=Perspectives on the New Age|editor1=James R. Lewis|editor2=J. Gordon Melton|pages=[https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6/page/15 15–29]|publisher=State University of New York Press|location=Albany|year=1992|isbn=978-0791412138|url=https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6}}</ref><ref>{{citation|contribution=Introduction|last1=Lewis|first1=James R.|last2=Melton|first2=J. Gordon|title=Perspectives on the New Age|editor1=James R. Lewis|editor2=J. Gordon Melton|pages=[https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6/page/ ix–xxi]|publisher=State University of New York Press|location=Albany, NY|year=1992|isbn=978-0791412138|url=https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6}}</ref><ref>{{citation|contribution=Approaches to the Study of the New Age Movement|last=Lewis|first=James R.|title=Perspectives on the New Age|editor1=James R. Lewis|editor2=J. Gordon Melton|pages=[https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6/page/1 1–12]|publisher=State University of New York Press|location=Albany, NY|year=1992|isbn=978-0791412138|url=https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6}}</ref><ref>{{citation|contribution=Chapter One: New Age – A Kinder, Gentler Science?|last=Ross|first=Andrew|title=Strange Weather: Culture, Science, and Technology in the Age of Limits|pages=15–74|publisher=Verso Books|location=London and New York|year=1991|isbn=978-0860915676|url=https://archive.org/details/strangeweathercu00ross}}</ref><ref>{{citation|contribution=Employing the New Age: Training Seminars|last=Rupert|first=Glenn A.|title=Perspectives on the New Age|editor1=James R. Lewis|editor2=J. Gordon Melton|pages=[https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6/page/127 127–135]|publisher=State University of New York Press|location=Albany|year=1992|isbn=978-0791412138|url=https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6}}</ref> == Shih edhe == * [[Paganizmi]] * [[Neopaganizmi]]  == Literatura == * {{citation|contribution=The Magical Staff: Quantum Healing in the New Age|last=Albanese|first=Catherine L.|title=Perspectives on the New Age|editor1=[[James R. Lewis (scholar)|James R. Lewis]]|editor2=[[J. Gordon Melton]]|pages=[https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6/page/68 68–86]|publisher=State University of New York Press|location=Albany|year=1992|isbn=978-0791412138|url=https://archive.org/details/perspectivesonne0000unse_m6u6}} * {{cite journal|last1=Aupers|first1=Stef|last2=Houtman|first2=Dick|title=Beyond the Spiritual Supermarket: The Social and Public Significance of New Age Spirituality|journal=[[Journal of Contemporary Religion]]|volume=21|issue=2|year=2006|pages=201–222|url=https://repub.eur.nl/pub/7198|doi=10.1080/13537900600655894|s2cid=146203213|hdl=1765/7198|hdl-access=free}} * {{cite book|last1=Blain|first1=Jenny|last2=Wallis|first2=Robert|year=2007|title=Sacred Sites Contested Rites/Rights: Pagan Engagements with Archaeological Monuments|url=https://archive.org/details/sacredsitesconte0000blai|location=Brighton and Portland, OR|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1845191306}} * {{cite journal|last=Bruce|first=Steve|title=Good Intentions and Bad Sociology: New Age Authenticity and Social Roles|journal=Journal of Contemporary Religion|volume=13|issue=1|year=1998|pages=23–35|doi=10.1080/13537909808580819}} * {{cite book|last=Doyle White|first=Ethan|title=Wicca: History, Belief, and Community in Modern Pagan Witchcraft|publisher=Sussex Academic Press|location=Brighton, Chicago, and Toronto|year=2016|isbn=978-1845197544}} * {{cite book|last=Drury|first=Nevill|author-link=Nevill Drury|title=The New Age: Searching for the Spiritual Self|year=2004|publisher=Thames and Hudson|location=London|isbn=978-0500285169|url=https://archive.org/details/newagehistoryofm0000drur}} * {{cite journal|title=The Aquarian Confusion: Conflicting Theologies of the New Age|year=1995|last=Greer|first=Paul|journal=Journal of Contemporary Religion|volume=10|issue=2|pages=151–166|doi=10.1080/13537909508580735}} * {{cite journal|last=Granholm|first=Kennet|title=Esoteric Currents as Discursive Complexes|journal=Religion|volume=43|number=1|year=2013|pages=46–69|doi=10.1080/0048721X.2013.742741|s2cid=143944044}} * {{cite book|last=Hammer|first=Olav|year=2001|title=Claiming Knowledge: Strategies of Epistemology from Theosophy to the New Age|location=Leiden and Boston|publisher=Brill|isbn=978-9004136380}} * {{cite book|title=New Age Religion and Western Culture: Esotericism in the Mirror of Secular Thought|url=https://archive.org/details/newagereligionwe0000hane_h3e9|last=Hanegraaff|first=Wouter|author-link=Wouter Hanegraaff|year=1996|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-9004106956}} * {{cite book|title=The New Age Movement: Religion, Culture and Society in the Age of Postmodernity|url=https://archive.org/details/newagemovementce0000heel|last=Heelas|first=Paul|author-link=Paul Heelas|publisher=Blackwell|location=Cambridge|year=1996|isbn=978-0631193326}} * {{cite journal|title=New Age Authenticity and Social Roles: A Response to Steve Bruce|last=Heelas|first=Paul|journal=Journal of Contemporary Religion|volume=13|issue=2|year=1998|pages=257–264|doi=10.1080/13537909808580834}} * {{cite book|title=Spiritualities of Life: New Age Romanticism and Consumptive Capitalism|url=https://archive.org/details/spiritualitiesof0000heel|last=Heelas|first=Paul|year=2006|location=Malden and Oxford|publisher=Blackwell|isbn=978-1405139380}} * {{cite book|last1=Heelas|first1=Paul|last2=Woodhead|first2=Linda|title=The Spiritual Revolution: Why Religion is Giving Way to Spirituality|year=2005|location=Malden|publisher=Blackwell|isbn=978-1405119597|url-access=registration|url=https://archive.org/details/spiritualrevolut00paul}} * {{cite book|last=Hess|first=David J.|year=1993|title=Science in the New Age: The Paranormal, its Defenders and Debunkers, and American Culture|url=https://archive.org/details/scienceinnewagep0000hess|location=Madison|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=0299138240}} * {{cite journal|title=Does the Counter-Cultural Character of New Age Persist? Investigating Social and Political Attitudes of New Age Followers|last=Höllinger|first=Franz|journal=Journal of Contemporary Religion|volume=19|issue=3|year=2004|pages=289–309|doi=10.1080/1353790042000266377|s2cid=144897073}} * {{cite book|last=Kemp|first=Daren|title=New Age: A Guide|url=https://archive.org/details/newageguidealter0000kemp|publisher=Edinburgh University Press|location=Edinburgh|year=2004|isbn=978-0748615322}} * {{cite book|last=Kyle|first=Richard|title=The New Age Movement in American Culture|url=https://archive.org/details/newagemovementin0000kyle|year=1995|location=Lanham, MD|publisher=University Press of America|isbn=978-0761800101}} * {{cite journal|last=Kyle|first=Richard|title=The Political Ideas of the New Age Movement|journal=Journal of Church and State|volume=37|number=4|date=1995b|pages=831–848|doi=10.1093/jcs/37.4.831|jstor=23918802}} * {{cite journal|last1=Melton|first1=J. Gordon|last2=Clark|first2=Jerome|last3=Kelly|first3=Aidan A.|year=1990|title=New Age Encyclopedia|journal=New Age Encyclopedia|url=https://archive.org/details/newageencycloped00jgor|url-access=registration|location=Detroit, MI|publisher=Gale Research Inc.|isbn=978-0810371590|issn=1047-2746}} * {{cite book|last=MacKian|first=Sara|title=Everyday Spirituality: Social and Spatial Worlds of Enchantment|year=2012|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York|isbn=978-0230219397}} * {{cite book|last=Partridge|first=Christopher|year=2004|title=The Re-Enchantment of the West Volume. 1: Alternative Spiritualities, Sacralization, Popular Culture, and Occulture|publisher=T&T Clark International|location=London|isbn=978-0567084088}} *{{cite book|last=Pike|first=Sarah M.|author-link=Sarah M. Pike|year=2004|chapter=Part II – "All Acts of Love and Pleasure Are My Rituals": Sex, Gender, and the Sacred|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2DoK_bUwSR0C&pg=PA115|title=New Age and Neopagan Religions in America|location=[[New York City|New York]]|publisher=[[Columbia University Press]]|series=Columbia Contemporary American Religion Series|pages=115–144|isbn=9780231508384|jstor=10.7312/pike12402.10|lccn=2003061844}} * {{cite book|last1=Ray|first1=Paul H.|last2=Anderson|first2=Sherry Ruth|title=The Cultural Creatives: How 50 Million People Are Changing the World|date=2000|publisher=Harmony Books / Random House|isbn=978-0609604670|url=https://archive.org/details/culturalcreative0000rayp}} * {{cite journal|last1=Rose|first1=Stuart|title=Book Review: ''Children of the New Age''|journal=Journal of Alternative Spiritualities and New Age Studies|volume=1|date=2005b|pages=159–166}} * {{cite book|last=Sutcliffe|first=Steven J.|title=Children of the New Age: A History of Spiritual Practices|url=https://archive.org/details/childrenofnewage0000sutc|date=2003a|publisher=Routledge|location=London and New York|isbn=978-0415242981}} * {{cite journal|title=Category Formation and the History of 'New Age'|last=Sutcliffe|first=Steven|date=2003b|journal=Culture and Religion|volume=4|issue=1|pages=5–29|doi=10.1080/01438300302814|s2cid=144436618}} * {{cite book|title=New Age, Neopagan, and New Religious Movements: Alternative Spirituality in Contemporary America|url=https://archive.org/details/newageneopaganne0000hugh|last=Urban|first=Hugh B.|author-link=Hugh Urban|year=2015|publisher=University of California Press|location=Oakland, CA|isbn=978-0520281172}} * {{cite journal|title=The Wisdom of Indigo Children: An Emphatic Restatement of the Value of American Children|last=Whedon|first=Sarah W.|year=2009|journal=[[Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions]]|volume=12|issue=3|pages=60–76|doi=10.1525/nr.2009.12.3.60}} * {{cite book|title=The Emerging Network: A Sociology of the New Age and Neo-Pagan Movements|url=https://archive.org/details/emergingnetworks0000york|last=York|first=Michael|author-link=Michael York (religious studies scholar)|year=1995|publisher=Rowman & Littlefield|location=London|isbn=978-0847680016}} * {{cite journal|title=New Age Commodification and Appropriation of Spirituality|last=York|first=Michael|year=2001|journal=Journal of Contemporary Religion|volume=16|issue=3|pages=361–372|doi=10.1080/13537900120077177|s2cid=144973113}} * {{cite journal|last1=York|first1=Michael|title=Wanting to Have Your New Age Cake and Eat It Too|journal=Journal of Alternative Spiritualities and New Age Studies|volume=1|year=2005|pages=15–34}} == Referime == [[Kategoria:Spiritualitet]] [[Kategoria:Ezoterikë]] [[Kategoria:Misticizëm]] l9tubso5dwklv5jdsft203e9f9mfr42 Adriani 0 326125 3002582 2974732 2026-06-28T03:35:57Z InternetArchiveBot 115207 Adding 5 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002582 wikitext text/x-wiki {{Short description|Perandor romak nga viti 117 deri në vitin 138}} {{Infobox royalty | name = Adriani, Hadriani | image = München SMAEK 2019-03-23n.jpg | image_size = | alt = Busti i Hadrianit | caption = Bust i Adrianit, {{Rreth|[[130]]}} | succession = [[Perandori romak|Perandor romak]] | reign = 11 gusht [[117]] – 10 korrik [[138]] | predecessor = [[Trajani]] | successor = [[Antonin Piu]] | birth_name = Publius Aelius Hadrianus | birth_date = 24 janar 76 | birth_place = Italika, [[Hispania|Hispania Baetika]], [[Perandoria Romake]] ([[Santiponce]] e tanishme, [[Spanja|Spanjë]]) | death_date = 10 korrik [[138]] (62 vjeç) | death_place = [[Provinca e Napolit|Baiae]], [[Italia|Itali]], [[Perandoria Romake]] | burial_place = Puteoli, [[Kopshtet romake|Kopshtet e Domicias]], [[Castel Sant'Angelo|Mauzoleu i Adrianit]] | spouse = Vibia Sabina | issue = Lucius Aelius Çezar, [[Antonin Piu]] | issue-type = Fëmijë të birësuar | regnal name = {{Lang|la|Imperator Caesar Trajanus Hadrianus Augustus}}<ref>Salmon, 333</ref> | house-type = Dinastia | house = Nerva–Antonine | father = Publius Aelius Hadrian Afer, [[Trajani]] (birësues) | mother = Domitia Paulina Major | religion = [[Feja e lashtë greke|Feja Helenistike]] }} Perandori i madh i Romës, '''Adriani''', i shkëlqyer, aktiv dhe i zgjuar, i njohur në latinisht si '''Publius Aelius Hadrianus''' sundoi në [[Perandoria Romake|Perandorinë e fuqishme Romake]] për 21 vjet me radhë ([[117]]-[[138]] e.s.). Adriani u lind në një familje gjysmë italiane e gjysmë spanjolle më 24 janar të vitit 76 dhe vdiq më 10 korrik të vitit [[138]]. Babai i tij kishte gradës senatoriale dhe ishte një kushëriri i parë i perandorit [[Trajani|Trajan]]. Ai u martua me mbesën e [[Trajani]]t, Vibia Sabina herët në karrierën e tij, përpara se Trajani të bëhej perandor.<ref>{{Cite book|author=Thorsten Opper|title=Hadrian: Empire and Conflict|url=https://archive.org/details/hadrianempirecon0000oppe|year=2008|publisher=Harvard University Press|language=en|page=[https://archive.org/details/hadrianempirecon0000oppe/page/170 170]}}</ref><ref>{{Cite book|editor1=David L. Balch|editor2=Carolyn Osiek|title=Early Christian Families in Context: An Interdisciplinary Dialogue|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|language=en|location=Grand Rapids|isbn=0-8028-3986-X|page=301}}</ref> ==Jeta e hershme== [[Skeda:Busts of Hadrianus in Venice cropped.jpg|parapamje|majtas|345px|Busti i Adrianit në Venecie]] Adriani lindi më 24 janar 76, në [[Santiponce|Italika]] ([[Santiponce]] moderne, afër [[Sevilja|Seviljes]]), një qytezë romake me kolonë italikë në provincën e [[Hispania|Hispania Baetica]], gjatë [[Lufta e Dytë Punike|Luftës së Dytë Punike]] me nismë të Shipion Afrikanit; dega e Adrianit nga fisi Aelia vinte nga Hadria ([[Provinca e Teramos|Atri]] modern, [[Italia|Itali]]), një qytezë e lashtë në rajonin e [[Picenumi]]t të [[Italia|Italisë]], burimi i emrit Hadrianus. Një biograf romak pohon se Adriani kishte lindur në [[Roma|Romë]], por kjo pikëpamje mbështetet nga një pakicë studiuesish.<ref>{{Cite book|author=Mary T. Boatwright|chapter=From Domitian to Hadrian|year=2008|title=Lives of the Caesars|editor=Anthony Barrett|publisher=Wiley-Blackwell|language=en|isbn=978-1-4051-2755-4|page=159}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Alicia M. Canto|url=https://www.academia.edu/1082511/It%C3%A1lica_sedes_natalis_de_Adriano._31_textos_hist%C3%B3ricos_y_argumentos_para_una_secular_pol%C3%A9mica_2004_|journal=Athenaeum|issue=2|volume=92|title=Itálica, "sedes natalis" de Adriano. 31 textos históricos y argumentos para una secular polémica|year=2004|language=es|pages=367–408}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Ronald Syme|title=Hadrian and Italica|journal=Journal of Roman Studies|volume=54|year=1964|language=en|pages=142–149|quote=mbështet pikëpamjen se [[Roma]] ishte vendlindja e Adrianit. Canto argumenton se mes burimeve të lashta, vetëm [[Historia Augusta]], ''Vita Hadriani'' 2,4, e pohon këtë. 25 burime të tjera, duke përfshirë horoskopin e Adrianit, pohojnë se ai lindi në Italika.}}</ref><ref>{{Cite book|author=Stephan Heiler|chapter=The Emperor Hadrian in the Horoscopes of Antigonus of Nicaea|editor1=Günther Oestmann|editor2=H. Darrel Rutkin|editor3=Kocku von Stuckrad|title=Horoscopes and Public Spheres: Essays on the History of Astrology|publisher=Walter de Gruyter|year=2005|language=en|ISBN=978-3-11-018545-4|page=49}}</ref><ref>{{Cite book|author=Frederick Henry Cramer|title=Astrology in Roman Law and Politics|volume=37|url=https://books.google.com/books?id=zv0UAAAAIAAJ|publisher=American Philosophical Society|series=Memoirs of the American Philosophical Society|language=en|location=Filadelfia|year=1954|isbn=978-083575821-5|pages=162–178, futnotat 121b, 122 etj.}}</ref><ref>{{Cite book|author1=Otto Neugebauer|author2=Henry Barlett Van Hoesen|title=Greek Horoscopes|year=1987|url=https://books.google.com/books?id=kEgnLpm06zQC&pg=PA80|chapter=2. The Horoscopes From Literary Sources|publisher=American Philosophical Society|language=en|series=Memoirs of the American Philosophical Society|volume=48|location=Filadelfia|orig-year=1959|isbn=978-087169048-7|pages=80–91, dhe futnota 19}}</ref> Babai i Adrianit ishte Publius Aelius Hadrian Aferi, një senator i rangut [[pretor]]ian, i lindur dhe rritur në [[Santiponce|Italika]]. Nëna e Adrianit ishte Domitia Paulina, vajza e një familjeje të shquar senatoriale me bazë në [[Cádiz|Gades]] ([[Cádiz]]i modern).<ref name="Royston Lambert-31">{{Cite book|author=Royston Lambert|title=Beloved And God: The Story of Hadrian and Antinous|url=https://archive.org/details/belovedgodstoryo0000lamb|year=1997|publisher=Phoenix Giants|language=en|location=Londër|isbn=978-1-85799-944-0|pages=[https://archive.org/details/belovedgodstoryo0000lamb/page/30 31]–32}}</ref> bashkë-fëmija i tij tjetër i vetëm ishte një motër më e madhe, Aelia Domitia Paulina. Dadoja e tij ishte skllavja Germana, me gjasa me origjinë gjermanike, të cilën ai e përkujtoi gjatë gjithë jetës së tij. Ajo më vonë u lirua nga ai dhe në fund jetoi më shumë se ai, siç tregon mbishkrimi i saj mortor, që gjendet në Vilën e Adrianit në Tivoli.<ref>''[[Corpus Inscriptionum Latinarum]]'' ([http://www.edr-edr.it/edr_programmi/res_complex_comune.php?do=book&id_nr=EDR131420&partId=1 Epigraphic Database Roma VI 10909])</ref>{{sfn|Morwood|2013|pp=5 & 43}}{{sfn|Opper|2008|p=34}} Stërnipi i Adrianit, Gnaeus Pedanius Fusk Salinatori, nga [[Barcelona|Barcino]] ([[Barcelona]] moderne) do të bëhej kolegu i Adrianit si bashkë-konsull në vitin [[118]]. Si një senator, babai i Adrianit do ta kalonte shumicën e jetës së tij në [[Roma|Romë]].{{Efn|Në Romë dhe rrethinat e saj kishte familje të shumta senatoriale nga [[Hispania]], rreth kohës së lindjes së Adrianit. Adriani vijoi të ndërtonte një vilë perandorake në Tivoli (Tiburi i lashtë).}}<ref>{{Cite book|author=Ronald Syme|chapter=Spaniards at Tivoli|title=Roman Papers IV|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|location=Oksford|year=1988|pages=96–114}}</ref> Në pikëpamjen e karrierës së tij, lidhja më domethënëse familjare e Adrianit ishte me [[Trajani]]n, kushëririn e parë të babait, që ishte gjithashtu një familje senatoriale dhe me prejardhje nga [[Santiponce|Italika]]. Megjithëse ata konsiderohet se ishin, sipas fjalëve të [[Aurel Viktori]]t, ''advenae'' ("të huaj", njerëz "të jashtëm"), të dy, [[Trajani]] dhe Adriani ishin me origjinë italike dhe i përkisnin klasës së lartë të shoqërisë romake. Një autor ka propozuar ti konsideronte ata si pjesë të "Dinastisë Ulpio-Aeliane".<ref>{{Cite journal|author=Alicia M. Canto|title=La dinastía Ulpio-Aelia (96–192 d.C.): ni tan Buenos, ni tan Adoptivos ni tan Antoninos|journal=Gerión|volume=21|issue=1|year=2003|language=es|pages=263–305}}</ref> Prindërit e Adrianit vdiqën në vitin 87, kur ai ishte dhjetë vjeç. Ai dhe motra e tij u vunë nën kujdesin e [[Trajani]]t dhe Publius Acilius Atianit (që më vonë do të bëhej prefekti pretorian i Adrianit).<ref name="Royston Lambert-31"/> Adriani ishte fizikisht aktiv dhe shijonte gjuetinë; kur ishte 14 vjeç, [[Trajani]] e mori atë në Romë dhe organizoi [[Arsimi në Romën e lashtë|arsimimin]] e tij në lëndë të përshtatshme për një aristokrat të ri romak.<ref>{{Cite book|author=Anthony Birley|title=Hadrian: The Restless Emperor|url=https://archive.org/details/hadrianrestless00birl|publisher=Routledge|year=1997|language=en|location=Londër|isbn=978-0-415-16544-0|pages=24–26}}</ref> Entuziazmi i Adrianit për [[Letërsia e vjetër greke e romake|Letërsinë Greke]] dhe kulturën bëri që ai të merte epitetin ''Graeculus'' ("grekushi"), si një formë e ''butë talljeje''.<ref>{{Cite book|year=1997|author=Anthony Birley|url=https://archive.org/details/hadrianrestless00birl|title=Hadrian: The Restless Emperor|language=en|publisher=Routledge|location=Londër|isbn=978-0-415-16544-0|pages=16–17}}</ref> [[Skeda:Attica_06-13_Athens_24_Arch_of_Hadrian.jpg|parapamje|345px|Harku i Adrianit në qendrën e [[Athina|Athinës]], Greqi.<ref>{{Cite web|last=Kouremenos|first=Anna|year=2022|title="The City of Hadrian and not of Theseus": A Cultural History of Hadrian's Arch|url=https://www.academia.edu/43746490|website=Academia.edu|language=en}}</ref> Admirimi i Adrianit për Greqinë u materializua në projekte të tilla urdhëruara gjatë sundimit të tij]] ==Shërbimi publik== Posti i parë zyrtar i Adrianit në Romë ishte si anëtar i {{Lang|la|decemviri stlitibus judicandis}}, një, mes shumë zyrave {{Lang|la|vigintivirate}} në nivelin e ulët të ''cursus honorum'' ("rruga e nderimeve") që mund të çonte në poste më të larta dhe një karrierë senatoriale. Ai pastaj shërbeu si tribun ushtarak, në fillim me Legio II Adiutrix në vitin 95, pastaj me Legio V Macedonica. Gajtë qëndrimit të dytë të Adrianit si tribun, sundimi i brisht dhe plakur i perandorit [[Nerva]] [[birësimi|birësoi]] [[Trajani]]n si trashëgimtarin e tij; Adriani u dërgua për ti dhënë lajmin [[Trajani]]t – ose me shumë gjasa ishte një nga shumë emisarët e ngarkuar me këtë njoftim.<ref>{{Cite book|author=Anthony Birley|title=Hadrian: The Restless Emperor|year=1997|language=en|url=https://archive.org/details/hadrianrestless00birl|publisher=Routledge|location=Londër|isbn=978-0-415-16544-0|page=37}}</ref> Pastaj Adriani u transferua te Legio XXII Primigenia, me një tribuant të tretë.<ref>{{Cite book|author=John D. Grainger|title=Nerva and the Roman Succession Crisis of AD 96–99|location=Abingdon|publisher=Routledge|year=2004|language=en|ISBN=0-415-34958-3|page=109}}</ref> Tre tribunatet i dhanë disa përparësi karrierës së Adrianit. Shumica e pinjollëve të familjeve të vjetra senatoriale mund të shërbenin një, ose e shumta dy tribunate ushtarake si një kërkesë për poste më të larta.<ref>{{Cite book|author=Thorsten Opper|title=The Emperor Hadrian|url=https://archive.org/details/emperorhadrian0000oppe|publisher=British Museum Press|year=2008|language=en|page=[https://archive.org/details/emperorhadrian0000oppe/page/38 39]}}</ref><ref>{{Cite book|year=2006|author=Jörg Fündling|chapter=Kommentar zur Vita Hadriani der Historia Augusta|title=Antiquitas. Reihe 4: Beiträge zur Historia-Augusta-Forschung|series=3: Kommentare, Bände 4.1 und 4.2|publisher=Habelt|language=de|location=Bon|ISBN=3-7749-3390-1|page=351}}</ref> Kur [[Nerva]] vdiq në vitin 98, Adriani thuhet se nxitoi për te [[Trajani]], ta informonte atë në krye të një delegacioni zyrtar të dërguar nga guvernatori, Lucius Julius Urs Serviani, kunati dhe rivali i Adrianit.<ref>{{Cite book|author=John D. Grainger|title=Nerva and the Roman Succession Crisis of AD 96–99|year=2004|publisher=Routledge|language=en|page=109}}</ref><ref>{{Cite book|editor1=Alan K. Bowman|editor2=Peter Garnsey|editor3=Dominic Rathbone|title=The Cambridge Ancient History – XI|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|language=en|ISBN=0-521-26335-2|page=133}}</ref> Në vitin [[101]], [[Adriani]] u kthye në Romë; ai u zgjodh kuaestor, pastaj {{Lang|la|quaestor imperatoris Traiani}}, ndërmjetës midis perandorit dhe [[SPQR|senatit]] të mbledhur, të cilit ai i lexonte komunikatat dhe fjalimet e perandorit – të cilat me gjasa ai i hartonte në emër të perandorit. Në rolin e tij si shkrimtar hije, Adriani mori vendin e të sapo-vdekurit Licinius Sura, miku dhe kingmaker-i i gjithë-pushtetshëm i [[Trajani]]t.<ref>{{Cite book|author=Anthony Birley|title=Hadrian: The Restless Emperor|year=1997|publisher=Routledge|language=en|url=https://archive.org/details/hadrianrestless00birl|location=Londër|isbn=978-0-415-16544-0|pages=54}}</ref> Posti i tij pasues ishte si {{Lang|la|ab actis senatus}}, duke mbajtur rregjistrimet e [[SPQR|senatit]].<ref>{{Cite book|author=Mary T. Boatëright|chapter=From Domitian to Hadrian|year=2008|title=Lives of the Caesars|editor=Anthony Barrett|publisher=Wiley-Blackwell|language=en|isbn=978-1-4051-2755-4|page=158}}</ref> Gjatë Luftës së Parë Dake, Adriani u vendos në terren si një anëtar i rrethit personal të [[Trajani]]t, por u shkëput nga posti i tij ushtarak për të marrë në Romë postin e tribun i plebejve, në vitin [[105]]. Pas luftës, ai me gjasa u zgjodh [[pretor]].{{Efn|Teksti i ''[[Historia Augusta]]'' (''Vita Hadriani'', 3.8) është i turbullt, duke pohuar se zgjedhja e Adrianit në pretoriat ishte njëkohësisht "në konsullatën e dytë të Suburanit dhe Servianit" – dy persona që nuk kishin kunsullata të dyta të njëkohëshme – kështu që zgjedhja e Adrianit mund të datohet në vitin [[102]] ose [[104]], kjo e fundit është më e pranuara}} Gjatë Luftës së Dytë Dake, Adriani ishte prapë në shërbimin personal të [[Trajani]]t. Ai u lirua për të shërbyer si {{Lang|la|legatus}} i Legio I Minervia, pastaj si [[Guvernatorët romakë të Ilirikut|governator]] i [[Panonia|Panonisë së Poshtme]] në vitin [[107]], i ngarkuar me ''duke i mbajtur largë sarmatët''.<ref name="Boëman, 133">{{Cite book|editor1=Alan K. Boëman|editor2=Peter Garnsey|editor3=Dominic Rathbone|title=The Cambridge Ancient History – XI|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|language=en|ISBN=0-521-26335-2|page=133}}</ref><ref>{{Cite book|author=Anthony Everitt|year=2009|chapter=11|title=Hadrian and the Triumph of Rome|url=https://archive.org/details/hadriantriumphof0000ever_d1n4|publisher=Random House|language=en|location=Nju Jork|isbn=978-1-4000-6662-9|quote="duke sprapsur sarmatët" mundet që nënkuptoi thjeshtë ruajtjen dhe patrullimin e kufirit.}}</ref> Midis viteve [[107]] dhe [[108]], Adriani mundi një pushtim të [[Banati]]t dhe Oltenias të kontrulluara nga [[Perandoria Romake|Roma]] nga Iazigëve.{{sfn|Mócsy|2014|p=94}}{{sfn|Bârcă|2013|p=19}}{{sfn|Giurescu|Fischer-Galaţi|1998|p=39}} Termat e saktë të traktatit të paqes nuk njihen. Besohet se romakët mbajtën Oltenian në shkëmbim të disa formave të konçesioneve, që me gjasa përfshinin një pagimin një herë tribut.{{sfn|Mócsy|2014|p=94}} Iazigët morën në zotërim gjithashtu [[Banati]]n rreth të njëjtës kohë, e cila mund të ketë qenë pjesë e traktatit.{{sfn|Mócsy|2014|p=101}} Në këtë kohë, në mesin e të tridhjetave të tij, Adriani udhëtoi për në [[Greqia romake|Greqi]]; atij iu dha qytetaria athinase dhe u caktuar arkond eponim i [[Athina|Athinës]] për një kohë të shkurtër (në vitin [[112]]). Athinasit e vlerësuan atë me një shtatore me një mbishkrim në Teatrin e Dionisit ([[Inscriptiones Graecae (Mbishkrimet greke)|Inscriptiones Graecae]] II2 3286){{Efn|Mbishkrimi në futnotën 1.}} duke ofruar një rrëfim të detajuar për {{Lang|la|cursus honorum}} të tij deri atëherë.<ref group="lower-alpha">Mbishkrimi Athinas konfirmon dhe zgjeron informacionin e [[Historia Augusta]]; karriera e tij në post deri në vitin [[112]] ose [[113]] dëshmohet nga [[Inscriptiones Graecae (Mbishkrimet greke)|mbishkrimet greke]], [[112]]: [[Corpus Inscriptionum Latinarum]] III, 550 = InscrAtt 3 = IG II, 3286 = Dessau 308 = IDRE 2, 365: ''decemvir stlitibus iudicandis''; ''sevir turma e equitum Romanorum''; ''praefectus Urbi feriarum Latinarum''; ''tribunus militum legionis&nbsp;II Adiutricis Piae Fidelis'' (95, në [[Panonia|Panonia Inferior]]); ''tribunus militum legionis V Macedonicae'' (96, n [[Mëzia|Moesia Inferior]]); ''tribunus militum legionis XXII Primigeniae Piae Fidelis'' (97, në Germania Superior); ''quaestor'' ([[101]]); ''ab actis senatus''; ''tribunus plebis'' ([[105]]); [[Pretor|praetor]] (106); ''legatus legionis I Minerviae Piae Fidelis'' ([[106]], në Germania Inferior); ''legatus Augusti pro praetore'' [[Panonia|Panoniae Inferioris]] ([[107]]); ''consul suffectus'' (108); ''septemvir epulonum'' (para vitit 112); ''sodalis Augustalis'' (para vitit [[112]]); ''archon Athenis'' ([[112]] ose [[113|13]]). Ai mbajti edhe postin e ''legatus Syriae'' ([[117]])</ref><ref>{{Cite encyclopedia|author=Herbert W. Benario|title=Hadrian (A.D. 117–138)|date=24 shtator 2008|url=http://www.roman-emperors.org/hadrian.htm|encyclopedia=De Imperatoribus Romanis: An Online Encyclopedia of Roman Emperors|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110408201312/http://www.roman-emperors.org/hadrian.htm|archive-date=8 prill 2011}}</ref><ref>{{Cite book|editor=John Bodel|title=Epigraphic Evidence: Ancient History From Inscriptions|url=https://archive.org/details/epigraphiceviden0000unse|location=Abingdon|publisher=Routledge|year=2006|language=en|ISBN=0-415-11623-6|page=[https://archive.org/details/epigraphiceviden0000unse/page/89 89]}}</ref> Në vijim, për të nuk dëgjohet më deri në [[Luftërat romako-parthiane|Fushatën Parthiane]] të [[Trajani]]t. Është e mundur që ai të ketë ndenjur në [[Greqia romake|Greqi]] deri në thirrjen e tij në shpurën perandorake,<ref name="Boëman, 133"/> kur ai iu bashkua ekspeditës së [[Trajani]]t kundër [[Perandoria Parthiane|Parthias]] si një legat.<ref>{{Cite book|author=Anthony Birley|title=Hadrian: The Restless Emperor|year=1997|language=en|url=https://archive.org/details/hadrianrestless00birl|publisher=Routledge|location=Londër|isbn=978-0-415-16544-0|page=68}}</ref> Kur guvernatori i [[Siria|Sirisë]] u dërgua për tu marrë vesh me telashet e përtërira në [[Dakia|Daki]], Adriani u caktua zëvendësuesi i tij, me komandë të pavarur.<ref>{{Cite book|author=Anthony Birley|title=Hadrian: The Restless Emperor|url=https://archive.org/details/hadrianrestless00birl|year=1997|publisher=Routledge|language=en|location=Londër|isbn=978-0-415-16544-0|pages=75}}</ref> [[Trajani]] u sëmur seriozisht dhe mori anijen për në [[Roma|Romë]], ndërsa Adriani qëndroi në Siri, komandanti i përgjithshëm ''de facto'' i Ushtrisë Lindore Romake.<ref>{{Cite book|author=Karl Strobel|title=Kaiser Traian. Eine Epoche der Ëeltgeschichte|publisher=Regensburg|year=2010|language=de|page=401}}</ref> [[Trajani]] shkoi deri në qytetin bregdetar të Selinus, në [[Kilikia|Kiliki]] dhe vdiq aty më 8 gusht [[117]]; ai do të konsiderohej si një nga romakët më të admiruar, më popullorë dhe perandorët më të mirë. ===Marrëdhënia me Trajanin dhe familjen e tij=== [[Skeda:(Toulouse) Buste de Trajan type dit 'des Decennalia' - Musée Saint-Raymond, Ra 58 b.jpg|parapamje|majtas|264px|Busti i [[Trajani]]t; Musée Saint-Raymond, Tuluzë]] Rreth kohës së kuesturiatit të tij, në vitin [[100]] ose [[101]], Adriani ishte martuar me stërmbesën e [[Trajani]]t shtatëmbëdhjetë ose tetëmbëdhjetë vjeçe, Vibia Sabina, kushërira e tij e dytë. Vetë [[Trajani]] duket se nuk ka qenë entuziast rreth martesës dhe me arsye të drejtë, pasi marrëdhënia e çiftit do të dilte në mënyrë skandaloze e dobët.<ref>{{Cite book|author=Robert H. Allen|title=The Classical Origins of Modern Homophobia|url=https://archive.org/details/classicalorigins0000alle|location=Xheferson|publisher=Mcfarland|year=2006|ISBN=978-0-7864-2349-1|language=en|page=[https://archive.org/details/classicalorigins0000alle/page/120 120]}}</ref> Martesa mund të jetë organizuar nga perandorja e [[Trajani]]t, Plotina. Kjo grua tepër e kulturuar, me ndikim ndante shumë nga vlerat dhe interesat e Adrianit, duke përfshirë idenë e [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]] si një komonuelth me një kulturë nënvizuese helenike.<ref>{{Cite journal|author1=Hidalgo de la Vega|author2=Maria José|volume=18|year=2000|url=http://campus.usal.es/~revistas_trabajo/index.php/0213-2052/article/vieëFile/6224/6238|title=Plotina, Sabina y Las Dos Faustinas: La Función de Las Augustas en La Politica Imperial|journal=Studia historica, Historia antigua|language=es|pages=191–224}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Nëse Adriani ishte për tu caktuar pasardhës i [[Trajani]]t, Plotina dhe familja e saj e gjerë mund ta ruante profilin e saj shoqëror dhe ndikimin politik pas vdekjes së [[Trajani]]t.{{Efn|Plotina mund të ketë kërkuar ta shmangte fatin e bashkë-kohëses së saj, perandores së mëparshme Domitia Longina, e cila ra në harresë shoqërore dhe politike}}<ref>{{Cite book|author=François Chausson|chapter=Variétés Généalogiques IV: Cohésion, Collusions, Collisions: Une Autre Dynastie Antonine|year=2007|editor1=Giorgio Bonamente|editor2=Hartëin Brandt|publisher=Edipuglia|title=Historiae Augustae Colloquium Bambergense|language=fr|location=Bari|ISBN=978-88-7228-492-6|page=143}}</ref> Adriani gjithashtu mund të mbështetej në përkrahjen e vjehrrës së tij, Salonia Matidia, e cila ishte vajza e motrës së dashur të [[Trajani]]t, Ulpia Marciana.<ref>{{Cite book|editor=Gabriele Marasco|title=Political Autobiographies and Memoirs in Antiquity: A Brill Companion|publisher=Brill|language=en|year=2011|location=Leiden|isbn=978-90-04-18299-8|page=375}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Tracy Jennings|date=2009–2010|volume=54|language=en|url=http://www3.nd.edu/~ujournal/wp-content/uploads/Full-Print-Edition-with-cover_09-10.pdf#page=62|title=A Man Among Gods: Evaluating the Significance of Hadrian's Acts of Deification|journal=Journal of Undergraduate Research|pages=53-94|url-status=dead|archive-date=16 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416045613/http://www3.nd.edu/~ujournal/wp-content/uploads/Full-Print-Edition-with-cover_09-10.pdf}}</ref> Kur Ulpia Marciana vdiq në vitin [[112]], [[Trajani]] ishte hynizuar dhe e bëri Salonia Matidian një ''augusta''.{{Efn|Kjo e bëri Adrianin senatorin e parë në histori që kishte një ''augusta'' si vjehrrë, diçka që bashkëkohësit e tij nuk mund të mos e vërenin}}<ref>{{Cite book|author=Christer Brun|chapter=Matidia die Jüngere|editor=Anne Kolb|title=Augustae. Machtbeëusste Frauen am römischen Kaiserhof?: Herrschaftsstrukturen und Herrschaftspraxis II. Akten der Tagung in Zürich 18–20. 9. 2008|location=Berlin|publisher=Akademie Verlag|year=2010|language=de|ISBN=978-3-05-004898-7|page=230}}</ref> Marrëdhënia personale e Adrianit me [[Trajani]]n ishte e ndërlikuar dhe mund të ketë qenë e vështirë. Adriani duket se ka dashur të ndikoi mbi [[Trajani]]n, ose vendimet e tij, nëpërmjet kultivimit të djemve të parapëlyer të këtij të fundit; kjo shkaktoi disa grindje të pashpjeguara, rreth kohës së martesës së Adrianit me Sabinën.<ref>{{Cite book|author=Thorsten Opper|title=Hadrian: Empire and Conflict|url=https://archive.org/details/hadrianempirecon0000oppe|year=2008|publisher=Harvard University Press|language=en|page=[https://archive.org/details/hadrianempirecon0000oppe/page/170 170]}}</ref><ref>{{Cite book|editor1=David L. Balch|editor2=Carolyn Osiek|year=2003|title=Early Christian Families in Context: An Interdisciplinary Dialogue|publisher=Ëm. B. Eerdmans Publishing|language=en|location=Grand Rapids|isbn=0-8028-3986-X|page=301}}</ref> Nga sundimi i vonë e [[Trajani]]t, Adriani dështoi të arrinte një konsullatë të rëndësishme, duke qenë vetëm konsull zëvendësues për vitin [[108]];<ref>{{Cite book|author=Anthony Birley|title=Hadrian: The Restless Emperor|year=1997|url=https://archive.org/details/hadrianrestless00birl|publisher=Routledge|language=en|location=Londër|isbn=978-0-415-16544-0|pages=54}}</ref> kjo i dha atij barazi statusi me anëtarët e tjerë të fisnikërisë senatoriale,<ref>{{Cite book|editor1=Alan K. Bowman|editor2=Peter Garnsey|editor3=Dominic Rathbone|title=The Cambridge Ancient History – XI|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|language=en|ISBN=0-521-26335-2|page=133}}</ref> por jo ndonjë dallim i përshtatshëm për një trashëgimtar të paracaktuar.<ref>{{Cite book|author=Christopher Mackay|title=Ancient Rome: A Military and Political History|url=https://archive.org/details/ancientromemilit0000chri|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2007|language=en|ISBN=0-521-80918-5|page=[https://archive.org/details/ancientromemilit0000chri/page/229 229]}}</ref> Nëse [[Trajani]] e dëshironte atë, ai mund ta promovonte të mbrojturin e tij në rangun e patricit dhe privilegjet e tij, që përfshinin mundësi për një korsi të shpejtë drejtë konsullatës pa përvojë të mëparshme si tribun; ai nuk e zgjodhi këtë.<ref>{{Cite book|author=Jörg Fündling|title=Kommentar zur Vita Hadriani der Historia Augusta|url=https://books.google.al/books?id=1KMiAQAAIAAJ|volume=4|series=3. Beiträge zur Historia-Augusta-Forschung|publisher=Habelt|year=2006|language=de|isbn=978-377493390-3|page=335}}</ref> Ndërsa Adrianit duket se i ishte dhënë posti i tribunit të plebejve një vit ose diçka e tillë më herët se zakonisht, ai duhet ta linte [[Dakia|Dakinë]] dhe [[Trajani]]n, për të mbajtur emërimin; [[Trajani]] thjeshtë mund ta ketë dashur atë largë tij.<ref>{{Cite book|editor=Gabriele Marasco|title=Political Autobiographies and Memoirs in Antiquity: A Brill Companion|publisher=Brill|language=en|year=2011|location=Leiden|isbn=978-90-04-18299-8|page=375}}</ref> ''[[Historia Augusta]]'' e përshkruan dhuratën e [[Trajani]]t për Adrianin të një unaze me diamant që vetë [[Trajani]] vetë e kishte marrë nga [[Nerva]], e cila ''i inkurajoi shpresat e Adrianit për pasimin e fronit''.<ref>''[[Historia Augusta]]'', ''Life of Hadrian'', 3.7</ref>{{Efn|Në vitin 23 p.e.s. [[Augusti]] i dha një unazë të ngjashme trashëgimtarit të tij të paracaktuar, Mark Vipsanius Agripa}}<ref>{{Cite book|editor1=Judith Lynn Sebesta|editor2=Larissa Bonfante|title=The World of Roman Costume|publisher=University of Wisconsin Press|language=en|year=1994|page=78}}</ref> Ndërsa [[Trajani]] e promovoi aktivisht përparimin e Adrianit, ai gjithashtu e bëri këtë me kujdes.<ref>{{Cite book|author=Jörg Fündling|url=https://books.google.al/books?id=1KMiAQAAIAAJ|volume=4|title=Kommentar zur Vita Hadriani der Historia Augusta|series=3. Beiträge zur Historia-Augusta-Forschung|publisher=Habelt|year=2006|language=de|isbn=978-377493390-3|page=351}}</ref> [[Skeda:Roman Empire 125.png|parapamje|379px|[[Perandoria Romake]] në vitin [[125]], nën sundimin e Adrianit]] ===Pasimi=== Dështimi për të emëruar një trashëgimtar mund të nxiste lufë kaotike, shkatërruese për pushtet nga një varg pretenduesisht që rivalizonin – d.m.th. një luftë civile. Një caktim shumë i hershëm mund të shihej si një abdikim dhe ta pakësonte shansin për një transmetim të pushtetit.<ref>{{Cite book|author=Jörg Fündling|title=Kommentar zur Vita Hadriani der Historia Augusta|url=https://books.google.al/books?id=1KMiAQAAIAAJ|volume=4|series=3. Beiträge zur Historia-Augusta-Forschung|publisher=Habelt|year=2006|language=de|isbn=978-377493390-3|page=384}}</ref><ref>{{Cite book|author=Karl Strobel|title=Kaiser Traian. Eine Epoche der Weltgeschichte|publisher=Regensburg|year=2010|language=de|page=401}}</ref> Pasi [[Trajani]] ishte i shtrirë duke vdekur, i kujdesuar nga gruaja e tij, Plotina dhe i vëzhguar nga afër nga prefekti Atian, ai mund të ketë birësuar ligjërisht Adrianin si trashëgimtar nëpërmjet një dëshire në shtratin e vdekjes, të shprehur para dëshmitarësh;<ref>{{Cite book|author=John Richardson|chapter=The Roman Mind and the poëer of fiction|editor1=Lewis Ayres|editor2=Ian Gray Kidd|title=The Passionate Intellect: Essays on the Transformation of Classical Traditions: Presented to Professor I.G. Kidd|url=https://archive.org/details/bwb_W8-BMG-991|location=New Brunsëick|publisher=Transaction Books|year=1995|language=en|ISBN=1-56000-210-7|page=[https://archive.org/details/bwb_W8-BMG-991/page/128 128]}}</ref> por kur një dokument [[birësimi]] në vijim u paraqit, ai ishte nënshkruar jo nga [[Trajani]], por nga Plotina.<ref>{{Cite book|author=Anthony Birley|title=Hadrian: The Restless Emperor|url=https://archive.org/details/hadrianrestless00birl|year=1997|language=en|publisher=Routledge|location=Londër|isbn=978-0-415-16544-0|pages=77|quote=bazuar te [[Dion Kasi]] dhe [[Historia Augusta]]}}</ref><ref>{{Cite book|author=Elizabeth Speller|title=Folloëing Hadrian: A Second-Century Journey Through the Roman Empire|year=2003|publisher=Revieë|language=en|location=Londër|isbn=978-0-7472-6662-4|page=25}}</ref> Që Adriani ishte akoma në Siri ishte një parregullsi e mëtejshme, pasi birësimi romak kërkonte praninë e të dyja palëve në ceremoninë e birësimit. Zërat, dyshimet dhe spekullimet e ndoqën birësimin dhe pasimin e Adrianit. Është sugjeruar se shërbyesi i ri i [[Trajani]]t, Fedimi, i cili vdiq shpejtë pas Trajanit, u vra (ose vrau veten) në vend që të përballej me pyetje të vështira.<ref>{{Cite book|author=Anthony Birley|title=Hadrian: The Restless Emperor|year=1997|publisher=Routledge|url=https://archive.org/details/hadrianrestless00birl|language=en|location=Londër|isbn=978-0-415-16544-0|page=80}}</ref> Burimet e lashta janë të ndara mbi legjitimitetin e birësimit të Adrianit: [[Dion Kasi]] e pa atë si të fallsifikuar, ndërsa shkruesi i ''[[Historia Augusta]]'' si origjinal.<ref>{{Cite journal|author=Stephan Brassloff|title=Die Rechtsfrage bei der Adoption Hadrians|journal=Hermes|volume=49|issue=4|date=shtator 1914|language=de|pages=590–601}}</ref> Një monedhë aureus e prerë në mbretërimin e hershëm të Adrianit paraqet pozicionin zyrtar; ajo e paraqet Adrianin si çezarin e [[Trajani]]t (trashëgimitari i paracaktuar i Trajanit).{{Efn|Legjenda e monedhës lexon: HADRIANO TRAIANO CAESARI. Portreti i Adrianit në këtë monedhë të hershme të vitit [[117]] me mjekërr të pjesshme duke e treguar mjekrrën e tij të pambuluar me qime}}<ref>{{Cite journal|author=Andrew Burnett|title=The early coinage of Hadrian and the deified Trajan at Rome and Alexandria|year=2008|journal=American Journal of Numismatics|volume=20|language=en|pages=459–477}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=Yves Roman|author2=Bernard Rémy|author3=Laurent Riccardi|title=Les intrigues de Plotine et la succession de Trajan. À propos d'un aureus au nom d'Hadrien César|journal=Révue des études anciennes|volume=111|year=2009|issue=2|language=fr|pages=508–517}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Andreas Pangerl|title=Hadrian’s First and Second Imperial Portrait Types of 117–118 AD|journal=Jahrbuch für Numismatik und Geldgeschichte|volume=71|year=2021|language=en, de|pages=171–184}}</ref> ==Perandor== ===Sigurimi i pushtetit=== Sipas ''[[Historia Augusta]]'', Adriani e informoi [[SPQR|senatin]] për ngjitjen e tij në fron në një letër si një ''fait accompli'', duke shpjeguar se ''shpejtimi i pazakontë i trupave në shpalljen e tij perandor ishte për shkak të besimit se shteti nuk mund të ishte pa një perandor''.<ref>''[[Historia Augusta]]'', Life of Hadrian, 6.2</ref> Perandori i ri e shpërbleu besnikërinë e legjioneve me ''bonus'' të zakonshëm dhe [[SPQR|senati]] i mbështeti shpalljen. Ceremoni të ndryshme publike u organizuan në emër të Adrianit, duke kremtuar ''zgjedhjen e tij hyjnore'' nga të gjithë zotat, bashkësia e të cilëve tani përfshinte edhe [[Trajani]]n, të hyjnizuar me kërkesë të Adrianit.{{Efn|Një papirus egjiptian tregon për një ceremoni të tillë midis viteve [[117]] dhe [[118]]}}<ref>{{Cite book|author=Michael Peppard|title=The Son of God in the Roman Ëorld: Divine Sonship in Its Social and Political Context|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2011|language=en|ISBN=978-0-19-975370-3|page=72}}</ref> [[Skeda:Hadrianus coin - 119.jpg|parapamje|majtas|Një denarius i Adrianit i nxjerë në v. [[119]] për konsullatën e tij të tretë. Legjenda lexon: HADRIANVS AVGVSTVS / LIBERALITAS AVG. CO[N]S III, P. P.]] Adriani qëndroi në lindje për një kohë, duke shtypur [[Luftërat judeo-romake|Rrebelimin Jude që shpërtheu nën Trajanin]]. Ai e liroi guvernatorin e Judesë, gjeneralin e shquar maur Lusius Kuietin, nga garda e tij personale e auksilarëve mauritanë;<ref>{{Cite book|author=Royston Lambert|title=Beloved and God: The Story of Hadrian and Antinous|publisher=Meadoëland Books|language=en|location=Nju Jork|year=1988|isbn=0-8216-2003-7|page=34}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Eugen Cizek|title=L'éloge de Caius Avidius Nigrinus chez Tacite et le "complot" des consulaires|journal=Bulletin de l'Association Guillaume Budé|issue=3|url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bude_0004-5527_1980_num_1_3_1078|date=tetor 1980|language=fr|pages=276–294}}</ref> pastaj ai lëvizi për ta shuar trazirat përgjatë kufirit të [[Lumi i Danubit|Danubit]]. Në Romë, gardiani i mëparshëm i Adrianit dhe prefekti në fuqi pretorian, Atiani, pretendoi se kishte zbuluar një komplot që përfshinte Lusius Kuietin dhe tre senatorë të tjerë kryesorë, Lucius Publilius Celsin, Auli Kornelius Palma Frontonianin dhe Gaius Avidius Nigrinin. Nuk pati gjyq publik për katërshen – ata u gjykuan ''në mungesë'', të gjurmuar dhe të vrarë.<ref name="Elizabeth Speller">{{Cite book|author=Elizabeth Speller|title=Folloëing Hadrian: A Second-Century Journey Through the Roman Empire|url=https://archive.org/details/followinghadrian0000spel|year=2003|publisher=Revieë|language=en|location=Londër|isbn=978-0-7472-6662-4}}</ref> Adriani pretendoi se Atiani kishte vepruar me nismën e tij dhe e shpërbleu atë me statusin senatorial dhe rangun konsullor; pastaj e nxori në pension, jo më vonë se viti [[120]].{{Efn|Ka gjasa që Adriani i shikonte ambicien e Atianit me dyshim. Atiani me gjasa ishte i vdekur ose i ekzekutuar, nga fundi i mbretërimit të Adrianit}}<ref>{{Cite book|author=Françoise Des Boscs-Plateaux|title=Un parti hispanique à Rome?: ascension des élites hispaniques et pouvoir politique d'Auguste à Hadrien, 27 av. J.-C.-138 ap. J.-C|location=Madrid|publisher=Casa de Velázquez|year=2005|language=fr|ISBN=84-95555-80-8|page=611}}</ref> Adriani e siguroi senatin se prej tani e drejta e tyre e vjetër për të hetuar dhe gjykuar vetë do të respektohej. Arsyeja për këto katër ekzekutime mbetet e errët. Njohja zyrtare e Adrianit si një trashëgimtar i ligjshëm mund të ketë ardhur tepër vonë për ti bërë pretenduesit e tjerë potencialë të hiqnin dorë.<ref>{{Cite book|author=Thorsten Opper|title=Hadrian: Empire and Conflict|url=https://archive.org/details/hadrianempirecon0000oppe|year=2008|publisher=Harvard University Press|language=en|page=[https://archive.org/details/hadrianempirecon0000oppe/page/54 55]}}</ref> Rivalët më të mëdhenj të Adrianit ishin shoku i ngushtë i [[Trajani]]t, anëtarë më me përvojë dhe i vjetër i këshillit perandorak;<ref>{{Cite book|author=John Antony Crook|title=Consilium Principis: Imperial Councils and Counsellors from Augustus to Diocletian|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1955|language=en|page=54}}</ref> ndonjë prej tyre mund të ketë qenë një konkurent legjitim për postin perandorak ({{Lang|la|capaces imperii}});<ref>{{Cite book|editor=Gabriele Marasco|title=Political Autobiographies and Memoirs in Antiquity: A Brill Companion|publisher=Brill|language=en|year=2011|location=Leiden|isbn=978-90-04-18299-8|page=377}}</ref> dhe ndonjë prej tyre mund të ketë mbështetur politikat ekspansioniste të [[Trajani]]t, që Adriani synonte të ndryshonte.<ref>{{Cite book|author1=Michel Christol|author2=D. Nony|title=Rome et son Empire|url=https://archive.org/details/romeetsonempired0000mich|location=Paris|publisher=Hachette|year=2003|language=fr|ISBN=2-01-145542-1|page=[https://archive.org/details/romeetsonempired0000mich/page/158 158]}}</ref>Një nga ta ishte Aul Kornelius Palma Frontoniani, që ishte ish pushtuesi i Arabia Nabatea, do të mbante një rol në lindje.<ref>{{Cite book|author=Hadrien Bru|title=Le pouvoir impérial dans les provinces syriennes: Représentations et célébrations d'Auguste à Constantin|publisher=Brill|year=2011|language=fr|location=Leiden|ISBN=978-90-04-20363-1|page=46}}</ref> ''[[Historia Augusta]]'' e përshkruan atë dhe një senator të tretë të ekzekutuar, Lucius Publilius Celsin (konsull për herë të dytë në vitin [[113]]), si armiq personalë të Adrianit, që kishin folur në publik kundër tij.<ref>{{Cite journal|author=Carcopino Jérôme|title=L'hérédité dynastique chez les Antonins|journal=Revue des Études Anciennes|volume=51|issue=3–4|language=fr|year=1949|pages=262–321}}</ref> I katërti ishte Gaius Avidius Nigrini, një ish-konsull, intelektual, mik i [[Plini i Riu|Plinit të Riut]] dhe (shkurtimisht) guvernator i Dakisë në fillim të mbretërimit të Adrianit. Ai ishte me gjasa rivali kryesor i Adrianit për fronin; një senator i rangut më të lartë, kulturë fisnike dhe lidhje; sipas ''[[Historia Augusta]]'', Adriani kishte menduar ta bënte Nigrinin trashëgimtar të paracaktuar para se të vendoste ta hiqte qafe.{{Efn|Marrëdhënia ambicioze e Nigrinit me Adrianin do të kishte pasoja në sundimin e vonë të Adrianit, kur ai duhet të planifikonte pasimin e vetë}}<ref>{{Cite journal|author=Eugen Cizek|title=L'éloge de Caius Avidius Nigrinus chez Tacite et le "complot" des consulaires|language=fr|issue=3|url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bude_0004-5527_1980_num_1_3_1078|journal=Bulletin de l'Association Guillaume Budé|date=tetor 1980|pages=276–294}}</ref><ref>{{Cite book|author=Anthony Everitt|title=Hadrian and the triumph of Rome|url=https://archive.org/details/hadriantriumphof0000ever_d1n4|location=Neë York|publisher=Random House|language=en|year=2009|ISBN=978-1-4000-6662-9}}</ref> Së shpejti, në vitin [[125]], Adriani caktoi Kuint Marcius Turbon si prefektin e tij pretorian.<ref>{{Cite book|author=Anthony Birley|url=https://archive.org/details/hadrianrestless00birl|title=Hadrian: The Restless Emperor|year=1997|language=en|publisher=Routledge|location=Londër|isbn=978-0-415-16544-0|page=91}}</ref> Turbo ishte shoku i tij i ngusht, një figurë parësore e rendit kalorsiak, një gjykatës i vjetër dhe një prokurator.<ref>{{Cite book|author1=Michel Christol|author2=D. Nony|title=Rome et son Empire|url=https://archive.org/details/romeetsonempired0000mich|location=Paris|publisher=Hachette|year=2003|language=fr|ISBN=2-01-145542-1|page=[https://archive.org/details/romeetsonempired0000mich/page/158 158]}}</ref><ref>{{Cite book|author=Richard P. Saller|title=Personal Patronage Under the Early Empire|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2002|language=en|ISBN=0-521-23300-3|page=140}}</ref> Pasi Adriani e ndaloi që kalorësit ({{Lang|la|equestia}}) të ngrinin çështje kundër senatorëve,<ref>{{Cite book|author=Richard A. Bauman|title=Crime and Punishment in Ancient Rome|location=Londër|publisher=Routledge|year=2002|language=en|ISBN=0-203-42858-7|page=83}}</ref> [[SPQR|senati]] ruajti autoritetin e plotë ligjor mbi anëtarët e vetë; ai gjithashtu mbeti gjykata më e lartë e apelit dhe apelet formale ndaj perandorit në lidhje me vendimet e tij u ndaluan.<ref>Digest, 49 2, I,2, cituar nga {{Cite journal|author=P. E. Corbett|title=The Legislation of Hadrian|journal=University of Pennsylvania Laë Revieë and American Laë Register|volume=74|issue=8|date=qershor 1926|language=en|pages=753–766}}</ref> Nëse kjo ishte një përpjekje për të riparuar dëmin e bërë nga Atiani, me ose pa dijeninë e plotë të Adrianit, nuk ishte e mjaftueshme; Reputacioni i Adrianit dhe marrëdhënia me senatin e tij ishin dëmtuar në mënyrë të pariparueshme, për pjesën e mbetur të mbretërimit të tij.<ref>{{Cite book|author=Anthony Birley|title=Hadrian: The Restless Emperor|year=1997|language=en|url=https://archive.org/details/hadrianrestless00birl|publisher=Routledge|location=Londër|isbn=978-0-415-16544-0|page=88}}</ref> Disa burime e përshkruajnë referimin e herë pas hershëm të Adrianit te një rrjet informatorësh, ''frumentarii'',<ref>{{Cite book|author=Christopher J. Fuhrmann|title=Policing the Roman Empire: Soldiers, Administration, and Public Order|url=https://archive.org/details/policingromanemp0000fuhr|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|language=en|ISBN=978-0-19-973784-0|page=[https://archive.org/details/policingromanemp0000fuhr/page/152 153]}}</ref> për të hetuar fshehtas persona të statusit të lartë, duke përfshirë senatorë dhe shokët e tij të ngushtë.<ref>{{Cite book|author=Rose Mary Sheldon|title=Intelligence Activities in Ancient Rome: Trust in the Gods But Verify|location=Londër|publisher=Routledge|language=en|year=2004|ISBN=0-7146-5480-9|page=253}}</ref> [[Skeda:Hadrian and Antinous bust British Museum.jpg|parapamje|347px|''Bustet e Adrianit dhe Antinout.'' Muzeu Britanik]] ===Administrimi=== Me sundimin e tij Adriani preferoi të investojë në zhvillimin e kufijve të qëndrueshëm, të mbrojtur dhe bashkimin e popujve të ndryshëm të perandorisë. Adriani ndiqte me energji idealet e veta perandorake dhe interesat personale. Ai vizitoi pothuajse çdo krahinë të perandorisë, shoqëruar nga një shpurë perandorake specialistësh dhe administratorësh. Ai inkurajoi gatishmërinë dhe disiplinën ushtarake dhe nxiti, dizenjoi, ose subvencionoi personalisht institucione të ndryshme civile dhe fetare dhe ndërtimin e projekteve. Në Romë vetë, ai rindërtoi Panteonin dhe ndërtoi tempullin e gjerë të Venusit dhe Romës. Në Egjipt, ai mund të ketë rindërtuar Serapeumin e Aleksandrisë. Ai ishte një admirues i flaktë i Greqisë dhe u përpoq ta bënte Athinën kryeqytet kulturor të Perandorisë së tij, kështu që ai urdhëroi ndërtimin e shumë tempujve të pasur atje. Marrëdhënia e tij e fortë me djaloshin e bukur grek Antinous dhe vdekja e parakohshme e këtij djali bëri që Adriani të dëshpërohej thellë e të krijonte kultin më të ri romak për nder të tij. Ai shtypi revoltën e Bar Kokhba-s në Judea, por mbretërimi i tij nga ana tjetër ishte paqësor. ==Interesat personale dhe kulturore== Sipas ‘[[Historia Augusta]]’, Adriani kishte një interes të madh për astrologjinë e për parashikimet dhe i ishte parashikuar se do të bëhej perandor nga një xhaxha i tij, i cili ishte edhe vetë një astrolog i aftë. Perandori romak, Adriani ishte adhurues i madh i kulturës së lashtë greke. Gjatë viteve të sundimit të tij, ai veproi sipas dashurisë së tij për Athinën, duke e pajisur atë me projekte të rëndësishme që transformuan strukturën e saj urbane. Projektet e tij janë: Biblioteka e Adrianit, Ujësjellësi Adrianik, përfundimi i tempullit të Zeusit Olimpik, ura monumentale mbi Kefisin Eleusinian, Harku i Adrianit, Panteoni, i cili ishte ndoshta tempulli më i lartë i Greqisë së lashtë dhe të tjerë. Dashuria e Adrianit për Athinën lindi që në adoleshencën e tij, gjatë së cilës ai iu përkushtua me shumë pasion arsimit grek saqë njerëzit e quanin ''Graeculus'', që përkthehet greku i vogël. Athina, të cilën ai e projektoi si djep të intelektit, ia ktheu dashurinë dhe mirësitë e tij. Statujat e Adrianit në Akropol dhe në Agora tregojnë se ai adhurohej së bashku me hyjneshën Athina dhe Zeus Eleutherion, dhe nderohej si Dionisi i Ri. Me rastin e 1900 vjetorit nga ngritja e tij në fron, [[Athina]] moderne e nderoi perandorin filohelen me ekspozitën "Adriani, Shpëtimtar dhe Themelues".<ref>{{Cite web|title=Hadrian, the emperor who worshiped Athens|url=https://yougoculture.com/news/hadrian-emperor-who-worshiped-athens|language=en}}</ref> Përpara se të emërohej pasardhësi i [[Trajani]]t si perandor romak, Adriani kaloi një periudhë kohe në Athinë, me shumë mundësi nga fundi i konsullimit në vitin [[108]] deri sa u caktua gjeneral (legatus) në vitin [[117]] e.s. në provincën siriane. Vitet e Adrianit në Athinë ndikuan në qasjen e tij administrative dhe kulturore ndaj Greqisë në përgjithësi dhe Athinës në veçanti kur ai ishte perandor. Ai e kaloi pjesën më të madhe të sundimit të tij duke vizituar krahinat, duke i kushtuar shumë kohë Greqisë dhe krahinave të tjera lindore. Në Athinë, Adriani sponsorizoi përfundimin e Tempullit e Zeusit Olimpian, një nga më të mëdhenjtë e kohës së tij. Në vitin 129 ai mori titullin ‘Olympius’, dhe në 131/132 Athina e nderoi atë me monumentin ‘Harku i Adrianit’, në të cilën ata mbishkruan emrin e tij së bashku me Tezeun si themelues të qytetit. Rreth asaj kohe Adriani krijoi Panhelenionin, një federatë qytetesh greke me Athinën si qendër. Të gjithë anëtarët përfaqësoheshin në mënyrë të barabartë në sytë e shtetit romak. Portreti i Adrianit është një dëshmi e qëndrueshme e filohelenizmit të tij. Portreti i Adrianit përfshin atletizmin rinor dhe ngjyrën e pacenuar tipike të idealizmit grek. Ky stil artistik përqendrohet në bukurinë e njeriut të përafërt me atë të hyjnive. Si rezultat, lloji i portretit të Adrianit është gjithnjë rinor dhe pa të meta. Ai huazon më tej nga tradita greke me tiparet e tij më dalluese: flokë të gjatë kaçurrela dhe mjekër të ngushtë. Mjekra në veçanti ishte një simbol grek i burrërisë, dhe ai ishte perandori i parë që kishte e shfaqte këtë, duke qënë se shumica e perandorëve romak nuk e kishin zakon të mbanin mjekër. Adriani pasoi Trajanin, të cilin e ndoqi pothuajse gjithmonë në fushatat e tij larg Romës. Nga ai mori në dorëzim Perandorinë Romake në madhësinë e saj më të madhe territoriale në historinë e saj. Ai i shërbeu asaj në mënyrën më të mirë të mundshme: organizoi administratën në mënyrë më efikase, ai ishte i prirur për të promovuar zgjidhjen diplomatike në dallim me luftën, themeloi qytete dhe punoi drejt koherencës së perandorisë. Në të njëjtën kohë, ai përdori teknologji inovative dhe krijoi standarte në dizajnin arkitektonik në mënyrë që të transformonte strukturën urbane të Romës dhe qyteteve të tjera. Qytetet greqishtfolëse të provincave lindore dëshmuan një periudhë të re prosperiteti nën sundimin e Adrianit, e cila rigjallëroi ekonominë dhe përforcoi revolucionin e madh kulturor të [[shekulli II|shekullit të II]] të e.s.. Duke njohur mbretërimin e tij të ndritur, krahinat lindore të Perandorisë Romake e nderuan atë me titullin "Olympius" - një titull që i është dhënë vetëm Zeusit dhe Perikliut. [[Skeda:The facade of the Library of Hadrian on July 4, 2020.jpg|majtas|parapamje|379px|''Pamje nga Biblioteka e Adrianit në Athinë'']] Perandori filohelen e vizitoi Athinën tre herë gjatë jetës së tij dhe qëndroi këtu më gjatë sesa kishte qëndruar në çdo qytet tjetër, përveç Romës. Në vizitën e tij të parë, rreth vitit 112 e.s, ai u zgjodh Arkon Eponim (sundues i lartë). Në vitin 124, si perandor tani, Adriani u bë pjesë e Mistereve Eleusiane, reformoi regjimin e Athinës duke rivendosur numrin e anëtarëve të Parlamentit të Kleisthenit në 500 dhe zgjidhi çështjet e taksave. Ai udhëtoi në Peloponez, themeloi dhe restauroi monumente, dhe vitin pasardhës u kthye në Athinë, ku përuroi programin e tij ambicioz të ndërtimit. Në udhëtimin e tij të radhës (128-129 e.s) ai vizitoi Spartën ku u zgjodh "patronom" dhe siguroi pëlqimin e familjeve të shquara të Athinës dhe Spartës për krijimin e Koinonit (Lidhjes) së qyteteve greke, një vizion i Perikliut që nga viti 450 pr.e.s Si një entuziast i kulturës greke, në vitin [[131]]/[[132]], Adriani themeloi Panhelenionin dhe krijoi Lojërat Panhelenia. Institucioni ishte një organ federal në të cilin bënin pjesë të paktën 30 qytete nga 3 kontinente që mund të provonin rrënjët e tyre greke. Selia e Panhelenionit ishte Athina, një fakt që mbështeti rolin e saj si qendra e botës greke. Vizioni i Adrianit për të bërë Athinën, qendrën e provincave lindore u materializua gjithashtu nga ndërtesat dhe infrastruktura që qyteti zhvilloi gjatë mbretërimit të tij. Fillojmë nga Tempulli i Zeusit Olimpik, një monument pikë referimi në zemrën e Athinës së sotme. Themelet e tij ishin vendosur nga Peisistratidët në shekullin VI pr.e.s, ndërsa përpjekjet më të rëndësishme për përfundimin e tij janë ato të Lykurgut në shekullin IV pr.e.s, si dhe mbreti i Sirisë, Antioku IV Epifan, rreth vitit 175 p.e.s. Tempulli përfundoi përfundimisht nga Adriani, i cili e përuroi atë në 131 pas Krishtit. Tempulli Adrianik ishte një nga më të mëdhenjtë në botën e lashtë dhe vetëm për kolonat e tij u përdorën 15.500 ton mermer pentelik, katër herë sa sasia e përdorur për kolonat e Partenonit në Akropoli. Biblioteka e Adrianit, një strukturë madhështore që u përfundua në 131/132 e.s, dëshmon për vlerësimin e lartë që perandori kishte për qytetin e Athinës, se ai e ndërtoi atje dhe jo në Romë një ndërtesë të tillë. Panteoni Athinas, mbetjet e të cilit ruhen në lindje të Bibliotekës, ndoshta kombinonte adhurimin e perëndive dhe Adrianin e hyjnizuar. Mbetjet e Gjimnazit që Adriani themeloi në Athinë ruhen gjithashtu. I madh ishte interesimi i Adrianit për festimin brilant të festës së Dionisisë në Shenjtëroren e Dionisit Eleuthereus, në hyrjen jugore të Akropolit. Duke pasur dëshirën për ta lidhur veten me shkëlqimin e festivalit dhe trashëgiminë intelektuale të qytetit, Adriani organizoi Lojërat Dionisiane dy herë, që do të thotë se ai mbulonte shpenzimet e kësaj feste të madhe. Fasada e skenës dykatëshe dhe rrugicat e teatrit u zbukuruan me statuja, ndërsa pati edhe disa ndryshime në amfiteatro. Ujësjellësi Adrianik nuk është vetëm një projekt i madh infrastrukturor, por edhe një dëshmi e vullnetit të perandorit për të përmirësuar cilësinë e jetës në Athinë. Me një gjatësi prej 25 km, ai konsiderohet si një nga tunelet më të gjatë të botës romake dhe një arritje teknike në mekanikën nëntokësore. Ndërtimi filloi në vitin 125 dhe përfundoi në 140 e.s nën sundimin e Antoninus Pius, pasardhësi i Adrianit, siç ishte shkruar në një mbishkrim në arkitrafin e fasadës monumentale të Rezervuarit të lashtë. Duke qenë i inicuar në Misteret Eleusiniane, Adriani urdhëroi të ndërtohej një urë mbi lumin Kephisos, ende e dukshme sot, në mënyrë që të lehtësonte shtegun e Procesionit të Shenjtë. Ura u ndërtua në një pikë rreth një kilometër në verilindje nga propiloni i Faltores së Demetrës dhe Kores në një zonë të rrezikshme ku lumi vërshonte shpesh. Sa i përket harkut të Adrianit, të njohur për ne, ai u ngrit nga Athinasit për të nderuar Adrianin. Përfundoi në 131/132 pas Krishtit dhe perandori supozohet të ketë hyrë përmes tij për të përuruar tempullin e Zeusit Olimpik. [[Skeda:Hadrian's Wall west of Housesteads 3.jpg|parapamje|412px|''Muri i Adrianit (Britani e Madhe)'']] ==Muri i Adrianit== Muri i Adrianit, i quajtur gjithashtu edhe Muri Romak apo Vallum Aelius Hadriani në latinisht, ishte një fortifikim mbrojtës në krahinën romake të Britanisë, i filluar në vitin [[122]] në mbretërimin e perandorit Adrian. Ai shtrihet nga brigjet e lumit Tyne afër Detit të Veriut deri në Grykëderdhjen e lumit Solway në Detin Irlandez, dhe ishte kufiri verior i Perandorisë Romake, menjëherë në veri të të cilit ishin tokat e Britanikëve të Lashtë veriorë, përfshirë Piktët.<ref>{{Cite web|title=Hadrian's wall|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Hadrian%27s_Wall|language=en}}</ref> Kishte një bazë guri dhe ishte një mur guri. Përgjatë murit kishte fortesa të vogla me dy frëngji në mes. Kishte nga një kështjellë rreth çdo pesë milje romake. Nga veriu në jug, muri përbëhej nga një hendek, mur, rrugë ushtarake dhe një stom, një tjetër hendek ngritur me gurë. Mendohet se fortesat e vogla ishin të pajisur me garnizone statike, ndërsa fortesat e mëdha (kështjellat) kishin garnizone luftarake të këmbësorisë dhe kalorësisë. Një pjesë e konsiderueshme e murit ende qëndron dhe mund të ndiqet në këmbë përgjatë Rrugës së bashkuar të Adrianit. Εlementi më i madh arkeologjik romak në Britani, muri shkon gjithsej 73 milje (117.5 kilometra) në veri të Anglisë. Konsideruar si një ikonë kulturore britanike, Muri i Adrianit është një nga atraksionet kryesore të lashta turistike të Britanisë. Është caktuar si një sit i trashëgimisë botërore të [[UNESCO]]-s në vitin [[1987]]. {{hidden begin |title = Pema familjare e familjes së Adrianit (Dinastia Nerva-Antonine) |titlestyle = background: #ccf; text-align:center; }} {{Tree chart/start|summary=Pema familjare Nerva–Antonine }} {{Tree chart| |,|-|-|-|.| | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|. }} {{Tree chart|QBS| |QMB|v|AF| | |!| | |MCN|v|SP| | |!| | |PAH | QBS=Kuint Marcius Barea Sorani | QMB=Kuint Marcius Barea Sura | AF=Antonia Furnilla | MCN=M. Koceius Nerva | SP=Sergia Plautilla | PAH=P. Aelius Hadriani }} {{Tree chart| | | | | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | |!| | | | | |!| | | |! }} {{Tree chart|TTS|v|MRF| |MRC|v|MVT| | | |NER| | | |VLP|v|AHM | TTS={{Smallcaps|[[Titi]]}}<br/>({{Abbr|mb.v.|mbretëroi në vitet}}79–81) | boxstyle_TTS=background-color: #c6bbf9; | MRF=Marcia Furnilla | MRC=Marcia | MVT={{Smallcaps|Mark Ulpius Traian Pater}} | NER={{Smallcaps|[[Nerva]]}}<br/>({{Abbr|mb.v.|mbretëroi në vitet}} 96–98) | boxstyle_NER=background-color: #e9a5d8; | VLP=Ulpia{{Efn|Motra e babait të [[Trajani]]t}}{{Sfn|Giacosa|1977|p=7}} | AHM=Aelius Hadrian Marullini }} {{Tree chart| | | |!| | | |,|-|-|-|^|-|-|-|.|F|~|~|J| | | | | | | |! }} {{Tree chart| | |JF| |MAR|v|SAL| |TRA|j|PLO|P|PAA| |AFR|v|DPA | JF={{Smallcaps|Flavia}}{{Sfn|Giacosa|1977|p=8}} | MAR={{Smallcaps|Ulpia Marciana}}{{Sfn|Levick|2014|p=161}} | SAL=Gaius Salonius Matidius Patruini{{Efn|Burri i Ulpia Marcianas}}{{Sfn|Levick|2014|p=161}} | TRA={{Smallcaps|[[Trajani]]}}<br/>({{Abbr|mb.v.|mbretëroi në vitet}} 98–[[117]]) | boxstyle_TRA=background-color: #e9a5d8; | PLO={{Smallcaps|Pompeia Plotina}} | PAA=Publius Acilius Atiani | AFR=Publius Aelius Hadrian Afer{{Sfn|Giacosa|1977|p=7}} | DPA=Paulina Major{{Sfn|Benario|2000}} }} {{Tree chart| | | | | | | | | |`|.| | | | | | |:| | | | | |:| | | | | |! }} {{Tree chart| |,|-|v|-|-|-|-|-|.|!| | | | | | |:| | | | | |:| | | | | |! }} {{Tree chart|LCM|!|SCR|-|-|MAT|v|VIB| |L|~|~|~|7|,|*|-|-|-|-|-|^|-|-|-|. | LCM=Lucius Mindiusi (2) | SCR=Libo Rupilius Frugi (3) | MAT={{Smallcaps|Salonia Matidia}}{{Sfn|Giacosa|1977|p=9}} | VIB=Lucius Vibius Sabini (1){{Efn|Burri i Salonia Matidias}}{{Sfn|Levick|2014|p=161}} }} {{Tree chart| | | |!| |!| | | | | | |`|-|-|-|-|-|.| | |:|!|:| | | | | | | | |PAU|v|URS | PAU=Paulina Minor{{Sfn|Benario|2000}} | URS=Lucius Julius Ursus Servianus{{Sfn|Smith|1870|pp=[https://quod.lib.umich.edu/m/moa/ACL3129.0003.001/800?rgn=full+text;view=image;q1=servianus "Julius Servianus"]}} | boxstyle_URS=background-color: #e5e5e5; }} {{Tree chart| | |MAM|!| | | | | | | | | | | |SAB|-|HAD|P|AOS| | | | | | | |! | MAM=Matidia Minor{{Sfn|Giacosa|1977|p=9}} | SAB={{Smallcaps|Vibia Sabina}}{{Sfn|Levick|2014|p=161}} | HAD={{Smallcaps|[[Adriani]]}}{{Sfn|Giacosa|1977|p=7}}{{Sfn|Smith|1870|pp=[https://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0002.001/329?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=hadrian, 319-322}}{{Sfn|Benario|2000|pp=[http://www.roman-emperors.org/hadrian.htm "Hadrian"].}} ({{Abbr|mb.v.|mbretëroi në vitet}}[[117]]–[[138]]) | boxstyle_HAD=background-color: #e9a5d8; | AOS={{Smallcaps|Antinou}}{{Efn|Dashnori i [[Adriani]]t i hynizuar pas vdekjes nga perandori}}{{Sfn|Lambert|1984|pp=2-5, 99}} }} {{Tree chart| | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | |L|~|V|7| | | | |SAL2 |v|JPA | SAL2=C. Fusk Salinatori I | JPA=Julia Serviana Paulina }} {{Tree chart|ANV|v|RPF| | | | | |BP|v|GAA| | | | | |:|:| | | | | | | |`|-|. | ANV=Mark Anius Verusi{{Efn|Burri i Rupilia Faustinës}}{{Sfn|Levick|2014|p=163}} | RPF=Rupilia Faustina{{Sfn|Levick|2014|p=163}}{{Efn|Është e paqartë nëse Rupilia Faustina ishte vajzë e Frugit nga Salonia Matidia apo një tjetër gruaje.}} | BP=Boionia Procilla | GAA=Gnaeus Arrius Antonini }} {{Tree chart| | | |!| | | | | | | | | |,|-|^|-|.|L|~|~|~|~|~|C|:|LCC|v|AS| |STY | LCC=L. Ceionius Komodus | AS=Apia Severa | STY=C. Fusk Salinatori II | boxstyle_STY=background-color:#e5e5e5 }} {{Tree chart| | | |!|LCP|-|-|v|-|-|AA| | AF2 |-|v|TAF|:|:| |,|-|'| |,|-|-|-|. | LCP=L. Kesenius Paetus | AA=Arria Antonina | AF2=Arria Fadilla{{Sfn|Levick|2014|p=162}} | TAF=Titus Aurelius Fulvi }} {{Tree chart| | | |!| | | | |LCA| | | | | | | | | |`|-|-|.|:|:|LCC2 |v|FPL| |IGP|v|GAN | LCA=Lucius Kesenius Antonini | LCC2=L. Komodi | FPL=Plautia | IGP=''i panjohur''{{Sfn|Levick|2014|p=164}} | GAN=Gaius Avidius Nigrini }} {{Tree chart| |,|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |!|:|L|~|~|7|!| | | | | | | |! }} {{Tree chart|MAV|v|DL| | | |FD|-|MAL| |FAU|v|ANT| | | |LAC|-|-|v|-|-|AVP | MAV=Mark Anius Verus{{Sfn|Levick|2014|p=163}} | DL=Kalvisia Domitia Lucilla{{Efn|Gruaja e M. Anius Verusit}}{{Sfn|Giacosa|1977|p=10}} | FD=Fundania{{Efn|Gruaja e M. Anius Libo}}{{Sfn|Levick|2014|p=163}} | MAL=Mark Anius Libo{{Sfn|Levick|2014|p=163}} | FAU={{Smallcaps|Faustina}}{{Sfn|Levick|2014|p162}} | ANT={{Smallcaps|[[Antonin Piu]]}}<br/>({{Abbr|mb.v.|mbretëroi në vitet}}[[138]]–[[161]]){{Sfn|Levick|2014|p162}} | boxstyle_ANT=background-color: #e9a5d8; | LAC=Lucius Aelius Çezari{{Sfn|Levick|2014|p=164}} | boxstyle_LAC=background-color: #f6dbef; | AVP=Avidia{{Sfn|Levick|2014|p=164}} }} {{Tree chart| |,|-|^|-|.|F|~|~|~|v|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|^|7|,|-|-|-|v|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|. }} {{Tree chart|ACF| |MAU|-|v|FAI|P|AVC| | |AFD| |VER|.|CEF|v|PQ| |QSP|v|CEP | ACF=Ania Kornificia Faustina{{Sfn|Levick|2014|p=163}} | MAU={{Smallcaps|[[Mark Aureli]]}}<br/>({{Abbr|mb.v.|mbretëroi në vitet}}[[161]]–[[180]]){{sfn|Giacosa|1977|p=10}} | boxstyle_MAU=background-color: #e9a5d8; | FAI={{Smallcaps|Faustina Minor}}{{Sfn|Giacosa|1977|p=10}} | AVC=C. Avidius Kasiusi{{Efn|Epitomatori i [[Dion Kasi]]t ([http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/72*.html 72.22]) jep historinë që Faustina e Vjetra i premtoi Avidius Kasiusit të martohej me të. Kësaj i bëhet jehonë te ''[[Historia Augusta]]'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Marcus_Aurelius/2*.html "Marcus Aurelius" 24].}} | boxstyle_AVC=background-color: #e5e5e5; | AFD=Aurelia Fadilla{{Sfn|Levick|2014|p=162}} | VER={{Smallcaps|Lucius Verus}}<br/>({{Abbr|mb.v.|mbretëroi në vitet}} [[161]]–[[169]]){{Sfn|Levick|2014|p=164}} (1) | boxstyle_VER=background-color: #e9a5d8; | CEF=Ceionia Fabia{{Sfn|Levick|2014|p=164}} | PQ=Plautius Kuintili{{Efn|Burri i Ceionia Fabia}}{{Sfn|Levick|2014|p=164}} | QSP=Kuintus Servilius Pudensi | CEP=Ceionia Plautia{{Sfn|Levick|2014|p=164}} }} {{Tree chart| |,|-|-|-|-|-|-|^|v|-|v|-|v|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|.|`|-|.| |`|.| | | | | | |`|. }} {{Tree chart|COR|v|MPS| |COM|!|FAD|.|MAC| |TCP|-|LUC|'|,|MPQ| |JLB|v|SRV | COR=Ania Kornificia Faustina Minor{{Sfn|Levick|2014|p=117}} | MPS=Mark Petronius Sura Mamertini | COM={{Smallcaps|[[Komodus]]}}<br/>({{Abbr|mb.v.|mbretëroi në vitet}} [[177]]–[[192]]){{Sfn|Giacosa|1977|p=10}} | boxstyle_COM=background-color: #e9a5d8; | FAD=Fadilla{{Sfn|Levick|2014|p=117}} | MAC=Marcus Anius Verus Çezar{{Sfn|Giacosa|1977|p=10}} | boxstyle_MAC=background-color: #f6dbef; | TCP=Tiberius Klaudius Pompeiani (2) | boxstyle_TCP=background: #e5e5e5; | LUC=Lucilla{{Sfn|Giacosa|1977|p=10}} | MPQ=Marcus Peducaeus Plautius Kuintili{{Sfn|Levick|2014|p=164}} | JLB=Junius Licinius Balbi | SRV=Servilia Ceionia }} {{Tree chart| | | |!| | | | | | | |!| | | |`|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|-|'| | | | | | | |! }} {{Tree chart| | |PA| |LAA|-|VAS|-|LAB| |PQS| |PS| | |GST| |AG|v|JLB2 |PA=Petronius Antoninus |LAA=L. Aurelius Agaclytus (2) |VAS=Vibia Aurelia Sabina{{Sfn|Levick|2014|p=117}} |LAB=Lucius Antistius Burri (1) |PQS=Plautius Kuintili |PS=Plautia Servilla |GST=Gaius Furius Sabinius Aquila Timesitheus |AG=Maecia Faustina |JLB2=Junius Licinius Balbi? }} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |`|.| | | | |! }} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |TRQ|-|-|GRD |TRQ=Furia Sabinia Tranquillina |GRD={{Smallcaps|Gordiani III}}<br/>({{Abbr|mb.v.|mbretëroi në vitet}} [[238]]–[[244]]) |boxstyle_GRD=background-color:#c6bbf9; }} {{Tree chart/end}} {| style="border-spacing: 2px; border: 1px solid darkgray;" |- | * (1) = bashkëshorti/tja i/e parë * (2) = bashkëshorti/tja i/e dytë * (3) = bashkëshorti/tja i/e tretë * {{Legend|#e9a5d8|E purpurta e kuqërremtë tregon [[Perandori romak|perandor]] të Dinastisë Nerva–Antonine }}{{Legend|#f6dbef|E purpurta e hapur tregon trashëgimtar të paracaktuar perandorak të kësaj dinastie që nuk mbretëroi ndonjëherë }}{{Legend|#e5e5e5|grija tregon pretendentë të pasuksesshëm perandorakë}}{{Legend|#c6bbf9|E purpurta e kaltërreme tregon perandorë të dinastive të tjera}} * Vijat e ndërprera tregojnë [[birësimi|birësim]]; vijat e pikëzuar tregojnë lidhje dashurie/marrëdhënie jashtëmartesore * shkronja kapitale të vogla = të hyjnizuar së prasmi (''Augusti, Augustae,'' ose të tjerë) |} {{hidden end}} ==Shiko edhe== {{Div col|rules=yes|colwidth=12em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Luftërat judeo-romake]] * [[Lufta e parë judeo-romake]] * [[Tempulli i Jeruzalemit]] * [[Tempulli i Parë]] * [[Tempulli i Dytë]] * [[Tempulli i Tretë]] * [[Luftërat romako-parthiane]] * [[Perandoria Parthiane]] * [[Inscriptiones Graecae (Mbishkrimet greke)]] * [[Historia Augusta]] * [[Pausania]] * [[Guvernatorët romakë të Ilirikut]] * [[Letërsia e vjetër greke e romake]] * [[Arriani]] * [[Justin Martiri]] * [[Guvernatorët romakë të Ilirikut]] * [[Kopshtet romake]] * [[Castel Sant'Angelo]] * [[Panteoni, Romë]] * [[Feja e lashtë greke]] * [[Lufta e Dytë Punike]] * [[Arsimi në Romën e lashtë]] * [[Lista e Perandorëve Romakë]] * [[Perandoria Romake Perëndimore]] * [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore]] * [[Lista e Perandorëve Bizantinë]] * [[Perandoria Romake]] * [[Perandoria Bizantine]] * [[Neroni]] * [[Otoni]] * [[Klaudi]] * [[Tiberi]] * [[Vespaziani]] * [[Titi]] * [[Mark Aureli]] * [[Komodus]] * [[Antonin Piu]] * [[Caracalla|Karakala]] * [[Aleksandër Severus]] * [[Septim Severi]] * [[Klaudi II]] * [[Graciani]] * [[Arkadi]] * [[Teodosi I]] * [[Konstanc Klori]] * [[Kostandini i Madh]] * [[Dinastia e Konstandinit]] * [[Juliani]] * [[Valentiniani I]] * [[Valentiniani II]] * [[Valensi]] * [[Teodosi II]] * [[Anastasi I]] * [[Marciani]] * [[Valentiniani III]] * [[Justini I]] * [[Justiniani i Madh]] * [[Dinastia e Justinianit]] * [[Scholae Palatinae]] * [[Fasti Ostienses]] * [[Corpus Inscriptionum Latinarum]] * [[SPQR]] * [[Garda pretoriane]] * [[Praetori]] * [[Magister militum Ilirikum]] * [[Plini i Riu]] * [[Feja romake]] * [[Feja e lashtë greke]] * [[Flavio Josefi]] * [[Dion Kasi]] * [[Aurel Viktori]] {{Div col end}} ==Shënimet== {{Notelist}} == Referime == {{Reflist|2}} ==Bibliografia== * {{Cite book|author=Robert H. Allen|title=The Classical Origins of Modern Homophobia|url=https://archive.org/details/classicalorigins0000alle|location=Xheferson|publisher=Mcfarland|year=2006|language=en|ISBN=978-0-7864-2349-1}} * Scriptores Historiae Augustae, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Hadrian/1*.html Augustan History.] përkthyer nga [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Hadrian/1*.html David Magie] * {{Cite book|editor1=David L. Balch|editor2=Carolyn Osiek|year=2003|title=Early Christian Families in Context: An Interdisciplinary Dialogue|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|language=en|location=Grand Rapids|isbn=0-8028-3986-X|page=301}} * {{cite book|last=Bârcă|first=Vitalie|title=Nomads of the Steppes on the Danube Frontier of the Roman Empire in the 1st Century CE. Historical Sketch and Chronological Remarks.|year=2013|publisher=Dacia|oclc=1023761641|language=en}} * {{cite journal|last=Barnes|first=T. D.|year=1967|title=Hadrian and Lucius Verus|jstor=299345|journal=Journal of Roman Studies|volume=57|issue=1/2|doi=10.2307/299345|s2cid=162678629|language=en|pages=65–79}} * {{Cite book|author=Richard A. Bauman|title=Crime and Punishment in Ancient Rome|year=2002|location=Londër|publisher=Routledge|language=en|ISBN=0-203-42858-7}} * {{Cite encyclopedia|author=Herbert W. Benario|title=Hadrian (A.D. 117–138)|date=24 shtator 2008|url=http://www.roman-emperors.org/hadrian.htm|encyclopedia=De Imperatoribus Romanis: An Online Encyclopedia of Roman Emperors|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110408201312/http://www.roman-emperors.org/hadrian.htm|url-status=dead|archive-date=8 prill 2011}} * {{Cite book|author=Anthony Birley|title=Hadrian: The Restless Emperor|year=1997|language=en|url=https://archive.org/details/hadrianrestless00birl|publisher=Routledge|location=Londër|isbn=978-0-415-16544-0}} * {{cite book|last=Boatwright|first=Mary Taliaferro|title=Hadrian and the city of Rome|url=https://archive.org/details/hadriancityofrom0000boat|year=1987|publisher=Princeton University Press|language=en|location=Princeton, N.Xh.|isbn=978-069100218-7}} * {{cite book|last=Boatwright|first=Mary Taliaferro|title=Hadrian and the Cities of the Roman Empire|url=https://archive.org/details/hadriancitiesofr0000boat|location=Princeton|publisher=Princeton University Press|year=2000|oclc=41981932|language=en|isbn=978-0-691-04889-5}} * {{Cite book|author=Mary Taliaferro Boatwright|chapter=From Domitian to Hadrian|year=2008|title=Lives of the Caesars|editor=Anthony Barrett|publisher=Wiley-Blackwell|language=en|isbn=978-1-4051-2755-4}} * {{Cite book|editor=John Bodel|title=Epigraphic Evidence: Ancient History From Inscriptions|url=https://archive.org/details/epigraphiceviden0000unse|location=Abingdon|publisher=Routledge|year=2006|language=en|ISBN=0-415-11623-6|page=[https://archive.org/details/epigraphiceviden0000unse/page/89 89]}} * {{Cite book|author=Françoise Des Boscs-Plateaux|title=Un parti hispanique à Rome?: ascension des élites hispaniques et pouvoir politique d'Auguste à Hadrien, 27 av. J.-C.-138 ap. J.-C|location=Madrid|publisher=Casa de Velázquez|year=2005|language=fr|ISBN=84-95555-80-8}} * {{Cite book|editor1=Alan K. Bowman|editor2=Peter Garnsey|editor3=Dominic Rathbone|title=The Cambridge Ancient History – XI|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|language=en|ISBN=0-521-26335-2|page=133}} * {{Cite journal|author=Stephan Brassloff|title=Die Rechtsfrage bei der Adoption Hadrians|journal=Hermes|volume=49|issue=4|date=shtator 1914|language=de|pages=590–601}} * {{Cite book|author=Hadrien Bru|title=Le pouvoir impérial dans les provinces syriennes: Représentations et célébrations d'Auguste à Constantin|publisher=Brill|year=2011|language=fr|location=Leiden|ISBN=978-90-04-20363-1}} * {{Cite book|author=Christer Brun|chapter=Matidia die Jüngere|editor=Anne Kolb|title=Augustae. Machtbewusste Frauen am römischen Kaiserhof?: Herrschaftsstrukturen und Herrschaftspraxis II. Akten der Tagung in Zürich 18–20. 9. 2008|location=Berlin|publisher=Akademie Verlag|year=2010|language=de|ISBN=978-3-05-004898-7|page=230}} * {{Cite journal|author=Andrew Burnett|title=The early coinage of Hadrian and the deified Trajan at Rome and Alexandria|year=2008|journal=American Journal of Numismatics|volume=20|language=en|pages=459–477}} * {{Cite journal|author=Alicia M. Canto|journal=Athenaeum|volume=92|year=2004|url=https://www.academia.edu/1082511/It%C3%A1lica_sedes_natalis_de_Adriano._31_textos_hist%C3%B3ricos_y_argumentos_para_una_secular_pol%C3%A9mica_2004_|issue=2|title=Itálica, "sedes natalis" de Adriano. 31 textos históricos y argumentos para una secular polémica|language=es|pages=367–408}} * {{Cite book|author=François Chausson|chapter=Variétés Généalogiques IV: Cohésion, Collusions, Collisions: Une Autre Dynastie Antonine|editor1=Giorgio Bonamente|editor2=Hartwin Brandt|title=Historiae Augustae Colloquium Bambergense|location=Bari|publisher=Edipuglia|year=2007|language=fr|ISBN=978-88-7228-492-6|page=143}} * {{Cite book|author1=Michel Christol|author2=D. Nony|title=Rome et son Empire|url=https://archive.org/details/romeetsonempired0000mich|location=Paris|publisher=Hachette|year=2003|language=fr|ISBN=2-01-145542-1}} * {{Cite journal|author=Eugen Cizek|title=L'éloge de Caius Avidius Nigrinus chez Tacite et le "complot" des consulaires|journal=Bulletin de l'Association Guillaume Budé|date=tetor 1980|issue=3|url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bude_0004-5527_1980_num_1_3_1078|language=fr|pages=276–294}} * {{Cite journal|author=P. E. Corbett|title=The Legislation of Hadrian|journal=University of Pennsylvania Law Review and American Law Register|volume=74|issue=8|date=qershor 1926|language=en|pages=753–766}} * {{Cite book|author=Frederick Henry Cramer|title=Astrology in Roman Law and Politics|url=https://books.google.com/books?id=zv0UAAAAIAAJ|publisher=American Philosophical Society|series=Memoirs of the American Philosophical Society|volume=37|language=en|location=Filadelfia|year=1954|isbn=978-083575821-5|pages=162–178, futnotat 121b, 122 etj.}} * {{Cite book|author=John Antony Crook|title=Consilium Principis: Imperial Councils and Counsellors from Augustus to Diocletian|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|year=1955}} * Eusebiusi i Çezaresë, ''Church History (Book IV)'', {{cite web|title=Church History|url=http://www.newadvent.org/fathers/250104.htm|publisher=New Advent|language=en}} * {{cite book|last=Dobson|first=Brian|title=Hadrian's Wall|location=Londër|publisher=Penguin|year=2000|language=en}} * {{Cite book|author=Anthony Everitt|title=Hadrian and the triumph of Rome|url=https://archive.org/details/hadriantriumphof0000ever_d1n4|location=New York|publisher=Random House|language=en|year=2009|ISBN=978-1-4000-6662-9}} * {{Cite book|author=Christopher J. Fuhrmann|title=Policing the Roman Empire: Soldiers, Administration, and Public Order|url=https://archive.org/details/policingromanemp0000fuhr|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|language=en|ISBN=978-0-19-973784-0}} * {{Cite book|author=Jörg Fündling|title=Kommentar zur Vita Hadriani der Historia Augusta|url=https://books.google.al/books?id=1KMiAQAAIAAJ|volume=4|series=3. Beiträge zur Historia-Augusta-Forschung|publisher=Habelt|year=2006|language=de|isbn=978-377493390-3}} * {{Cite book|author=Edward Gibbon|title=The Decline and Fall of the Roman Empire|url=http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=1365&Itemid=27|year=1776|publisher=The Online Library of Liberty|volume=1|language=en|url-status=dead|archive-date=7 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100807084956/http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=1365&Itemid=27}} * {{cite book|last1=Giurescu|first1=Dinu C.|last2=Fischer-Galaţi|first2=Stephen A.|title=Romania: A Historic Perspective|year=1998|publisher=East European Monographs|oclc=39317152|language=en}} * {{Cite book|author=Stephan Heiler|chapter=The Emperor Hadrian in the Horoscopes of Antigonus of Nicaea|editor1=Günther Oestmann|editor2=H. Darrel Rutkin|editor3=Kocku von Stuckrad|title=Horoscopes and Public Spheres: Essays on the History of Astrology|publisher=Walter de Gruyter|year=2005|language=en|ISBN=978-3-11-018545-4|page=49}} * {{Cite journal|author=Tracy Jennings|journal=Journal of Undergraduate Research|date=2009–2010|url=http://www3.nd.edu/~ujournal/wp-content/uploads/Full-Print-Edition-with-cover_09-10.pdf#page=62|title=A Man Among Gods: Evaluating the Significance of Hadrian's Acts of Deification|volume=54|language=en|pages=53-94|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416045613/http://www3.nd.edu/~ujournal/wp-content/uploads/Full-Print-Edition-with-cover_09-10.pdf|archive-date=16 prill 2017}} * {{Cite journal|author=Carcopino Jérôme|title=L'hérédité dynastique chez les Antonins|journal=Revue des Études Anciennes|volume=51|issue=3–4|language=fr|year=1949|pages=262–321}} * [[Dion Kasi]], [https://archive.org/stream/diosromanhistory08cassuoft#page/424/mode/2up ''Roman History''. Greek Text and Translation by Earnest Cary] * {{cite book|last=Lambert|first=Royston|title=Beloved and God: the story of Hadrian and Antinous|url=https://archive.org/details/belovedgodstoryo0000lamb|location=Londër|publisher=Phoenix Giants|year=1997|language=en|isbn=978-1-85799-944-0}} * {{Cite book|author=Christopher Mackay|title=Ancient Rome: A Military and Political History|url=https://archive.org/details/ancientromemilit0000chri|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2007|language=en|ISBN=0-521-80918-5}} * {{Cite book|editor=Gabriele Marasco|title=Political Autobiographies and Memoirs in Antiquity: A Brill Companion|publisher=Brill|language=en|year=2011|location=Leiden|isbn=978-90-04-18299-8}} * {{cite book|last=Mócsy|first=András|title=Pannonia and Upper Moesia (Routledge Revivals): A History of the Middle Danube Provinces of the Roman Empire|year=2014|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-1-317-75425-1}} * {{cite book|last=Morwood|first=James|title=Hadrian|year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|language=en|location=Londër; New York|isbn=978-184966886-6}} * {{Cite book|author1=Otto Neugebauer|author2=Henry Barlett Van Hoesen|title=Greek Horoscopes|year=1987|url=https://books.google.com/books?id=kEgnLpm06zQC&pg=PA76|chapter=2. The Horoscopes From Literary Sources|publisher=American Philosophical Society|series=Memoirs of the American Philosophical Society|volume=48|language=en|location=Filadelfia|orig-year=1959|isbn=978-087169048-7|pages=76-160}} * {{Cite book|author=Thorsten Opper|title=Hadrian: Empire and Conflict|url=https://archive.org/details/hadrianempirecon0000oppe|year=2008|publisher=Harvard University Press|language=en|page=[https://archive.org/details/hadrianempirecon0000oppe/page/170 170]}} * {{Cite journal|author=Andreas Pangerl|title=Hadrian’s First and Second Imperial Portrait Types of 117–118 AD|journal=Jahrbuch für Numismatik und Geldgeschichte|volume=71|year=2021|language=en, de|pages=171–184}} * {{Cite book|author=Michael Peppard|title=The Son of God in the Roman World: Divine Sonship in Its Social and Political Context|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2011|language=en|ISBN=978-0-19-975370-3}} * {{Cite book|author=John Richardson|chapter=The Roman Mind and the power of fiction|editor1=Lewis Ayres|editor2=Ian Gray Kidd|title=The Passionate Intellect: Essays on the Transformation of Classical Traditions: Presented to Professor I.G. Kidd|url=https://archive.org/details/bwb_W8-BMG-991|location=New Brunswick|publisher=Transaction Books|year=1995|language=en|ISBN=1-56000-210-7|page=[https://archive.org/details/bwb_W8-BMG-991/page/128 128]}} * {{Cite journal|author1=Yves Roman|author2=Bernard Rémy|author3=Laurent Riccardi|title=Les intrigues de Plotine et la succession de Trajan. À propos d'un aureus au nom d'Hadrien César|journal=Révue des études anciennes|volume=111|year=2009|issue=2|language=fr|pages=508–517}} * {{Cite book|author=Richard P. Saller|title=Personal Patronage Under the Early Empire|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2002|language=en|ISBN=0-521-23300-3}} * {{Cite book|editor=Judith Lynn Sebesta|editor2=Larissa Bonfante|title=The World of Roman Costume|publisher=University of Wisconsin Press|language=en|year=1994}} * {{Cite book|author=Rose Mary Sheldon|title=Intelligence Activities in Ancient Rome: Trust in the Gods But Verify|location=Londër|publisher=Routledge|language=en|year=2004|ISBN=0-7146-5480-9}} * Smallwood, E.M, ''Documents Illustrating the Principates of Nerva Trajan and Hadrian'', Cambridge, 1966. * {{Cite book|author=Elizabeth Speller|title=Following Hadrian: A Second-Century Journey Through the Roman Empire|url=https://archive.org/details/followinghadrian0000spel|year=2003|publisher=Review|language=en|location=Londër|isbn=978-0-7472-6662-4}} * {{Cite book|author=Karl Strobel|title=Kaiser Traian. Eine Epoche der Weltgeschichte|publisher=Regensburg|year=2010|language=de|page=401}} * {{cite journal|last=Syme|first=Ronald|year=1964|title=Hadrian and Italica|journal=Journal of Roman Studies|volume=54|issue=1–2|doi=10.2307/298660|jstor=298660|s2cid=162241585|language=en|pages=142–49}} * {{cite book|last=Syme|first=Ronald|title=Roman Papers VI|location=Oksford|publisher=Clarendon Press|year=1991|language=en|isbn=978-0-19-814494-6|pages=346–57}} * {{cite book|last=Syme|first=Ronald|title=Tacitus|location=Oksford|publisher=[[Oxford University Press]]|orig-year=1958|year=1997|language=en|isbn=978-0-19-814327-7}} * {{Cite journal|author1=Hidalgo de la Vega|author2=Maria José|volume=18|year=2000|url=http://campus.usal.es/~revistas_trabajo/index.php/0213-2052/article/viewFile/6224/6238|title=Plotina, Sabina y Las Dos Faustinas: La Función de Las Augustas en La Politica Imperial|journal=Studia historica, Historia antigua|language=es|pages=191–224}} * [[Aurel Viktori]], ''Caesares'', XIV. Latin {{cite web|title=Caesares: text – IntraText CT|url=http://www.intratext.com/IXT/LAT0199/__P5.HTM|publisher=Intratext.com|date=4 maj 2007|language=en}} * Anon, ''Excerpta'' të [[Aurel Viktori]]t: ''Epitome de Caesaribus'', XIII. Latin {{cite web|date=4 maj 2007|url=http://www.intratext.com/IXT/LAT0210/__P5.HTM|title=Epitome De Caesaribus: text – IntraText CT|publisher=Intratext.com|language=en}} ==Lidhje të jashtme== {{Commons category|Hadrian|Adriani}} * [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Hadrian/1*.html Historia Augusta: Life of Hadrian] * [http://www.wildwinds.com/coins/ric/hadrian/t.html Hadrian coinage] * [http://www.newadvent.org/cathen/07104b.htm Catholic Encyclopedia article] * [http://www.archaeology.org/online/features/hadrian/ Major scultoric find at Sagalassos (Turkey)], 2 August 2007 (between 13 and 16 feet in height, four to five meters), with [http://www.archaeology.org/online/features/hadrian/1.html some splendid photos courtesy of the Sagalassos Archaeological Research Project] {{Webarchive|url = https://web.archive.org/web/20080604174435/http://www.archaeology.org/online/features/hadrian/1.html|date =4 qershor 2008}} * [http://www.roman-emperors.org/hadrian.htm Hadrian, in De Imperatoribus Romanis, Online Encyclopedia of Roman Emperors] {{Webarchive|url = https://web.archive.org/web/20110408201312/http://www.roman-emperors.org/hadrian.htm|date =8 prill 2011}} [[Kategoria:Ushtarakë romakë]] [[Kategoria:Perandorë romakë]] [[Kategoria:Hyjni romake]] [[Kategoria:Guvernatorë romakë të Ilirikut]] [[Kategoria:Lindje - Vitet 70]] [[Kategoria:Vdekje - Shekulli II]] [[Kategoria:Homoseksualitet]] [[Kategoria:Poetë romakë]] [[Kategoria:Faraonë]] 05kzeraim9nw2cjc5h05oqlcfrih7ys Historia judeje 0 326523 3002594 2961849 2026-06-28T03:55:07Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002594 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|parapamje|Sipas traditës hebraike, [[Jakobi]], i paraqitur duke luftuar me engjëllin në këtë pikturë të Rembrandt, ishte babai i [[Dymbëdhjetë Fiset e Izraelit|fiseve të Izraelit]].]] '''Historia hebreje''' është [[historia]] e [[Hebrenjtë|hebrenjve]] dhe e kombit, [[Judaizmi|fesë]] dhe [[Kultura hebreje|kulturës]] së tyre, ashtu siç u zhvillua dhe ndërveproi me popujt, fetë dhe kulturat e tjera. Hebrenjtë kanë origjinën nga [[Izraelitët (populli i lashtë)|izraelitët]] dhe hebrenjtë e [[Historia e Izraelit të lashtë dhe Judës|Izraelit historik dhe Judës]], dy mbretëri të lidhura që u shfaqën në [[Levanti|Levant]] gjatë [[Koha e hekurit|epokës së hekurit]].<ref name="Finkelstein2">{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed : archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|url=https://archive.org/details/bibleunearthedar0000fink_z1f0|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-684-86912-4|edition=1st Touchstone|location=New York}}</ref><ref name="Pitcher2">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229|date=April 9, 2023}} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> Megjithëse përmendja më e hershme e Izraelit është gdhendur në [[Stele Merneptah]] rreth viteve 1213–1203 pes, literatura fetare tregon historinë e izraelitëve që kthehen të paktën deri në shek. 1500 pes. [[Mbretëria e Izraelit (Samaria)|Mbretëria e Izraelit]] ra në duart e [[Perandoria Neo-Asiriane|Perandorisë Neo-Asiriane]] rreth vitit 720 pes,<ref name="Broshi 2001 1742">{{cite book|last=Broshi|first=Maguen|url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174|title=Bread, Wine, Walls and Scrolls|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2001|isbn=978-1-84127-201-6|page=174|access-date=19 gusht 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174|archive-date=10 shkurt 2023|url-status=live}}</ref> dhe [[Mbretëria e Judës]] në duart e [[Perandoria Neo-Babilonase|Perandorisë Neo-Babilonase]] në vitin 586 pes.<ref>{{Cite book|last=Faust|first=Avraham|url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctt5vjz28|title=Judah in the Neo-Babylonian Period|date=2012-08-29|publisher=Society of Biblical Literature|isbn=978-1-58983-641-9|pages=1|doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}</ref> Një pjesë e popullsisë judease u internua në [[Babiloni]]. Robëritë [[Robëria asiriane|asiriane]] dhe [[Robëria babilonase|babilonase]] konsiderohen se përfaqësojnë fillimin e [[Diaspora hebreje|diasporës hebreje]]. Pasi [[Perandoria Akaemenide|Perandoria Persiane Akamenide]] pushtoi rajonin, hebrenjtë e mërguar u lejuan të ktheheshin dhe të rindërtonin [[Tempulli i Dytë|tempullin]]; këto ngjarje shënojnë fillimin e [[Tempulli i Dytë|periudhës së Tempullit të Dytë]].<ref>{{cite book|author=Jonathan Stökl, Caroline Waerzegger|title=Exile and Return: The Babylonian Context|date=2015|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co|pages=7–11, 30, 226}}</ref><ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Judaica|edition=2nd|volume=3|page=27}}</ref> Pas disa shekujsh sundimi të huaj, [[Revolta e Makabeve|Revolta Makabe]] kundër [[Perandoria Seleukide|Perandorisë Seleukide]] çoi në një [[Dinastia Hasmoneane|mbretëri të pavarur Hasmoneane]],<ref name="BangScheidel2013">{{cite book|author1=Peter Fibiger Bang|url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&pg=PAPA184|title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean|author2=Walter Scheidel|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-518831-8|pages=184–187|access-date=16 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&pg=PAPA184|archive-date=9 prill 2023|url-status=live}}</ref> por ajo u përfshi gradualisht në sundimin [[Perandoria Romake|romak]].<ref name="Malamat1976">{{cite book|author=Abraham Malamat|url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|plainurl=yes}}|title=A History of the Jewish People|publisher=Harvard University Press|year=1976|isbn=978-0-674-39731-6|pages=223–239}}</ref> [[Luftërat hebreo-romake|Luftërat hebraike-romake]], një seri revoltash të pasuksesshme kundër romakëve në shekujt 1 dhe 2 të e.s. rezultuan në [[Rrethimi i Jeruzalemit (70 i e.s.)|shkatërrimin e Jeruzalemit dhe Tempullin e Dytë]]<ref name=":1">{{Cite book|last=Zissu|first=Boaz|url=https://www.worldcat.org/oclc/988856967|title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE|date=2018|others=Joshua Schwartz, Peter J. Tomson|isbn=978-90-04-34986-5|location=Leiden, The Netherlands|pages=19|chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective|oclc=988856967}}</ref> dhe dëbimin e shumë hebrenjve.<ref name="FahlbuschBromiley2005">{{cite book|author1=Erwin Fahlbusch|url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&pg=PAPA15|title=The Encyclopedia of Christianity|author2=Geoffrey William Bromiley|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2005|isbn=978-0-8028-2416-5|pages=15–|access-date=16 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160412/https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&pg=PAPA15|archive-date=9 prill 2023|url-status=live}}</ref> Popullsia hebreje në [[Toka e Izraelit|Tokën e Izraelit]] u zvogëlua gradualisht gjatë shekujve në vijim, duke rritur rolin e diasporës hebraike dhe duke e zhvendosur qendrën shpirtërore dhe demografike nga Judea e shpopulluar në [[Galilea|Galile]] dhe më pas në [[Babiloni]], me komunitete më të vogla të përhapura në të gjithë [[Perandoria Romake|Perandorinë Romake]]. Gjatë së njëjtës periudhë, u hartuan [[Mishna]] dhe [[Talmudi]], tekste qendrore hebraike. Në mijëvjeçarët në vijim, komunitetet e diasporës u bashkuan në tre nënndarje të mëdha etnike sipas vendit ku u vendosën paraardhësit e tyre: ''[[Ashkenazim]]'' (Evropa Qendrore dhe Lindore), ''[[Sefardimët]]'' (fillimisht në Gadishullin Iberik) dhe ''[[Mizrahim]]'' ([[Lindja e Mesme]] dhe [[Afrika e Veriut]]).<ref>[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&pg=PA87 "Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity." Page 87.] Eban, Abba Solomon. "Heritage: Civilization and the Jews." Summit Books, A Division of Simon and Schuster, Inc. Syracuse, New York: 1984. Page 87.</ref><ref name="Dosick">Dosick (2007), pp. 59, 60.</ref> Sundimi [[Perandoria Bizantine|bizantin]] mbi Levantin humbi në shekullin e VII pasi [[Hilafeti Rashidun|Kalifati Islamik]] i sapokrijuar u zgjerua në Mesdheun Lindor, [[Mesopotamia|Mesopotami]], [[Afrika veriore|Afrikën e Veriut]] dhe më vonë në [[Gadishulli Iberik|Gadishullin Iberik]]. Kultura hebraike gëzoi një epokë të artë në Spanjë, me hebrenjtë që u pranuan gjerësisht në shoqëri dhe jeta e tyre fetare, kulturore dhe ekonomike lulëzoi. Megjithatë, në 1492 hebrenjtë u detyruan të largoheshin nga [[Spanja]] dhe migruan në një numër të madh në [[Perandoria Osmane|Perandorinë Osmane]] dhe [[Italia|Itali]]. Midis shekujve 12 dhe 15, hebrenjtë Ashkenazi përjetuan persekutim ekstrem në [[Evropa Qendrore|Evropën Qendrore]], gjë që nxiti migrimin e tyre masiv në [[Polonia|Poloni]].<ref>Mosk (2013), p. 143. "Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland."</ref><ref>Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. "From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow."</ref> Shekulli i 17-të pa ngritjen e lëvizjes intelektuale [[Haskalah]] dhe në shekullin e 18-të, hebrenjtë filluan të bëjnë fushatë për [[Emancipimi hebre|emancipimin e hebrenjve]] nga ligjet kufizuese dhe integrimin në shoqërinë më të gjerë evropiane. Në shekullin e 19-të, kur hebrenjve në [[Evropa Perëndimore|Evropën Perëndimore]] iu dha gjithnjë e më shumë barazia para ligjit, hebrenjtë në [[Zbehja e Vendbanimit|Pale of Settlement]] u përballën me persekutim në rritje, kufizime ligjore dhe [[Pogromi|pogrome]] të përhapura. Gjatë viteve 1870 dhe 1880, popullsia hebreje në Evropë filloi të diskutonte më aktivisht emigracionin në [[Siria osmane|Sirinë osmane]] me synimin për të rivendosur një politikë hebreje në [[Palestina|Palestinë]]. [[Sionizmi|Lëvizja sioniste]] u themelua zyrtarisht në 1897. Pogromet shkaktuan gjithashtu një eksod masiv të më shumë se 2 milionë hebrenjve në [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]] midis 1881 dhe 1924.<ref>{{cite journal|last=Lewin|first=Rhoda G.|date=1979|title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis|url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|url-status=live|journal=Minnesota History|volume=46|issue=7|page=259|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|archive-date=21 korrik 2020|access-date=10 gusht 2020}}</ref> Hebrenjtë e Evropës dhe Shteteve të Bashkuara arritën sukses në fushat e [[Shkenca|shkencës]], [[Kultura|kulturës]] dhe [[Ekonomia|ekonomisë]]. Ndër ata që përgjithësisht konsiderohen më të famshëm ishin [[Albert Ajnshtajni|Albert Einstein]] dhe [[Ludwig Wittgenstein]]. Shumë fitues të çmimit [[Çmimi Nobel|Nobel]] në këtë kohë ishin hebrenj, siç ndodh ende.<ref name="Jewish Nobel Prize Winners">{{cite web|title=Jewish Nobel Prize Winners|url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|archive-date=24 dhjetor 2018|access-date=7 tetor 2011|publisher=jinfo.org}}</ref> Në vitin 1933, me ardhjen në pushtet të [[Adolf Hitleri]]t dhe nazistëve në [[Gjermania Naziste|Gjermani]], situata e hebrenjve u bë e rëndë. Krizat ekonomike, ligjet racore [[Antisemitizmi|antisemite]] dhe frika e një lufte të ardhshme bënë që shumë njerëz të iknin nga Evropa në [[Mandati britanik i Palestinës|Palestinën e Detyrueshme]], në [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]] dhe në [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimin Sovjetik]]. Në vitin 1939 filloi [[Lufta e Dytë Botërore]] dhe deri në vitin 1941 [[Europa e pushtuar nga Gjermania Naziste|Hitleri pushtoi pothuajse të gjithë Evropën]]. Në vitin 1941, pas [[Operacioni Barbarossa|pushtimit]] të Bashkimit Sovjetik, filloi [[Zgjidhja Përfundimtare]], një operacion i gjerë i organizuar në një shkallë të paprecedentë, që synonte asgjësimin e popullit hebre dhe që rezultoi në persekutimin dhe vrasjen e hebrenjve në Evropë dhe [[Afrikë]]n e Veriut. Në Poloni, 3 milionë u vranë në dhomat e gazit në të gjitha kampet e përqendrimit të kombinuara, me 1 milion vetëm në kompleksin e kampit të [[Kampi i përqendrimit i Aushvicit|Aushvicit]]. Ky [[Gjenocidi|gjenocid]], në të cilin rreth 6 milionë hebrenj u shfarosën në mënyrë metodike, njihet si [[Holokausti|Holokaust]]. Para dhe gjatë Holokaustit, një numër i madh hebrenjsh emigruan në Palestinën e Detyrueshme. Më 14 maj 1948, pas përfundimit të mandatit, [[David Ben-Gurion]] deklaroi krijimin e [[Izraeli|Shtetit të Izraelit]], një shtet hebre dhe demokratik në [[Toka e Izraelit|Tokën e Izraelit]]. Menjëherë më pas, të gjitha shtetet fqinje arabe e pushtuan, megjithatë [[Forcat e Mbrojtjes të Izraelit|IDF]] e sapoformuar rezistoi. Në vitin 1949, lufta përfundoi dhe Izraeli filloi ndërtimin e shtetit dhe thithjen e valëve masive të [[Aliyah]] nga e gjithë bota. Që nga viti 2022, Izraeli është një [[Sistemi kuvendor|demokraci parlamentare]] me një popullsi prej 9.6 milionë banorësh, nga të cilët 7 milionë janë hebrenj. Komuniteti më i madh hebre jashtë Izraelit është në Shtetet e Bashkuara, dhe komunitete të mëdha ekzistojnë gjithashtu në [[Franca|Francë]], [[Kanadaja|Kanada]], [[Argjentina|Argjentinë]], [[Rusia|Rusi]], [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar]], [[Australia|Australi]] dhe [[Gjermania|Gjermani]].<ref>{{Cite web|title=Leaving Zion: Jewish Emigration from Palestine and Israel after World War II {{!}} Department of History|url=https://history.osu.edu/publications/leaving-zion-jewish-emigration-palestine-and-israel-after-world-war-ii|access-date=2024-07-13|website=history.osu.edu}}</ref> == Shiko edhe == * [[Çifutët]] * [[Judaizmi]] * [[Mitologjia çifute]] == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Historia judeje| ]] [[Kategoria:Historia e Judaizmit]] [[Kategoria:Grupe etnike judeje]] [[Kategoria:Hebrenj]] 2jmc2o4qh8z0dpnx50po2nrla93qvrz Ixhazeti 0 327605 3002425 2961977 2026-06-27T22:09:24Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002425 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Ijazah3.jpg|parapamje|djathtas|Një ixhazet që vërteton kompetencën në [[Bukurshkrimi|kaligrafi]], 1206 [[Kalendari islam|hixhri]]/1791 [[Anno Domini|e.r.]].]] '''Ixhazeti''' ([[Gjuha arabe|Arabisht]]: الإِجازَة ''al-Ixhaza'', "leje", "autorizim", "licencë") është një licencë që autorizon mbajtësin e saj për të transmetuar një tekst ose subjekt të caktuar, i cili lëshohet nga dikush që tashmë e ka autoritetin e tillë. Ajo është veçanërisht e lidhur me transmetimin e [[Ilmi|njohurive fetare islame]].<ref name="EI2">{{Cite encyclopedia|author=Vajda, G., Goldziher, I. and Bonebakker, S.A.|title=Id̲j̲āza|year=2012|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|edition=2nd|publisher=Brill|language=en|editor=P. Bearman|editor2=Th. Bianquis|editor3=C.E. Bosworth|editor4=E. van Donzel|editor5=W.P. Heinrichs|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3485}}</ref> Licenca zakonisht nënkupton që studenti i ka marrë këto njohuri nga lëshuesi i ixhazetit përmes mësimit gojor të dorës së parë, edhe pse kjo kërkesë u zbut me kalimin e kohës.<ref name="EI2"/> Ixhazeti që siguronte një zinxhir transmetuesish të autorizuar që kthehen te autori origjinal shpesh shoqëronte tekste të [[hadithi]]t, [[fikhu]]t dhe [[tefsiri]]t; por u shfaq edhe në vepra [[Mistika|mistike]], historike e filologjike, si dhe në koleksione letrare.<ref name="EI2"/> Përderisa ixazheti lidhet kryesisht me [[Islami Synit|Islamin Synit]], koncepti shfaqet gjithashtu në hadithet e [[Shiizmi i Dymbëdhjetë|shiitëve dymbëdhjetëshe]].<ref name="EI2"/> [[George Makdisi]], profesor i orientalistikës, parashtroi teorinë se ixhazeti ishte origjina e [[Diploma akademike|diplomës akademike]] universitare si dhe e [[Doktorati|doktoratës]].<ref name="Makdisi">{{citation|doi=10.2307/604423|last=Makdisi|first=George|title=Scholasticism and Humanism in Classical Islam and the Christian West|jstor=604423|journal=Journal of the American Oriental Society|language=en|issue=2|date=prill–qershor 1989|pages=175–182 [175–77]}}</ref> Profesor i gjuhës arabe, [[Alfred Guillaume]] (SOAS); Profesori i Sociologjisë, [[Syed Farid al-Attas]] ([[Universiteti Kombëtar i Singaporit]])<ref name="Attas">{{cite journal|last1=Al-Attas|first1=Syed Farid|author1-link=Syed Farid al-Attas|title=From Jāmi' ah to University: Multiculturalism and Christian–Muslim Dialogue|journal=[[Current Sociology]]|date=1 janar 2006|language=en|issue=1|pages=112–132|doi=10.1177/0011392106058837|s2cid=144509355|issn=0011-3921|quote=In the 1930s, the renowned Orientalist Alfred Guillaume noted strong resemblances between Muslim and Western Christian institutions of higher learning. An example he cited is the ijazah, which he recognized as being akin to the medieval licentia docendi, the precursor of the modern university degree.|url=https://zenodo.org/record/29439}}</ref> Profesori i Studimeve të Lindjes së Mesme, [[Devin J. Stewart]] ([[Universiteti Emory]]) pajtohen se ka një ngjashmëri midis ixhazes dhe diplomës universitare.<ref name="stewart">{{cite encyclopedia|author=Devin J. Stewart|editor=Josef W. Meri|encyclopedia=[[Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia]]|title=Degrees, or Ijazah|date=2005|publisher=[[Routledge]]|language=en|isbn=9781135455965|pages=201–203|url=https://books.google.com/books?id=c1ZsBgAAQBAJ&pg=PA201|quote=The license to teach law and issue legal opinions [...] is the type of ijazah that resembles the medieval European university degree most closely [...] The main difference between the two is that the granting authority is an individual professor, in the Islamic case, rather than a corporate institution in the case of the university. Despite this point, Makdisi has likened the ijazat al-ifta' wa'l-tadris to the medieval Latin licentia docendi and suggests that it served as a model for that degree.|author-link=Devin J. Stewart}}</ref> Megjithatë, [[Toby Huff]] dhe të tjerët e hedhin poshtë teorinë e Makdisit.<ref>{{cite book|last=Huff|first=Toby E.|title=The rise of early modern science: Islam, China, and the West|url=https://archive.org/details/riseofearlymoder0000huff_y8w0|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge [u.a.]|language=en|isbn=978-0521529945|page=[https://archive.org/details/riseofearlymoder0000huff_y8w0/page/155 155]|edition=2. ed., repr.|author-link=Toby Huff|quote=It remains the case that no equivalent of the bachelor's degree, the licentia docendi, or higher degrees ever emerged in the medieval or early modern Islamic ''madrasas''.}}</ref><ref name=":0">{{Citation|last=Verger|first=J.|contribution=Doctor, doctoratus|title=Lexikon des Mittelalters|volume=3|at=cols 1155–1156|publisher=J.B. Metzler|place=Stuttgart|year=1999|title-link=Lexikon des Mittelalters|language=en}}</ref><ref name=":1">Rüegg, Walter: "Foreword. The University as a European Institution", in: ''[[A History of the University in Europe|A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages]]'', Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. XIX: "No other European institution has spread over the entire world in the way in which the traditional form of the European university has done. The degrees awarded by European universities – the bachelor's degree, the licentiate, the master's degree, and the doctorate – have been adopted in the most diverse societies throughout the world."</ref><ref name=":2">Norman Daniel: Review of "The Rise of Colleges. Institutions of Learning in Islam and the West by George Makdisi", Journal of the American Oriental Society, Vol. 104, No. 3 (Jul. – Sep., 1984), pp. 586–588 (587)</ref> [[Devin J. Stewart]] vëren një ndryshim në autoritetin e dhënies (profesor individual për ijazah dhe një ent i korporatës në rastin e universitetit).<ref name="stewart" /> == Dallimet midis një ixhazetit dhe një diplome == Forma perëndimore e edukimit është gjerësisht ajo që është përshtatur sot dhe përdoret në të gjithë globin. Ky sistem arsimor i kushton vëmendje të veçantë një institucioni arsimor formal – universitetit.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Idriz|first=Mesut|date=2007|title=From a Local Traditional Practice to a Universal Practice: Ijazah as a Muslim Educational Tradition|url=https://www.academia.edu/2780391|journal=International Islamic University Malaysia|language=en}}</ref> Grupet e individëve mësohen nga një fakultet i përbërë nga shumë profesorë, secili i njohur si ekspertë në fushat e tyre përkatëse, dhe pas përfundimit të kurrikulës studentët marrin një diplomë. Diploma është dokumentacion që vërteton se institucioni universitar në tërësi njeh njohuritë dhe aftësitë e një individi të caktuar në një fushë të caktuar studimi. Ixhazeja në anën tjetër ka një qasje shumë të ndryshme në përhapjen e diturisë. Theksi vihet në udhëzimet një me një në vend të institucionit në tërësi.<ref>{{Cite journal|last=Arjmand|first=Reza|date=2018|title=Ijazah: Methods of Authorization and Assessment in Islamic Education|url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007%2F978-3-319-53620-0_55-1|journal=Lund University|series=Springer International Handbooks of Education|language=en|pages=1–21|doi=10.1007/978-3-319-53620-0_55-1|isbn=978-3-319-53803-7}}</ref> Me vënien e theksit në marrëdhëniet ndërmjet studentit dhe instruktorit, vendndodhja nuk është domosdoshmërisht e një rëndësie të madhe; pjesa më e madhe se ku po arrihet arsimi varet nga lënda që mësohet, çështjet fetare kryesisht mësoheshin në [[Xhamia|xhami]], mjekësia në spitale, ndërsa lëndët e tjera mund të jenë mësuar në [[medrese]] ose vende të tjera. Një tjetër dallim i ixhazes është se ato mund të fokusohen më shumë në një lëndë të vetme sesa në një diplomë kolegji, ku studenti merr mësime në një sërë lëndësh në mënyrë që të bëhet një dijetar më i rrumbullakosur, një ijaze mund t'i jepet një studenti në Një libër i vetëm ose studentit mund t'i jepej një ixhazet të përgjithshëm.<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Kopanski|first1=Ataullah Bogdan|last2=Idriz|first2=Mesut|date=2007|title=Introduction to Special Focus|url=http://dx.doi.org/10.1163/156853107x170123|journal=Asian Journal of Social Science|issue=1|language=en|pages=90|doi=10.1163/156853107x170123|s2cid=144070396|issn=1568-4849}}</ref> Pas përfundimit të arsimit në një lëndë, një student do të ekzaminohet gojarisht nga mësuesi i tij, njësoj si studentët që paraqesin një tezë në sistemin arsimor modern.<ref name=":3" /> Nëse një student e përfundonte me sukses provimin, ai do të merrte certifikimin që tregonte lëndën në të cilën kishte ekspertizë përmes instruktorit të tyre individual; ky dokumentacion quhej Ixhazet dhe ndryshe nga diploma nuk lidhej me institucionin që ishte marrë, por vetëm me instruktorin. == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Edukimi Islam]] [[Kategoria:Diploma juridike]] [[Kategoria:Terminologji islame]] [[Kategoria:Jurisprudenca Islame]] kh8t1vecjwv4ki036u3x911mbaocjlb Xhamia e Zejrekut 0 328682 3002420 2962100 2026-06-27T22:03:12Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002420 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name = Xhamia e Zejrekut <br /> [[Gjuha greke|Greqisht]]: Μονή του Παντοκράτορος Χριστού <br /> [[Gjuha turke|Turqisht]]: Zeyrek Camii | image = Molla Zeyrek Camii.jpg | image_size = 300px | caption = Pamja e xhamisë nga verilindja. Nga e majta në të djathtë, mund të shihen absidat e ''Kishës së Krishtit Pantokrator'', ''Kishëza Perandorake'' dhe ''Kisha e Theotokos Eleousa''. | image_upright = 1.2 | map_type = Istanbul Fatih | map_caption = Vendndodhja në lagjen Fatih të Stambollit | location = [[Stamboll]], [[Turqi]] | coordinates = {{coord|41|1|11|N|28|57|26|E|region:TR_type:landmark|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[Islami Synit]] | consecration_year = Menjëherë pas vitit 1453 | architecture = yes | architecture_type = Kishë me planimetri kryq në katror | architecture_style = [[Byzantine architecture#Comnenian and Paleologan periods|Middle Byzantine - Comnenian]] | groundbreaking = Mes viteve 1118 dhe 1124 | year_completed = Para vitit 1136 | specifications = yes | materials = [[Tulla]] }} '''Xhamia e Zejrekut''' ([[Gjuha turke|turqisht]]: ''Zeyrek Camii'') ose '''Manastiri i [[Krishti Pantokrator|Pantokratorit]]''' ([[Gjuha greke|greqisht]]: Μονή του Παντοκράτορος Χριστού, [[Gjuha turke|turqisht]]: ''Pantokrator Manastırı''), është një [[Xhamia|xhami]] e madhe në Fazilet Sokağı në lagjen [[Zeyrek]] të [[Fatih]] në [[Stamboll]], me pamje nga [[Briri i Artë]]. Ai përbëhet nga dy ish-kisha [[Perandoria Bizantine|bizantine]] dhe një [[kishëz]] të bashkuar dhe përfaqëson shembullin më të mirë të [[Arkitektura Bizantine#Periudha Komneniane dhe Paleologane|Arkitekturës së Mesme Bizantine]] në [[Kostandinopojë]]. Pas [[Ajasofja|Ajasofjës]], ajo është godina më e madhe fetare bizantine që qëndron ende në Stamboll.<ref>{{Cite web|title=Monastery of Christ Pantokrator|url=https://www.thebyzantinelegacy.com/pantokrator-monastery|access-date=2022-07-07|website=The Byzantine Legacy|language=en}}</ref> Është më pak se një km në juglindje të [[Xhamia Eski Imaret|Xhamisë Eski Imaret]], një kishë tjetër bizantine që u kthye në xhami. Në lindje të kompleksit ndodhet një [[Konaku (rezidencë)|konak]] osman i cili është restauruar dhe hapur si restorant dhe kopsht çaji i quajtur Zeyrekhane. == Historia == === Periudha bizantine === Mes viteve 1118 dhe 1124 Perandoresha [[Perandoria Bizantine|Bizantine]] [[Irene e Hungarisë]] ndërtoi një manastir në këtë vend kushtuar [[Krishti Pantokrator|Krishtit Pantokrator]] (Krishti i Plotfuqishëm).<ref name="kr409">Krautheimer (1986), p. 409</ref> Manastiri përbëhej nga një [[Kisha|kishë]] (e cila u bë [[katholikon]], ose kisha kryesore, e manastirit<ref name="ne133">Ousterhout (2001), p. 133</ref>) gjithashtu kushtuar Krishtit Pantokrator, një bibliotekë dhe një spital.<ref name="gul213">Gülersoy (1976), p. 213</ref> Pas vdekjes së gruas së tij, pak pas vitit 1134, perandori [[John II Komnenos]] ndërtoi një kishë tjetër në veri të së parës, e cila iu kushtua [[Theotokos]] [[Eleousa]] (Nënës së Mëshirshme të Zotit). Kjo kishë ishte e hapur për popullsinë dhe shërbehej nga një klerik laik.<ref name="ne133"/> Më së voni deri në vitin 1136 kompleksit iu shtuan një oborr jugor dhe një [[ekzonarteks]],<ref name="ne133"/> dhe dy faltoret u lidhën me një kishë kushtuar [[Mëhilli (kryeengjëll)|Shën Mikaelit]],<ref>Mathews (1976), p. 71</ref> e cila u bë mauzoleumi perandorak (''[[heroon]]'') i dinastive [[Komnenos]] dhe [[Palaiologos]].<ref name="kr409"/> Gjatë periudhës së [[Perandoria Latine|dominimit latin]] pas [[Kryqëzata e katërt|Kryqëzatës së Katërt]] në vitin 1204, kompleksi ra në duart e klerit venecian dhe një ikonë e [[Theotokos]] [[Hodegetria]] u vendos këtu.<ref>Van Millingen (1912), p. 227</ref> Manastiri u përdor gjithashtu si pallat perandorak nga perandori i fundit latin, [[Baldwin II of Constantinople|Baldwin]]. Pas restaurimit [[Palaiologos|Palaiologan]], manastiri u përdor përsëri nga murgjit ortodoksë. Më i famshmi prej tyre ishte [[Gennadius II Scholarius]], i cili la Pantokratorin për t'u bërë Patriarku i parë i Kostandinopojës pas pushtimit mysliman të qytetit më 1453.<ref>Van Millingen (1912), p. 232</ref> === Periudha osmane dhe republikane === [[Skeda:Zeyrek 01281 Nevit.jpg|300px|parapamje|Pjesa e brendshme e xhamisë, dikur kisha e Krishtit Pantokrator. Dyshemeja bizantine ''opus sectile'' shtrihet nën qilim.]] Menjëherë pas [[Pushtimi i Stambollit|Rënies së Kostandinopojës]], kisha kryesore u shndërrua në xhami, ndërsa manastiri shërbeu për një kohë si [[medrese]].<ref name="ey58">Eyice (1955), p. 58</ref> [[Perandoria Osmane|Osmanët]] e quajtën atë sipas Mulla Zejrekut, një dijetar që jepte mësim atje.<ref name="ey58"/> Megjithatë, për shkak të rëndësisë së tij për historinë bizantine, Zejreku ishte një nga ndërtesat e pakta të [[Kostandinopoja|Kostandinopojës]], emërtimi i vjetër i së cilës nuk u harrua kurrë dhe u shkrua për të nga vizitorë të huaj, përfshirë udhëtarin francez [[Petrus Gyllius|Pierre Gilles]], i cili e përshkroi atë në librin e tij për Kostandinopojën, shkruar në shekulli i gjashtëmbëdhjetë. Pas përfundimit të medreseve në kompleksin Fatih në vitin 1471, studentët myslimanë e braktisën Zejrekun<ref name="ah118">Ahunbay (2001), p. 118</ref> dhe dhomat e pushtuara dikur nga shkolla u zhdukën.<ref name="gul213">Gülersoy (1976), p. 213</ref> Në fillim të shekullit të 21-të, godina ishte bërë shumë e rrënuar dhe pjesërisht e rrënuar, si rezultat i së cilës ajo u shtua në listën vëzhguese të [[UNESCO]] të monumenteve të rrezikuara. Restaurimi i gjerë dhe ndonjëherë i diskutueshëm tani ka përfunduar dhe xhamia është rihapur për lutje.<ref>Ahunbay (2001), ''passim''</ref><ref>{{Cite journal|last1=OUSTERHOUT|first1=ROBERT|last2=AHUNBAY|first2=ZEYNEP|last3=AHUNBAY|first3=METIN|date=2009|title=Study and Restoration of the Zeyrek Camii in Istanbul: Second Report, 2001-2005|url=https://www.jstor.org/stable/41219768|journal=Dumbarton Oaks Papers|language=en|volume=63|pages=235–256|jstor=41219768|issn=0070-7546}}</ref> == Arkitektura == [[Skeda:ZeyrekCamii20061230 03.jpg|300px|thumb|Apsida e Kishëzës Perandorake (në sfond), e ndërtuar me teknikën e tullave të zhytura.]] Muratura është ndërtuar pjesërisht duke përdorur teknikën e tullave të zhytura tipike për arkitekturën bizantine të periudhës së mesme.<ref>Krautheimer (1986), p. 400. Një shembull tjetër i godinave të Kostandinopojës ku është përdorur kjo teknikë është [[Xhamia Eski Imaret]]</ref> Në këtë teknikë, shtresa alternative të tullave janë montuar pas vijës së murit në një shtrat llaçi. Trashësia e shtresave të llaçit është rreth tre herë më e madhe se ajo e shtresave të tullave.<ref>Ndërtesa më e vjetër që ekziston ende në Stamboll, ku kjo teknikë mund të shihet ende është [[Xhamia Eski Imaret]], e cila shtrihet më pak se një km në veriperëndim të Zejrekut</ref> Kisha jugore dhe ajo veriore janë të dyja në formë kryqi me kupola qendrore dhe absida poligonale me shtatë anë dhe jo ato pesë që kishin qenë tipike në arkitekturën bizantine të shekullit të kaluar. Absidat gjithashtu paraqesin dritare të trefishta të lanceve të rrethuara nga kamare.<ref name="kr409"/> Kisha jugore është më e madhja. Në lindje ka një [[esonarteks]], i cili përfundimisht u zgjerua deri në kishëzën perandorake. Kisha është e mbivendosur nga dy kupola, njëra mbi ''[[Cella|naos]]'' dhe tjetra mbi matroneum (një galeri e sipërme e veçantë për gratë) të [[narteksi]]t. Dikur shumë i pasur, dekorimi i kishës është zhdukur thuajse tërësisht, me disa fragmente mermeri në [[presbiterium]]. Për fat të keq, dyshemeja e bukur ''[[opus sectile]]'' e bërë nga mermeri me ngjyrë, e punuar në një teknikë [[cloisonné]], me figura njerëzore dhe kafshësh të përfaqësuara, tani fshihet nën një qilim modern. Fragmentet e xhamit me ngjyra të gjetura këtu sugjerojnë se dritaret dikur ishin të mbushura me xham me njolla me figura shenjtorë.<ref>Krautheimer (1986), p. 410</ref> Mozaikët që përfaqësonin apostujt dhe jetën e Krishtit ishin ende të dukshëm - edhe pse të dëmtuar - në shekullin e 18-të.<ref name="ro576">Ronchey (2009), p. 576.</ref> Kishëza perandorake është e mbuluar me qemerë me fuçi dhe kapërcehet nga dy kupola. Kisha veriore ka vetëm një kupolë dhe shquhet për frizin e gdhendur me motive dhëmbësh qeni dhe trekëndësh që shtrihen përgjatë strehës. Pranë xhamisë ndodhet [[Xhamia Shejh Sylejman]], një ndërtesë e vogël bizantine që ndoshta i përkiste Manastirit Pantokrator. Mund të ketë strehuar një bibliotekë edhe pse kjo nuk është e sigurt. Në tërësi, ky kompleks manastiri është shembulli më i mirë i arkitekturës së Mesme Bizantine për të mbijetuar në Stamboll.<ref name="kr409"/> <gallery> File:Zeyrek Mosque 2888.jpg|Xhamia e Zejrekut File:Zeyrek Mosque 1349.jpg|Xhamia e Zejrekut File:Zeyrek Mosque 1344.jpg|Xhamia e Zejrekut File:Istanbul Molla Zeyrek Mosque june 2019 2747.jpg|alt=Istanbul Molla Zeyrek Mosque Part of front|Xhamia e Mulla Zejrekut: Pjesë e ballit File:Istanbul Molla Zeyrek Mosque june 2019 2754.jpg|alt=Istanbul Molla Zeyrek Mosque South church|Xhamia e Mulla Zejrekut: Kisha e Jugut File:Istanbul Molla Zeyrek Mosque june 2019 2756.jpg|alt=Istanbul Molla Zeyrek Mosque Mihrab|Xhamia e Mulla Zejrekut: Mihrabi File:Istanbul Molla Zeyrek Mosque june 2019 2753.jpg|alt=Istanbul Molla Zeyrek Mosque Mihrab|Xhamia e Mulla Zejrekut: Mihrabi File:Istanbul Molla Zeyrek Mosque june 2019 2758.jpg|alt=Istanbul Molla Zeyrek Mosque Hünkar mahfili|Xhamia e Mulla Zejkrekut: ''Hünkar mahfili'' e përdorur nga sulltani File:Istanbul Molla Zeyrek Mosque june 2019 2781.jpg|alt=Istanbul Molla Zeyrek Mosque Hünkar mahfili underside|Xhamia e Mulla Zeyrekut: pjesa e poshtme e ''Hünkar mahfili'' File:Istanbul Molla Zeyrek Mosque june 2019 2767.jpg|alt=Istanbul Molla Zeyrek Mosque General view|Pamje e përgjithshme e Xhamisë së Mulla Zejrekut File:Istanbul Molla Zeyrek Mosque june 2019 2795.jpg|alt=Istanbul Molla Zeyrek Mosque Doorframe|Korniza bizantine e Xhamisë së Mulla Zejrekut File:Istanbul Molla Zeyrek Mosque june 2019 2800.jpg|alt=Istanbul Molla Zeyrek Mosque Exterior view|Xhamia e Mulla Zejrekut: Pamje e jashtme </gallery> == Shënime == {{Reflist|33em}} == Referime == *{{cite book|last=Van Millingen|first=Alexander|author-link=Alexander van Millingen|title=Byzantine Churches of Constantinople|url=https://archive.org/details/byzantinechurche014623mbp|publisher=MacMillan & Co|language=en|location=London|year=1912}} *{{cite book|last=Eyice|first=Semavi|author-link=Semavi Eyice|title=Istanbul. Petite Guide a travers les Monuments Byzantins et Turcs|publisher=Istanbul Matbaası|language=fr|location=Istanbul|year=1955}} *{{cite book|last=Mathews|first=Thomas F.|title=The Byzantine Churches of Istanbul: A Photographic Survey|url=https://archive.org/details/byzantinechurche0000math|publisher=[[Pennsylvania State University Press]]|location=University Park|language=en|year=1976|isbn=0-271-01210-2}} *{{cite book|last=Gülersoy|first=Çelik|author-link=Çelik Gülersoy|title=A Guide to Istanbul|publisher=Istanbul Kitaplığı|location=Istanbul|language=en|year=1976|oclc=3849706}} *{{cite book|last=Krautheimer|first=Richard|author-link=Richard Krautheimer|title=Architettura paleocristiana e bizantina|publisher=Einaudi|location=Turin|year=1986|language=it|isbn=88-06-59261-0}} *{{cite book|last=Ousterhout|first=Robert|contribution=Architecture, Art and Komnenian Ideology at the Pantokrator Monastery|editor-last=Necipoğlu|editor-first=Nevra|title=Byzantine Constantinople: Monuments, Topography and everyday Life|publisher=Brill|location=Leiden, Boston, Köln|language=en|year=2001|isbn=90-04-11625-7}} *{{cite book|last1=Ahunbay|first1=Metim|last2=Ahunbay|first2=Zeynep|contribution=Restoration work at the Zeyrek Camii, 1997-1998|editor-last=Necipoğlu|editor-first=Nevra|title=Byzantine Constantinople: Monuments, Topography and everyday Life|publisher=Brill|location=Leiden, Boston, Köln|language=en|year=2001|isbn=90-04-11625-7}} *{{cite book|last1=Ronchey|first1=Silvia|last2=Braccini|first2=Tommaso|title=Il romanzo di Costantinopoli. Guida letteraria alla Roma d'Oriente|url=https://archive.org/details/ilromanzodicosta0000ronc|publisher=Einaudi|location=Torino|year=2010|language=it|isbn=978-88-06-18921-1}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.byzantium1200.com/pantocra.html Byzantium 1200 | Manastiri i Pantokratorit] [[Kategoria:Kishat dhe manastiret e Kostandinopojës]] [[Kategoria:Xhamitë e konvertuara nga kishat në Stamboll]] [[Kategoria:Kisha të përfunduara më 1124]] [[Kategoria:Ndërtesa të kishës ortodokse lindore të shekullit të 12-të]] [[Kategoria:Arkitektura e shenjtë bizantine]] [[Kategoria:Vendet historike në Turqi]] [[Kategoria:Xhamitë e përfunduara më 1453]] [[Kategoria:Ndërtesa xhami me kube]] [[Kategoria:Ndërtesa kishash me kupola]] hy0qgwb79u3n40545go87opw40qo3mo Totalitarizmi 0 329930 3002462 2988066 2026-06-27T23:26:50Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002462 wikitext text/x-wiki '''Totalitarizmi''' është një [[Qeveria|formë qeverisjeje]] dhe një formë e [[Sistemi politik|sistemit politik]] që ndalon të gjitha partitë opozitare, konsideron si të paligjshme pozitën individuale dhe grupore ndaj shtetit dhe ushtron një shkallë jashtëzakonisht të lartë, nëse jo të plotë kontrolli dhe rregullimi mbi jetën publike dhe private. Totalitarizmi konsiderohet si forma më ekstreme dhe më e plotë e autoritarizmit. Në shtetet totalitare, pushteti politik shpesh mbahet nga [[Autokracia|autokratë]], si [[Diktatori|diktatorët]] ( '''diktatura totalitare''' ) dhe monarkët absolut, të cilët përdorin fushata gjithëpërfshirëse në të cilat [[propaganda]] transmetohet nga [[masmedia]] të kontrolluara nga shteti për të kontrolluar qytetarinë.<ref name="reflections2">{{Cite book|last=Conquest|first=Robert|title=Reflections on a Ravaged Century|url=https://archive.org/details/reflectionsonrav00conq|year=1999|isbn=0393048187|page=[https://archive.org/details/reflectionsonrav00conq/page/74 74]|author-link=Robert Conquest}}</ref> [[Kategoria:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[Kategoria:Faqe që përdorin shumë imazhe me imazhe të shkallëzuara automatikisht]] Si një [[Ideologjia|ideologji politike]] në vetvete, totalitarizmi është një fenomen dukshëm modernist dhe ka rrënjë historike shumë komplekse. Filozofi [[Karl Popper|Karl Poper]] i gjurmoi rrënjët e tij tek [[Platoni]], koncepti i [[Georg Vilhelm Fridrih Hegel|Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] për [[Shteti|shtetin]] dhe filozofia politike e [[Karl Marksi|Karl Marksit]].<ref>{{Cite book|last=Popper|first=Karl|url=https://books.google.com/books?id=EaKc0RRqlvYC&q=The+Open+society+and+its+enemies|title=The Open Society and Its Enemies|publisher=Princeton University Press|year=2013|isbn=978-0691158136|editor-last=Gombrich|editor-first=E. H.|access-date=17 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091824/https://books.google.com/books?id=EaKc0RRqlvYC&q=The+Open+society+and+its+enemies|archive-date=11 janar 2022|url-status=live}}</ref> Por, koncepti i Poperit për totalitarizmin është kritikuar në akademi dhe mbetet shumë i diskutueshëm.<ref>Wild, John (1964). ''Plato's Modern Enemies and the Theory of Natural Law''. Chicago: University of Chicago Press. p. 23. "Popper is committing a serious historical error in attributing the organic theory of the state to Plato and accusing him of all the fallacies of post-Hegelian and Marxist historicism—the theory that history is controlled by the inexorable laws governing the behaviour of superindividual social entities of which human beings and their free choices are merely subordinate manifestations."</ref><ref>Levinson, Ronald B. (1970). ''In Defense of Plato''. New York: Russell and Russell. p. 20. "In spite of the high rating one must accord his initial intention of fairness, his hatred for the enemies of the 'open society,' his zeal to destroy whatever seems to him destructive of the welfare of mankind, has led him into the extensive use of what may be called terminological counterpropaganda. ... With a few exceptions in Popper's favour, however, it is noticeable that reviewers possessed of special competence in particular fields—and here Lindsay is again to be included—have objected to Popper's conclusions in those very fields. ... Social scientists and social philosophers have deplored his radical denial of historical causation, together with his espousal of Hayek's systematic distrust of larger programs of social reform; historical students of philosophy have protested his violent polemical handling of Plato, Aristotle, and particularly Hegel; ethicists have found contradictions in the ethical theory ('critical dualism') upon which his polemic is largely based."</ref> Filozofë dhe historianë të tjerë si Theodor W. Adorno dhe Max Horkheimer e gjurmojnë origjinën e doktrinave totalitare në [[Iluminizmi|Epokën e Iluminizmit]], veçanërisht në idenë antropocentriste se "Njeriu është bërë zot i botës, një mjeshtër i palidhur nga çdo lidhje me natyrën, shoqërinë dhe historinë”.<ref>{{Cite book|last=Horkheimer|first=Max|url=https://books.google.com/books?id=l-75zLjGlZQC&q=the+dialectic+of+enlightenment|title=Dialectic of Enlightenment|last2=Adorno|first2=Theodor W.|last3=Noeri|first3=Gunzelin|date=2002|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0804736336|language=en|author-link=Max Horkheimer|author-link2=Theodor W. Adorno|access-date=2021-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110122043/https://books.google.com/books?id=l-75zLjGlZQC&q=the+dialectic+of+enlightenment|archive-date=2022-01-10|url-status=live}}</ref> Në shekullin e 20-të, ideja e pushtetit absolut shtetëror u zhvillua për herë të parë nga fashistët italianë, dhe njëkohësisht në Gjermani nga një jurist dhe akademik [[Partia Naziste|nazist]] i quajtur Karl Shmit gjatë [[Republika e Weimarit|Republikës së Vajmarit]] në vitet 1920. Studiuesit dhe historianët e kanë konsideruar [[Vladimir Lenini|Vladimir Leninin]],<ref>{{Cite book|last=Riley|first=Alexander|url=https://books.google.com/books?id=CNeaDwAAQBAJ&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&pg=PA9|title=The Totalitarian Legacy of the Bolshevik Revolution|last2=Siewers|first2=Alfred Kentigern|date=18 qershor 2019|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9781793605344|access-date=17 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417002550/https://books.google.com/books?id=CNeaDwAAQBAJ&pg=PA9&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&gbmsitb=1&sa=X&ved=2ahUKEwjShc7Ht5n3AhXhkGoFHa8jCS0Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&f=false|archive-date=17 prill 2022|url-status=live|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|last=Filipec|first=Ondrej|url=https://books.google.com/books?id=v9HVDwAAQBAJ&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&pg=PT23|title=The Islamic State: From Terrorism to Totalitarian Insurgency|date=10 mars 2020|publisher=Taylor & Francis|isbn=9781000042023|access-date=18 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418023028/https://books.google.com/books?id=v9HVDwAAQBAJ&pg=PT23&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&gbmsitb=1&sa=X&ved=2ahUKEwiX19r9x5z3AhUHknIEHS09DKI4HhDoAXoECAgQAw#v=onepage&q=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&f=false|archive-date=18 prill 2022|url-status=live|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|last=Fuentes|first=Juan Francisco|url=https://books.google.com/books?id=-eaWDwAAQBAJ&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&pg=PA98|title=Totalitarianisms: The Closed Society and Its Friends. A History of Crossed Languages|date=29 prill 2019|publisher=Ed. Universidad de Cantabria|isbn=9788481028898|access-date=17 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417002552/https://books.google.com/books?id=-eaWDwAAQBAJ&pg=PA98&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&gbmsitb=1&sa=X&ved=2ahUKEwjso5nU0pn3AhUXVzABHborA044ChDoAXoECAkQAw#v=onepage&q=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&f=false|archive-date=17 prill 2022|url-status=live|via=Google Books}}</ref> themeluesin e [[Republika Socialiste Federale Sovjetike e Rusisë|RSFSR-së Ruse]] dhe më vonë [[Bashkimi Sovjetik|të Bashkimit Sovjetik]],<ref name="auto">{{Cite book|last=Todorov|first=Tzvetan|url=https://books.google.com/books?id=MOs9DwAAQBAJ&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22+%22princeton+university%22&pg=PA63|title=Hope and Memory: Lessons from the Twentieth Century|publisher=Princeton University Press|year=2016|isbn=978-0691171425|language=en|access-date=2022-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053509/https://books.google.com/books?id=MOs9DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA63&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22+%22princeton+university%22&hl=en|archive-date=2022-05-01|url-status=live}}</ref><ref name="auto1">{{Cite book|last=Weigel|first=George|url=https://books.google.com/books?id=pyUtAAAAMAAJ&q=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22+%22oxford+university%22|title=Tranquillitas Ordinis: The Present Failure and Future Promise of American Catholic Thought on War and Peace|last2=Weigel|first2=Senior Fellow John M. Olin Chair in Religion and American Democracy George|date=1987|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195041934|language=en|access-date=2022-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053509/https://books.google.com/books?id=pyUtAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22+%22oxford+university%22&q=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22+%22oxford+university%22&hl=en|archive-date=2022-05-01|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gerson|first=Lennard|url=https://books.google.com/books?id=pHUzDwAAQBAJ&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&pg=PT85|title=Lenin and the Twentieth Century: A Bertram D. Wolfe Retrospective|date=1 shtator 2013|publisher=Hoover Press|isbn=9780817979331|access-date=17 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417002551/https://books.google.com/books?id=pHUzDwAAQBAJ&pg=PT85&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&gbmsitb=1&sa=X&ved=2ahUKEwjShc7Ht5n3AhXhkGoFHa8jCS0Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&f=false|archive-date=17 prill 2022|url-status=live|via=Google Books}}</ref> si një nga të parët që u përpoq të krijonte një shtet totalitar.<ref>{{Cite book|last=Lyons|first=Michael J.|url=https://books.google.com/books?id=LYqTDAAAQBAJ&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&pg=PA28|title=World War II: A Short History|date=1 korrik 2016|publisher=Routledge|isbn=9781315509440|access-date=17 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417002549/https://books.google.com/books?id=LYqTDAAAQBAJ&pg=PA28&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&gbmsitb=1&sa=X&ved=2ahUKEwjShc7Ht5n3AhXhkGoFHa8jCS0Q6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&f=false|archive-date=17 prill 2022|url-status=live|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|last=Klatzo|first=I.|url=https://books.google.com/books?id=g8QhBQAAQBAJ&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&pg=PT68|title=Cécile and Oskar Vogt: The Visionaries of Modern Neuroscience|date=6 dhjetor 2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783709161418|access-date=17 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417002550/https://books.google.com/books?id=g8QhBQAAQBAJ&pg=PT68&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&gbmsitb=1&sa=X&ved=2ahUKEwjShc7Ht5n3AhXhkGoFHa8jCS0Q6AF6BAgFEAM#v=onepage&q=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&f=false|archive-date=17 prill 2022|url-status=live|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gregor|first=Richard|url=https://books.google.com/books?id=MjQ5DwAAQBAJ&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&pg=PT13|title=Resolutions and Decisions of the Communist Party of the Soviet Union Volume 2: The Early Soviet Period 1917–1929|date=1974|publisher=University of Toronto Press|isbn=9781487590116|access-date=17 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417002552/https://books.google.com/books?id=MjQ5DwAAQBAJ&pg=PT13&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&gbmsitb=1&sa=X&ved=2ahUKEwjso5nU0pn3AhUXVzABHborA044ChDoAXoECAgQAw#v=onepage&q=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&f=false|archive-date=17 prill 2022|url-status=live|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|last=Redner|first=Harry|url=https://books.google.com/books?id=WywrDwAAQBAJ&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&pg=PA55|title=Totalitarianism, Globalization, Colonialism: The Destruction of Civilization Since 1914|date=5 korrik 2017|publisher=Routledge|isbn=9781351471701|access-date=18 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053155/https://books.google.com/books?id=WywrDwAAQBAJ&pg=PA55&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&gbmsitb=1&sa=X&ved=2ahUKEwj9jZvmxpz3AhXHpXIEHRzsASkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&f=false|archive-date=1 maj 2022|url-status=live|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|last=Wallech|first=Steven|url=https://books.google.com/books?id=kT8e2AuH478C&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&pg=PA625|title=World History: A Concise Thematic Analysis, Volume 2|last2=Daryaee|first2=Touraj|last3=Hendricks|first3=Craig|last4=Negus|first4=Anne Lynne|last5=Wan|first5=Peter P.|last6=Bakken|first6=Gordon Morris|date=22 janar 2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118532737|access-date=17 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417002553/https://books.google.com/books?id=kT8e2AuH478C&pg=PA625&dq=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&gbmsitb=1&sa=X&ved=2ahUKEwjShc7Ht5n3AhXhkGoFHa8jCS0Q6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=%22first+totalitarian%22+%22lenin%22&f=false|archive-date=17 prill 2022|url-status=live|via=Google Books}}</ref> [[Benito Musolini|Benito Mussolini]], themeluesi i fashizmit italian, e quajti regjimin e tij "Shteti totalitar": "Gjithçka në shtet, asgjë jashtë shtetit, asgjë kundër shtetit".<ref>{{Cite journal|last=Delzell|first=Charles F.|date=pranverë 1988|title=Remembering Mussolini|url=https://www.jstor.org/stable/40257305|url-status=live|journal=The Wilson Quarterly|location=Washington, D.C.|publisher=Wilson Quarterly|volume=12|page=127|jstor=40257305|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513050107/https://www.jstor.org/stable/40257305|archive-date=2022-05-13|access-date=2022-04-24}} Retrieved April 8, 2022</ref> Scmit përdori termin ''Totalstaat'' ( lit. <nowiki>"</nowiki> <span>Shteti total</span> &#x27;) në veprën e tij me ndikim të vitit 1927 me titull ''"Koncepti i politikës"'', i cili përshkruante bazën ligjore të një shteti të plotfuqishëm.<ref>{{Cite book|last=Schmitt|first=Carl|title=Der Begriff des Politischen|date=1927|publisher=Rutgers University Press|isbn=0226738868|editor-last=University of Chicago Press|edition=1996|page=22|language=de|trans-title=[[The Concept of the Political]]|author-link=Carl Schmitt}}</ref> Në vitin 1950, termi dhe koncepti i totalitarizmit hynë në diskursin politik perëndimor. Për më tepër, në këtë epokë lëvizjet politike antikomuniste dhe MekKarthiste u intensifikuan dhe përdorën konceptin e totalitarizmit si një mjet për të kthyer [[Antifashizmi|antifashizmin e]] para [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] në antikomunizëm të [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]].<ref name="siegel">{{Cite book|last=Siegel|first=Achim|title=The Totalitarian Paradigm After the End of Communism: Towards a Theoretical Reassessment|publisher=Rodopi|year=1998|isbn=978-9042005525|edition=hardback|location=Amsterdam|page=200|quote=Concepts of totalitarianism became most widespread at the height of the Cold War. Since the late 1940s, especially since the Korean War, they were condensed into a far-reaching, even hegemonic, ideology, by which the political elites of the Western world tried to explain and even to justify the Cold War constellation.}}</ref><ref name="guilhot">{{Cite book|last=Guilhot|first=Nicholas|title=The Democracy Makers: Human Rights and International Order|url=https://archive.org/details/democracymakersh0000guil|publisher=Columbia University Press|year=2005|isbn=978-0231131247|edition=hardcover|location=New York City, New York|page=[https://archive.org/details/democracymakersh0000guil/page/33 33]|quote=The opposition between the West and Soviet totalitarianism was often presented as an opposition both moral and epistemological between truth and falsehood. The democratic, social, and economic credentials of the Soviet Union were typically seen as 'lies' and as the product of deliberate and multiform propaganda. ... In this context, the concept of totalitarianism was itself an asset. As it made possible the conversion of prewar anti-fascism into postwar anti-communism.}}</ref><ref name="reisch">{{Cite book|last=Reisch|first=George A.|title=How the Cold War Transformed Philosophy of Science: To the Icy Slopes of Logic|url=https://archive.org/details/howcoldwartransf0000reis|date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521546898|pages=[https://archive.org/details/howcoldwartransf0000reis/page/153 153]–154}}</ref><ref name="defty">{{Cite book|last=Defty|first=Brook|title=Britain, America and Anti-Communist Propaganda 1945–1953: The Information Research Department|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0714683614|edition=1st paperback|location=London|chapter=2. Launching the New Propaganda Policy, 1948. 3. Building a Concerted Counter-offensive: Co-operation with other powers. 4. Close and Continuous Liaison: British and American co-operation, 1950–51. 5. A Global Propaganda Offensive: Churchill and the revival of political warfare}}</ref><ref name="caute">{{Cite book|last=Caute|first=David|url=https://books.google.com/books?id=ttmCWwuxX8cC&pg=PA95|title=Politics and the Novel during the Cold War|publisher=Transaction Publishers|year=2010|isbn=978-1412831369|pages=95–99|access-date=2020-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414175538/https://books.google.com/books?id=ttmCWwuxX8cC&pg=PA95|archive-date=2021-04-14|url-status=live}}</ref> Regjimet totalitare janë të ndryshme nga regjimet e tjera autoritare, pasi këto të fundit tregojnë një formë shteti dhe qeverisjeje në të cilën një pushtetar i vetëm, zakonisht një diktator individual, një komitet, një [[Junta ushtarake|juntë ushtarake]], ose një grup tjetër i vogël elitash politike, monopolizon pushtetin politik.<ref name="Cinpoes">{{Cite book|last=Cinpoes|first=Radu|url=https://archive.org/details/nationalismident0000cinp|title=Nationalism and Identity in Romania: A History of Extreme Politics from the Birth of the State to EU Accession|date=2010|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1848851665|location=London, Oxford, New York, New Delhi and Sydney|page=[https://archive.org/details/nationalismident0000cinp/page/n85 70]}}</ref> Një regjim totalitar mund të përpiqet të kontrollojë pothuajse të gjitha aspektet e jetës shoqërore, duke përfshirë ekonominë, sistemin arsimor, artet, shkencën dhe jetën private dhe moralin e qytetarëve nëpërmjet përdorimit të një [[Ideologjia|ideologjie]] të përpunuar.<ref name="regime">{{Cite book|last=Pipes|first=Richard|url=https://archive.org/details/russiaunderbolsh00rich/page/243|title=Russia Under the Bolshevik Regime|publisher=Vintage Books, Random House|year=1995|isbn=0394502426|location=New York|page=[https://archive.org/details/russiaunderbolsh00rich/page/243 243]|author-link=Richard Pipes|url-access=registration}}</ref> Ai gjithashtu mund të mobilizojë të gjithë popullsinë në ndjekjen e qëllimeve të tij.<ref name="Cinpoes" /> Për të mobilizuar turmat dhe për ti bindur për rëndësinë e politikës së tyre, udhëheqësit totalitarë caktojnë vazhdimisht një “armik të përbashkët”.<ref>{{Cite web|last=admin|date=2021-11-11|title=Dallimi midis autoritarizmit dhe totalitarizmit|url=https://shtetiweb.org/2021/11/11/dallimi-midis-autoritarizmit-dhe-totalitarizmit/|access-date=2023-04-14|website=ShtetiWeb}}</ref> Totalitarizmi është në kontrast me autoritarizmin. Sipas Radu Cinpoes, një shtet autoritar "është i shqetësuar vetëm për pushtetin politik dhe për sa kohë që nuk kontestohet, ai i jep shoqërisë një shkallë të caktuar lirie".<ref name="Cinpoes"/> Cinpoes shkruan se autoritarizmi "nuk përpiqet të ndryshojë botën dhe natyrën njerëzore".<ref name="Cinpoes" /> Në të kundërt, Rishard Pipes deklaron se [[ideologjia]] e shpallur zyrtarisht "duke depërtuar në skajet më të thella të strukturës shoqërore dhe qeveria totalitare kërkon të kontrollojë plotësisht mendimet dhe veprimet e qytetarëve të saj".<ref name="regime"/> Karl Joashim Fridrish shkroi se "[një] ideologji totaliste, një parti e përforcuar nga një [[Policia sekrete|polici sekrete]] dhe kontrolli monopolist i shoqërisë masive industriale janë tre tiparet e regjimeve totalitare që i dallojnë ato nga autokracitë e tjera".<ref name="Cinpoes" /> == Politika == === Përdorimi i hershëm === [[Skeda:Duce_Benito_Mussolini.jpg|majtas|parapamje|228x228px| [[Benito Musolini|Benito Mussolini]], Duce i Italisë Fashiste nga 1922 deri në 1943]] Nocioni se totalitarizmi është pushtet total politik që ushtrohet nga shteti u formulua në vitin 1923 nga Xhovani Amendola, i cili e përshkroi fashizmin italian si një sistem që ishte thelbësisht i ndryshëm nga [[Diktatura|diktaturat]] e zakonshme të koh.s<ref name="regime"/> Termit më vonë iu dha një kuptim pozitiv në shkrimet e [[Giovanni Gentile|Xhovani Xhentile]], filozofit më të shquar të Italisë dhe teoricienit kryesor të [[Fashizmi|fashizmit]] Ai përdori termin ''totalitario'' për t'iu referuar strukturës dhe qëllimeve të shtetit të ri i cili duhej të siguronte "përfaqësimin total të kombit dhe udhëheqjen totale të qëllimeve kombëtare".<ref>{{Cite book|last=Payne|first=Stanley G.|title=Fascism: Comparison and Definition|url=https://archive.org/details/fascismcompariso0000payn|date=1980|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0299080600|page=[https://archive.org/details/fascismcompariso0000payn/page/73 73]|author-link=Stanley G. Payne}}</ref> Ai e përshkroi totalitarizmin si një shoqëri në të cilën ideologjia e shtetit kishte ndikim, nëse jo pushtet, mbi shumicën e qytetarëve të saj.<ref>{{Cite book|last=Gentile|first=Giovanni|title=La dottrina del fascismo|last2=Mussolini|first2=Benito|date=1932|trans-title=The doctrine of fascism|author-link=Giovanni Gentile|author-link2=Benito Mussolini}}</ref> Sipas [[Benito Musolini|Benito Musolinit]], ky sistem politizon çdo gjë shpirtërore dhe njerëzore: "Gjithçka brenda shtetit, asgjë jashtë shtetit, asgjë kundër shtetit".<ref name="regime" /><ref>{{Cite book|last=Conquest|first=Robert|title=The Great Terror: A Reassessment|url=https://archive.org/details/greatterror00robe|date=1990|publisher=Oxford University Press|isbn=0195071328|page=[https://archive.org/details/greatterror00robe/page/249 249]|author-link=Robert Conquest}}</ref> Një nga njerëzit e parë që përdori termin ''totalitarizëm'' në gjuhën angleze ishte shkrimtari austriak Franz Borkenau në librin e tij të vitit 1938 ''Internacionalja Komuniste'', në të cilin ai bashkoi diktaturën sovjetike dhe gjermane si forma të ngjashme udhëheqjeje, më shumë sesa të ndryshme.<ref>{{Cite journal|last=Nemoianu|first=Virgil|date=dhjetor 1982|title=Review of ''End and Beginnings''|journal=Modern Language Notes|volume=97|issue=5|pages=1235–1238}}</ref> Etiketa ''totalitare'' iu vu dy herë [[Gjermania Naziste|Gjermanisë naziste]] gjatë fjalimit të [[Winston Churchill]] të 5 tetorit 1938, përpara Dhomës së Komunëve në kundërshtim me Marrëveshjen e Mynihut, me anë të së cilës Franca dhe Britania e Madhe ranë dakord për aneksimin e Sudetenland nga Gjermania naziste. Churchill ishte atëherë një deputet mbështetës që përfaqësonte zonën elektorale Epping . Në një fjalim radiofonik dy javë më vonë, Churchill e përdori përsëri termin, këtë herë duke aplikuar konceptin për "një tirani komuniste apo naziste". José María Gil-Robles y Quiñones, udhëheqësi i partisë historike reaksionare spanjolle të quajtur Konfederata Spanjolle e të Djathtës Autonome (CEDA),<ref>{{Cite book|last=Mann|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=eTE7ytbtp_cC|title=Fascists|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0521831314|location=New York|page=331|author-link=Michael_Mann (sociologist)|access-date=2017-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819062157/https://books.google.com/books?id=eTE7ytbtp_cC|archive-date=2020-08-19|url-status=live}}</ref> deklaroi synimin e tij për t'i "i dhënë Spanjës një unitet të vërtetë, një frymë të re, një politikë totalitare" dhe vazhdoi duke thënë se “Demokracia nuk është një qëllim, por një mjet për pushtimin e shtetit të ri. Kur të vijë koha, ose do të dorëzohet parlamenti ose do ta eliminojmë.”<ref>{{Cite book|last=Preston|first=Paul|title=The Spanish Civil War: Reaction, Revolution and Revenge|url=https://archive.org/details/spanishcivilwarr00pres|date=2007|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0393329872|edition=3rd|location=New York|page=[https://archive.org/details/spanishcivilwarr00pres/page/64 64]|author-link=Paul Preston}}</ref> Gjenerali [[Francisko Franko|Francisco Franco]] ishte i vendosur të mos kishte parti konkurruese të krahut të djathtë në Spanjë dhe CEDA u shpërbë në prill 1937. Më vonë, Gil-Robles shkoi në mërgim.<ref>{{Cite book|last=Salvadó|first=Francisco J. Romero|url=https://books.google.com/books?id=i5e7wRi-HGcC&pg=PA149|title=Historical Dictionary of the Spanish Civil War|publisher=Scarecrow Press|year=2013|isbn=978-0810880092|page=149|access-date=2019-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819120937/https://books.google.com/books?id=i5e7wRi-HGcC&pg=PA149|archive-date=2020-08-19|url-status=live}}</ref> [[Xhorxh Orvell|Xhorxh Oruell]] e përdori shpesh fjalën ''totalitar'' dhe bashkëngjitjet e saj në ese të shumta të botuara në 1940, 1941 dhe 1942. Në esenë e tij " Pse shkruaj ", Oruell shkroi: " [[Lufta civile spanjolle|Lufta spanjolle]] dhe ngjarje të tjera në 1936–37 e kthyen shkallën dhe më pas e dija se ku qëndroja. Çdo rresht i punës serioze që kam shkruar që nga viti 1936 është shkruar, drejtpërdrejt ose tërthorazi, kundër totalitarizmit dhe për [[Demokracia socialiste|socializmin demokratik]], siç e kuptoj unë". Ai kishte frikë se regjimet e ardhshme totalitare mund të shfrytëzonin përparimet teknologjike në mbikëqyrje dhe media për të vendosur një diktaturë të përhershme dhe mbarëbotërore, e cila do të ishte e paaftë për t'u përmbysur ndonjëherë, duke shkruar: "Në doni një imazh të së ardhmes, përfytyroni një çizme ngjeshur në fytyrën e dikujt,... përjetësisht." === Lufta e ftohtë === [[Skeda:Zbigniew_Brzezinski,_1977.jpg|parapamje|Carl Joachin Friedrich and Zbigniew Brzezinski (pictured) popularized the concept of totalitarianism, alongside Hannah Arendt.<ref name="Connelly 2010">{{Cite journal|last=Connelly|first=John|date=2010|title=Totalitarianism: Defunct Theory, Useful Word|journal=Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History|volume=11|issue=4|pages=819–835|doi=10.1353/kri.2010.0001}}</ref>]] Në ''Origjinat e totalitarizmit'', [[Hannah Arendt]] parashtronte se [[Shteti komunist|regjimet]] [[Nazizmi|naziste]] dhe komuniste ishin forma të reja qeverisjeje dhe jo thjesht versione të përditësuara të tiranive të vjetra. Sipas Arendt, burimi i apelit masiv të regjimeve totalitare është [[ideologjia]] e tyre, e cila jep një përgjigje ngushëlluese dhe të vetme për misteret e së shkuarës, së tashmes dhe së ardhmes. Për nazizmin, e gjithë historia është historia e luftës së racës dhe për [[Marksizëm–Leninizmi|marksizëm-leninizmin]] e gjithë historia është historia e luftës së klasave . Pasi të pranohet kjo premisë, të gjitha veprimet e shtetit mund të justifikohen me anë të apelit ndaj natyrës ose ligjit të historisë, duke justifikuar krijimin e tyre të aparatit shtetëror autoritar.<ref>{{Cite book|last=Villa|first=Dana Richard|title=The Cambridge Companion to Hannah Arendt|url=https://archive.org/details/cambridgecompani00vill|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521645719|pages=[https://archive.org/details/cambridgecompani00vill/page/2 2]–3}}</ref> Sipas Arendt, "lëvizjet totalitare janë organizime masive të individëve të ndarë, të izoluar. Krahasuar me të gjitha partitë dhe lëvizjet e tjera, karakteristika e tyre e jashtme më e spikatur është kërkesa e tyre për besnikëri të plotë, të pakufizuar, të pakushtëzuar dhe të pandryshueshme të individit anëtar. Kjo kërkesë bëhet nga udhëheqësit e lëvizjeve totalitare, madje para se ata të marrin pushtetin."<ref>{{Cite web|date=2022-04-29|title=Kush për çka / Hannah Arendt: Mbi totalitarizmin|url=https://www.gazetaexpress.com/kush-per-cka-hannah-arendt-mbi-totalitarizmin/|access-date=2023-04-14|website=Gazeta Express|language=sq}}</ref> Përveç Arendt, shumë studiues me prejardhje të ndryshme akademike dhe pozicione ideologjike kanë shqyrtuar nga afër totalitarizmin. Ndër komentuesit më të shquar të totalitarizmit janë Raymond Aron, Lawrence Aronsen, Franz Borkenau, Karl Dietrich Bracher, Zbigniew Brzezinski, Robert Conquest , Carl Joachim Friedrich, Eckhard Jesse, Leopold Labedz, Walter Laqueurn [[Karl Popper|L. Popper]], Richard Pipes, Leonard Schapiro dhe Adam Ulam . Secili prej tyre e përshkruan totalitarizmin në mënyra paksa të ndryshme, por të gjithë bien dakord se totalitarizmi kërkon të mobilizojë popullsi të tëra në mbështetje të një ideologjie zyrtare partiake dhe është intolerant ndaj aktiviteteve që nuk janë të drejtuara drejt qëllimeve të partisë, që sjellin represion ose kontroll shtetëror. Në të njëjtën kohë, shumë studiues me prejardhje të ndryshme akademike dhe pozicione ideologjike kritikuan teoricienët e totalitarizmit. Ndër më të dalluarit ishin Louis Althusser, Benjamin Barber, Maurice Merleau-Ponty dhe [[Jean-Paul Sartre]] . Ata mendonin se totalitarizmi ishte i lidhur me ideologjitë perëndimore dhe i lidhur me vlerësimin dhe jo me analizën. Koncepti u bë i spikatur në diskursin politik antikomunist të [[Bota perëndimore|botës perëndimore]] gjatë epokës së [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]] si një mjet për të kthyer [[Antifashizmi|antifashizmin e]] paraluftës në antikomunizëm të pasluftës.<ref name="siegel"/><ref name="guilhot"/><ref name="reisch"/><ref name="defty"/><ref name="caute"/> Në vitin 1956, shkencëtarët politikë Karl Joashim Fridrish dhe Zbiginjev Brzezinski ishin përgjegjës kryesor për zgjerimin e përdorimit të termit në shkencat sociale dhe kërkimin shkencor universitar, duke e riformuluar totalitarizmin si një paradigmë për [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimin Sovjetik]], si dhe regjimet [[Fashizmi|fashiste]].<ref name="Brzezinski & Friedrich 1956">{{Cite book|last=Brzezinski|first=Zbigniew|title=Totalitarian Dictatorship and Autocracy|url=https://archive.org/details/totalitariandict0000zbig|last2=Friedrich|first2=Carl|date=1956|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674332607|author-link=Zbigniew Brzezinski|author-link2=Carl Joachim Friedrich}}</ref> Autorët shkruan se një sistem totalitar ka gjashtë karakteristikat e mëposhtme mbështetëse dhe përcaktuese reciproke:<ref name="Brzezinski & Friedrich 1956" />  # [[Ideologjia|Ideologjinë]] udhëzuese. # Një parti e vetme masive, e drejtuar zakonisht nga një [[Diktatori|diktator]] . # Sistemi i terrorit, duke përdorur instrumente të tilla si dhuna dhe [[policia sekrete]]. # Monopol mbi armët. # Monopol mbi [[Masmedia|mjetet e komunikimit]] . # Drejtimi qendror dhe kontrolli i ekonomisë nëpërmjet planifikimit shtetëror. Në librin e titulluar ''Demokracia dhe totalitarizmi'' (1968), analisti francez Raymond Aron përvijoi pesë kritere që një regjim të konsiderohet totalitar:<ref>{{Cite book|last=Aron|first=Raymond|title=[[Democracy and Totalitarianism]]|date=1968|publisher=Littlehampton Book Services|isbn=978-0297002529|author-link=Raymond Aron}}</ref>  # Një shtet njëpartiak ku një parti ka monopolin e të gjithë veprimtarisë politike. # Një ideologji shtetërore e mbështetur nga partia në pushtet që i jepet statusi i autoritetit të vetëm. # Monopoli shtetëror i informacionit që kontrollon mediat për shpërndarjen e së vërtetës zyrtare. # Ekonomia e kontrolluar nga shteti me subjekte të mëdha ekonomike nën kontrollin e shtetit. # Terror ideologjik që i kthen veprimet e pavarura ekonomike apo profesionale në krime. Shkelësit janë të ekspozuar ndaj ndjekjes penale dhe persekutimit ideologjik.  [[Kategoria:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[Kategoria:Faqe që përdorin shumë imazhe me imazhe të shkallëzuara automatikisht]] Sipas këtij këndvështrimi, regjimet totalitare në Gjermani, Itali dhe Bashkimin Sovjetik kishin origjinën fillestare në kaosin që pasoi pas [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] dhe lejoi lëvizjet totalitare të merrnin kontrollin e qeverisë, ndërsa sofistikimi i armëve moderne dhe komunikimit mundësoi për të vendosur në mënyrë efektive atë që Fridrish dhe Brzezinski e quajtën "diktaturë totalitare".<ref name="Brzezinski & Friedrich 1956"/>  Disa [[Shkencat shoqërore|shkencëtarë socialë]] kanë kritikuar qasjen totalitare të Friedrich dhe Brzezinskit, duke komentuar se sistemi sovjetik, si një entitet politik dhe si një entitet shoqëror, në fakt kuptohej më mirë në termat e grupeve të interesit, elitave konkurruese, apo edhe në terma klasorë, duke përdorur koncepti i ''nomenklaturës'' si mjet për një [[Klasa sunduese|klasë të re sunduese]] ( klasa e re ). Këta kritikë parashtrojnë se ka dëshmi të shpërndarjes së gjerë të pushtetit, të paktën në zbatimin e politikave, ndërmjet autoriteteve sektoriale dhe rajonale. Për disa ndjekës të kësaj qasjeje pluraliste, kjo ishte dëshmi e aftësisë së regjimit për t'u përshtatur dhe për të përfshirë kërkesa të reja; megjithatë, ithtarët e modelit totalitar deklaruan se dështimi i sistemit për të mbijetuar tregoi jo vetëm paaftësinë e tij për t'u përshtatur, por thjesht formalitetin e pjesëmarrjes së supozuar popullore.<ref>{{Cite book|last=Laqueur|first=Walter|title=The Fate of the Revolution: Interpretations of Soviet History from 1917 to the Present|url=https://archive.org/details/fateofrevolution0000laqu_a1o2|date=1987|publisher=Scribner's|isbn=978-0684189031|location=New York|pages=[https://archive.org/details/fateofrevolution0000laqu_a1o2/page/186 186]–189, 233–234|author-link=Walter Laqueur}}</ref> === Pas Luftës së Ftohtë === [[Skeda:Defense.gov_News_Photo_021210-D-2987S-057.jpg|parapamje|Presidenti Isaias Afverki (djathtas) udh heqhEritrean si nj adiktator totalitar që prej shpalljes së pavarësisë n svitin 1993.<ref>{{Cite journal|last=Saad|first=Asma|date=21 shkurt 2018|title=Eritrea's Silent Totalitarianism|url=https://mjps.ssmu.ca/2018/02/21/eritreas-silent-totalitarianism/|url-status=live|journal=McGill Journal of Political Studies|issue=21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007040952/https://mjps.ssmu.ca/2018/02/21/eritreas-silent-totalitarianism/|archive-date=7 tetor 2018|access-date=7 gusht 2020}}</ref>|majtas]][[Skeda:Kim_Il-sung_in_1950.jpg|parapamje| [[Kim Ir Seni|Kim Il-Sung]] ishte një udhëheqës totalitar dhe themelues i Koresë së Veriut.<ref name="Suh 2012 p. 149">{{Cite book|last=Suh|first=J.J.|url=https://books.google.com/books?id=7dmysjj13QwC&pg=PA149|title=Origins of North Korea's Juche: Colonialism, War, and Development|publisher=Lexington Books|year=2012|isbn=978-0-7391-7659-7|page=149|access-date=2023-02-05}}</ref>]] Laure Neumayer pohon se "megjithë mosmarrëveshjet mbi vlerën e tij heuristike dhe supozimet e tij normative, koncepti i totalitarizmit bëri një kthim të fuqishëm në fushat politike dhe akademike në fund të Luftës së Ftohtë".<ref>{{Cite book|last=Neumayer|first=Laure|title=The Criminalisation of Communism in the European Political Space after the Cold War|publisher=Routledge|year=2018|isbn=9781351141741|author-link=Laure Neumayer}}</ref> Në vitet 1990, François Furet bëri një analizë krahasuese<ref>{{Cite journal|last=Schönpflug|first=Daniel|date=2007|title=Histoires croisées: François Furet, Ernst Nolte and a Comparative History of Totalitarian Movements|url=https://archive.org/details/european-history-quarterly_2007-04_37_2/page/265|journal=European History Quarterly|volume=37|issue=2|pages=265–290|doi=10.1177/0265691407075595}}</ref> dhe përdori termin ''binjakë totalitarë'' për të lidhur [[Nazizmi|nazizmin]] dhe stalinizmin.<ref>{{Cite web|last=Grobman|first=Gary M.|date=1990|title=Nazi Fascism and the Modern Totalitarian State|url=http://www.remember.org/guide/Facts.root.nazi.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402073405/http://www.remember.org/guide/Facts.root.nazi.html|archive-date=2 prill 2015|access-date=7 gusht 2020|website=Remember.org|quote=The government of [[Nazi Germany]] was a fascist, totalitarian state.}}</ref> Erik Hobsbauwm kritikoi Furetin për tundimin e tij për të theksuar ekzistencën e një terreni të përbashkët midis dy sistemeve me rrënjë të ndryshme ideologjike.<ref>{{Cite book|last=Hobsbawm|first=Eric|title=History and Illusion|date=2012|publisher=Abacus|isbn=978-0349120560|chapter=Revolutionaries|author-link=Eric Hobsbawm}}</ref> Në fillim të viteve 2010, Richard Shorten, Vladimir Tismăneanu dhe Aviezer Taker parashtruan se ideologjitë totalitare mund të marrin forma të ndryshme në sisteme të ndryshme politike, por të gjitha ato përqendrohen në [[Utopia|utopizëm]], shkencëtarizëm ose dhunë politike. Ata pohojnë se nazizmi dhe stalinizmi të dy theksuan rolin e specializimit në shoqëritë moderne dhe ata gjithashtu e shihnin [[Polimat|polimatinë]] si një gjë të së kaluarës, dhe ata gjithashtu deklaruan se pretendimet e tyre mbështeteshin nga statistikat dhe shkenca, gjë që i shtyu ata të impononin rregulla të rrepta etike mbi kulturën, të përdorin dhunë psikologjike dhe të persekutojnë grupe të tëra shoqërore.<ref>{{Cite book|last=Shorten|first=Richard|title=Modernism and Totalitarianism: Rethinking the Intellectual Sources of Nazism and Stalinism, 1945 to the Present|date=2012|publisher=Palgrave|isbn=978-0230252073}}</ref><ref>{{Cite book|last=Tismăneanu|first=Vladimir|title=The Devil in History: Communism, Fascism, and Some Lessons of the Twentieth Century|date=2012|publisher=University of California Press|isbn=978-0520954175}}</ref><ref>{{Cite book|last=Tucker|first=Aviezer|title=The Legacies of Totalitarianism: A Theoretical Framework|date=2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1316393055}}</ref> Në fund të viteve 2010, ''The Economist'' e ka përshkruar sistemin e zhvilluar të kredisë sociale të Kinës nën administratën e sekretarit të përgjithshëm [[Partia Komuniste e Kinës|të Partisë Komuniste Kineze,]] [[Xi Xhinping|Xi Jinping]], për të shqyrtuar dhe renditur qytetarët e saj bazuar në sjelljen e tyre personale, si ''totalitare'' .<ref>{{Cite news|date=17 dhjetor 2017|title=China invents the digital totalitarian state|work=The Economist|url=https://www.economist.com/briefing/2016/12/17/china-invents-the-digital-totalitarian-state|url-status=live|access-date=14 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914200819/https://www.economist.com/briefing/2016/12/17/china-invents-the-digital-totalitarian-state|archive-date=14 shtator 2018}}</ref> Kundërshtarët e sistemit të renditjes së Kinës thonë se ai është ndërhyrës dhe është vetëm një mjet tjetër që një shtet njëpartiak mund të përdorë për të kontrolluar popullsinë. ''[[The New York Times|New York Times]]'' krahasoi kultin e personalitetit të liderit kryesor kinez Xi Jinping dhe mendimin e tij të ideologjisë Xi Jinping me atë të [[Mao Ce Duni|Mao Ce Dunit]] gjatë [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]] .<ref>{{Cite news|last=Buckley|first=Chris|date=24 tetor 2017|title=China Enshrines 'Xi Jinping Thought,' Elevating Leader to Mao-Like Status|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/10/24/world/asia/china-xi-jinping-communist-party.html|url-status=live|access-date=23 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122135305/https://www.nytimes.com/2017/10/24/world/asia/china-xi-jinping-communist-party.html|archive-date=22 nëntor 2017}}</ref> Mbështetësit thonë se kjo do ta transformojë Kinën në një shoqëri më të civilizuar dhe që i bindet ligjit.<ref>{{Cite news|last=Leigh|first=Karen|last2=Lee|first2=Dandan|date=2 dhjetor 2018|title=China's Radical Plan to Judge Each Citizen's Behavior|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/business/chinas-radical-plan-to-judge-each-citizens-behavior/2018/12/02/0a281258-f69b-11e8-8642-c9718a256cbd_story.html|url-status=dead|access-date=23 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102090447/https://www.washingtonpost.com/business/chinas-radical-plan-to-judge-each-citizens-behavior/2018/12/02/0a281258-f69b-11e8-8642-c9718a256cbd_story.html|archive-date=2 janar 2019}}</ref> Shoshana Zuboff e konsideron më tepër instrumentiste sesa totalitare.<ref>{{Cite journal|last=Lucas|first=Rob|date=janar–shkurt 2020|title=The Surveillance Business|url=https://newleftreview.org/issues/II121/articles/rob-lucas-the-surveillance-business|url-status=live|journal=[[New Left Review]]|volume=121|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621022016/https://newleftreview.org/issues/II121/articles/rob-lucas-the-surveillance-business|archive-date=21 qershor 2020|access-date=23 mars 2020}}</ref> Teknologji të tjera në zhvillim që mund të fuqizojnë regjimet totalitare të ardhshme përfshijnë leximin e trurit, gjurmimin e kontakteve dhe aplikime të ndryshme të [[Inteligjenca artificiale|inteligjencës artificiale]] .<ref>{{Cite journal|last=Brennan-Marquez|first=K.|date=2012|title=A Modest Defence of Mind Reading|url=https://yjolt.org/modest-defense-mind-reading|url-status=live|journal=[[Yale Journal of Law and Technology]]|volume=15|issue=214|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810195039/https://yjolt.org/modest-defense-mind-reading|archive-date=2020-08-10}}</ref><ref>{{Cite news|last=Pickett|first=K.|date=16 prill 2020|title=Totalitarianism: Congressman calls method to track coronavirus cases an invasion of privacy|work=[[Washington Examiner]]|url=https://www.washingtonexaminer.com/news/totalitarianism-congressman-calls-method-to-track-coronavirus-cases-an-invasion-of-privacy|url-status=live|access-date=23 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422082819/https://www.washingtonexaminer.com/news/totalitarianism-congressman-calls-method-to-track-coronavirus-cases-an-invasion-of-privacy|archive-date=22 prill 2020}}</ref><ref name="Helbing2019">{{Cite journal|last=Helbing|first=Dirk|last2=Frey|first2=Bruno S.|last3=Gigerenzer|first3=Gerd|last4=Hafen|first4=Ernst|last5=Hagner|first5=Michael|last6=Hofstetter|first6=Yvonne|last7=van den Hoven|first7=Jeroen|last8=Zicari|first8=Roberto V.|last9=Zwitter|first9=Andrej|date=2019|title=Will Democracy Survive Big Data and Artificial Intelligence?|url=https://pure.rug.nl/ws/files/111453647/Helbing2019_Chapter_WillDemocracySurviveBigDataAnd.pdf|url-status=live|journal=Towards Digital Enlightenment|pages=73–98|doi=10.1007/978-3-319-90869-4_7|isbn=978-3-319-90868-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526083948/https://pure.rug.nl/ws/files/111453647/Helbing2019_Chapter_WillDemocracySurviveBigDataAnd.pdf|archive-date=2022-05-26}} (also published in {{Cite book|last=Helbing|first=D.|title=Towards Digital Enlightenment: Essays on the Dark and Light Sides of the Digital Revolution|last2=Frey|first2=B. S.|last3=Gigerenzer|first3=G.|date=2019|publisher=Springer, Cham.|isbn=978-3319908694|pages=73–98|chapter=Will democracy survive big data and artificial intelligence?|display-authors=etal}})</ref><ref>{{Cite journal|last=Turchin|first=Alexey|last2=Denkenberger|first2=David|date=3 maj 2018|title=Classification of global catastrophic risks connected with artificial intelligence|url=https://philarchive.org/rec/TURCOG-2|journal=AI & Society|volume=35|issue=1|pages=147–163|doi=10.1007/s00146-018-0845-5}}</ref> Filozofi Nick Bostrom thotë se ekziston një kompromis i mundshëm, domethënë se disa rreziqe ekzistenciale mund të zbuten nga krijimi i një [[Qeveria botërore|qeverie të fuqishme dhe të përhershme botërore]], dhe nga ana tjetër, krijimi i një qeverie të tillë mund të rrisë rreziqet ekzistenciale që lidhen me sundimi i një diktature të përhershme.<ref>{{Cite journal|last=Bostrom|first=Nick|date=shkurt 2013|title=Existential Risk Prevention as Global Priority|journal=Global Policy|volume=4|issue=1|pages=15–31|doi=10.1111/1758-5899.12002}}</ref> === Totalitarizmi fetar === [[Skeda:Flag_of_the_Taliban.svg|parapamje| [[Flamuri i Afganistanit|Flamuri i talebanëve]]]] [[Talibanët]] janë një grup militant dhe lëvizje politike totalitare [[Islamizmi|islamike]] [[Islami Synit|sunite]] në [[Afganistani|Afganistan]] që u shfaq si pasojë e [[Lufta Sovjet-Afgane|Luftës Sovjeto-Afgane]] dhe përfundimit të Luftës së Ftohtë. Kjo lëvizje qeverisi pjesën më të madhe të Afganistanit nga [[Emirati Islam i Afganistanit|viti 1996 deri në 2001]] dhe rifitoi kontrollin e plotë të Afganistanit në vitin 2021 . Veçoritë e qeverisjes së saj totalitare përfshijnë imponimin e kulturës Pashtunvali të grupit etnik pluralist pashtun si ligj fetar, përjashtimin e pakicave dhe anëtarëve jo-talebane [[Pashtunët|nga]] qeveria dhe shkeljet e shumta të të drejtave të grave . [[Skeda:Mugshot_of_Abu_Bakr_al-Baghdadi,_2004.jpg|parapamje| [[Ebu Bekër el-Bagdadi|Abu Bakr al-Baghdadi]], i vetëshpallur [[Hilafeti|kalifi]] i [[Daeshi|Shtetit Islamik]], sundoi si diktator i një kuazi-shteti totalitar që kontrollonte pjesë të Irakut dhe Sirisë nga 2014 deri në 2019]] [[Daeshi|Shteti Islamik]] është një grup [[Terrorizmi|terrorist]] salafi-xhihadist i themeluar nga Abu Musab al-Zarkavi në vitin 1999, i cili përkrah një ideologji totalitare që është një hibrid [[Fondamentalizmi islam|fundamentalist]] i xhihadizmit global, [[Vehabizmi|vehabizmit]] dhe kutbizmit. Në vitin 2014, grupi e deklaroi veten si një [[Hilafeti|kalifat]] {{Efn|Caliphate claim of "Islamic State" group is disputed and declared as illegal by traditional [[Ulema|Islamic scholarship]].<ref>[[Yusuf al-Qaradawi]] stated: "[The] declaration issued by the Islamic State is void under [[sharia]] and has dangerous consequences for the Sunnis in Iraq and for the revolt in Syria", adding that the title of caliph can "only be given by the entire Muslim nation", not by a single group./>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10948480/Islamic-State-leader-Abu-Bakr-al-Baghdadi-addresses-Muslims-in-Mosul.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10948480/Islamic-State-leader-Abu-Bakr-al-Baghdadi-addresses-Muslims-in-Mosul.html|archive-date=12 janar 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=Islamic State leader Abu Bakr al-Baghdadi addresses Muslims in Mosul|last=Strange|first=Hannah|date=5 korrik 2014|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=6 korrik 2014}}{{cbignore}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|url=http://www.jihadica.com/caliph-incognito/|title=Caliph Incognito: The Ridicule of Abu Ibrahim al-Hashimi|last=Bunzel|first=Cole|website=www.jihadica.com|language=en-US|access-date=2 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102184946/http://www.jihadica.com/caliph-incognito/|archive-date=2 janar 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/blog/markaz/2016/11/01/what-a-caliphate-really-is-and-how-the-islamic-state-is-not-one/|title=What a caliphate really is—and how the Islamic State is not one|last=Hamid|first=Shadi|date=1 nëntor 2016|website=Brookings|language=en-US|access-date=5 shkurt 2020|archive-date=1 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401231616/https://www.brookings.edu/blog/markaz/2016/11/01/what-a-caliphate-really-is-and-how-the-islamic-state-is-not-one/|url-status=live}}</ref>}} që kërkonte [[Dominimi i Botës|dominimin e botës]] dhe vendosi atë që është përshkruar si një " ''regjim totalitar politik-fetar'' ". Kuazi-shteti mbajti territor të rëndësishëm në Irak dhe Siri gjatë rrjedhës së Luftës në Irak dhe [[Lufta civile në Siri|luftës civile siriane]] nga viti 2013 deri në 2019 nën diktaturën e kalifit të tij të parë [[Ebu Bekër el-Bagdadi|Abu Bakr al-Bagdadi]], i cili imponoi një formë ekstreme të ligjit të Sheriatit.<ref>{{Cite web|last=Winter|first=Charlie|date=27 mars 2016|title=Totalitarianism 101: The Islamic State's Offline Propaganda Strategy|url=https://www.lawfareblog.com/totalitarianism-101-islamic-states-offline-propaganda-strategy|access-date=14 prill 2023|archive-date=28 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828033633/https://www.lawfareblog.com/totalitarianism-101-islamic-states-offline-propaganda-strategy|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last=Filipec|first=Ondrej|title=The Islamic State From Terrorism to Totalitarian Insurgency|publisher=Routledge|year=2020|isbn=9780367457631}}</ref><ref>{{Cite book|last=Peter|first=Bernholz|title=The Oxford Handbook of Public Choice|date=shkurt 2019|volume=1|chapter=Supreme Values, Totalitarianism, and Terrorism}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Haslett|first=Allison|date=2021|title=The Islamic State: A Political-Religious Totalitarian Regime.|url=https://libjournals.mtsu.edu/index.php/scientia/article/download/2075/1251/5752|journal=Scientia et Humanitas: A Journal of Student Research|publisher=[[Middle Tennessee State University]]|quote="Islamic State embraces the most violent, extreme traits of Jihadi-Salafism.. the State merged religious dogma and state control together to create a ''political-religious totalitarian regime'' that was not bound by physical borders"}}</ref> Një tjetër shembull historik i totalitarizmit fetar konsiderohet nga disa studiues rasti i qytetit të Gjenevës nën udhëheqjen e Xhon Kalvin, që është përshkruar si udhëheqës totalitar nga disa studiues.<ref name="Bernholz 2017 p. 33">{{Cite book|last=Bernholz|first=P.|url=https://books.google.com/books?id=dyYmDwAAQBAJ&pg=PA33|title=Totalitarianism, Terrorism and Supreme Values: History and Theory|publisher=Springer International Publishing|year=2017|isbn=978-3-319-56907-9|series=Studies in Public Choice|page=33|access-date=2023-02-28}}</ref><ref name="Congleton Grofman Voigt 2018 p. 860">{{Cite book|last=Congleton|first=R.D.|url=https://books.google.com/books?id=wLh9DwAAQBAJ&pg=PA860|title=The Oxford Handbook of Public Choice, Volume 1|last2=Grofman|first2=B.N.|last3=Voigt|first3=S.|publisher=Oxford University Press|year=2018|isbn=978-0-19-046974-0|series=Oxford Handbooks|page=860|access-date=2023-02-28}}</ref><ref name="Maier Schäfer 2007 p. 264">{{Cite book|last=Maier|first=H.|url=https://books.google.com/books?id=L4d8AgAAQBAJ&pg=PA264|title=Totalitarianism and Political Religions, Volume II: Concepts for the Comparison Of Dictatorships|last2=Schäfer|first2=M.|publisher=Taylor & Francis|year=2007|isbn=978-1-134-06346-8|series=Totalitarianism Movements and Political Religions|page=264|access-date=2023-02-28}}</ref> === Pikëpamjet mbi totalitarizmin nga historianët e Bashkimit Sovjetik që nga vitet 1970 === Shumica e historianëve modernë perëndimorë të Bashkimit Sovjetik e konsiderojnë konceptin e totalitarizmit si një thjeshtim të tepërt që nuk pasqyron saktësisht realitetin e jetës në Bashkimin Sovjetik. Ideja u sfidua fillimisht nga një brez historianësh që u shquan në vitet 1970 dhe perspektivat e të cilëve u njohën si "shkolla revizioniste". Disa nga anëtarët më të shquar të të cilit ishin Sheila Fitzpatrick, J. Arch Getty, Jerry F. Hough, William McCagg dhe Robert W. Thurston .<ref name="Laqueur, Walter pages 225-227">{{Cite book|last=Laqueur|first=Walter|title=The Fate of the Revolution: Interpretations of Soviet History from 1917 to the Present|url=https://archive.org/details/fateofrevolution0000laqu_a1o2|date=1987|publisher=Scribner's|isbn=978-0684189031|location=New York|pages=[https://archive.org/details/fateofrevolution0000laqu_a1o2/page/225 225]–227|author-link=Walter Laqueur}}</ref> Megjithëse interpretimet e tyre individuale ndryshojnë, revizionistët thonë se Bashkimi Sovjetik nën Jozef Stalinin ishte në shumë mënyra institucionalisht i dobët dhe se terrori pasqyronte dobësitë dhe jo pikat e forta të shtetit sovjetik.<ref name="Laqueur, Walter pages 225-227" /> Ata argumentojnë se qytetarët sovjetikë nuk ishin plotësisht të palirë dhe se nuk i mungonin tërësisht burimet, siç nënkupton perspektiva totalitare. Përkundrazi, ata zhvilluan me sukses praktika që i ndihmuan të lundronin në jetën e përditshme në një kohë rreziku të konsiderueshëm dhe mungesash të shumta.<ref>{{Cite book|last=Fitzpatrick|first=Sheila|title=[[Everyday Stalinism|Everyday Stalinism: Ordinary Life in Extraordinary Times: Soviet Russia in the 1930s]]|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195050004|location=New York|author-link=Sheila Fitzpatrick}}</ref> Në rastin e [[Gjermania Lindore|Gjermanisë Lindore]], Eli Rubin pohoi se Gjermania Lindore nuk ishte një shtet totalitar, por një shoqëri e formuar nga bashkimi i rrethanave unike ekonomike dhe politike që ndërveprojnë me shqetësimet e qytetarëve të zakonshëm.<ref>{{Cite book|last=Rubin|first=Eli|title=Synthetic Socialism: Plastics & Dictatorship in the German Democratic Republic|url=https://archive.org/details/syntheticsociali0000rubi|date=2008|publisher=University of North Carolina Press|isbn=978-1469606774|location=Chapel Hill}}</ref> Sipas disa studiuesve, të quash [[Josif Stalini|Josif Stalinin]] ''totalitar'' në vend të ''autoritarit'' është pohuar se është një justifikim i zhurmshëm por i çuditshëm për interesat vetjake perëndimore, po aq me siguri sa edhe kundërpretendimi se gjoja zhvlerësimi i konceptit totalitar mund të jetë një tingull i lartë, por i çuditshëm. justifikim për interesin vetjak rus. Studiues të tjerë, mes tyre F. William Engdahl, Sheldon Wolin dhe [[Slavoj Zhizhek]], e kanë lidhur totalitarizmin me [[Kapitalizmi|kapitalizmin]] dhe [[Liberalizmi|liberalizmin]], dhe kanë përdorur koncepte të tilla si totalitarizmi i përmbysur,<ref>{{Cite book|last=Hedges|first=Chris|title=[[Days of Destruction, Days of Revolt]]|last2=Sacco|first2=Joe|date=2012|publisher=Nation Books|isbn=978-1568586434|author-link=Chris Hedges|author-link2=Joe Sacco}}</ref> kapitalizmi totalitar,<ref>{{Cite book|last=Liodakis|first=George|title=Totalitarian Capitalism and Beyond|date=2010|publisher=Routledge|isbn=978-0754675570}}</ref> dhe demokracia totalitare .<ref>{{Cite book|last=Žižek|first=Slavoj|title=Welcome to the Desert of the Real|url=https://archive.org/details/welcometodeserto0000zize|date=2002|publisher=Verso|isbn=978-1859844212|location=London and New York|author-link=Slavoj Žižek}}</ref><ref>{{Cite book|last=Engdahl|first=F. William|title=Full Spectrum Dominance: Totalitarian Democracy in the New World Order|url=https://archive.org/details/fullspectrumdomi0000fwil|date=2009|publisher=Third Millennium Press|isbn=978-0979560866|location=Boxboro, Massachusetts|author-link=F. William Engdahl}}</ref><ref>{{Cite book|last=Wolin|first=Sheldon S.|title=Democracy Incorporated: Managed Democracy and the Specter of Inverted Totalitarianism|date=2010|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691145891|location=Princeton, New Jersey|author-link=Sheldon Wolin}}</ref> == Referime == [[Kategoria:Fashizëm]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] [[Kategoria:Totalitarizëm]] <references /> 6qkq8ckp944yqox2zwo6ca13bqld89r Gjuha formale 0 330750 3002404 2962343 2026-06-27T21:18:26Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002404 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Syntax_tree.svg|parapamje|Struktura e fjalisë angleze të mirëformuar sintaksorisht, edhe pse e pakuptimtë, ''"Colorless green ideas sleep furiously"'' ([[Idetë e gjelbërta pa ngjyrë flenë furishëm|shembull historik]] nga [[Noam Chomsky|Chomsky]] 1957).]] Në [[Logjika|logjikë]], [[Matematika|matematikë]], [[shkenca kompjuterike]] dhe [[Gjuhësia|gjuhësi]], një '''gjuhë formale''' përbëhet nga [[Fjala|fjalë]], [[Simboli|shkronjat]] e të cilave janë marrë nga një [[Alfabeti (gjuhë formale)|alfabet]] dhe janë të mirëformuara sipas një grupi të caktuar rregullash. Alfabeti i një gjuhe formale përbëhet nga simbole, shkronja ose shenja që bashkohen në vargjet e gjuhës.<ref>See e.g. {{Cite book|last=Reghizzi|first=Stefano Crespi|url=https://books.google.com/books?id=AxH6cWm61i0C|title=Formal Languages and Compilation|publisher=Springer|year=2009|isbn=9781848820500|series=Texts in Computer Science|page=8|language=en|bibcode=2009flc..book.....C|quote=An alphabet is a finite set}}</ref> Çdo varg i lidhur nga simbolet e këtij alfabeti quhet fjalë, dhe fjalët që i përkasin një gjuhe të caktuar formale quhen ndonjëherë ''fjalë të formuara mirë'' ose ''formula të formuara mirë''. Një gjuhë formale shpesh përkufizohet me anë të një [[Gramatika formale|gramatike formale]], siç është gramatika e rregullt ose gramatika pa kontekst, e cila përbëhet nga rregullat e formimit të saj. Në shkencën kompjuterike, gjuhët formale përdoren ndër të tjera si bazë për përcaktimin e gramatikës së [[Gjuhë programimi|gjuhëve të programimit]] dhe versioneve të formalizuara të nëngrupeve të gjuhëve natyrore, në të cilat fjalët e gjuhës përfaqësojnë koncepte që lidhen me kuptime ose [[Semantika|semantikë]] të veçantë. Në [[Teoria e kompleksitetit llogaritës|teorinë e kompleksitetit llogaritës]], [[Problemi i vendimit|problemet e vendimit]] përcaktohen në mënyrë tipike si gjuhë formale, dhe [[Klasa e kompleksitetit|klasat e kompleksitetit]] përcaktohen si grupe të gjuhëve formale që mund të [[Analiza|analizohen nga makinat]] me fuqi të kufizuar llogaritëse. Në [[Logjika|logjikë]] dhe [[Bazat e matematikës|themelet e matematikës]], gjuhët formale përdoren për të përfaqësuar sintaksën e [[Sistemi aksiomatik|sistemeve aksiomatike]], dhe [[Formalizmi (filozofia e matematikës)|formalizmi matematik]] është filozofia që e gjithë matematika mund të reduktohet në manipulimin sintaksor të gjuhëve formale në këtë mënyrë. Fusha e '''teorisë së gjuhës formale''' studion kryesisht aspektet thjesht [[Sintaksa|sintaksore]] të gjuhëve të tilla - domethënë modelet e tyre të brendshme strukturore. Teoria e gjuhës formale doli nga gjuhësia, si një mënyrë për t'i kuptuar rregullsitë sintaksore të [[Gjuha natyrore|gjuhëve natyrore]]. == Fjalët mbi një alfabet == Një '''alfabet''', në kontekstin e gjuhëve formale, mund të jetë çdo [[Bashkësitë|grup]], megjithëse shpesh ka kuptim të përdoret një [[Alfabeti|alfabet]] në kuptimin e zakonshëm të fjalës, ose më përgjithësisht çdo [[Kodimi i karaktereve|kodim i caktuar i karaktereve]], si [[ASCII]] ose [[Unicode]]. Elementet e një alfabeti quhen '''shkronjat''' e tij. Një alfabet mund të përmbajë një numër [[Komplet i numërueshëm|të pafund]] elementesh; megjithatë, shumica e përkufizimeve në teorinë e gjuhës formale specifikojnë alfabete me një numër të kufizuar elementesh dhe shumica e rezultateve zbatohen vetëm për to. Një '''fjalë''' mbi një alfabet mund të jetë çdo sekuencë e fundme (dmth. [[String (shkenca kompjuterike)|varg]]) shkronjash. Bashkësia e të gjitha fjalëve mbi një alfabet Σ zakonisht shënohet me Σ<sup>*</sup> (duke përdorur [[Ylli i Kleene|yllin Kleene]]). Gjatësia e një fjale është numri i shkronjave nga të cilat ajo përbëhet. Për çdo alfabet, ekziston vetëm një fjalë me gjatësi 0, ''fjala boshe'', e cila shpesh shënohet me e, ε, λ ose edhe Λ. Me anë të [[Lidhja|bashkimit]] mund të kombinohen dy fjalë për të formuar një fjalë të re, gjatësia e së cilës është shuma e gjatësive të fjalëve origjinale. Rezultati i lidhjes së një fjale me fjalën boshe është fjala origjinale. == Shiko edhe == * [[Gramatika|Korniza gramatikore]] == Referime == {{reflist}} ==Bibliografia== * {{cite book|last1=Hopcroft|first1=John E.|title=Introduction to Automata Theory, Languages, and Computation|url=https://archive.org/details/introductiontoau00hopc|last2=Ullman|first2=Jeffrey D.|publisher=Addison-Wesley Publishing|year=1979|isbn=81-7808-347-7|location=Reading, Massachusetts|language=en}} == Lidhje të jashtme == * [[Universiteti i Maryland, Baltimore|University of Maryland]], [http://www.csee.umbc.edu/help/theory/lang_def.shtml Formal Language Definitions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216230918/http://www.csee.umbc.edu/help/theory/lang_def.shtml |date=16 shkurt 2008 }} * James Power, [http://www.cs.nuim.ie/~jpower/Courses/parsing/ "Notes on Formal Language Theory and Parsing"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121142736/http://www.cs.nuim.ie/~jpower/Courses/parsing/ |date=21 nëntor 2007 }} Archived 21 November 2007 at the Wayback Machine, 29 November 2002. * Draftet e disa kapitujve në "Handbook of Formal Language Theory", Vëll. 1–3, G. Rozenberg dhe A. Salomaa (eds.), [[Springer Verlag]], (1997): ** Alexandru Mateescu and Arto Salomaa, [https://www.cs.cmu.edu/~lkontor/noam/Mateescu-Salomaa.pdf "Preface" in Vol.1, pp. v–viii, dhe "Formal Languages: An Introduction and a Synopsis", Kapitulli 1 në Vëll. 1, pp.1–39] ** Sheng Yu, [https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.67.1248&rep=rep1&type=pdf "Regular Languages", Kapitulli 2 në Vëll. 1] ** Jean-Michel Autebert, Jean Berstel, Luc Boasson, [http://citeseer.ist.psu.edu/248295.html "Context-Free Languages and Push-Down Automata", Kapitulli 3 në Vëll. 1] ** Christian Choffrut and Juhani Karhumäki, [http://www.liafa.jussieu.fr/~cc/PUBLICATIONS/CKTUCS.PS.gz "Combinatorics of Words", Kapitulli 6 në Vëll. 1] ** Tero Harju and Juhani Karhumäki, [http://users.utu.fi/harju/articles/morph.pdf "Morphisms", Kapitulli 7 në Vëll. 1, pp. 439–510] ** Jean-Eric Pin, [http://www.liafa.jussieu.fr/~jep/PDF/HandBook.pdf "Syntactic semigroups", Kapitulli 10 in Vëll. 1, pp. 679–746] ** M. Crochemore and C. Hancart, [http://www-igm.univ-mlv.fr/~mac/REC/DOC/B4.ps "Automata for matching patterns", Chapter 9 in Vol. 2] ** Dora Giammarresi, Antonio Restivo, [https://web.archive.org/web/20071008170115/http://bruno.maitresdumonde.com/optinfo/Spe-MP/dmds1998/2dlang/giammaresi-restivo-paper.ps "Two-dimensional Languages", Chapter 4 in Vol. 3, pp. 215–267] [[Kategoria:Kombinatorikë në fjalë]] [[Kategoria:Shkencë kompjuterike teorike]] [[Kategoria:Gjuhë formale]] i03poxevo6io35r0apbz2gxfbxyr8c2 Kosta Miliçeviq 0 331225 3002590 2968320 2026-06-28T03:52:17Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002590 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = Kosta Miliçeviq | native_name = | image = Kosta Miličević, self portrait, 1910.jpg | caption = Vetë-portret | birth_date = 3 qershor 1877 | birth_place = [[Vrakë]], [[Shqipëria Osmane]] | death_date = 12 shkurt 1920 | death_place = [[Beograd]], [[Mbretëria Jugosllave|Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve]] | nationality = [[Mbretëria e Serbisë|Serb]] | field = [[Piktura]] | movement = [[Impresionizmi]] | works = | patrons = | awards = }} '''Kosta Miliçeviq''' ([[Alfabeti cirilik serb|Cirilik serb]]: Коста Миличевић, ''Kosta Miličević''; 3 qershor 1877 – 12 shkurt 1920) ishte një piktor impresionist [[Serbët|serb]], i njohur kryesisht për peizazhet e tij. == Biografia == Kosta Miliçeviq lindi në një familje klerikësh, me një histori shërbimi në priftëri. Si i ri, ai shkoi në Beograd, ku studioi me [[Kiril Kutlik]], i cili drejtonte një shkollë të famshme pikture. Ai vazhdoi stërvitjen, në kushte të vështira financiare, në [[Akademia e Arteve të Bukura, Pragë|Pragë]], [[Akademia e Arteve të Bukura, Vjenë|Vjenë]], ku punoi me piktorin e portreteve, Heinrich Streblow (1862-1925) dhe në [[Akademia e Arteve të Bukura, Mynih|Mynih]]. Deri në vitin 1910 ishte student joformal në shkollën artizanale të Rista dhe [[Beta Vukanoviq]]. Po atë vit, ai u bë anëtar i [[Lada (shoqata e artit)|Lada]], një shoqatë arti. Në periudhën e tij të hershme, ai pikturoi në [[Arti akademik|stilin akademik]], siç mësohej në Gjermani, ndërsa më pas u tërhoq nga ''[[Art Nouveau]]''. Pasi u njoh me veprat e [[Nadezhda Petroviq]] dhe [[Milan Milanoviq]], ai u përpoq të krijonte një stil më personal. Ai më në fund u vendos në një qasje të lirë, [[Impresionizmi|impresioniste]], e cila u realizua gjatë një qëndrimi në një koloni artistësh në [[Savinac]] (tani pjesë e [[Beogradi]]t). Suksesi i tij i parë erdhi në Ekspozitën e Katërt të Artit Jugosllav të vitit 1912. Ai u fut në ushtri gjatë Luftës së Parë Botërore, shërbeu shkurtimisht si ushtar, dhe më pas u bë piktor zyrtar i luftës për Komandën Supreme në [[Korfuz]]. Nga kjo periudhë dihet se kanë mbijetuar vetëm pesë piktura. Pas luftës, ai dha mësime në mbrëmje në shkollën e artit dhe artizanatit të Vukanoviqit. Vdekja e tij e hershme ishte ndoshta për shkak të tuberkulozit. == Galeria == <gallery class="center"> Skeda:Kosta Milićević - Ostrvca kraj Krfa, 1912.jpg|Ishujt nga Korfuzi, 1918 Skeda:Miličević-Potamos on Corfu.JPG|Potamós, në Korfuz Skeda:Kosta Miličević, Landscape of Corfu, 1918.jpg|Peizazh i Korfuzit, 1918 Skeda:Kosta Miličević - Predeo s Krfa, 1918.jpg|Peizazh i Korfuzit, 1918 Skeda:Kosta Miličević - Proleće na Voždovcu, 1920.jpg|Pranvera në Vozhdovac, 1920 Skeda:Kosta Milicevic, Karadorde's arsenal.jpg|Arsenali i Karagjorgjes </gallery> == Lidhje të jashtme == * [http://www.pavle-beljanski.museum/prikaz-autora-pojedinacan.php?autor=18 Коста Миличевић] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213050846/http://www.pavle-beljanski.museum/prikaz-autora-pojedinacan.php?autor=18 |date=13 dhjetor 2014 }} @ ''Spomen-zbirka Pavla Beljanskog'' * [http://www.arte.rs/sr/umetnici/kosta_milicevic-65/ Коста Миличевић (-{arte.rs}-)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317163916/http://www.arte.rs/sr/umetnici/kosta_milicevic-65/ |date=17 mars 2012 }} * [http://www.avantartmagazin.com/impresivni-tragizam-kosta-milicevic-1877-1920/ Импресивни трагизам – Коста Миличевић (1877-1920)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018111221/http://www.avantartmagazin.com/impresivni-tragizam-kosta-milicevic-1877-1920/ |date=18 tetor 2016 }} në ''Avant Art Magazin'', 3 gusht 2016 * [http://www.srpskilegat.rs/preminuo-je-slikar-kosta-milicevic-2/?pismo=lat Biografi e shkurtër] @ Srpski Legat [[Kategoria:Lindje 1877]] [[Kategoria:Vdekje 1920]] [[Kategoria:Njerëz nga Shkodra]] [[Kategoria:Piktorë serbë]] [[Kategoria:Serbët në Shqipëri]] b2h699p9o3nb1ndfwgsojhc6nf63kjq Paniku 0 331432 3002459 2962401 2026-06-27T23:18:57Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002459 wikitext text/x-wiki [[Skeda:The expression of the emotions in man and animals (1872) (14785143685).jpg|parapamje|Ilustrim në "''[[Shprehja e Emocioneve te Njeriu dhe Kafshët|Shprehja e emocioneve te njeriu dhe kafshët]]''" e [[Çarls Darvin|Çarls Darvinit]].]] '''Paniku''' është një ndjesi e papritur [[Frika|frike]], e cila është aq e fortë sa dominon ose parandalon [[Arsyeja|arsyen]] dhe të menduarit [[Logjika|logjik]], duke e zëvendësuar atë me ndjenja dërrmuese [[ankthi]] dhe [[agjitacioni]] të furishëm në përputhje me një reagim kafshëror luftarak ose ikje. Paniku mund të ndodhë në mënyrë të veçantë tek individët ose të shfaqet papritur në grupe të mëdha si [[Sëmundje psikogjenike masive|panik masiv]] (i lidhur ngushtë me [[Sjellja e tufës|sjelljen e tufës]]). == Etimologjia == Fjala "panik" rrjedh nga lashtësia dhe është një haraç për perëndinë e lashtë Pan. Një nga perënditë e shumta në [[Mitologjia greke|mitologjinë e Greqisë së lashtë]], Pan ishte perëndia e barinjve dhe e pyjeve dhe kullotave. Grekët besonin se ai shpesh endej paqësisht nëpër pyll, duke luajtur një tub, por kur u zgjua aksidentalisht nga gjumi i mesditës, ai mund të lëshonte një britmë të madhe që do të shkaktonte rrëmujë të tufave. Nga ky aspekt i natyrës së Panit, autorët grekë kanë nxjerrë fjalën panikos, "frikë e papritur", burimi përfundimtar i fjalës angleze: "panik".<ref>{{cite web|title=Definition of Panic by Merriam-Webster|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/panic}}</ref> Termi grek tregon ndjenjën e frikës totale që është gjithashtu e papritur dhe shpesh i atribuohet pranisë së një perëndie.<ref>{{Cite book|last=Cavarero|first=Adriana|title=Horrorism: Naming Contemporary Violence|url=https://archive.org/details/horrorismnamingc0000cava|publisher=Columbia University Press|year=2010|isbn=9780231144568|location=New York|pages=5}}</ref> == Psikologji == Përgjigja lufto-ose-ik (ndër emrat e tjerë) është një reagim fiziologjik që ndodh në përgjigje të një ngjarjeje të dëmshme të perceptuar, sulmi ose kërcënimi për mbijetesën. Kafshët reagojnë ndaj kërcënimeve me një shkarkim të përgjithshëm të sistemit nervor simpatik, duke e përgatitur kafshën për të luftuar ose për të ikur. Medulla mbiveshkore prodhon një kaskadë hormonale që rezulton në sekretimin e katekolaminave, veçanërisht norepinefrinës dhe epinefrinës. Hormonet estrogjen, testosterone dhe kortizol, si dhe neurotransmetuesit dopamine dhe serotonin, gjithashtu ndikojnë në mënyrën se si organizmat reagojnë ndaj stresit. Hormoni osteokalcina gjithashtu mund të luajë një rol. Sindroma e përgjithshme e përshtatjes rregullon përgjigjet ndaj stresit midis vertebrorëve dhe organizmave të tjerë përfshin përgjigjen lufto-ose-ik si në fazën e parë. Një atak paniku është një periudhë e papritur frike dhe shqetësimi intensiv që mund të përfshijë rrahje të shpejta, djersitje, dhimbje gjoksi, dridhje, gulçim, mpirje ose një ndjenjë e dënimit të afërt ose humbjes së kontrollit. Në mënyrë tipike, simptomat arrijnë kulmin brenda dhjetë minutave nga fillimi dhe zgjasin përafërsisht 30 minuta, por kohëzgjatja mund të ndryshojë nga sekonda në orë. Edhe pse shqetësuese, vetë sulmet e panikut nuk janë fizikisht të rrezikshme. Ato mund të shkaktohen ose të ndodhin papritur. Në psikologji, ekziston një gjendje e identifikuar e quajtur çrregullim paniku që është përshkruar si një cenueshmëri specifike psikologjike e njerëzve për të interpretuar ndjesitë normale fizike në një mënyrë katastrofike.<ref>{{Cite book|last1=Durand|first1=Mark|title=Essentials of Abnormal Psychology|last2=Barlow|first2=David|last3=Hofman|first3=Stefan|publisher=Cengage Learning|year=2018|isbn=9781337619370|location=Boston, MA|pages=132}}</ref> Ajo lidhet fort me faktorët biologjikë dhe psikologjikë dhe ndërveprimet e tyre.<ref>{{Cite book|last1=Barlow|first1=David|title=Abnormal Psychology: An Integrative Approach, 7th edition|last2=Durand|first2=Mark|publisher=Cengage Learning|year=2012|isbn=9781285755618|location=Stamford, CT|pages=139}}</ref> Leonard J. Schmidt dhe Brooke Warner e përshkruajnë panikun si "ai emocion i tmerrshëm dhe i thellë që na shtrin përtej aftësisë sonë për të imagjinuar ndonjë përvojë më të tmerrshme" duke shtuar se "mjekët pëlqejnë të krahasojnë kushtet klinike të dhimbshme në një "shkallë të Rihterit" të imagjinuar të mbrapshtë, lëndim… për psikiatrin nuk ka lëndim më të egër, më të keq sesa një sulm paniku shpërthyes dhe personalisht i shpërbërë.”<ref>Leonard J. Schmidt and Brooke Warner (eds), ''Panic: Origins, Insight, and Treatment'' (Berkeley CA: North Atlantic Books, 2002), xiii</ref> Sulmet e panikut mund të ndodhin për shkak të disa çrregullimeve të tjera duke përfshirë çrregullimin e ankthit social, çrregullimin e stresit post-traumatik, çrregullimin e përdorimit të substancave, depresionin dhe problemet mjekësore. Paniku në psikologjinë sociale konsiderohet infektiv pasi mund të përhapet në një mori njerëzish dhe nga të prekurit pritet të veprojnë në mënyrë të paarsyeshme si pasojë.<ref>{{Cite book|last1=Radosavljevic|first1=Vladan|title=Defence Against Bioterrorism: Methods for Prevention and Control|last2=Banjari|first2=Ines|last3=Belojevic|first3=Goran|publisher=Springer|year=2018|isbn=9789402412628|location=Dordrecht|pages=142}}</ref> Psikologët identifikojnë lloje të ndryshme të kësaj ngjarje paniku me përshkrime paksa të ndryshme, të cilat përfshijnë panik masiv, histeri masive, psikozë masive dhe ngjitje sociale.<ref>{{Cite book|last1=Heinzen|first1=Thomas|url=https://books.google.com/books?id=njJSDwAAQBAJ&q=panic+social+psychology&pg=PT162|title=Case Studies in Social Psychology: Critical Thinking and Application|last2=Goodfriend|first2=Wind|date=2018-03-21|publisher=SAGE Publications|isbn=9781544308890|language=en}}</ref> Një trajtim me ndikim teorik i panikut gjendet në ''Teoria e Sjelljes Kolektive'' të [[Neil Smelser|Neil J. Smelser]]. Shkenca e menaxhimit të panikut ka gjetur aplikime të rëndësishme praktike në forcat e armatosura dhe shërbimet e urgjencës në botë. == Efektet == Njerëzit parahistorikë përdorën panikun masiv si teknikë kur gjuanin kafshë, veçanërisht ripërtypës. Kopetë që reagonin ndaj tingujve jashtëzakonisht të fortë ose efekteve vizuale të panjohura u drejtuan drejt shkëmbinjve, ku ata përfundimisht u hodhën drejt vdekjes kur u futën në qoshe. Njerëzit janë gjithashtu të prekshëm nga paniku dhe shpesh konsiderohet infektiv, në kuptimin që paniku i një personi mund të përhapet lehtësisht te njerëzit e tjerë aty pranë dhe së shpejti i gjithë grupi vepron në mënyrë të paarsyeshme, por njerëzit gjithashtu kanë aftësinë për të parandaluar dhe/ose kontrolluar veten dhe të tjerët. paniku nga të menduarit ose trajnimi i disiplinuar (të tilla si stërvitjet për fatkeqësitë). Arkitektët dhe planifikuesit e qytetit përpiqen të përballojnë simptomat e panikut, të tilla si sjellja e tufës, gjatë projektimit dhe planifikimit, shpesh duke përdorur simulime për të përcaktuar mënyrën më të mirë për t'i çuar njerëzit në një dalje të sigurt dhe për të parandaluar bllokimin (Turma shembet dhe shtypet). Metodat më efektive janë shpesh jo intuitive. Një kolonë ose kolona të larta, të vendosura përpara daljes së derës në një distancë të llogaritur saktësisht, mund të përshpejtojnë evakuimin e një dhome të madhe, pasi pengesa ndan mbipopullimin shumë përpara pikës së mbytjes. Shumë raste shumë të publikuara të panikut vdekjeprurës ndodhën gjatë ngjarjeve masive publike. Paraqitja e Mekës u ridizajnua gjerësisht nga autoritetet saudite në një përpjekje për të eliminuar përplasjet e shpeshta, të cilat vrasin mesatarisht 250 pelegrinë çdo vit. Stadiumet e futbollit kanë parë nxitime vdekjeprurëse të turmës dhe rrëmujë, si në stadiumin Heysel në Belgjikë në 1985 me më shumë se 600 viktima, duke përfshirë 39 të vdekur, në stadiumin Hillsborough në Sheffield, Angli, në 1989 kur 96 njerëz u vranë në një përplasje, dhe në Stadiumi Kanjuruhan në Indonezi, në vitin 2022 kur 135 njerëz u vranë në një përplasje. == Shiko edhe == == Referime == [[Kategoria:Emocione]] [[Kategoria:Frikë]] 21xkw2m6v6lwr44mzgoqe3oa328purp Pronësia kolektive 0 331917 3002533 2962475 2026-06-28T02:07:52Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002533 wikitext text/x-wiki '''Pronësia kolektive''' është [[pronësia]] e [[Prona|pronës]] nga të gjithë anëtarët e një grupi.<ref>{{Cite journal|last=Stein|first=Barry A.|date=1976|title=Collective Ownership, Property Rights, and Control of the Corporation|url=https://www.jstor.org/stable/4224489|journal=Journal of Economic Issues|volume=10|issue=2|pages=298–313|doi=10.1080/00213624.1976.11503345|issn=0021-3624|jstor=4224489}}</ref><ref>{{cite book|last=Gregory and Stuart|first=Paul and Robert|title=The Global Economy and its Economic Systems|date=28 shkurt 2013|publisher=South-Western College Pub|isbn=978-1285055350|pages=30|quote=There are three broad forms of property ownership – private, public, and collective (cooperative). Under private ownership, the three ownership rights ultimately belong to individuals, subject to limitations of disposition, use, and earnings. Under public ownership, these rights belong to the state. With collective ownership, property rights belong to the members of the collective.}}</ref> Gjerësia ose ngushtësia e grupit mund të variojë nga një shoqëri e tërë në një grup bashkëpunëtorësh në një [[ndërmarrje]] të caktuar (siç është një fermë kolektive). Në kuptimin e fundit (më të ngushtë) termi dallohet nga pronësia e përbashkët dhe e përbashkëta, që nënkupton akses të hapur, mbajtjen e aseteve të përbashkëta dhe mohimin e pronësisë si të tillë. Pronësia kolektive e mjeteve të prodhimit është karakteristikë përcaktuese e socializmit,<ref>{{cite book|last=Rosser|first=Mariana V. and J. Barkley Jr.|title=Comparative Economics in a Transforming World Economy|url=https://archive.org/details/comparativeecono0000ross_v4p7|date=23 korrik 2003|publisher=MIT Press|isbn=978-0262182348|pages=[https://archive.org/details/comparativeecono0000ross_v4p7/page/53 53]|quote=Socialism is an economic system characterized by state or collective ownership of the means of production, land, and capital.}}</ref> ku "pronësia kolektive" mund t'i referohet pronësisë në të gjithë shoqërinë ose pronës kooperative nga anëtarët e një organizate. Kur krahasohet me pronësinë publike, "pronësia kolektive" zakonisht i referohet pronësisë së grupit (siç është një kooperativë prodhuese).<ref>{{cite book|last=Gregory and Stuart|first=Paul and Robert|title=The Global Economy and its Economic Systems|date=28 shkurt 2013|publisher=South-Western College Pub|isbn=978-1285055350|pages=30|quote=According to these definitions, socialism can be a theoretical or political idea that advocates a particular way of organizing economic and political life. It can be an actual economic system in which the state owns and controls resources, or it can be a system of collective or group ownership of property.}}</ref> == Shiko edhe == * [[Pronësia]] == Referime == [[Kategoria:Pronësi]] [[Kategoria:Pronë]] mpqim0h8d5toh0msqqd5y08qc3p7qz5 Përpunimi i gjuhës natyrore 0 332780 3002485 2988133 2026-06-28T00:30:16Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002485 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Automated_online_assistant.png|parapamje|251x251px|Një [[asistent i automatizuar në internet]] që ofron [[Shërbimi ndaj klientit|shërbimin ndaj klientit]] në një faqe interneti, një shembull i një aplikacioni ku përpunimi i gjuhës natyrore është një komponent kryesor]] '''Përpunimi i gjuhës natyrore''' ('''NLP''') është një nënfushë [[Ndërdisiplinariteti|ndërdisiplinore]] e [[Gjuhësia|gjuhësisë]], [[Shkenca kompjuterike|shkencave kompjuterike]] dhe [[Inteligjenca artificiale|inteligjencës artificiale]] që ka të bëjë me ndërveprimet midis kompjuterëve dhe gjuhës njerëzore, në veçanti se si të programohen kompjuterët për të përpunuar dhe për të analizuar sasi të mëdha të të dhënave të [[Gjuha natyrore|gjuhës natyrore]]. Qëllimi është që një kompjuter të jetë i aftë ta "kuptojë" përmbajtjen e dokumenteve, duke përfshirë nuancat [[Konteksti|kontekstuale]] të gjuhës brenda tyre. Teknologjia më pas mund t'i nxjerrë me saktësi informacionin dhe njohuritë e përfshira në dokumente, si dhe të kategorizojë dhe të organizojë vetë dokumentet. Sfidat në përpunimin e gjuhës natyrore shpesh përfshijnë [[Njohja e të folurit|njohjen e të folurit]], [[të kuptuarit e gjuhës natyrore]] dhe [[Prodhimi i gjuhës natyrore|prodhimin e gjuhës natyrore]]. == Historia == Përpunimi i gjuhës natyrore i ka rrënjët në vitet 1950-ta. Tashmë në vitin 1950, [[Alan Turing]] botoi një artikull të titulluar "[[Makineria Kompjuterike dhe Inteligjenca]]", i cili propozonte atë që tani quhet [[testi i Turingut]] si një kriter i inteligjencës, megjithëse në atë kohë nuk artikulohej si një problem i ndarë nga inteligjenca artificiale. Testi i propozuar përfshin një detyrë që përfshin interpretimin dhe gjenerimin e automatizuar të gjuhës natyrore. === NLP-ja simbolike (1950 - fillimi i viteve 1990) === Premisa e NLP-së simbolike përmblidhet mirë nga eksperimenti i [[Dhoma kineze|dhomës kineze]] i [[John Searle]]-t: Duke pasur parasysh një koleksion rregullash (p.sh., një libër frazash kineze, me pyetje dhe përgjigje që përputhen), kompjuteri imiton të kuptuarit e gjuhës natyrore (ose detyra të tjera të NLP-së) duke zbatuar këto rregulla në të dhënat, me të cilat përballet. * '''Vitet 1950-ta''': Eksperimenti i Georgetown më 1954 përfshinte [[Përkthimi makinerik|përkthimin plotësisht automatik]] të më shumë se gjashtëdhjetë fjalive ruse në anglisht. Autorët pohuan se brenda tri ose pesë viteve, përkthimi me makinë do të ishte një problem i zgjidhur.<ref>{{Cite web|last=Hutchins, J.|year=2005|title=The history of machine translation in a nutshell|url=http://www.hutchinsweb.me.uk/Nutshell-2005.pdf|language=en|access-date=25 maj 2023|archive-date=13 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713103044/http://www.hutchinsweb.me.uk/Nutshell-2005.pdf|url-status=dead}}</ref> Megjithatë, përparimi i vërtetë ishte shumë më i ngadalshëm dhe pas [[ALPAC|raportit të ALPAC]] më 1966, i cili zbuloi se kërkimi dhjetëvjeçar kishte dështuar të përmbushte pritshmëritë, fondet për përkthimin me makinë u reduktuan në mënyrë dramatike. Pak kërkime të mëtejshme në përkthimin me makinë u kryen në Amerikë (megjithëse disa kërkime vazhduan gjetkë, si në Japoni dhe në Evropë<ref>"ALPAC: the (in)famous report", John Hutchins, MT News International, no. 14, June 1996, pp. 9-12</ref>) deri në fund të viteve 1980 kur u zhvilluan sistemet e para [[Përkthimi makinerik statistikor|statistikore të përkthimit makinerik]]. * '''Vitet 1960-ta''': Disa sisteme veçanërisht të suksesshme të përpunimit të gjuhës natyrore, të zhvilluara në vitet 1960 ishin [[SHRDLU]], një sistem gjuhësor natyror që punon në "[[Bllokon botën|botë blloqesh]]" të kufizuara me fjalorë të kufizuar dhe [[ELIZA]], një simulim i një psikoterapisti Rogerian, shkruar nga [[Joseph Weizenbaum]] midis 1964 dhe 1966. Duke mos përdorur pothuajse asnjë informacion rreth mendimit apo emocionit njerëzor, ELIZA ndonjëherë ofronte një ndërveprim befasues të ngjashëm me njeriun. Kur "pacienti" tejkaloi bazën shumë të vogël të njohurive, ELIZA mund të japë një përgjigje të përgjithshme, për shembull, duke iu përgjigjur "Më dhemb koka" me "Pse thua se të dhemb koka?" . * '''Vitet 1970-ta''': Gjatë viteve 1970, shumë programues filluan të shkruanin "[[ontologji]] konceptuale", të cilat strukturuan informacionin e botës reale në të dhëna të kuptueshme nga kompjuteri. Shembuj janë MARGIE (Schank, 1975), SAM (Cullingford, 1978), PAM (Wilensky, 1978), TaleSpin (Meehan, 1976), QUALM (Lehnert, 1977), Politika (Carbonell, 1979) dhe Plot Units (Lehnert 1981). Gjatë kësaj kohe, u shkruan [[Chatbot|chatbotët]] e parë (p.sh. [[PARRY]]). * '''Vitet 1980-ta''': Vitet 1980 dhe fillimi i viteve 1990 shënojnë kulmin e metodave simbolike në NLP. Fushat e fokusit të kohës përfshinin kërkime mbi analizën e bazuar në rregulla (p.sh., zhvillimi i [[Gramatika e strukturës së frazës së drejtuar nga koka|HPSG]] si një operacionalizimi llogaritës i [[Gramatika e përgjithshme|gramatikës së përgjithshme]]), morfologjia (p.sh., morfologjia me dy nivele<ref>{{Citation|last=Koskenniemi|first=Kimmo|title=Two-level morphology: A general computational model of word-form recognition and production|url=http://www.ling.helsinki.fi/~koskenni/doc/Two-LevelMorphology.pdf|year=1983|publisher=Department of General Linguistics, University of Helsinki|language=en|access-date=25 maj 2023|archive-date=21 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221032913/http://www.ling.helsinki.fi/~koskenni/doc/Two-LevelMorphology.pdf|url-status=dead}}</ref>), semantika (p.sh., [[algoritmi Lesk]]), referenca (p.sh., brenda Teorisë së Përqendrimit<ref>Joshi, A. K., & Weinstein, S. (1981, August). [https://www.ijcai.org/Proceedings/81-1/Papers/071.pdf Control of Inference: Role of Some Aspects of Discourse Structure-Centering]. In ''IJCAI'' (pp. 385-387).</ref>) dhe fushave të tjera të të kuptuarit të gjuhës natyrore (p.sh., në [[Teoria e strukturës retorike|Teorinë e Strukturës Retorike]]). Linja të tjera kërkimi u vazhduan, p.sh., zhvillimi i chatbots me [[Rakter|Racter]] dhe [[Jabberwacky]]. Një zhvillim i rëndësishëm (që përfundimisht çoi në kthesën statistikore në vitet 1990) ishte rëndësia në rritje e vlerësimit sasior në këtë periudhë.<ref>{{Cite journal|last=Guida|first=G.|last2=Mauri|first2=G.|date=korrik 1986|title=Evaluation of natural language processing systems: Issues and approaches|url=https://archive.org/details/ieee-proceedings_1986-07_74_7/page/1026|journal=Proceedings of the IEEE|language=en|volume=74|issue=7|pages=1026–1035|doi=10.1109/PROC.1986.13580|issn=1558-2256}}</ref> === NLP-ja statistikore (1990-2010) === Deri në vitet 1980, shumica e sistemeve të përpunimit të gjuhës natyrore bazoheshin në grupe komplekse rregullash të shkruara me dorë. Megjithatë, duke filluar nga fundi i viteve 1980, pati një revolucion në përpunimin e gjuhës natyrore me futjen e algoritmeve të [[Mësimi makinerik|mësimit makinerik]] për përpunimin e gjuhës. Kjo ishte për shkak të rritjes së vazhdueshme të fuqisë llogaritëse dhe pakësimit gradual të dominimit të teorive [[Noam Chomsky|çomskiane]] të gjuhësisë (p.sh. [[gramatika transformuese]]), bazat teorike të së cilës dekurajuan llojin e [[Korpusi gjuhësor|gjuhësisë së korpusit]] që qëndron në themel të qasjes së mësimit makinerik për përpunimin e gjuhës.<ref>Chomskyan linguistics encourages the investigation of "[[Corner case|corner cases]]" that stress the limits of its theoretical models (comparable to [[Pathological (mathematics)|pathological]] phenomena in mathematics), typically created using [[Thought experiment|thought experiments]], rather than the systematic investigation of typical phenomena that occur in real-world data, as is the case in [[corpus linguistics]]. The creation and use of such [[Text corpus|corpora]] of real-world data is a fundamental part of machine-learning algorithms for natural language processing. In addition, theoretical underpinnings of Chomskyan linguistics such as the so-called "[[poverty of the stimulus]]" argument entail that general learning algorithms, as are typically used in machine learning, cannot be successful in language processing. As a result, the Chomskyan paradigm discouraged the application of such models to language processing.</ref> * '''Vitet 1990-ta''': Shumë nga sukseset e hershme të dukshme në metodat statistikore në NLP ndodhën në fushën e [[Përkthimi makinerik|përkthimit makinerik]], veçanërisht për shkak të punës në IBM Research, siç janë [[Modelet e shtrirjes IBM|modelet e shtrirjes së IBM-së]]. Këto sisteme ishin në gjendje të përfitonin nga [[Korpusi i tekstit|korpuset tekstuale]] shumëgjuhëshe ekzistuese që ishin prodhuar nga [[Parlamenti i Kanadasë]] dhe [[Bashkimi Evropian]] si rezultat i ligjeve që kërkonin përkthimin e të gjitha procedurave qeveritare në të gjitha gjuhët zyrtare të sistemeve përkatëse të qeverisjes. Megjithatë, shumica e sistemeve të tjera vareshin nga korpuset e zhvilluara posaçërisht për detyrat e zbatuara nga këto sisteme, gjë që ishte (dhe shpesh vazhdon të jetë) një kufizim i madh në suksesin e këtyre sistemeve. Si rezultat, një pjesë e madhe e kërkimit është bërë në metodat e të mësuarit në mënyrë më efektive nga sasi të kufizuara të dhënash. * '''Vitet 2000-ta''': Me rritjen e internetit, sasia në rritje e të dhënave gjuhësore të papërpunuara (të pashënuara) janë bërë të disponueshme që nga mesi i viteve 1990. Kështu, kërkimi është fokusuar gjithnjë e më shumë në algoritmet e mësimit [[Mësimi i pambikëqyrur|të pambikëqyrur]] dhe [[Të mësuarit gjysmë të mbikëqyrur|gjysmë të mbikëqyrur]]. Algoritme të tilla mund të mësojnë nga të dhënat që nuk janë shënuar me dorë me përgjigjet e dëshiruara ose duke përdorur një kombinim të të dhënave të shënuara dhe jo të shënuara. Në përgjithësi, kjo detyrë është shumë më e vështirë se mësimi i mbikëqyrur dhe zakonisht prodhon rezultate më pak të sakta për një sasi të caktuar të dhënash hyrëse. Sidoqoftë, ekziston një sasi e madhe e të dhënave pa shënime në dispozicion (duke përfshirë, ndër të tjera, të gjithë përmbajtjen e [[Rrjeti gjithë botërorë|World Wide Web]]), të cilat shpesh mund të kompensojnë rezultatet inferiore nëse algoritmi i përdorur ka një kompleksitet mjaft të ulët kohor për të qenë praktik. === NLP nervore (tani) === Në vitet 2010-ta, metodat e mësimit të përfaqësimit dhe të mësimit të makinerive të stilit [[Mësimi i thellë i strukturuar|të rrjeteve nervore të thella]] u përhapën në përpunimin e gjuhës natyrore. Ky popullaritet ishte pjesërisht për shkak të një morie rezultatesh që tregojnë se teknika të tilla<ref name="goldberg:nnlp17">{{Cite journal|last=Goldberg|first=Yoav|year=2016|title=A Primer on Neural Network Models for Natural Language Processing|journal=Journal of Artificial Intelligence Research|language=en|volume=57|pages=345–420|arxiv=1807.10854|doi=10.1613/jair.4992}}</ref><ref name="goodfellow:book16">{{Cite book|last=Goodfellow|first=Ian|url=http://www.deeplearningbook.org/|title=Deep Learning|last2=Bengio|first2=Yoshua|last3=Courville|first3=Aaron|publisher=MIT Press|year=2016|language=en}}</ref> mund të arrijnë rezultate të nivelit të lartë në shumë detyra të gjuhës natyrore, p.sh. në [[Modelimi i gjuhës|modelimin e gjuhës]]<ref name="jozefowicz:lm16">{{Cite book|last=Jozefowicz|first=Rafal|title=Exploring the Limits of Language Modeling|url=https://archive.org/details/arxiv-1602.02410|last2=Vinyals|first2=Oriol|last3=Schuster|first3=Mike|last4=Shazeer|first4=Noam|last5=Wu|first5=Yonghui|year=2016|language=en|bibcode=2016arXiv160202410J}}</ref> dhe analizimin.<ref name="choe:emnlp16">{{Cite journal|last=Choe|first=Do Kook|last2=Charniak|first2=Eugene|title=Parsing as Language Modeling|url=https://aclanthology.coli.uni-saarland.de/papers/D16-1257/d16-1257|url-status=dead|journal=Emnlp 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023034804/https://aclanthology.coli.uni-saarland.de/papers/D16-1257/d16-1257|archive-date=2018-10-23|access-date=2018-10-22}}</ref><ref name="vinyals:nips15">{{Cite journal|last=Vinyals|first=Oriol|last2=Kaiser|first2=Lukasz|display-authors=1|year=2014|title=Grammar as a Foreign Language|url=https://papers.nips.cc/paper/5635-grammar-as-a-foreign-language.pdf|journal=Nips2015|language=en|arxiv=1412.7449|bibcode=2014arXiv1412.7449V}}</ref> Kjo është gjithnjë e më e rëndësishme në mjekësi dhe kujdes shëndetësor, ku NLP ndihmon në analizimin e shënimeve dhe teksteve në të dhënat elektronike shëndetësore, të cilat përndryshe do të ishin të paarritshme për studim kur kërkon të përmirësojë kujdesin.<ref>{{Cite journal|last=Turchin|first=Alexander|last2=Florez Builes|first2=Luisa F.|date=2021-03-19|title=Using Natural Language Processing to Measure and Improve Quality of Diabetes Care: A Systematic Review|journal=Journal of Diabetes Science and Technology|language=en|volume=15|issue=3|pages=553–560|doi=10.1177/19322968211000831|issn=1932-2968|pmc=8120048|pmid=33736486}}</ref> == Metodat: rregullat, statistikat, rrjetet nervore == Në ditët e hershme, shumë sisteme të përpunimit të gjuhës u krijuan me metoda simbolike, dmth., kodimi me dorë i një sërë rregullash, së bashku me një kërkim fjalori:<ref name="winograd:shrdlu71">{{Cite thesis|last=Winograd|first=Terry|title=Procedures as a Representation for Data in a Computer Program for Understanding Natural Language|url=http://hci.stanford.edu/winograd/shrdlu/|language=en|access-date=25 maj 2023|archive-date=16 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816033418/http://hci.stanford.edu/winograd/shrdlu/|url-status=dead}}</ref><ref name="schank77">{{Cite book|last=Schank|first=Roger C.|title=Scripts, Plans, Goals, and Understanding: An Inquiry Into Human Knowledge Structures|url=https://archive.org/details/scriptsplansgoal0000scha|last2=Abelson|first2=Robert P.|publisher=Erlbaum|year=1977|isbn=0-470-99033-3|location=Hillsdale|language=en}}</ref> të tilla si duke shkruar gramatika ose duke hartuar rregulla heuristike për stemimin. Sistemet më të fundit të bazuara në algoritmet e [[Mësimi makinerik|mësimit makinerik]] kanë shumë përparësi ndaj rregullave të prodhuara me dorë: * Procedurat e të mësuarit të përdorura gjatë mësimit makinerik fokusohen automatikisht në rastet më të zakonshme, ndërsa kur shkruani rregulla me dorë shpesh nuk është aspak e qartë se ku duhet të drejtohet përpjekja. * Procedurat automatike të të mësuarit mund të përdorin algoritme të konkluzioneve statistikore për të prodhuar modele që janë të qëndrueshme për të dhëna të panjohura (p.sh. përmbajnë fjalë ose struktura që nuk janë parë më parë) dhe për të dhëna të gabuara (p.sh. me fjalë të shkruara gabim ose fjalë të hequra aksidentalisht). Në përgjithësi, trajtimi me hijeshi i këtyre të dhënave me rregulla të shkruara me dorë, ose, në përgjithësi, krijimi i sistemeve të rregullave të shkruara me dorë që marrin vendime të buta, është jashtëzakonisht i vështirë, i prirur ndaj gabimeve dhe kërkon kohë. * Sistemet e bazuara në mësimin automatik të rregullave mund të bëhen më të sakta thjesht duke ofruar më shumë të dhëna hyrëse. Megjithatë, sistemet e bazuara në rregulla të shkruara me dorë mund të bëhen më të sakta vetëm duke rritur kompleksitetin e rregullave, që është një detyrë shumë më e vështirë. Në veçanti, ka një kufi për kompleksitetin e sistemeve të bazuara në rregulla të shkruara me dorë, përtej të cilave sistemet bëhen gjithnjë e më të pamenaxhueshme. Megjithatë, krijimi i më shumë të dhënave për të futur në sistemet e mësimit të makinerive kërkon thjesht një rritje korresponduese në numrin e orëve të punës së punës, përgjithësisht pa rritje të konsiderueshme në kompleksitetin e procesit të shënimit. Megjithë popullaritetin e mësimit të makinerive në kërkimin NLP, metodat simbolike ende (2020) përdoren zakonisht: * kur sasia e të dhënave të trajnimit është e pamjaftueshme për të aplikuar me sukses metodat e mësimit të makinerive, p.sh., për përkthimin makinerik të gjuhëve me burime të ulëta siç ofrohet nga sistemi [[Apertium]], * për parapërpunim në tubacionet NLP, p.sh., [[Tokenizimi (analiza leksikore)|tokenizimi]], ose * për paspërpunimin dhe transformimin e prodhimit të tubacioneve NLP, p.sh., për [[Nxjerrja e njohurive|nxjerrjen e njohurive]] nga analizat sintaksore. === Metodat statistikore === Që nga i ashtuquajturi "revolucion statistikor"<ref name="johnson:eacl:ilcl09">[http://www.aclweb.org/anthology/W09-0103 Mark Johnson. How the statistical revolution changes (computational) linguistics.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603105129/https://www.aclweb.org/anthology/W09-0103/ |date=3 qershor 2021 }} Proceedings of the EACL 2009 Workshop on the Interaction between Linguistics and Computational Linguistics.</ref><ref name="resnik:langlog11">[http://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=2946 Philip Resnik. Four revolutions.] Language Log, February 5, 2011.</ref> në fund të viteve 1980 dhe mesi i viteve 1990, shumë kërkime për përpunimin e gjuhës natyrore janë mbështetur shumë në mësimin e makinerive. Në vend të kësaj, paradigma e mësimit të makinës kërkon përdorimin [[Konkluzioni statistikor|e konkluzioneve statistikore]] për të mësuar automatikisht rregulla të tilla përmes analizës së ''[[Korpusi i tekstit|korpuseve]]'' të mëdha (është një grup dokumentesh, ndoshta me shënime njerëzore ose kompjuterike) të shembujve tipikë të botës reale. Shumë klasa të ndryshme të algoritmeve të mësimit makinerik janë aplikuar në detyrat e përpunimit të gjuhës natyrore. Këto algoritme marrin si hyrje një grup të madh "karakteristikash" që gjenerohen nga të dhënat hyrëse. Megjithatë, gjithnjë e më shumë, kërkimi është fokusuar në [[Modeli statistikor|modelet statistikore]], të cilat marrin vendime të buta, [[Probabiliteti|probabiliste]] bazuar në bashkëngjitjen e peshave [[me vlerë reale]] për çdo veçori hyrëse ([[Përfshirja e fjalëve|ngulitje]] me vlerë komplekse,<ref>{{Cite web|title=Investigating complex-valued representation in NLP|url=https://wabyking.github.io/talks/mila-talk.pdf|language=en}}</ref> dhe rrjetet nervore në përgjithësi janë propozuar gjithashtu, për p.sh. të folurit). Modele të tilla kanë avantazhin se mund të shprehin sigurinë relative të shumë përgjigjeve të ndryshme të mundshme dhe jo vetëm të njërës, duke prodhuar rezultate më të besueshme kur një model i tillë përfshihet si një komponent i një sistemi më të madh. Disa nga algoritmet më të hershme të mësimit të makinerive të përdorura, të tilla si [[Pema e vendimit|pemët e vendimeve]], prodhuan sisteme me rregulla të vështira [[Me kusht (programim kompjuterik)|if-then]] të ngjashme me rregullat ekzistuese të shkruara me dorë. Megjithatë, [[etiketimi i pjesëve të ligjëratës]] prezantoi përdorimin e modeleve të fshehura Markov në përpunimin e gjuhës natyrore, dhe gjithnjë e më shumë, kërkimi është fokusuar në modelet statistikore, të cilat marrin vendime të buta, probabiliste bazuar në bashkëngjitjen e peshave [[me vlerë reale]] për veçoritë që përbëjnë hyrjen në të dhëna. [[Modeli i gjuhës së cache|Modelet e gjuhës së memories]], mbi të cilat mbështeten tani shumë sisteme [[Njohja e të folurit|të njohjes së të folurit]] janë shembuj të modeleve të tilla statistikore. Modele të tilla janë përgjithësisht më të fuqishme kur jepen të dhëna të panjohura, veçanërisht hyrje që përmban gabime (siç është shumë e zakonshme për të dhënat e botës reale) dhe prodhojnë rezultate më të besueshme kur integrohen në një sistem më të madh që përfshin nëndetyra të shumta. Që nga kthesa nervore, metodat statistikore në kërkimin NLP janë zëvendësuar kryesisht nga rrjetet nervore. Megjithatë, ato vazhdojnë të jenë të rëndësishme për kontekstet, në të cilat kërkohet interpretueshmëria dhe transparenca statistikore. === Rrjetet nervore === Një pengesë kryesore e metodave statistikore është se ato kërkojnë inxhinieri të hollësishme të veçorive. Që nga viti 2015,<ref>{{Cite web|last=Socher|first=Richard|title=Deep Learning For NLP-ACL 2012 Tutorial|url=https://www.socher.org/index.php/Main/DeepLearningForNLP-ACL2012Tutorial|access-date=2020-08-17|website=www.socher.org|language=en|archive-date=14 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414054126/https://www.socher.org/index.php/Main/DeepLearningForNLP-ACL2012Tutorial|url-status=dead}} This was an early Deep Learning tutorial at the ACL 2012 and met with both interest and (at the time) skepticism by most participants. Until then, neural learning was basically rejected because of its lack of statistical interpretability. Until 2015, deep learning had evolved into the major framework of NLP. [Link is broken, try http://web.stanford.edu/class/cs224n/]</ref> fusha ka braktisur kryesisht metodat statistikore dhe është zhvendosur në [[Rrjeti nervor|rrjetet nervore]] për mësimin e makinerive. Teknikat e njohura përfshijnë përdorimin e [[Përfshirja e fjalëve|ngulitjes së fjalëve]] për të kapur vetitë semantike të fjalëve dhe një rritje në të mësuarit nga fundi në fund të një detyre të nivelit më të lartë (p.sh., përgjigjja e pyetjeve) në vend që të mbështetet në një linjë detyrash të veçanta të ndërmjetme (p.sh. etiketimi i pjesës së të folurit dhe analizimi i varësisë). Në disa fusha, ky ndryshim ka sjellë ndryshime thelbësore në mënyrën se si janë dizajnuar sistemet NLP, të tilla që qasjet e bazuara në rrjete të thella nervore mund të shihen si një paradigmë e re e dallueshme nga përpunimi statistikor i gjuhës natyrore. Për shembull, termi ''[[Përkthimi i makinës nervore|përkthim i makinës nervore]]'' (NMT) thekson faktin se qasjet e bazuara në mësimin e thellë për përkthimin e makinës mësojnë drejtpërdrejt transformimet [[Seq2seq|nga sekuenca në sekuencë]], duke evituar nevojën për hapa të ndërmjetëm, siç janë rreshtimi i fjalëve dhe modelimi i gjuhës që u përdor në [[Përkthimi statistikor me makinë|statistikat]] . [[Përkthimi statistikor me makinë|përkthimi me makinë]] (SMT). == Detyrat e zakonshme të NLP-së == Më poshtë është një listë e disa prej detyrave më të hulumtuara në përpunimin e gjuhës natyrore. Disa nga këto detyra kanë aplikacione të drejtpërdrejta në botën reale, ndërsa të tjerat më shpesh shërbejnë si nën-detyra që përdoren për të ndihmuar në zgjidhjen e detyrave më të mëdha. Megjithëse detyrat e përpunimit të gjuhës natyrore janë të ndërthurura ngushtë, ato mund të ndahen në kategori për lehtësi. Një ndarje e trashë është dhënë më poshtë. === Përpunimi i tekstit dhe i të folurit === * [[Njohja optike e karaktereve]] (OCR) * [[Njohja e të folurit]] * [[Segmentimi i të folurit]] * [[Sinteza e të folurit|Tekst në të folur]]<ref>{{Citation|last=Yi|first=Chucai|title=Assistive Text Reading from Complex Background for Blind Persons|date=2012|work=Camera-Based Document Analysis and Recognition|pages=15–28|publisher=Springer Berlin Heidelberg|language=en|citeseerx=10.1.1.668.869|doi=10.1007/978-3-642-29364-1_2|isbn=9783642293634|last2=Tian|first2=Yingli}}</ref> * [[Segmentimi i fjalëve]] ([[Tokenizimi (analiza leksikore)|Tokenizimi]]) === Analiza morfologjike === * [[Lematizimi]]<ref>{{Cite web|date=2020-12-06|title=What is Natural Language Processing? Intro to NLP in Machine Learning|url=https://www.gyansetu.in/what-is-natural-language-processing/|access-date=2021-01-09|website=GyanSetu!|language=en-US}}</ref> * [[Morfologjia (gjuhësi)|Segmentimi morfologjik]]<ref>{{Cite journal|last=Kishorjit|first=N.|last2=Vidya|first2=Raj RK.|last3=Nirmal|first3=Y.|last4=Sivaji|first4=B.|year=2012|title=Manipuri Morpheme Identification|url=http://aclweb.org/anthology//W/W12/W12-5008.pdf|journal=Proceedings of the 3rd Workshop on South and Southeast Asian Natural Language Processing (SANLP)|language=en|location=COLING 2012, Mumbai, December 2012|pages=95–108}}</ref> * [[Etiketimi i pjesëve të ligjëratës]] * [[Stemimi]] === Analiza sintaksore === * [[Induksioni gramatikor]]<ref>{{Cite journal|last=Klein|first=Dan|last2=Manning|first2=Christopher D.|year=2002|title=Natural language grammar induction using a constituent-context model|url=http://papers.nips.cc/paper/1945-natural-language-grammar-induction-using-a-constituent-context-model.pdf|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|language=en}}</ref> * [[Thyerja e fjalisë]] * [[Parsingu|Parsing]] === Semantika leksikore (e fjalëve individuale në kontekst) === * [[Semantika leksikore]] * [[Semantika e shpërndarjes]] * Njohja e entitetit të emërtuar (NER) * [[Analiza e ndjenjave|Analiza e sentimentit]] * [[Nxjerrja e terminologjisë]] * [[Kundërshtim i kuptimit të fjalës|Shfaqja e kuptimit të fjalës]] (WSD) * [[Lidhja e entitetit]] === Semantika relacionale (semantika e fjalive individuale) === * [[Nxjerrja e marrëdhënies]] * [[Parimi semantik]] * [[Etiketimi semantik i roleve]] === Diskursi (semantika përtej fjalive individuale) === * [[Korreferenca|Rezolucioni i referencës]] * [[Analiza e diskursit]] * [[Përfshirja tekstuale|Njohja e lidhjeve tekstuale]]<ref name="rte:11">PASCAL Recognizing Textual Entailment Challenge (RTE-7) https://tac.nist.gov//2011/RTE/</ref> * [[Segmentimi i temës|Segmentimi dhe njohja e temës]] * [[Nxjerrja e argumenteve]]<ref>{{Cite web|title=Argument Mining - IJCAI2016 Tutorial|url=https://www.i3s.unice.fr/~villata/tutorialIJCAI2016.html|access-date=2021-03-09|website=www.i3s.unice.fr|language=en|archive-date=18 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418083659/https://www.i3s.unice.fr/~villata/tutorialIJCAI2016.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=NLP Approaches to Computational Argumentation – ACL 2016, Berlin|url=http://acl2016tutorial.arg.tech/|access-date=2021-03-09|language=en-GB}}</ref> == Shiko edhe == * [[Gjuhësia kompjuterike]] * [[Mësimi i thellë i strukturuar]] == Referime == {{reflist|2}} == Leximi më tej == {{Refbegin}} * {{Cite journal|last1=Bates|first1=M|year=1995|title=Models of natural language understanding|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|language=en|volume=92|issue=22|pages=9977–9982|bibcode=1995PNAS...92.9977B|doi=10.1073/pnas.92.22.9977|pmc=40721|pmid=7479812|doi-access=free}} * Steven Bird, Ewan Klein, and Edward Loper (2009). ''Natural Language Processing with Python''. O'Reilly Media. {{ISBN|978-0-596-51649-9}}. * Daniel Jurafsky and James H. Martin (2008). ''Speech and Language Processing'', 2nd edition. Pearson Prentice Hall. {{ISBN|978-0-13-187321-6}}. * Mohamed Zakaria Kurdi (2016). ''Natural Language Processing and Computational Linguistics: speech, morphology, and syntax'', Volume 1. ISTE-Wiley. {{ISBN|978-1848218482}}. * Mohamed Zakaria Kurdi (2017). ''Natural Language Processing and Computational Linguistics: semantics, discourse, and applications'', Volume 2. ISTE-Wiley. {{ISBN|978-1848219212}}. * Christopher D. Manning, Prabhakar Raghavan, and Hinrich Schütze (2008). ''Introduction to Information Retrieval''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-86571-5}}. [http://nlp.stanford.edu/IR-book/ Official html and pdf versions available without charge.] * Christopher D. Manning and Hinrich Schütze (1999). ''Foundations of Statistical Natural Language Processing''. The MIT Press. {{ISBN|978-0-262-13360-9}}. * David M. W. Powers and Christopher C. R. Turk (1989). ''Machine Learning of Natural Language''. Springer-Verlag. {{ISBN|978-0-387-19557-5}}. {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Commonskat}} [[Kategoria:Njohja e të folurit]] [[Kategoria:Gjuhësi komputerike]] [[Kategoria:Përpunimi i gjuhës natyrore]] 9rgrm09q9rtz2po4c73uetr76o7t2ov Diskutim:Kultura e Finlandës 1 332861 3002652 2886309 2026-06-28T04:40:24Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002652 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Kultura e Finlandës/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kultura e Finlandës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002651 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220808230850/https://histdoc.net/history/history.html për lidhjen https://histdoc.net/history/history.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 06:40 (CEST) 2f3nw8999s6fvd31gjcxptrx1y4xfpr Kultura e Finlandës 0 332891 3002651 3001507 2026-06-28T04:40:23Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002651 wikitext text/x-wiki '''Kultura e Finlandës''' kombinon trashëgiminë indigjene, siç përfaqësohet për shembull nga [[Gjuhët e Finlandës|gjuhët kombëtare]] të vendit, [[Gjuha finlandeze|finlandisht]] ([[Gjuhët uralike|gjuhë uralike]]) dhe [[Gjuha suedeze|suedisht]] ([[Gjuhët gjermanike|gjuhë gjermanike]]), dhe [[Sauna finlandeze|sauna]], me aspekte të përbashkëta kulturore [[Vendet Nordike|nordike]] dhe [[Kultura në Evropë|evropiane]]. Për shkak të historisë dhe vendndodhjes së saj gjeografike, Finlanda është ndikuar nga zonat fqinje, nga popujt e ndryshëm [[Popujt fino-baltikë|finik]] dhe [[Popujt baltik|baltik]], si dhe nga ish-fuqitë dominuese të Suedisë dhe Rusisë. Kultura finlandeze është ndërtuar mbi realitetet mjedisore relativisht asketike, mjetet e jetesës tradicionale dhe trashëgiminë e [[egalitarianizmi]]t (p.sh. [[e drejta e çdo njeriu]], [[e drejta e votës universale]]) dhe ideali tradicionalisht i përhapur i vetë-mjaftueshmërisë (p.sh. stilet e jetesës kryesisht rurale dhe vilat moderne verore). Ka dallime kulturore midis [[Rajonet e Finlandës|rajoneve]] të ndryshme të Finlandës, veçanërisht dallime të vogla në [[dialekt]]. Pakicat, disa prej të cilave kanë një status të njohur nga shteti, si [[samët]], [[Popullsia suedisht-folëse e Finlandës|finlandezët suedisht-folëse]], [[karelianët]], [[Kaletë Finlandez|romët]], [[Historia e hebrenjve në Finlandë|hebrenjtë]] dhe [[Tatarët finlandezë|tatarët]], ruajnë identitetin e tyre kulturor brenda Finlandës. Shumë [[Finlandezët|finlandez]] janë të lidhur emocionalisht me fshatin dhe natyrën, pasi urbanizimi në shkallë të gjerë është një fenomen relativisht i fundit. ==Pasqyrë historike== [[Skeda:Astuvansalmi hirvia.jpg|parapamje|majtas|Arti shkëmbor prehistorik i pikturuar me okër të kuq të drerit, figurave njerëzore dhe varkave në Astuvansalmi, Finlandë, nga rreth. 3800–2200 pes]] [[Periudha e fundit akullnajore|Shtresa e akullit skandinave]] mbuloi pjesën më të madhe të Evropës veriore. Pas recesionit të saj rreth vitit 8000 p.e.s., njerëzit filluan të mbërrinin në atë që është Finlanda e sotme, me një shumicë me sa duket udhëtonte nga jugu dhe lindja. Gjetjet e fundit arkeologjike tregojnë gjithashtu praninë e [[Kultura Komsa|kulturës Komsa]] veriperëndimore të Finlandës veriore të vjetër sa zbulimet më të hershme në bregdetin norvegjez.<ref>PEOPLE, MATERIAL CULTURE AND ENVIRONMENT IN THE NORTH Proceedings of the 22nd Nordic Archaeological Conference, University of Oulu, 18–23 August 2004 Edited by Vesa-Pekka Herva GUMMERUS KIRJAPAINO [http://herkules.oulu.fi/isbn9514281411/isbn9514281411.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303194910/http://herkules.oulu.fi/isbn9514281411/isbn9514281411.pdf |date=3 mars 2016 }}</ref> Ajo që është sot Finlanda i përkiste [[Kultura Kunda|kulturës Kunda]] verilindore deri rreth vitit 5000 pes dhe kulturës së qeramikës së krehrit nga rreth 4200–2000 pes. [[Kultura Kiukainen]] u shfaq në bregun jugperëndimor të Finlandës rreth vitit 1200 pes. Nga viti 1100 deri në vitin 1200, kurora e Suedisë filloi të përfshijë Finlandën. Sidoqoftë, Novgorod gjithashtu u përpoq të fitonte kontrollin. Disa luftëra ndodhën midis viteve 1400 dhe 1700 ku Finlanda luftoi kundër Suedisë, [[Republika e Novgorodit|Novgorodit]], [[Dukati i Madh i Moskës|Dukatit të Madh të Moskës]] dhe Rusisë perandorake. Në vitin 1721, u nënshkrua [[Traktati i Nystadit|Traktati i Paqes Nystad]], duke i dhënë fund dominimit suedez në rajonin e Balltikut. Në vitin 1809, Finlanda u aneksua nga [[Rusia]]. Nga viti 1809 deri në 1917, [[Finlanda]] ishte një [[Dukati i Madh i Finlandës|Dukat i Madh]] me carin rus si monark kushtetues.<ref>{{Cite web|url=https://histdoc.net/history/history.html|title=History of Finland: A selection of events and documents|website=histdoc.net|language=en|access-date=27 maj 2023|archive-date=8 gusht 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808230850/https://histdoc.net/history/history.html|url-status=dead}}</ref> Në Finlandën juglindore, rajoni i [[Karelia (rajon historik)|Karelias]], ku ndodhën shumica e konflikteve ruso-suedeze, u ndikua nga të dyja kulturat, ndërsa mbeti periferik për të dy epiqendrat e pushtetit. Vargjet në epikën kombëtare të Finlandës, ''[[Kalevala]]'', e kanë origjinën kryesisht nga Karelia dhe [[Ingria]]. Shekulli i 19-të solli një ndjenjë të [[Nacionalizmi romantik|romantizmit]] dhe nacionalizmit kombëtar në të gjithë Evropën. Nacionalizmi finlandez gjithashtu u rrit, duke formuar identitetin kulturor dhe duke e bërë kontrollin e tokës një përparësi. Shprehja e identitetit finlandez nga [[docenti]] i universitetit, [[A. I. Arwidsson]] (1791–1858), u bë një kredo e cituar shpesh e [[Lëvizja Fennoman|Fennoman]]: "Suedezë nuk jemi, rusë nuk duam të bëhemi, le të jemi, pra, finlandezë."{{efn|Në suedisht: "Svenskar äro vi icke längre, ryssar vilja vi icke bli, låt oss alltså bli finnar." Në finlandisht: "Ruotsalaisia emme ole, venäläisiksi emme tule, olkaamme siis suomalaisia".}}<ref>{{Cite web|title=Kieli ja identiteetti – Käsikirjasto 9|work=neba.finlit.fi|publisher=SKS|language=fi|access-date=18 prill 2021|url=http://neba.finlit.fi/oppimateriaali/kielijaidentiteetti/main.php?target=fennomania|archive-date=20 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420190900/http://neba.finlit.fi/oppimateriaali/kielijaidentiteetti/main.php?target=fennomania|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Arwidsson, Adolf Ivar (1791–1858)|last=Tarkiainen|first=Kari|work=Kansallisbiografia|date=15 mars 2021|access-date=18 prill 2021|url=https://kansallisbiografia.fi/kansallisbiografia/henkilo/3122|language=fi}}</ref> Nacionalizmi u rrit dhe rezultoi në një shpallje të pavarësisë nga Rusia më 6 dhjetor 1917, [[Dita e Pavarësisë (Finlandë)|Dita e Pavarësisë Finlandeze]]. Veçanërisht, nacionalistët nuk i konsideronin suedisht-folësit anëtarë të një kombi tjetër (suedez); në fakt, shumë fenomanë vinin nga familje që flisnin suedisht. ==Feja== {{Kryesor|Feja në Finlandë}} {{Shiko gjithashtu|Paganizmi finlandez}} Përpara [[Kristianizimi i Skandinavisë|kristianizimit të Finlandës]] në shekullin e 11-të, [[paganizmi finlandez]] ishte feja kryesore. [[Paganizmi finlandez#Këngë dhe yshtjet|Magjia e këngës]] dhe [[adhurimi i ariut]] ishin shenja dalluese të fesë së lashtë. Ekziston një ringjallje bashkëkohore e sistemit të besimit, e quajtur ''[[Paganizmi modern finlandez|suomenusko]]''. Krishterimi hyri në kulturën finlandeze në shekullin e 12-të.<ref>[http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/europe/finnish.html Finnish] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223185621/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/europe/finnish.html |language=en |date=23 shkurt 2009 }}</ref> Ashtu si në vitin 2016, 72.8% e finlandezëve i përkasin [[Kisha Ungjillore Luterane e Finlandës|Kishës Ungjillore Luterane]]<ref>{{cite web|url=http://evl.fi/EVLUutiset.nsf/Documents/1139DA8CC3CECB38C2257F4100454CA0?OpenDocument&lang=FI|title=Kirkon jäsenmäärän lasku hidastui – jäseniä juuri alle neljä miljoonaa|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|publisher=Lutheran church in Finland|access-date=4 shtator 2016|language=fi|archive-date=12 tetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012172622/http://evl.fi/EVLUutiset.nsf/Documents/1139DA8CC3CECB38C2257F4100454CA0?OpenDocument&lang=FI|url-status=dead}}</ref> dhe 1.1% i përkasin [[Kisha Ortodokse Finlandeze|Kishës Ortodokse Finlandeze]].<ref>{{cite web|url=http://www.stat.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html|title=Population|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|publisher=Statistics Finland|language=en|access-date=4 shtator 2016|archive-date=11 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611010801/https://www.stat.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html|url-status=dead}}</ref> ==Festat== [[Skeda:Moekki.jpg|parapamje|Një shtëpizë verore (''mökki'') në një ishull liqeni]] Festat finlandeze janë të ngjashme me kalendarin [[Krishterimi Perëndimor|e krishterë perëndimor]] dhe traditat [[Protestantizmi|protestante]]. Festat dhe traditat janë një përzierje e pranisë së krishterë mijëravjeçare dhe gjurmëve të traditave të vjetra [[Paganizmi finlandez|pagane finlandeze]]. I dukshëm ndër to është ''[[Midsummer#Finlandë|Juhannus]]'', Midsummer finlandeze. Shumica e finlandezëve tërhiqen në vilat verore (''mökki'') në cilindo nga liqenet e shumtë të Finlandës. Në varësi të rajonit, një zjarr i madh në mesnatë feston [[solstiku]]n e verës dhe në [[Åland]], vërehet tradita me prejardhje suedeze e vallëzimit rreth shtyllës së madhe. Traditat e Midsummer përfshijnë gjithashtu versione të ndryshme të çiftëzimit të magjisë dhe folklorit në festime. Midsummer është gjithashtu Dita e Flamurit në Finlandë. [[Skeda:Midsummer bonfire closeup.jpg|parapamje|majtas|Zjarr i madh gjatë Midsummer (''kokko'') në Mäntsälä]] Krishtlindja finlandeze, ''Joulu'', ndjek traditat e [[Pema e Krishtlindjeve|pemëve të Krishtlindjeve]] dhe kalendarët e Kreshmës. Pushimet fillojnë më 23 dhjetor. Dhënia e dhuratave bëhet në prag të Krishtlindjes me një vizitë nga [[Joulupukki]] ([[Ati i Krishtlindjeve]], [[Babadimri]]). Ushqimet tradicionale zakonisht hahen vetëm në Krishtlindje, të ndjekura nga sauna. Dita e Krishtlindjes është e rezervuar për një "ditë të qetë"<ref>{{cite web|last=Salokorpi|first=Sinikka|url=http://finland.fi/public/default.aspx?contentid=180470&contentlan=2&culture=en-US|title=A time of tradition|publisher=Finland Promotion Board|language=en|access-date=19 gusht 2012}}</ref> dhe festat mbarojnë pas datës 26, Dita e Shën Stefanit (''tapaninpäivä''). Pashkët është një kombinim i zakoneve të krishtera dhe pagane. Ose [[E Diele e Palmave|të Dielën e Palmave]] ose [[E Shtunë e Shenjtë|të Shtunën e Shenjtë]], fëmijët vishen si shtriga (''noita'') dhe shkojnë derë më derë, duke dhuruar degë [[Salix|shelgu]] të zbukuruara me narcise në këmbim të ëmbëlsirave. Kjo është e ngjashme me festimin e Halloween në disa vende (të tilla si Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara). Djegia e zjarreve të Pashkëve është një zakon pagan që synon të mbajë larg shtrigat. [[Skeda:Vappu Esplanadilla.jpg|parapamje|Studentët në Esplanadi të Helsinkit të veshur me kapele në [[Nata Walpurgis#Finlanda|Vappu]]]] [[Nata Walpurgis#Finlanda|Vappu]], ose Dita e Majit është një festë kombëtare, një ngjarje për finlandezët që të mirëpresin në mënyrë të prerë pranverën pas disa muajsh pak dritë dite. Mund të krahasohet me [[Mardi Gras]] me parada dhe festa. Tradicionalisht, ngjarja fillon në prag të Vappu-së nga studentët e dikurshëm dhe aktualë që vendosin [[Kapela studentore|kapelet e tyre studentore]] (kapelë diplomimi). Dita e Pavarësisë Finlandeze është 6 dhjetori dhe një festë kombëtare. ===Festat publike=== {{Kryesor|Festat publike në Finlandë}} {{Shiko gjithashtu|Ditët e valëvitjes së flamurit në Finlandë}} Të gjitha festat zyrtare në Finlandë përcaktohen me akte të [[Parlamenti i Finlandës|Parlamentit]]. Festat zyrtare mund të ndahen në festa të krishtera dhe laike. Festat kryesore të krishtera janë [[Krishtlindjet]], [[Epifania]], [[Pashkët]], [[Shëlbumi|Dita e Ngjitjes]], [[Rrëshajët]] dhe [[Dita e Gjithë Shenjtorëve]]. Festat laike janë Dita e Vitit të Ri, Dita e Majit, [[Midsummer|Dita e Mesit të Verës]] dhe [[Dita e Pavarësisë (Finlandë)|Dita e Pavarësisë]]. Krishtlindja është festa më e festuar: zakonisht të paktën 24 deri në 26 dhjetor janë pushime. ==Sauna== {{Kryesor|Sauna finlandeze}} [[Skeda:Smoke sauna.JPG|parapamje|majtas|Një [[Sauna finlandeze#Sauna e tymit|saunë e tymit]] në [[Enonkoski]], Savonia Jugore]] [[Sauna finlandeze|Sauna]] është një lloj banjosh me avull të thatë që praktikohet gjerësisht në Finlandë. Fjala është me prejardhje proto-finlandeze (që gjendet në gjuhët finlandeze dhe sàmi) që daton 7000 vjet më parë.<ref>{{Cite web|title=Sauna – A Finnish national institution|last1=Helamaa|first1=Erkki|last2=Pentikäinen|first2=Juha|work=Virtual Finland|date=nëntor 2001|url=http://virtual.finland.fi/netcomm/news/showarticle.asp?intNWSAID=26074|archive-url=https://web.archive.org/web/20080209130410/http://virtual.finland.fi/netcomm/news/showarticle.asp?intNWSAID=26074|archive-date=9 shkurt 2008|language=en}}</ref> Qëllimi i saunës është të lahet dhe nxehtësia (qoftë e thatë ose me avull) hap poret në lëkurë dhe pastron plotësisht trupin. Degët e kedrit ose thuprës mund të preken përgjatë trupit për të stimuluar qarkullimin e gjakut. Sauna qetëson dhimbjet dhe dhimbjet e muskujve. Finlandezët shpesh përdorin dhe kanë përdorur saunën për t'u rikuperuar nga puna e vështirë fizike. Kultura e saunës dikton të folurit e përmbajtur dhe kohë për të menduar për të qetësuar mendjen. Sauna nuk duhet nxituar pasi është thelbësore për jetën shpirtërore. Struktura e saunës filloi si një ndërtesë e vogël trungje e varrosur pjesërisht në tokë. Një "sauna tymi" është përdorur për të kuruar mishin në vitet para-industriale, si dhe për t'u larë ose një mjedis steril për lindjen e fëmijëve, por kjo traditë ka rënë në favor të një shpikjeje moderne, sauna e ngrohur vazhdimisht, e cila është më e nxehtë dhe më e pastër. dhe më shpejt për t'u ngrohur. Në saunat finlandeze, temperatura vendoset në rreth 60–100 °C (nganjëherë deri në 120 °C) dhe sasi të vogla uji të hedhura mbi shkëmbinjtë sipër sobës lëshojnë avull, i cili prodhon një ndjesi nxehtësie. Disa finlandezë preferojnë "saunën e thatë" duke përdorur shumë pak avull nëse ka. Sauna tradicionale përfshin procesin e djersitjes dhe ftohjes disa herë. Një pjesë e procesit të ftohjes është një not në liqen përpara se të ktheheni në saunë për një djersë shtesë. Banjat me avull kanë qenë pjesë e traditës evropiane edhe gjetkë, por sauna ka mbijetuar më së miri në Finlandë, përveç Suedisë, shteteve baltike, Rusisë, Norvegjisë dhe pjesëve të Shteteve të Bashkuara dhe Kanadasë. Për më tepër, pothuajse të gjitha shtëpitë finlandeze kanë ose saunën e tyre ose në shtëpitë e apartamenteve shumëkatëshe, një sauna me qira. Saunat publike më parë ishin të zakonshme, por tradita ka rënë kur saunat janë ndërtuar pothuajse kudo (shtëpi private, sallat komunale të notit, hotelet, selitë e korporatave, palestrat, etj.). ==Letërsia== {{Kryesor|Letërsia finlandeze}} [[Skeda:Kalevala1.jpg|parapamje|190px|''[[Kalevala]]''. Epika kombëtare finlandeze nga [[Elias Lönnrot]]. Botimi i parë, 1835.]] Megjithëse gjuha e shkruar finlandeze mund të thuhet se ekziston që kur [[Mikael Agricola]] përktheu [[Besëlidhja e Re|Testamentin e Ri]] në finlandisht në shekullin e 16-të si rezultat i [[Reformat protestante|reformimit protestant]], pak vepra të shquara letrare u shkruan deri në shekullin e 19-të, i cili pa fillimin e një [[Romanticizmi|Lëvizjeje Romantike]] kombëtare finlandeze. Kjo e shtyu [[Elias Lönnrot]] të mblidhte poezi popullore finlandeze dhe kareliane dhe t'i rregullonte dhe botonte si ''[[Kalevala]]'', [[epika kombëtare]] finlandeze. Epoka pa një rritje të poetëve dhe romancierëve që shkruanin në finlandisht, veçanërisht Aleksis Kivi dhe Eino Leino. Juhani Aho u nominua për [[Çmimi Nobel për Letërsi|Çmimin Nobel për Letërsi]] dymbëdhjetë herë.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=342|title=Nomination Database|website=www.nobelprize.org|language=en|access-date=24 janar 2017}}</ref> Pasi Finlanda u bë e pavarur, pati një rritje të shkrimtarëve modernistë, më i famshmi [[Mika Waltari]]. [[Frans Eemil Sillanpää]] u nderua me [[Çmimi Nobel për Letërsi|Çmimin Nobel për Letërsi]] në vitin 1939, deri tani i vetmi autor finlandez fitues i çmimit Nobel. Lufta e Dytë Botërore nxiti një kthim në më shumë interesa kombëtare në krahasim me një linjë mendimi më ndërkombëtare, të karakterizuar nga [[Väinö Linna]]. Letërsia në Finlandën moderne është në një gjendje të shëndetshme, me tregime detektive që gëzojnë një bum të veçantë popullariteti. [[Ilkka Remes]], një autore finlandeze e trilerëve, është shumë e njohur. [[Juha Vuorinen]] ka marrë çmimin Kultapokkari ('Golden Paperback') për librat e tij humoristik, dhe gjithsej ka shitur mbi dy milionë libra në Finlandë.<ref name="iltalehti">{{cite web|url=http://www.iltalehti.fi/viihde/201703312200094951_vi.shtml|title=50 vuotta täyttänyt Juha Vuorinen ei vieläkään saa tunnustusta kirjailijana – "Näytöt eivät riitä"|last=Spåra|first=Sami|date=31 mars 2017|website=iltalehti.fi|language=fi|access-date=12 maj 2017}}</ref> ==Shënime== {{notelist}} == Referime == <references /> [[Kategoria:Kultura në Finlandë| ]] 8zwy3rao0f2i3mdtbi4eh6tkjr4h5cz Pas-de-Calais 0 334295 3002398 2962817 2026-06-27T21:07:19Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002398 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Ngushtica e Kalesë|native_name=Pas-Calés (Pikardisht)<br> Nauw van Kales (Holandisht)<br> Pas-de-Calais (Frëngjisht)|native_name_lang=pcd|type=[[Departamentet e Francës|Departament]]|image_skyline=Arras-prefecture.jpg|image_alt=|image_caption=Ndërtesa e prefekturës së departamentit Ngushtica e Kalesë, në [[Arras]]|image_flag=Unofficial Flag of Pas-De-Calais.svg|flag_alt=|image_shield=Blason département fr Pas-de-Calais.svg|shield_alt=|nickname=|image_map=Pas-de-Calais-Position.svg|map_alt=|map_caption=Vendndodhja e Ngushticës së Kalesë në Francë|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|subdivision_type=Shteti|subdivision_name=[[Francë]]|subdivision_type1=Rajoni|subdivision_name1=[[Hauts-de-France]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=Prefektura|seat=[[Arras]]|parts_type=Nënprefekturat|parts_style=para|p1=[[Béthune]]|p2=[[Boulogne-sur-Mer]]|p3=[[Calais]]|p4=[[Lens, Pas-de-Calais|Lens]]|p5=[[Montreuil, Pas-de-Calais|Montreuil]]|p6=[[Saint-Omer]]|government_footnotes=|leader_party=|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes={{ref|area|1}}|area_total_km2=6671|area_note=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|population_total=1462167|population_as_of=Janar 2020|population_rank=7|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_note=|blank_name_sec1=Numri i departamentit|blank_info_sec1=62|blank_name_sec2=Qarqet|blank_info_sec2=[[Qarqet e departamentit Pas-de-Calais|7]]|blank1_name_sec2=Kantonet|blank1_info_sec2=[[Kantonet e departamentit Pas-de-Calais|39]]|blank2_name_sec2=Komunat|blank2_info_sec2=[[komunat e departamentit Pas-de-Calais|890]]|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=|footnotes={{note|area|1}} French Land Register data, which exclude [[estuary|estuaries]], and lakes, ponds, and glaciers larger than 1 km<sup>2</sup>|official_name=}} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''Pas-de-Calais''' ( {{IPA-fr|pɑ d(ə) kalɛ|lang|Fr-Paris--Pas-de-Calais.ogg}}," ngushtica e [[Calais]] "; Pikard: ''Pas-Calés'' ; [[Holandisht]]: ''Nauw van Kales'' ; [[Shqip]]: ''Ngushtica e Kalesë'') është një [[Departamentet e Francës|departament]] në [[Franca|Francën]] veriore i emërtuar sipas përcaktimit [[Gjuha frënge|francez]] të ngushticës së Doverit, me të cilën kufizohet. Ka më shumë komuna nga të gjitha departamentet e Francës, 890, dhe është i 8-ti më i populluar. Kishte një popullsi prej 1,465,278 banorësh në 2019.<ref name="pop2019">[https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/6011060/dep62.pdf Populations légales 2019: 62 Pas-de-Calais], INSEE</ref> '''Kalimi Calais''' lidhet me portin e Calais në [[Kanali i la Manshit|Kanalin Anglez]] . Ngushtica e Kalesë kufizohet me departamentet e [[Nord (departamenti francez)|Nord]] dhe [[Somme]] dhe është i lidhur me qarkun anglez të Kentit nëpërmjet [[Eurotuneli|Eurotunelit]] .<ref>{{Cite web|last=Jackson|first=Mark|date=2021-09-01|title=Colt and Getlink to Deploy New Fibre Optic Network via Channel Tunnel|url=https://www.ispreview.co.uk/index.php/2021/09/colt-and-getlink-to-deploy-new-fibre-optic-network-via-channel-tunnel.html|access-date=2021-09-12|website=ISPreview UK|language=en}}</ref> == Historia == Kolonizimi [[Saksonët|sakson]] në rajon nga shekulli i pestë deri në shekullin e tetë ka të ngjarë të zgjerojë kufirin gjuhësor disi në jug dhe në perëndim të vijës oïl-gjermanike, kështu që në shekullin e nëntë shumica e banorëve në veri të vijës midis [[Béthune]] dhe [[Berck]] flisnin një dialekt të holandishtes së mesme, ndërsa banorët në jug flisnin gjuhën e oïl Picard, një term gjithëpërfshirës për një sërë [[Gjuhët neolatine|dialektesh romane]] . Ky kufi gjuhësor është i dukshëm edhe sot në [[Toponimia|toponimet]] dhe patronimet e rajonit. Duke filluar në shekullin e nëntë, kufiri gjuhësor filloi një lëvizje të hovur drejt veriut dhe lindjes, dhe nga fundi i shekullit të 15-të, dialektet romane i kishin zhvendosur plotësisht ato të [[Gjuha holandeze|holandishtes]] . Ngushtica e Kalesë është një nga 83 departamentet origjinale të krijuara gjatë [[Revolucioni francez|Revolucionit Francez]] më 4 mars 1790. Ajo u krijua nga pjesë të [[Provincat e Francës|ish provincave]] të Calaisis, dikur angleze, Boulonnais, Ponthieu dhe Artois, kjo e fundit dikur pjesë e Holandës spanjolle . Disa nga betejat më të kushtueshme në trupa të [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] u zhvilluan në rajon. Memoriali Kombëtar Kanadez Vimy, tetë kilometra nga Arras, përkujton sulmin e Betejës së Vimy Ridge gjatë Betejës së Arras (1917) dhe është memoriali më i rëndësishëm i [[Kanadaja|Kanadasë]] në Evropë për ushtarët e saj të rënë.<ref>{{Cite web|last=<!--Not stated-->|date=2015|title=Canadian National Vimy Memorial, France|url=http://www.greatwar.co.uk/french-flanders-artois/memorial-canadian-national-vimy-memorial.htm|access-date=31 mars 2017|website=The Great War UK|publisher=The Great War UK|quote=The ridge runs in a direction from Givenchy-en-Gohelle in the north-west to Farbus in the south-east.}}</ref> Ngushtica e Kalesë ishte gjithashtu objektivi i Operacionit Fortitude gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], i cili ishte një plan [[Aleatët e Luftës së Dytë Botërore|i aleatëve]] për të mashtruar gjermanët se [[Operacioni Overlord|pushtimi i Evropës]] në Ditën D do të ndodhte këtu, dhe jo në Normandi .<ref>{{Cite book|last=Hakim|first=Joy|title=A History of Us: War, Peace and all that Jazz|url=https://archive.org/details/historyofusbook50000haki|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=0-19-509514-6|location=New York}}</ref> == Gjeografia == [[Skeda:Pas_de_Calais.png|parapamje|280x280px| Qytetet me më shumë se 10,000 banorë]] [[Skeda:France_manche_vue_dover.JPG|djathtas|parapamje|300x300px| Pamje e bregdetit anglez, nga Ngushtica e Kalesë]] Pas-de-Calais është në [[Rajonet e Francës|rajonin]] aktual të [[Epërmet e Francës|Hauts-de-France]] dhe është i rrethuar nga departamentet e [[Nord (departamenti francez)|Nord]] dhe [[Somme]], [[Kanali i la Manshit|Kanali Anglez]] dhe [[Deti i Veriut]] . Ajo ndan një kufi nominal me qarkun anglez të Kentit në gjysmë të rrugës përmes [[Eurotuneli|tunelit të Kanalit]] . === Qytetet kryesore === Qytetet e tij kryesore janë, në bregdet, [[Calais]] dhe [[Boulogne-sur-Mer]], dhe në Artois, [[Arras]], [[Lens]], [[Liévin]] dhe [[Béthune]] . Komuna më e populluar është Calais; prefektura Arras është e dyta më e populluar. Që nga viti 2019, ka 10 komuna me më shumë se 15,000 banorë:<ref name="pop2019"/> {| class="wikitable" !Komuna !Emri në shqip ! Popullsia (2019) |- | Calais |Kale | style="text-align: center;" | 72.509 |- | Arras |Arras | style="text-align: center;" | 41694 |- | Boulogne-sur-Mer |Bulonjë | style="text-align: center;" | 40251 |- | Lente |Lente | style="text-align: center;" | 31,461 |- | Liévin |Lievin | style="text-align: center;" | 30,112 |- | Hénin-Beaumont |Henin-Bomont | style="text-align: center;" | 25,992 |- | Béthune |Betynë | style="text-align: center;" | 25,039 |- | Bruay-la-Buissière |Braji | style="text-align: center;" | 21903 |- | [[Avion]] |Avion | style="text-align: center;" | 17625 |- | Carvin |Carvin | style="text-align: center;" | 17,557 |} == Ekonomia == Ekonomia e departamentit varej për një kohe të gjatë prej [[Xehetaria|minierave]], kryesisht minierat e qymyrit pranë qytetit Lens, Pas-de-Calais ku u zbulua qymyri në 1849.<ref>{{Cite web|title=Discovery of Coal|url=http://www.villedelens.fr/histoire/lhistoire-de-lens/la-decouverte-du-charbon.html|access-date=1 gusht 2015|publisher=Ville de Lens|archive-date=21 mars 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130449/http://www.villedelens.fr/histoire/lhistoire-de-lens/la-decouverte-du-charbon.html|url-status=dead}}</ref> Megjithatë, që nga [[Lufta e Dytë Botërore]], ekonomia është bërë më e larmishme. == Demografia == Ngushtica e Kalesë është një nga departamentet të populluara më dendur në Francë, por nuk ka qytete me mbi 100,000 banorë: Calais ka rreth 73,000 banorë. Popullsia e mbetur është e përqendruar kryesisht përgjatë kufirit me departamentin Nord në rrethin e minierave, ku një varg qytetesh të vogla përbën një zonë urbane me një popullsi prej rreth 1.2 milionë banorësh. Qendra dhe jugu i departamentit janë më rurale, por ende mjaft të populluara, me shumë fshatra dhe qytete të vogla. Megjithëse departamenti përjetoi disa nga luftimet më të rënda të [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]], popullsia e tij u ringjall shpejt pas të dy luftërave botërore. Megjithatë, shumë nga qytetet minerare kanë parë ulje dramatike të popullsisë, disa deri në gjysmën e popullsisë së tyre. Zhvillimi i popullsisë që nga viti 1801:{{Historical populations|15=1801|16=534,416|17=1821|18=626,571|19=1831|20=655,215|21=1841|22=685,021|23=1851|24=692,994|25=1861|26=724,338|27=1872|28=761,158|29=1881|30=819,022|31=1891|32=874,364|33=1901|34=955,391|35=1911|36=1,068,155|37=1921|38=989,967|39=1931|40=1,205,191|41=1936|42=1,179,467|43=1946|44=1,168,545|45=1954|46=1,276,833|47=1962|48=1,366,282|49=1968|50=1,397,159|51=1975|52=1,402,295|53=1982|54=1,412,413|55=1990|56=1,433,203|57=1999|58=1,441,568|59=2006|60=1,453,387|61=2011|62=1,462,807|63=2016|64=1,470,725}} == Arsimi == [[Skeda:Lens_Grands_Bureaux_de_la_Compagnie_des_mines.jpg|parapamje|325x325px| Kampusi i Université d'Artois në Lens ndodhet në selinë e lashtë të Compagnie des mines.]] Momentalisht ka dy universitete publike në departament. Megjithëse është një nga departamentet më të populluara të Francës, Pas-de-Calais nuk kishte një universitet deri në vitin 1991 kur qeveria franceze krijoi dy universitete: ULCO (Université du Littoral Côte d'Opale)<ref>{{Cite web|title=Décret no 91-1161 du 7 novembre 1991 portant création et organisation provisoire de l'université du Littoral|url=http://legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000538668&dateTexte=&categorieLien=id|publisher=legifrance.gouv.fr}}</ref> në pjesën perëndimore të departamenti, dhe Université d'Artois<ref>{{Cite web|title=Décret no 91-1160 du 7 novembre 1991 portant création et organisation provisoire de l'université d'Artois|url=http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000355616|publisher=legifrance.gouv.fr}}</ref> në pjesën lindore. == Turizmi == <gallery> Skeda:Bouchot baie de Wissant P1030356.JPG|Akuakultura e midhjeve në Wissant Skeda:Cape Gris Nez, France.JPG|Kepi Gris Nez Skeda:Cap Blanc-Nez Cliff 800x617.jpg|Kepi Blanc Nez Skeda:Boulogne vue generale phare beffroi mer.jpg|Boulogne-sur-Mer Skeda:Nausicaa boulognesurmer.jpg|Nausicaä Skeda:Le Touquet-Paris-Plage - Dunes au nord de la plage (2).JPG|Le Touquet Skeda:Lorette13.JPG|Notre Dame de Lorette Skeda:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|Liria Drejton Njerëzit në paraqitje të përherëshme në Louvre-Lens që nga 2012 Skeda:Blockhaus Eperlecques.jpg|Blockhaus d'Éperlecques Skeda:Audinghen Batterie Todt.jpg|Bateria Todt, Audinghen Skeda:Grand-Place d'Arras - 01.jpg|Grand-Place në Arras </gallery> == Referime == {{Reflist|refs=}} [[Kategoria:Departamentet e Epërmet e Francës]] [[Kategoria:Koordinatat në Wikidata]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] 0slunp5twa0dnfu701z0jfsym16b3ln Dog Day Afternoon 0 336375 3002551 2974718 2026-06-28T02:44:08Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002551 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Dog Day Afternoon | image = | alt = | caption = Theatrical release poster | director = [[Sidney Lumet]] | producer = {{plainlist| * [[Martin Bregman]] * [[Martin Elfand]] }} | screenplay = [[Frank Pierson]] | based_on = "The Boys in the Bank"<br>1972 ''[[Life (revistë)|Life]]'' article<br>by [[P. F. Kluge]]<br>Thomas Moore | story = Thomas Moore | starring = {{plainlist| * [[Al Pacino]] * [[John Cazale]] * [[James Broderick]] * [[Charles Durning]] <!--Per billing block. Do not add any more names.--> }} | cinematography = [[Victor J. Kemper]] | editing = [[Dede Allen]] | studio = Artists Entertainment Complex | distributor = [[Warner Bros.]] | released = 20 shtator 1975 ([[Festivali Ndërkombëtar i Filmit San Sebastián|San Sebastián]])<br>21 shtator 1975 (Shtetet e Bashkuara) | runtime = 125 minuta{{sfn|Bozzola, Lucia|2012}} | country = Shtetet e Bashkuara | language = Anglisht | budget = $3.5–$3.8 million{{sfn|Parker, Jerry|1974|p=7}}{{sfn|Gottlieb, Martin|1977|p=28}} | gross = $50–56 million{{sfn|Box Office Mojo staff|2020}}{{sfn|Gottlieb, Martin|1977|p=28}} }} '''''Dog Day Afternoon''''' është një [[Film krimi#Dramë krimi|film dramë krimi]] [[Film biografik|biografik]] amerikan i vitit 1975 me regji të [[Sidney Lumet]] dhe prodhuar nga [[Martin Bregman]] dhe [[Martin Elfand]]. Në film luajnë [[Al Pacino]], [[John Cazale]], [[James Broderick]], dhe [[Charles Durning]]. Skenari është shkruar nga [[Frank Pierson]] dhe bazohet në artikullin e revistës ''[[Life (revistë)|Life]]'' "The Boys in the Bank" nga [[P. F. Kluge]] dhe Thomas Moore. Ky artikull tregonte grabitjen dhe [[Pengu|situatën e pengjeve]] të vitit 1972 të udhëhequr nga [[John Wojtowicz]] dhe [[Salvatore Naturile]] në një degë të [[Chase Manhattan Bank|Chase Manhattan]] në [[Brooklyn]]. Elfand tërhoqi vëmendjen e Bregman në artikull, i cili vazhdoi të negociojë një marrëveshje me [[Warner Bros.]] dhe të pastrojë të drejtat për të përdorur historinë. Pierson kreu kërkimin e tij dhe shkroi një skenar që përqendronte historinë e grabitjes rreth Wojtowicz. Kasti u përzgjodh nga Lumet dhe Pacino, me këtë të fundit që zgjodhi bashkë-yjet e kaluar nga shfaqjet e tij [[Off-Broadway]]. Xhirimet u zhvilluan midis shtatorit dhe nëntorit 1974 dhe produksioni përfundoi tre javë përpara afatit. Pas shfaqjes në teatër më 21 shtator 1975, ''Dog Day Afternoon'' ishte një sukses kritik dhe në arkë. Filmi u nominua për gjashtë [[Academy Awards]] dhe shtatë [[Golden Globe Awards]] dhe fitoi [[Çmimi Oscar për Skenarin më të Mirë Origjinal|Çmimin Oscar për Skenarin më të Mirë Origjinal]]. Në vitin 2009, ''Dog Day Afternoon'' u konsiderua "kulturalisht, historikisht ose estetikisht i rëndësishëm" nga [[Biblioteka e Kongresit]] dhe u zgjodh për t'u ruajtur në [[Regjistri Kombëtar Filmit|Regjistrin Kombëtar të Filmit]]. ==Përmbajtja== Më 22 gusht 1972, mashtruesi për herë të parë [[John Wojtowicz|Sonny Wortzik]] dhe miqtë e tij [[Salvatore Naturile|Salvatore "Sal" Naturile]] dhe Stevie përpiqen të grabisin Bankën e Kursimeve të Bruklinit të Parë. Plani shkon menjëherë keq kur Stevie humbet nervat e tij dhe ikën. Sonny zbulon se ata mbërritën pas marrjes së parave të përditshme dhe gjejnë vetëm 1,100 dollarë në para. Sonny merr [[Çeku i udhëtarit|çeqet e udhëtarëve të bankës]] dhe e djeg regjistrin në një kosh plehrash, por tymi ngre dyshime jashtë dhe ndërtesa rrethohet nga policia. Dy grabitësit në panik marrin peng punonjësit e bankës. Detektivi i policisë, Rreshteri Eugene Moretti thërret bankën dhe Sonny rrëfen se ai është i përgatitur të vrasë pengjet. Sal e siguron Sonny se është gati të vrasë nëse është e nevojshme. Një roje sigurie pëson një sulm [[Astma|astme]] dhe Sonny e liron atë si një shfaqje të mirëbesimit. Moretti e bind Sonny të dalë jashtë. Duke përdorur kryetregtarin si mburojë, Sonny fillon një dialog me Morettin që kulmon me thirrjen e tij "Atika! Atika!" për të thirrur [[Trazirat e burgut të Atikës|trazirat]] e fundit në [[Institucioni Korrektues Atikë|Burgun e Atikës]]. Turma fillon të brohorasë për Sonny. Sonny kërkon një automjet për të vozitur vetë dhe Sal në aeroport në mënyrë që ata të hipin në një avion. Kërkon gjithashtu që të sillen pica për pengjet dhe gruan e tij në bankë. Partneri i Sonny, Leon Shermer, mbërrin dhe zbulon se grabitja kishte për qëllim të paguante për [[Kirurgji për afirmimin e gjinisë|operacionin e ndryshimit të gjinisë]] së Leonit dhe zbulon se Sonny ka fëmijë me gruan e tij të larguar, Angie. Me fillimin e natës, dritat e bankës fiken ndërsa agjenti i FBI Sheldon merr komandën e skenës. Ai refuzon t'i japë më shumë favore Sonny, por kur menaxheri i bankës Mulveney kalon në tronditje diabetike, Sheldon lejon një mjek brenda. Më pas Sheldoni e bind Leonin të flasë me Sonny në telefon. Leon ishte shtruar në [[Spitali Bellevue|Spitalin Bellevue]] pas një tentative për vetëvrasje. Leoni refuzon ofertën e Sonny për t'u bashkuar me të dhe Salin në arratisjen e tyre dhe Sonny i thotë policisë se Leoni nuk kishte asnjë lidhje me grabitjen. Sonny pranon të lërë Mulvaney të largohet, por menaxheri refuzon të lërë punonjësit e tij. FBI e thërret Sonny nga banka për të folur me nënën e tij, e cila nuk arrin ta bindë atë të dorëzohet. Kthehu brenda, Sonny i dikton vullnetin e tij njërit prej pengjeve, duke vepruar si sekretare, duke lënë para nga sigurimi i tij i jetës për Angie dhe Leon që të bënte operacionin. Kur mbërrin limuzina e kërkuar, Sonny kontrollon për armë të fshehura ose kurthe plaçkitëse dhe zgjedh agjentin Murphy për ta çuar atë, Salin dhe pengjet e mbetura në [[Aeroporti Ndërkombëtar John F. Kennedy|Aeroportin Kennedy]]. Sonny ulet në pjesën e përparme pranë Murfit me Salin pas. Murphy vazhdimisht i kërkon Salit të drejtojë armën e tij në çati në mënyrë që Sal të mos e qëllojë aksidentalisht. Ndërsa presin në pistën e aeroportit që avioni të vendoset me taksi në pozicionin e tij, Sal liron një peng tjetër, i cili i jep atij rruazat e saj me rruzare për udhëtimin e tij të parë me avion. Murphy përsëri i kujton Salit të drejtojë armën larg. Sal e bën, dhe Sheldon kap armën e Sonit, duke lejuar Murphy të tërheqë një revolver të fshehur në krahun e tij dhe të qëllojë Salin në kokë. Soni arrestohet menjëherë dhe pengjet lirohen. Filmi përfundon ndërsa Sonny shikon trupin e Salit duke u marrë nga makina me barelë. Teksti në ekran zbulon se Sonny u dënua me njëzet vjet burg, se Leon ishte një grua që jetonte në New York City dhe se Angie dhe fëmijët e saj jetonin me mirëqenie. ==Luajnë== {{Div col}} * [[Al Pacino]] si Sonny Wortzik ([[John Wojtowicz]]) * [[John Cazale]] si Sal Naturile ([[Salvatore Naturile]]) * [[Charles Durning]] si Sergeant Eugene Moretti * [[Chris Sarandon]] si Leon Shermer ([[Elizabeth Eden]]) * [[Penelope Allen]] si Sylvia 'Mouth' (Shirley "Mouth" Ball) * [[Sully Boyar]] si Mulvaney (Robert Barrett) * [[Susan Peretz]] si Angie (Carmen Wojtowicz) * [[James Broderick]] si agjent i FBI-së Sheldon * [[Lance Henriksen]] si agjent i FBI-së Murphy * [[Carol Kane]] si Jenny 'The Squirrel' * [[Beulah Garrick]] si Margaret * Sandra Kazan si Deborah * Estelle Omens si Edna * [[Marcia Jean Kurtz]] si Miriam * Amy Levitt si Maria * Gary Springer si Stevie * [[John Marriott (aktor)|John Marriott]] si Calvin Jones * [[Philip Charles MacKenzie]] si doktori * [[Dick Anthony Williams]] si shoferi i limuzinës / agjent i fshehtë i FBI-së * [[Judith Malina]] si nëna e Sonny * [[Dominic Chianese]] si babai i Sonny * [[Edwin Malave|Edwin "Chu Chu" Malave]] si i dashuri i Maria * Lionel Pina si Pizza Boy {{div col end}} ==Sfondi== Më 22 gusht 1972, [[John Wojtowicz]], [[Salvatore Naturile]] dhe Robert Westenberg u përpoqën të grabisnin një degë të [[Chase Manhattan Bank]] në 450 Avenue P në [[Gravesend, Brooklyn]].{{sfn|Associated Press staff|1972|p=1}}{{sfn|UPI staff|p=1|1972}} Grabitësit synonin të merrnin 150,000–200,000 dollarë amerikanë (ekuivalente me 1.4 milion dollarë më 2022) që ata prisnin të dorëzoheshin në orën 15:30. atë pasdite nga një kamion i blinduar. Sipas Wojtowicz, një ekzekutiv i Chase Manhattan që ai e takoi në një bar homoseksualësh në [[Greenwich Village]] e informoi atë.{{sfn|Meskil, Paul|1972|p=2C}} Ata hynë në bankë në orën 15:00. për të zbuluar se kamioni i blinduar kishte marrë para në orën 11:00 të mëngjesit. Grabitësit morën 29,000 dollarë (ekuivalente me 202,900 dollarë më 2022) që ishte në dispozicion në degë dhe u përpoqën të arratiseshin. Westenberg ishte i suksesshëm, por Wojtowicz dhe Naturile mbetën pas ndërsa policia mbërriti në vendngjarje. Më pas, grabitja u shndërrua në një [[Pengu|situatë pengjeje]].{{sfn|Bell, Arthur|1972|p=30}} [[Skeda:LFChaseP1975.jpg|parapamje|200px|Dega Chase më 1975]] Dy orë pas negociatave, Wojtowicz dhe Naturile i zgjatën policisë një listë kërkesash: lirimi i [[Elizabeth Eden|Elizabeth Eden (Ernest Aron)]] nga [[Kings County Hospital Center]] në këmbim të një pengu, duke sjellë hamburger dhe Coca-Cola dhe sigurimi i transportit për në [[Aeroporti Ndërkombëtar John F. Kennedy|Aeroportin Ndërkombëtar John F. Kennedy]] për ta dhe pengjet. Sipas fjalëve të Wojtowicz: "Unë dua që ata të dorëzojnë gruan time këtu nga spitali i King's County. Emri i tij është Ernest Aron. Është një djalë. Unë jam homoseksual."<ref name="BBC">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/magazine-31457718.amp|title=The man who robbed a bank for love|date=16 shkurt 2015|language=en}}</ref> Ata gjithashtu kërkuan një aeroplan për të fluturuar në një vend të sigurt, ku do të liroheshin pengjet e padëmtuara.{{sfn|Kluge, P.F|Moore, Thomas|1972|p=68–69}} Pas më shumë se katërmbëdhjetë orësh të mbajtjes së pengjeve, Naturile u vra dhe Wojtowicz u arrestua në Aeroportin Kennedy.{{sfn|New York Times staff|1973|p=81}}{{sfn|Mulligan, Arthur|1972|p=1}} Wojtowicz i tha gjyqtarit [[Anthony J. Travia]] se motivi i grabitjes ishte të paguante për një operacion për ndryshimin e gjinisë për Eden.{{sfn|UPI staff|1973|p=3}} Menjëherë pas një tentative për vetëvrasje më 1971, Eden i shprehu At Gennaro Aurichio dëshirën për t'u martuar me Wojtowicz. Aurichio kujton se Eden i tha: "Jam ngatërruar të gjithë. Unë dua të jem vajzë. Më duhet të martohem me djalin me të cilin të prezantova. Nëse nuk e bëj, do të jem më i suksesshëm herën tjetër."{{sfn|Meskil, Paul|1972|p=[https://www.newspapers.com/clip/66883832/ 31C]}} Aurichio, i cili e këshilloi Edenin, pranoi të kryente një ceremoni. Ai i tha Edenit se do të "kryen një bekim", por se nuk ishte në gjendje dhe nuk dëshironte "të kryente një martesë homoseksuale". Aurichio u shkarkua më pas.{{sfn|Meskil, Paul|1972|p=[https://www.newspapers.com/clip/66883832/ 31C]}} [[Arthur Bell (gazetar)|Arthur Bell]], një [[Gazetari hetuese|gazetar hetues]], shprehu besimin e tij se operacioni ishte një motiv periferik për grabitjen.{{sfn|Bell, Arthur|1972|p=[https://news.google.com/newspapers?id=FONLAAAAIBAJ&sjid=NIwDAAAAIBAJ&hl=es&pg=4453%2C1741071 62]}} Bell u takua me Wojtowicz përpara se të ndalohej përmes Aleancës së Aktivistëve Homoseksual, nën pseudonimin "Littlejohn Basso".{{sfn|Bell, Arthur|1972|p=60}} Në artikullin e tij të botuar nga ''[[The Village Voice]]'', ai shpalosi lidhjen e Wojtowicz me pornografin Mike Umbers dhe propozoi që grabitja të ishte organizuar nga [[familja e krimit Gambino]].{{sfn|Bell, Arthur|1972|p=62}} ==Prodhimi== ===Xhirimi=== ====Skena e hapjes==== Xhirimet u zhvilluan midis shtatorit dhe nëntorit 1974.{{sfn|AFI staff|2020}} Montazhi i hapjes tregon trafikun, urat, plazhet dhe lagjet e Nju Jorkut përpara se të zhvendoset në një pamje të horizontit të Manhatanit nga një varrezë.{{sfn|Schoell, William|2016|p=45}} Lumet dëshironte të përcillte "një ditë të nxehtë të mërzitshme, një pasdite të [[Zagushi|ditës së qenit]]".{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} Regjisori shkrepi pamjet nga një karrocë stacion, dhe përfundoi para bankës, duke treguar grabitësit.{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} Pamjet ishin të heshtura, pasi Lumet vendosi që nuk donte një partiturë për filmin. Regjisori mendoi se "ai nuk mund të pajtohej me përpjekjen për të bindur audiencën se kjo ndodhi me të vërtetë ... me vendosjen e një partiture në të".{{sfn|Lumet, Sidney|2005}} Redaktori [[Dede Allen]] luajti kompozimin e [[Elton John]] "[[Amoreena]]" në dhomën e redaktimit. Lumeti e shtoi këngën në film, e cila del nga radioja e makinës së largimit.{{sfn|Lumet, Sidney|2005}} ====Banka==== Pjesa më e madhe e filmit u zhvillua brenda bankës. Lumeti hodhi poshtë idenë e ndërtimit të një grupi studioje; në vend të kësaj, drejtori gjeti një rrugë me një magazinë në katin e poshtëm të një ndërtese që dikur ishte një punishte automobilistike. Ekuipazhi ndërtoi një grup banke me mure të lëvizshme, të cilat i lejuan Lumetit të vendoste kamerat siç dëshironte dhe të përdorte [[Lente me fokus të gjatë|lente të gjata]] për të shkrepur nga një distancë. Vendndodhja e magazinës gjithashtu i lejoi Lumetit të kalonte lirshëm midis bankës dhe rrugës, dhe ai shmangu ndryshimin e vendndodhjeve të filmit,{{sfn|Lumet, Sidney|2010|p=100}} dhe lejoi që rruga të ishte e dukshme nga pjesa e brendshme e bankës,{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} Skenat janë xhiruar në Prospect Park West, midis rrugëve 17 dhe 18.{{sfn|Harris, Scott Jordan|2011|p=56}} Linja e autobusit që kalonte nëpër rrugë u ridrejtua për xhirime dhe kati i dytë i ndërtesës strehonte zyrat e prodhimit dhe kateringun.{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} [[Skeda:Al Pacino Penelope Allen in Dog Day Afternoon.jpg|parapamje|250px|majtas|Pacino dhe Allen, rihyrja në bankë në një skenë]] Për të kapur lëvizjet e Pacino në një mënyrë natyrale dhe për t'i lejuar aktorit një lëvizshmëri më të madhe, Lumet integroi përdorimin e patinave dhe karrigeve me rrota për kameramanët në pamjet panoramike. Lumet do të urdhëronte që operatorët e kamerës të tërhiqeshin ndërsa Pacino veproi për ta bërë skenën të dukej "natyrale" dhe "sikur të ishte xhiruar nga kameramanët e televizionit, duke luftuar nëpër turmë".{{sfn|Rapf, Joanna|2006|p=125}} Ai donte që produksioni të kishte pamjen e një filmi lajmesh.{{sfn|Lumet, Sidney|2005}} Filmi shfaqte pamje nga afër të përqendruara te Sonny dhe situatën në bankë.{{sfn|Cagle, Chris; Davis, Nick|2010|p=73}} Dy kamera të ndryshme u përdorën për të mbuluar negociatat nga ana e Durning dhe Pacino.{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} Lumet dhe kinematografi [[Victor J. Kemper]] u mbështetën në pamje të gjata për të përshkruar këndvështrimin e policisë dhe "kurthin" e grabitësve.{{sfn|Cagle, Chris; Davis, Nick|2010|p=73}} Lumet dëshironte të përdorte dritën e disponueshme në grup për të shmangur ndriçimin shtesë. Ai e pajisi bankën me [[llamba fluoreshente]] shtesë për të arritur ekspozimin e dëshiruar dhe përdori llamba të tjera fluoreshente me fuqi më të ulët si dritë mbushëse në pamjet nga afër. Filmi kërkoi shtatë netë xhirime. Lumet kishte nevojë për bashkëpunimin e fqinjëve për shfrytëzimin e arrave të tyre për të mbajtur dritat shtesë. Prodhimi u sfidua nga moti, pasi temperaturat ranë.{{sfn|Geisinger, Elliot; Saland, Ronald|1975}} Në ditën e grabitjes në gusht 1972, temperatura arriti në 87 °F (31 °C) kur hajdutët hynë në bankë.{{sfn|National Weather Service|1972}} Filmi është xhiruar gjatë vjeshtës; për të shmangur që fryma e tyre të jetë e dukshme, gipsi vendosi akull në gojën e tyre për të barazuar temperaturën.{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} Ndriçimi i vendit të ngjarjes është siguruar nga mjetet e urgjencës, të pajisura posaçërisht me katër llamba 7500 vat. Fasada e ndërtesës me tulla të bardha siguron reflektim të dritës. U përdor një shtyllë ekzistuese llambash dhe ndriçimi i tij u përforcua për të mbajtur turmën të dukshme. Dritat e urgjencës janë përdorur në skena ku fikja e energjisë elektrike nga policia.{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} Pacino xhiroi skenën e parë duke mbajtur syze dielli, por ai i kërkoi regjisorit ta ri-xhironte pasi shikonte të përditshmet, pasi mendonte se Sonny "dëshironte të kapej".{{sfn|Edelstein, David|2018}} Ai gjithashtu rruajti mustaqet që i rriti për rolin pas përsëritjes.{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} Lumet i lejoi kastit të shfaqte linja [[Ad libitum|ad-lib me kushtin]] që ata të mos devijonin shumë nga skenari i Pierson.{{sfn|Erickson, Hal|2017|p=36}} Ekipi i prodhimit kishte regjistruar improvizime gjatë provave që i shtoheshin skenarit.{{sfn|Lumet, Sidney|2005}} Lumet dëshironte që dialogu të "ndihej i natyrshëm",{{sfn|Malone, Aubrey|2019|p=96}} dhe ai i inkurajoi aktorët të vishnin rrobat e tyre dhe të mos përdornin grim.{{sfn|Malone, Aubrey|2019|p=96}} U punësua një turmë prej tre deri në katërqind ekstra. Ndërkohë Lumeti ka kërkuar nga fqinjët që të shfaqen në film duke i parë nga dritaret e tyre. Drejtori ofroi të zhvendosej në një hotel për ata që nuk donin të shqetësoheshin nga të shtënat. Turma u rrit ndërsa xhirimet përparonin dhe këmbësorët u bashkuan me aktorët.{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} Lumet drejtoi turmën dhe "i goditi ata deri në një furi". Në javën e dytë, ai ndjeu se turma mund të improvizonte vetë. Për të përforcuar efektin në film, ai përdori kamerat e dorës.{{sfn|Malone, Aubrey|2019|p=93}} Në një skenë në rrugë, përpara se Pacino të dilte nga banka, ndihmësdrejtori Burtt Harris i pëshpëriti atij që të pyeste turmën për Atikën. Pacino më pas improvizoi dialogun e plotë me turmën.{{sfn|Edelstein, David|2018}} ====Bisedat telefonike==== Lumet vendosi të xhironte bisedat telefonike që Sonny kishte me gruan e tij dhe Leon krah për krah. Ndërsa Pacino aktronte skenën, ai rriti intensitetin e portretizimit. Ndërsa të dyja bisedat zgjatën gjithsej katërmbëdhjetë minuta, kamera e Lumetit mundi të bënte vetëm dhjetë në të njëjtën kohë dhe ai duhej të sillte një kamerë të dytë.{{sfn|Malone, Aubrey|2019|p=94}} Për skenën, Lumet e ndau Pacinon nga pjesa tjetër e bankës me një maskë prej kadifeje të zezë për ta izoluar. Ai la një vrimë për të dy kamerat dhe për të parë veten.{{sfn|Lumet, Sidney|2005}} Lumet donte një marrje të dytë. Një Pacino i rraskapitur pranoi dhe ai mbajti të njëjtin intensitet. Në fund të skenës Lumet dhe Pacino qanë. Regjisori më vonë e kujtoi atë si "një moment fantastik, një moment i mirë regjisorie sa kam pasur ndonjëherë në jetën time".{{sfn|Malone, Aubrey|2019|p=94}} Thirrja midis Pacinos dhe Sarandonit ishte e improvizuar.{{sfn|Yule, Andrew|1992|p=117}} Lumet e ndjeu se Sarandon "kishte shije të madhe" dhe se aktori nuk do të përdorte "klishe homoseksuale".{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} Ai e konsideroi humorin e improvizimit të tij si "vërtetë qesharak" dhe se nuk ishte "të qeshësh me një personazh homoseksual".{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} Sarandon mendoi se biseda u mirëprit nga audienca sepse "nuk kishte të bënte me një drag queen dhe të dashurin e tij" dhe se ajo pasqyronte dy njerëz që "po përpiqeshin të kuptonin se çfarë nuk shkonte në marrëdhënien e tyre".{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} Filmi u karakterizua nga "prekja e lehtë komike",{{sfn|Blake, Richard Aloysius|2005|p=68}} dhe sipas kritikut David Thomson, për "veshin dhe instinktin e tij për komedinë".{{sfn|Thomson, David|2008|p=484}} Në skenarin e Pierson, pyetja e Wortzik se në cilin vend donte të arratisej Sal nuk kishte një përgjigje të shkruar, por Cazale improvizoi duke iu përgjigjur "Wyoming".{{sfn|Schulman, Michael|2016|p=136}} Lumetit iu desh të mbulonte gojën, pasi për pak e ndërpreu skenën duke qeshur.{{sfn|Bouzereau, Laurent 2|2006}} ====Skena e fundit==== Fillimi i skenës së fundit në breg u xhirua në një natë prej 40 °F (4 °C) me erë. Pacino u spërkat me ujë për të simuluar djersën;{{sfn|Washington Post-LA Times News Services|1974|p=72}} Lumet e përziente vetë djersën artificiale, pasi mendonte se ekipet e kozmetikës shpesh e përdornin atë me tepricë, ose se ishte e pamjaftueshme. Regjisori përdori një përzierje glicerinë dhe uji që mësoi të bënte gjatë xhirimeve të ''[[12 Angry Men (film 1957)|12 Angry Men]]''. Përzierja zgjati më shumë dhe i lejoi atij vazhdimësi më të mirë gjatë gjithë skenave.{{sfn|Lumet, Sidney|2005}} Harris drejtoi skenën e karvanit që u nis për në Aeroportin Kennedy nga një helikopter. U përdorën një aeroplan dhe makina skuadre në asfalt.{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} Senatori Jacob Javits, një i njohur i Lumetit, lehtësoi negociatat me Autoritetin Portual të Nju Jorkut dhe Nju Xhersit. Skuadrës së prodhimit iu dha një ditë për të xhiruar në një zonë të aeroportit që nuk ishte terminal.{{sfn|Lumet, Sidney|2005}} Fluturimet ndërkombëtare që u drejtuan në pistën kryesore duhej të kalonin rreth vendit të xhirimit. Lumet e drejtoi skenën në aeroport nga toka. Ai zgjodhi të prerë nga afër pasi Sal u qëllua dhe një armë u mbajt në kokën e Sonit, në një goditje të gjatë; pamja paraqiste një panoramë të skenës në aeroport. Lumet u përqendrua te Pacino dhe urdhëroi ekuipazhin të rrokulliset Cazale në një barelë për të qenë i dukshëm nga aktori. Pacino e përdori imazhin për të improvizuar reagimin e tij.{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} Xhirimet përfunduan tre javë përpara afatit.{{sfn|AFI staff|2020}} Pas montazhit të filmit, Lumet dhe Allen menduan se skena me ritëm të ngadaltë të Sonny-t që 'dikton' testamentin e tij binte ndesh me pjesën tjetër të sekuencave që lëviznin shpejt, kështu që ata vendosën të rivendosnin gjashtë deri në shtatë minuta filmime të hedhura për të balancuar tempin e filmit.{{sfn|Bouzereau, Laurent|2006}} Lumet deklaroi se skena e testamentit të fundit ishte arsyeja e vendimit të tij për të punuar në film;{{sfn|Bouzereau, Laurent 4|2006}} ai e konsideroi atë "lëvizës", por ishte i shqetësuar se audienca do të qeshte me të.{{sfn|Lumet, Sidney|2005}} Shqetësimet e tij bazoheshin në atë që ai e konsideronte "qëndrimin mbrojtës ndaj temave seksuale": për ta shmangur atë, ai u fokusua në portretizimin e shfaqjeve emocionale nga aktorët gjatë gjithë filmit.{{sfn|Lumet, Sidney|2005}} Lumet kishte akses në pamjet e ceremonisë së Wojtowicz dhe Eden, të transmetuara fillimisht nga Channel 5 në kohën e grabitjes, ku shfaqej Wojtowicz me uniformën e tij të ushtrisë duke i paraqitur një unazë martese me një kub flash Edenit, i cili kishte veshur një fustan nusërie. Nëna e Wojtowicz dhe tetë shoqërueset e nuses ishin të pranishme. Lumet planifikoi ta përdorte atë në film; skena do të kishte shfaqur pamjet e transmetuara në një televizion në bankë, por ai vendosi të mos e përfshinte atë, pasi mendonte se do të ishte "i parikuperueshëm" dhe se audienca nuk do ta "merrte seriozisht pjesën tjetër të filmit".{{sfn|Lumet, Sidney|2005}} == Referime == {{Reflist|20em}} {{Notelist}} ;Burimet {{Refbegin|30em}} *{{cite web|author=Academy Awards staff|year=2020|title=The 48th Academy Awards - 1976|work=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1976|access-date=28 janar 2021}} *{{cite book|author=Adler, Richard|year=1979|title=All in the Family: A Critical Appraisal|url=https://archive.org/details/allinfamily0000rich|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Praeger]]|isbn=978-0-275-90326-8}} *{{cite web|author=AFI staff|date=13 qershor 2001|title=100 Years...100 Thrills|work=[[American Film Institute]]|url=http://www.afi.com/tvevents/100years/thrills.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20100518170552/http://www.afi.com/tvevents/100years/thrills.aspx|archive-date=18 maj 2010|access-date=7 janar 2021}} *{{cite web|author=AFI staff|year=2002|title=America's Greatest Movies|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807135752/http://connect.afi.com/site/DocServer/movies400.pdf?docID=263|archive-date=7 gusht 2011|url=http://connect.afi.com/site/DocServer/movies400.pdf?docID=263|work=American Film Institute|access-date=7 janar 2021}} *{{cite web|author=AFI staff|year=2005|title=AFI's 100 Years...100 Movie Quotes|work=American Film Institute|url=https://www.afi.com/afis-100-years-100-movie-quotes/|access-date=7 janar 2021}} *{{cite web|author=AFI staff|year=2007|title=AFI's 100 Years...100 Movies (10th Anniversary Edition)|work=American Film Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20090919175116/http://connect.afi.com/site/DocServer/Movies_ballot_06.pdf?docID=141|archive-date=19 shtator 2009|url=http://connect.afi.com/site/DocServer/Movies_ballot_06.pdf?docID=141|access-date=7 janar 2021}} *{{cite web|author=AFI staff|year=2020|title=Dog Day Afternoon (1975)|url=https://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/55464|work=American Film Institute|access-date=7 janar 2021}} *{{cite web|author=Allmovie staff|year=2017|title=2 Broke Girls : And the Dad Day Afternoon|url=https://www.allmovie.com/movie/2-broke-girls--and-the-dad-day-afternoon-v695030?cmpredirect|work=[[AllMovie]]|access-date=12 janar 2021}} *{{cite book|author=Alyson Publications staff|year=1990|title=The Alyson Almanac: A Treasury of Information for the Gay and Lesbian Community|url=https://archive.org/details/alysonalmanactr00alys|publisher=[[Alyson Books|Alyson Publications]]|isbn=978-1-555-83019-9}} *{{cite news|author=Arnold, Gary|date=15 tetor 1975|title=A Gritty and Gripping 'Dog Day Afternoon'|newspaper=[[The Washington Post]]}} *{{cite news|author=Associated Press staff|url=https://news.google.com/newspapers?id=knpYAAAAIBAJ&sjid=UkMNAAAAIBAJ&pg=5594%2C1137868|work=Reading Eagle|location=(Pennsylvania)|agency=Associated Press|title=Gunman is slain; second captured|date=23 gusht 1972|access-date=20 qershor 2022}} *{{cite book|author=Atkison, Doug; Zippan, Fiona|year=1995|title=Videos for Kids: The Essential, Indispensable Parent's Guide to Children's Movies on Video|url=https://archive.org/details/videosforkidsess00atki|publisher=Prima Pub|isbn=978-1-559-58635-1}} *{{cite web|author=BAFTA staff|year=2020|title=Bafta Awards: Dog Day Afternoon|url=http://awards.bafta.org/keyword-search?keywords=Dog+Day+Afternoon|work=[[British Academy of Film and Television Arts]]|access-date=7 janar 2021}} *{{cite news|author=Baltake, Joe|author-link=Joe Baltake|date=9 tetor 1975|title='Dog Day Afternoon': A Howling Success|work=[[Philadelphia Daily News]]|url=https://www.newspapers.com/clip/67384350/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite news|author=Bell, Arthur|author-link=Arthur Bell (journalist)|date=31 gusht 1972|title=Littlejohn & the mob: Saga of a heist|work=[[The Village Voice]]|via=Google News|url=https://news.google.com/newspapers?id=FONLAAAAIBAJ&hl=es&pg=2797%2C1466774|access-date=4 janar 2021}} {{open access}} *{{cite book|author=Blake, Richard Aloysius|year=2005|title=Street Smart: The New York of Lumet, Allen, Scorsese, and Lee|url=https://archive.org/details/streetsmartnewyo0000blak|publisher=[[University of Kentucky Press]]|isbn=978-0-813-17167-8}} *{{cite journal|author=Blanco y Negro staff|year=1976|journal=[[Blanco y Negro (magazine)|Blanco y Negro]]|title=Tarde de Perros|language=es|page=47}} *{{cite AV media|author=Bouzereau, Laurent|author-link=Laurent Bouzereau|year=2006|title='Dog Day Afternoon': After the Filming|id=WB 1024|medium=DVD|publisher=[[Warner Bros.]]}} *{{cite AV media|author=Bouzereau, Laurent 2|year=2006|title='Dog Day Afternoon': Casting the Controversy|id=WB 1024|medium=DVD|publisher=Warner Bros.}} *{{cite AV media|author=Bouzereau, Laurent 3|year=2006|title='Dog Day Afternoon': The Story|id=WB 1024|medium=DVD|publisher=Warner Bros.}} *{{cite AV media|author=Bouzereau, Laurent 4|year=2006|title='Dog Day Afternoon': Recreating the Facts|id=WB 1024|medium=DVD|publisher=Warner Bros.}} *{{cite web|author=Bozzola, Lucia|year=2012|title=Dog Day Afternoon (review)|url=https://www.allmovie.com/movie/dog-day-afternoon-v14193/review|work=AllMovie|access-date=11 janar 2021}} *{{cite news|author=Bowen, Chuck|date=1 qershor 2015|title=Dog Day Afternoon deeply loves the America it critiques|url=https://film.avclub.com/dog-day-afternoon-deeply-loves-the-america-it-critiques-1798281329|work=[[The A.V. CLub]]|access-date=11 janar 2021|archive-date=17 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217204220/https://film.avclub.com/dog-day-afternoon-deeply-loves-the-america-it-critiques-1798281329|url-status=dead}} *{{cite web|author=Box Office Mojo staff|year=2020|title=Dog Day Afternoon (1975)|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0072890/?ref_=bo_se_r_1|work=[[Box Office Mojo]]|access-date=12 janar 2021}} *{{cite book|author=Cagle, Chris; Davis, Nick|year=2010|title=Hollywood Reborn: Movie Stars of the 1970s|publisher=[[Rutgers University Press]]|isbn=978-0-813-54748-0}} *{{cite news|author=Canby, Vincent|author-link=Vincent Canby|date=22 shtator 1975|title=Screen: Lumet's 'Dog Day Afternoon'|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1975/09/22/archives/screen-lumets-dog-day-afternoon.html|access-date=8 janar 2021}} *{{cite news|author=Carroll, Kathleen|date=22 shtator 1975|title=Bad day in B'klyn|work=[[New York Daily News]]|url=https://www.newspapers.com/clip/67159337/|via=Newspapers.com|access-date=8 janar 2021}} {{open access}} *{{cite news|author=Cedrone, Lou|date=16 tetor 1975|title='Dog Day' is a Superior Mix of Horror and Humor|work=Evening Sun|publisher=[[The Baltimore Sun]]|url=https://www.newspapers.com/clip/67160082/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite news|author=Cercone, Francesca|date=10 nëntor 1979|title='Dog Day Afternoon' to Drag Viewers|work=Morning News|location=Paterson, New Jersey|url=https://www.newspapers.com/clip/67480616/|via=Newspapers.com|access-date=12 janar 2021}} {{open access}} *{{cite book|author=Charles, John|year=2015|title=The Hong Kong Filmography, 1977-1997: A Reference Guide to 1,100 Films Produced by British Hong Kong Studios|publisher=[[McFarland & Company|McFarland]]|isbn=978-1-476-60262-2}} *{{cite news|author=Constantino, Romola|date=21 dhjetor 1975|title=Dog Day Afternoon|work=[[Sydney Morning Herald]]|location=Sydney|url=https://www.newspapers.com/clip/67183412/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite book|author=Copyright Office|author-link=United States Copyright Office|year=1976|title=Catalog of Copyright Entries. Third Series: 1975: January-June|publisher=Copyright Office, [[Library of Congress]]|url=https://books.google.com/books?id=Z0whAQAAIAAJ&q=%22dog%20day%20afternoon%22%20%22patrick%20mann%22%20%22dell%22&pg=PA1784|via=Google Books|access-date=9 janar 2021}} {{open access}} *{{cite news|author=Crittenden, John|date=22 shtator 1975|title=Bank heist subject of action film|work=[[The Record (North Jersey)|The Record]]|url=https://www.newspapers.com/clip/67159545/|via=Newspapers.com|access-date=8 janar 2021}} {{open access}} *{{cite book|author=Cullen, Jim|year=2013|title=Essaying the Past: How to Read, Write and Think about History|url=https://archive.org/details/essayingpasthowt0000cull_j9k0|publisher=[[Wiley (publisher)|John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-444-35140-8}} *{{cite book|author=Curti, Roberto|year=2013|title=Italian Crime Filmography, 1968-1980|publisher=McFarland|isbn=978-0-786-46976-5}} *{{cite web|author=Ebert, Roger|author-link=Roger Ebert|year=1975|title=Dog Day Afternoon|work=[[Chicago Sun-Times]]|publisher=RogerEbert.com|url=https://www.rogerebert.com/reviews/dog-day-afternoon-1975|access-date=11 janar 2021}} *{{cite web|author=DGA staff|year=2020|url=https://www.dga.org/Awards/History/1970s/1975.aspx?value=1975|title=28th Annual DGA Awards|work=[[Directors Guild of America]]|access-date=28 janar 2021}} *{{cite book|author=Entertainment Weekly Staff|year=2017|title=The Ultimate Guide to Supernatural|publisher=[[Time Inc.|Time, Inc. Books]]|isbn=978-1-683-30947-5}} *{{cite news|author=Hoberman, J.|author-link=J. Hoberman|date=15 tetor 2015|title=Lumet's 'Dog Day Afternoon': Hot Crime, Summer in the City|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2015/10/18/movies/homevideo/lumets-dog-day-afternoon-hot-crime-summer-in-the-city.html|access-date=11 janar 2021}} *{{cite news|author=Huddy, John|date=25 dhjetor 1975|title=Lumet Makes 'Dog Day' A Crackling Good Film|work=[[Miami Herald]]|url=https://www.newspapers.com/clip/67182912/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite news|author=Dugas, David|date=28 shtator 1975|title=True Story Makes Exceptional Film|agency=[[United Press International]]|publisher=[[The Register-Herald|Beckley Post-Herald]]|url=https://www.newspapers.com/clip/67159461/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite news|author=Edelstein, David|date=mars 2018|title=Al Pacino on His Legendary Roles|work=[[New York (magazine)|Vulture]]|url=https://www.vulture.com/2018/03/al-pacino-pacinos-way-retrospective.html|access-date=6 janar 2021}} *{{cite book|author=Eisner, Joel; Krinsky, David|year=1984|title=Television Comedy Series: An Episode Guide to 153 TV Sitcoms in Syndication|url=https://archive.org/details/televisioncomedy0000eisn|publisher=McFarland|isbn=978-0-899-50088-1}} *{{cite book|author=Erickson, Hal|year=2017|title=Any Resemblance to Actual Persons: The Real People Behind 400+ Fictional Movie Characters|url=https://archive.org/details/anyresemblanceto0000eric|publisher=McFarland|isbn=978-1-476-62930-8}} *{{cite book|author=Evermann, Jovan|year=1999|title=Der Serien-Guide: F-L|url=https://archive.org/details/derserienguideda0000ever|language=de|trans-title=The series Guide: F-L|publisher=Schwartzkopf & Schwartzkopf|isbn=978-3-896-02196-0}} *{{cite journal|author=Film Review Digest staff|year=1975|journal=Film Review Digest|title=Dog Day Afternoon|publisher=Kraus-Thomson Organization}} *{{cite AV media|author=Geisinger, Elliot; Saland, Ronald|year=1975|title=Lumet: Film Maker|type=Documentary}} *{{cite news|author=Getlen, Larry|date=3 gusht 2014|title=The bizarre true story that inspired 'Dog Day Afternoon'|work=[[New York Post]]|url=https://nypost.com/2014/08/03/the-man-who-inspired-dog-day-afternoon/|access-date=5 janar 2021}} *{{cite magazine|author=Gilliatt, Penelope|date=22 shtator 1975|title=The Current Cinema|magazine=[[The New Yorker]]}} *{{cite news|author=Gilchrist, Todd|date=13 dhjetor 2018|title=Dog Day Afternoon|url=https://www.ign.com/articles/2006/02/17/dog-day-afternoon|work=[[IGN]]|access-date=11 janar 2021}} *{{cite web|author=Golden Globes Staff|year=2020|title=Dog Day Afternoon|url=https://www.goldenglobes.com/film/dog-day-afternoon|work=[[Golden Globes]]|access-date=7 janar 2021}} *{{cite news|author=Gottlieb, Martin|date=7 shtator 1977|title=He Wants to Change 'Dog Day' to 'Love Story'|work=New York Daily News|volume=59|number=63|url=https://www.newspapers.com/clip/66973928/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite news|author=Gray, Farnum|date=25 tetor 1975|title='Dog Day Afternoon' Poignant, Funny|work=[[Atlanta Constitution]]|url=https://www.newspapers.com/clip/67160216/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite interview|author=Gross, Terry|author-link=Terry Gross|date=6 dhjetor 2004|title=Fresh Air|work=[[National Public Radio]]|publisher=WHYY-FM|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4679119|access-date=7 janar 2021}} *{{cite book|author=Harris, Scott Jordan|year=2011|title=World Film Locations: New York|url=https://archive.org/details/worldfilmlocatio0000unse_d3l4|publisher=Intellec Books|isbn=978-1-841-50530-5}} *{{cite news|author=Jagernauth, Kevin|date=24 nëntor 2017|url=https://theplaylist.net/connection-dog-day-afternoon-inside-man-20171124/|title=Spike Lee Reveals The Connection Between 'Dog Day Afternoon' & 'Inside Man'|work=The Playlist|access-date=29 nëntor 2011}} *{{cite news|author=Jahr, Cliff|date=29 shtator 1975|title=Littlejohn, the 'Dog Day' Bank Robber Learns Moviemaking, Like Crime, Does not Pay|work=The Village Voice|url=https://news.google.com/newspapers?id=0-BLAAAAIBAJ&hl=es&pg=5932%2C6767994|via=Google News|access-date=9 janar 2021}} {{open access}} *{{cite news|author=Jones, J.R.|date=1 tetor 2014|title=Revisiting the Brooklyn bank robbery that inspired Dog Day Afternoon|work=[[Chicago Reader]]|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/dog-day-afternoon-john-wojtowicz-al-pacino-elizabeth-eden-ernest-aron-tony-ortega/Content?oid=15167200|access-date=5 janar 2021|archive-date=10 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210043125/https://www.chicagoreader.com/chicago/dog-day-afternoon-john-wojtowicz-al-pacino-elizabeth-eden-ernest-aron-tony-ortega/Content?oid=15167200|url-status=dead}} *{{cite web|author=Kaiser, Rowan|date=9 mars 2012|title=Bob's Burgers: "Bob Day Afternoon"|work=[[The A.V. Club]]|url=https://www.avclub.com/bob-s-burgers-bob-day-afternoon-1798172018|access-date=6 gusht 2022}} *{{cite news|author=Kelly, Kevin|date=11 tetor 1975|title=Al Pacino in 'Dog Day Afternoon'|work=[[Boston Globe]]|volume=208|number=103|url=https://www.newspapers.com/clip/67160117/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite web|author=KCFCA staff|year=2020|title=KCFCC Award Winners – 1970-79|url=https://kcfcc.org/kcfcc-award-winners-1970-79/|work=Kansas City Film Critics Circle|access-date=28 janar 2021}} *{{cite magazine|author1=Kluge, P.F|author2=Moore, Thomas|author-link1=P.F. Kluge|date=22 shtator 1972|title=The Boys in the Bank|volume=73|number=12|magazine=[[Life (magazine)|Life]]|url=https://books.google.com/books?id=5VYEAAAAMBAJ&pg=PA66|via=Google Books|access-date=4 janar 2021}} {{open access}} *{{cite news|author=Lanken, Dane|date=25 tetor 1975|title='Dog Day' People will hold you|work=[[Montreal Gazette|The Gazette]]|location=Montreal, Quebec|volume=198|url=https://www.newspapers.com/clip/67160258/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite web|author=LAFCA staff|year=2010|title=1st Annual|work=[[Los Angeles Film Critics Association]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100117183844/http://www.lafca.net/years/1975.html|archive-date=17 janar 2010|url=http://www.lafca.net/years/1975.html|access-date=28 janar 2021}} *{{cite news|author=LaSalle, Mike|date=7 dhjetor 2011|title='Dog Day Afternoon': S.F. Film Festival review|url=https://www.sfgate.com/entertainment/article/Dog-Day-Afternoon-S-F-Film-Festival-review-2375056.php|work=[[San Francisco Chronicle]]|access-date=11 janar 2021}} *{{cite journal|author=Library of Congress staff|year=2010|journal=Library of Congress Information Bulletin|title=Films Selected to the 2009 National Film Registry|volume=69|number=1–2|publisher=[[Library of Congress]]|url=https://www.loc.gov/loc/lcib/10012/films.html|access-date=11 janar 2021}} *{{cite AV media|author=Lumet, Sidney|author-link=Sidney Lumet|year=2005|title='Dog Day Afternoon': Audio Commentary|id=WB 1024|medium=DVD|publisher=Warner Bros.}} *{{cite book|author=Lumet, Sidney|year=2010|title=Making Movies|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-76366-2}} *{{cite book|author=Magill, Frank|year=1980|title=Magill's Survey of Cinema: English Language Films, First Series|volume=1|publisher=Salem Press|isbn=978-0-893-56225-0}} *{{cite news|author=Malcolm, Derek|date=18 dhjetor 1975|title=Boys in the Bank|work=[[The Guardian]]|location=London and Manchester|url=https://www.newspapers.com/clip/67183621/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite book|author=Malone, Aubrey|year=2019|title=Sidney Lumet: The Actor's Director|url=https://archive.org/details/sidneylumetactor0000aubr|publisher=McFarland|isbn=978-1-476-67553-4}} *{{cite book|author=Martin, Ray|year=2011|title=Ray Martin's Favourites: The Stories Behind the Legends|url=https://archive.org/details/raymartinsfavour0000raym|publisher=Victory Books|isbn=978-0-522-86088-7}} *{{cite news|author=Meskil, Paul|date=24 gusht 1972|title=An Insider is Sought in Bank Holdup|work=New York Daily News|url=https://www.newspapers.com/clip/66889769/|via=Newspapers.com|access-date=4 janar 2021}} {{open access}} *{{cite web|author=Metacritic staff|year=2020|title=Dog Day Afternoon|url=https://www.metacritic.com/movie/dog-day-afternoon/critic-reviews|work=[[Metacritic]]|access-date=11 janar 2021}} *{{cite journal|author=MPEG staff|date=2012|title=The Best Edited Films: By the Numbers|journal=Editor's Guild Magazine|volume=1|number=3|publisher=Motion Pictures Editors Guild|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317101140/https://www.editorsguild.com/magazine.cfm?ArticleID=1102|archive-date=17 mars 2015|url=https://www.editorsguild.com/magazine.cfm?ArticleID=1102|access-date=7 janar 2021}} *{{cite news|author=Mulligan, Arthur|date=24 gusht 1972|title=Hostages Freed After 15 Hours|work=[[New York Daily News]]|url=https://www.newspapers.com/clip/69778642/|via=Newspapers.com|access-date=2 shkurt 2021}} {{open access}} *{{cite news|author=Murphy, Mary|author-link=Mary Murphy (news personality)|date=15 tetor 1975|title=City Council OKs Filmex Grant|work=[[Los Angeles Times]]|url=https://www.newspapers.com/clip/67181844/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite news|author=National Weather Service|author-link=National Weather Service|date=23 gusht 1972|title=Temperatures in New York|work=New York Daily News|url=https://www.newspapers.com/clip/67034133/|via=Newspapers.com|access-date=6 janar 2021}} {{open access}} *{{cite web|author=NBRMP staff|year=2007|title=Awards for 1975|work=[[National Board of Review]]|url=http://www.nbrmp.org/awards/past.cfm?year=1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927000006/http://www.nbrmp.org/awards/past.cfm?year=1975|archive-date=27 shtator 2007|access-date=29 janar 2021}} *{{cite news|author=New York Times staff|date=24 prill 1973|title=Robber Sentenced In a Holdup to Pay 'Sex Change'|work=New York Times|url=https://www.nytimes.com/1973/04/24/archives/robber-sentenced-in-a-holdup-to-payfor-sex-change.html|access-date=4 janar 2021}} *{{cite book|author=Niemi, Robert|year=2006|title=History in the Media: Film and Television|url=https://archive.org/details/historyinmediafi0000niem|publisher=[[ABC-Clio]]|isbn=978-1-576-07952-2}} *{{cite news|author=Null, Christopher|author-link=Christopher Null|date=28 shkurt 2006|title=Dog Day Afternoon|work=Filmcritic.com|url=http://filmcritic.com/misc/emporium.nsf/VideoHome/C06498ED7E17510A8825711100624B31/?OpenDocument|archive-url=https://web.archive.org/web/20060330205343/http://filmcritic.com/misc/emporium.nsf/VideoHome/C06498ED7E17510A8825711100624B31/?OpenDocument|archive-date=30 mars 2006|access-date=12 janar 2021}} *{{cite web|author=OFTA staff|year=2015|title=Film Hall of Fame Inductees: Productions|url=http://www.oftaawards.com/film-hall-of-fame/film-hall-of-fame-productions/|work=Online Film & Television Association|access-date=29 janar 2021}} *{{cite book|author=O'Neil, Thomas|year=2003|title=Movie Awards: The Ultimate, Unofficial Guide to the Oscars, Golden Globes, Critics, Guild & Indie Honors|url=https://archive.org/details/movieawardsultim0000onei|publisher=[[TarcherPerigee|Perigee Book]]|isbn=978-0-399-52922-1}} *{{cite news|author=UPI staff|url=https://news.google.com/newspapers?id=HVNYAAAAIBAJ&sjid=g_cDAAAAIBAJ&pg=6464%2C3357539|work=The Bulletin|location=(Bend, Oregon)|agency=UPI|title=Robber killed, 7 bank hostages freed|date=23 gusht 1972|page=1}} *{{cite news|author=UPI staff 2|date=25 gusht 1972|title=Third Man Turns Self In In Brooklyn Bank Case|agency=United Press International|publisher=[[Dayton Daily News]]|url=https://www.newspapers.com/clip/66981353/|via=Newspapers.com|access-date=5 janar 2021}} *{{cite news|author=UPI staff|date=24 prill 1973|title=He Wanted the Money for 'Ernie'|agency=United Press International|publisher=[[Kingsport Times-News|Kingsport Times]]|url=https://www.newspapers.com/clip/66904831/|via=Newspapers.com|access-date=5 janar 2021}} {{open access}} *{{cite book|author=Paul, Louis|year=2014|title=Tales from the Cult Film Trenches: Interviews with 36 Actors from Horror, Science Fiction and Exploitation Cinema|publisher=McFarland|isbn=978-0-786-48402-7}} *{{cite news|author=Parker, Jerry|date=22 dhjetor 1974|title=Going Thorugh a Dog Day Again|work=[[Newsday]]|publisher=[[San Francisco Examiner]]|url=https://www.newspapers.com/clip/67096221/|via=Newspapers.com|access-date=5 janar 2021}} *{{cite news|author=People magazine staff|date=11 qershor 1977|title=Court Rejects Suit|work=[[People (magazine)|People]]|publisher=[[The Republic (Columbus, Indiana)|The Republic]]|location=Columbus, Indiana|url=https://www.newspapers.com/clip/67402023/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite web|author=Premi David Di Donatello|year=2020|title=Vincitori 1976|trans-title=1976 Winners|language=it|url=https://www.daviddidonatello.it/storia/cronologia.php|at=Scroll to 1976, names seen under "Targa D'Oro"|work=[[Accademia del Cinema Italiano]]|access-date=28 janar 2021|archive-date=26 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426030109/https://www.daviddidonatello.it/storia/cronologia.php|url-status=dead}} *{{cite web|author=Premiere staff|year=2006|title=100 Greatest Movie Performances of All Time|url=https://www.filmsite.org/100greatperformances4.html|work=[[Premiere (magazine)|Premiere]]|access-date=7 janar 2021}} *{{cite book|author=Rapf, Joanna|year=2006|title=Sidney Lumet: Interviews|url=https://archive.org/details/isbn_9791578067243_q8t8|publisher=University of Mississippi Press|isbn=978-1-578-06724-4}} *{{cite web|author=Rayburn, Nina|year=2001|archive-date=11 janar 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060111170849/http://www.jrn.columbia.edu/studentwork/nyrm/2001/features/Movies.html|url=http://www.jrn.columbia.edu/studentwork/nyrm/2001/features/Movies.html|title=The Write Stuff: Magazine articles that make it to the Big Scree|work=New York Review of Magazines|access-date=9 gusht 2009}} *{{cite book|author=Riggs, Thomas|year=2007|title=Contemporary Theatre, Film and Television|url=https://archive.org/details/contemporarythea0076rigg_t8w6|publisher=Cengace|isbn=978-0-787-69049-6}} *{{cite news|author=Roura, Phil; Poster, Tom|date=11 janar 1980|title=Dog Day in Court|work=New York Daily News|url=https://www.newspapers.com/clip/66973717/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite web|author=Rotten Tomatoes staff|year=2020|title=Dog Day Afternoon (1975)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/dog_day_afternoon|work=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=11 janar 2021}} *{{cite book|author=R.R. Bowker|year=2000|title=Bowker's Complete Video Directory 2000|publisher=[[R. R. Bowker|R.R. Bowker Company]]|volume=1|isbn=978-0-835-24308-7}} *{{cite book|author=Russo, Vito|author-link=Vito Russo|year=1981|title=The Celluloid Closet: Homosexuality in the Movies|url=https://archive.org/details/celluloidcloseth0000russ|publisher=[[Harper (publisher)|Harper & Row]]|isbn=978-0-063-37019-7}} *{{cite book|author=Saferstein Barry|year=1991|title=Collaborative Work Processes: A Comparative Study in the Network Television Production Industries of the United States and the United Kingdom|publisher=[[University of California, San Diego]], Department of Sociology}} *{{cite news|author=Sarris, Andrew|author-link=Andrew Sarris|date=29 shtator 1975|title=It's Mythmaking Time for Pacino and Lumet|work=The Village Voice|url=https://news.google.com/newspapers?id=0-BLAAAAIBAJ&hl=es&pg=5746%2C6708371|via=Google News|access-date=9 janar 2021}} {{open access}} *{{cite book|author=Schoell, William|author-link=William Schoell|year=1995|title=The Films of Al Pacino|url=https://archive.org/details/filmsofalpacino0000scho|publisher=Carol Publishing Group|isbn=978-0-806-51596-0}} *{{cite book|author=Schoell, William|year=2016|title=Al Pacino: In Films and on Stage|url=https://archive.org/details/alpacinoinfilmso0000scho|edition=2|publisher=McFarland|isbn=978-0-786-47196-6}} *{{cite book|author=Schulman, Michael|year=2016|title=Her Again: Becoming Meryl Streep|publisher=[[Faber and Faber|Faber & Faber]]|isbn=978-0-571-33100-0}} *{{cite news|author=Siskel, Gene|author-link=Gene Siskel|date=24 tetor 1975|title=A (dog) day in the life of the Hostage Taker|work=[[Chicago Tribune]]|url=https://www.newspapers.com/clip/67182315/|via=Newspapers.com|access-date=9 janar 2021}} {{open access}} *{{cite news|author=Stark, Susan|date=22 tetor 1975|title=A Bizarre Film Rooted in Fact|work=[[Detroit Free Press]]|volume=147|number=170|url=https://www.newspapers.com/clip/67160186/|via=Newspapers.com|access-date=11 janar 2021}} {{open access}} *{{cite book|author=Tahmahkera, Dustin|year=2014|title=Tribal Television: Viewing Native People in Sitcoms|publisher=UNC Press Books|isbn=978-1-469-61869-2}} *{{cite episode|author=The Simpsons staff|year=2017|title=I Don't Wanna Know Why the Caged Bird Sings|series=[[The Simpsons]]|network=[[Fox Broadcasting Company|FOX]]|season=19-4|number=404}} *{{cite book|author=Thomson, David|year=2008|title='Have You Seen...?': a Personal Introduction to 1,000 Films including masterpieces, oddities and guilty pleasures (with just a few disasters)|url=https://archive.org/details/liang.2983.haveyouseen0000davi|publisher=[[Penguin Books|Penguin UK]]|isbn=978-0-141-92658-2}} *{{cite news|author=Washington Post-LA Times News Services|date=26 dhjetor 1974|title=Bank robbery comes to screen|agency=Washington Post, Los Angeles Times|publisher=[[Home News Tribune|The Central New Jersey Home News]]|url=https://www.newspapers.com/clip/66952253/|via=Newspapers.com|access-date=5 janar 2021}} *{{cite web|author=WGA staff|year=2012|url=http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1551|title=Awards Winners|work=[[Writers Guild of America]]|archive-url=https://archive.today/20121205095022/http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1551|archive-date=2012-12-05|access-date=29 janar 2021}} *{{cite news|author=Wood, Robin|author-link=Robin Wood (critic)|year=2003|title=Hollywood from Vietnam to Reagan-- and Beyond|url=https://archive.org/details/hollywoodfromvie00robi|publisher=[[Columbia University Press]]|isbn=978-0-231-12966-4}} *{{cite book|author=Yule, Andrew|year=1992|title=Al Pacino: A Life on the Wire|publisher=[[SP Books]]|isbn=978-1-561-71161-1}} {{Refend}} [[Kategoria:Filma 1975]] [[Kategoria:Filma dramë amerikanë]] [[Kategoria:Filma anglisht]] [[Kategoria:Filma të bazuar në ngjarje aktuale]] [[Kategoria:Filma me regji nga Sidney Lumet]] [[Kategoria:Filma të prodhuar nga Martin Bregman]] [[Kategoria:Filma të vendosur në Nju Jork]] [[Kategoria:Filma të xhiruar në New York City]] [[Kategoria:Filma të Regjistrit Kombëtar të Filmit të Shteteve të Bashkuara]] [[Kategoria:Filmat e Warner Bros.]] 8pkal0ygkw3qsqoe1tdicfu3d62ncrm Funksioni i papërfillshëm 0 337145 3002375 2963394 2026-06-27T20:33:35Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002375 wikitext text/x-wiki Në matematikë, një '''funksion i papërfillshëm''' është një funksion <math>\mu:\mathbb{N}\to\mathbb{R}</math> i tillë që për çdo numër të plotë pozitiv ''c'' ekziston një numër i plotë ''N'' <sub>''c''</sub> i tillë që për të gjithë ''x''&nbsp;>&nbsp;''N'' <sub>''c''</sub> , : <math>|\mu(x)|<\frac{1}{x^c}.</math> Njëvlershëm, ne mund të përdorim edhe përkufizimin e mëposhtëm. Një funksion <math>\mu:\mathbb{N}\to\mathbb{R}</math> është '''i papërfillshëm''', nëse për çdo polinom pozitiv poly (·) ekziston një numër i plotë ''N'' <sub>poli</sub>&nbsp;>&nbsp;0 e tillë që për të gjitha ''x''&nbsp;>&nbsp;''N'' <sub>poli</sub> : <math>|\mu(x)|<\frac 1 {\operatorname{poly}(x)}.</math> == Historia == Koncepti i ''papërfillshmërisë'' mund të gjejë gjurmën e tij në modelet e shëndosha të analizës. Megjithëse konceptet e " [[Funksioni i vazhdueshëm|vazhdimësisë]] " dhe " [[Infinitezimale|infitezimalitetit]] " u bënë të rëndësishme në matematikë gjatë kohës së [[Isak Njutoni|Njutonit]] dhe [[Gotfrid Lajbnici|Leibnizit]] (1680), ato nuk ishin të mirëpërcaktuara deri në fund të viteve 1810. Përkufizimi i parë mjaft rigoroz i ''vazhdimësisë'' në [[Analiza matematikore|analizën matematikore]] ishte për shkak të [[Bernard Bolzano|Bernard Bolzanos]], i cili shkroi në 1817 përkufizimin modern të vazhdimësisë. Më vonë [[Augustin Louis Cauchy|Cauchy]], [[Karl Weierstrass|Vajershtrasi]] dhe [[Eduard Heine|Heine]] përcaktuan gjithashtu si më poshtë (me të gjithë numrat në domenin e numrave realë <math>\mathbb{R}</math> ): : '''( [[Funksioni i vazhdueshëm]] )''' Një funksion <math>f:\mathbb{R}{\rightarrow}\mathbb{R}</math> është ''i vazhdueshëm'' në <math>x=x_0</math> nëse për çdo <math>\varepsilon>0</math>, ekziston një numër pozitiv <math>\delta>0</math> sikurse <math>|x-x_0|<\delta</math> nënkupton <math>|f(x)-f(x_0)|<\varepsilon.</math> Ky përkufizim klasik i vazhdimësisë mund të shndërrohet në përkufizimin e papërfillshmërisë në disa hapa duke ndryshuar parametrat e përdorur në përkufizim. Së pari, në rastin <math>x_0=\infty</math> me <math>f(x_0)=0</math>, ne duhet të përcaktojmë konceptin e " ''funksionit pambarimisht të vogël'' ": : '''( [[Infinitezimale|Infinitezimal]] )''' Një funksion i vazhdueshëm <math>\mu:\mathbb{R}\to\mathbb{R}</math> është ''pambarimisht i vogël'' (kur <math>x</math> shkon në pafundësi) nëse për çdo <math>\varepsilon>0</math> ekziston <math>N_\varepsilon</math> e tillë që për të gjithë <math>x>N_\varepsilon</math> :: <math>|\mu(x)|<\varepsilon\,.</math> </link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2007)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> Më pas, zëvendësojmë <math>\varepsilon>0</math> nga funksionet <math>1/x^c</math> ku <math>c>0</math> ose nga <math>1/\operatorname{poly}(x)</math> ku <math>\operatorname{poly}(x)</math> është një polinom pozitiv. Kjo çon në përkufizimet e funksioneve të papërfillshme të dhëna në krye të këtij artikulli. Meqënëse konstantet <math>\varepsilon>0</math> mund të shprehen si <math>1/\operatorname{poly}(x)</math> me një polinom konstant kjo tregon se funksionet e papërfillshme janë një nëngrup i funksioneve pambarimisht të vogla. == Përdorimi në kriptografi == Në [[Kriptografia|kriptografinë]] moderne të bazuar në kompleksitet, një skemë sigurie është ''e provueshme dhe e sigurt'' nëse probabiliteti i dështimit të sigurisë (p.sh., përmbysja e një funksioni të njëanshëm, dallimi i [[Gjenerimi i Numrave Random në Kriptografi|biteve pseudorastësore të forta kriptografike]] nga bitet vërtet të rastit) është '''i papërfillshëm''' për sa i përket inputit <math>x</math> = gjatësia e çelësit kriptografik <math>n</math> . Megjithatë, nocioni i përgjithshëm i papërfillshmërisë nuk kërkon që inputi <math>x</math> është gjatësia kryesore <math>n</math> . Me të vërtetë, <math>x</math> mund të jetë çdo metrikë e paracaktuar e sistemit dhe analiza matematikore përkatëse do të ilustronte disa sjellje analitike të fshehura të sistemit. Formulimi i ndërsjellë i polinomit përdoret për të njëjtën arsye që kufiri llogaritës përkufizohet si koha e ekzekutimit të polinomit: ai ka veti matematikore të mbylljes që e bëjnë atë të lëvizshëm në kushte asimptotike. Për shembull, nëse një sulm arrin të shkelë një kusht sigurie vetëm me probabilitet të papërfillshëm, dhe sulmi përsëritet një numër polinomi herë, probabiliteti i suksesit të sulmit të përgjithshëm mbetet ende i papërfillshëm. Në praktikë, dikush mund të dëshirojë të ketë më shumë funksione konkrete që kufizojnë probabilitetin e suksesit të kundërshtarit dhe të zgjedhë parametrin e sigurisë mjaft të madhe që ky probabilitet të jetë më i vogël se një prag, le të themi&nbsp;2 <sup>&#x2212; 128</sup> . == Vetitë e mbylljes == Një nga arsyet që funksionet e papërfillshme përdoren në themelet e kriptografisë së teorisë së kompleksitetit të llogaritjes është sepse ato u binden vetive mbyllëse.<ref>{{Cite book|last=Katz|first=Johnathan|title=Introduction to modern cryptography|url=https://archive.org/details/introductiontomo0000katz|date=6 nëntor 2014|others=Lindell, Yehuda|isbn=9781466570269|edition=Second|location=Boca Raton|oclc=893721520}}</ref> Konkretisht, # Nëse <math>f,g:\mathbb{N}\to\mathbb{R}</math> janë të papërfillshme, pastaj funksioni <math>x\mapsto f(x)+g(x)</math> është i papërfillshëm. # Nëse <math>f:\mathbb{N}\to\mathbb{R}</math> është i papërfillshëm dhe <math>p</math> është çdo polinom i real, atëherë funksioni <math>x\mapsto p(x)\cdot f(x)</math> është i papërfillshëm. Në të kundërt, nëse <math>f:\mathbb{N}\to\mathbb{R}</math> nuk është e papërfillshëm, atëherë as nuk është <math>x\mapsto f(x)/p(x)</math> për çdo polinom real <math>p</math> . == Shembuj == * <math> n \mapsto a^{-n}</math> është i papërfillshëm për çdo <math>a\geq 2</math> . * <math> f(n) = 3^{-\sqrt{n}}</math> është i papërfillshëm. * <math> f(n) = n^{-\log n}</math> është i papërfillshëm. * <math> f(n) = (\log n)^{-\log n}</math> është i papërfillshëm. * <math> f(n) = 2^{-c \log n}</math> nuk është i papërfillshëm, për vlera të <math>c</math> pozitive . Supozoni <math> n > 0 </math>, marrim limitin kur <math> n \to \infty</math> : '''Të papërfillshme''' : * <math> f(n) = 1/x^{n/2} </math> * <math> f(n) = 1/x^{\log{(n^k)}} </math> për <math> k \geq 1 </math> * <math> f(n) = 1/x^{({\log{n})}^k} </math> për <math> k \geq 1 </math> * <math> f(n) = 1/x^{\sqrt{n}} </math> '''Jo të papërfillshme:''' * <math> f(n) = \frac{1}{n^{\frac{1}{n}}} </math> * <math> f(n) = \frac{1}{x^{n(\log{n})}} </math> [[Kategoria:Analizë matematike]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] 2zhp823me0qdiztv99xo3qiqbdiwinq Politika e djathtë 0 337268 3002363 2974424 2026-06-27T20:18:13Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002363 wikitext text/x-wiki '''Politika e djathtë''' ose '''Politika e krahut të djathtë''' përshkruan shtrirjen e [[Ideologjia|ideologjive politike]] që i shohin disa rende dhe hierarki të caktuara shoqërore si të pashmangshme, të natyrshme, normale ose të dëshirueshme,<ref>{{Cite web|last=Johnson|first=Paul|year=2005|title=Right-wing, rightist|url=http://www.auburn.edu/~johnspm/gloss/right-wing|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819232535/http://www.auburn.edu/~johnspm/gloss/right-wing|archive-date=19 gusht 2014|access-date=23 tetor 2014|website=A Politics Glossary|publisher=Auburn University website}}</ref><ref>{{Cite book|last=Bobbio|first=Norberto|title=Left and Right: The Significance of a Political Distinction|url=https://archive.org/details/leftrightsignifi0000bobb|last2=Cameron|first2=Allan|date=1996|publisher=[[University of Chicago Press]]|isbn=978-0-226-06246-4|location=Chicago|pages=[https://archive.org/details/leftrightsignifi0000bobb/page/51 51], 62}}</ref><ref name="autogenerated1">{{Cite book|last=Goldthorpe|first=J.E.|title=An Introduction to Sociology|url=https://archive.org/details/introductiontoso0000gold_y7i8|date=1985|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-24545-6|edition=Third|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/introductiontoso0000gold_y7i8/page/156 156]}}</ref> zakonisht duke e mbështetur këtë pozicion bazuar në [[Ligji natyror|ligjin natyror]], [[Shkenca ekonomike|ekonominë]], [[Autoriteti|autoritetin]], [[Prona|pronën]] ose traditë .<ref>{{Cite web|date=2009-04-15|title=Right|url=https://www.britannica.com/topic/right|access-date=2022-05-22|website=[[Encyclopædia Britannica]]|language=en}}</ref><ref name="Carlisle">{{Cite book|last=Carlisle|first=Rodney P.|url=https://archive.org/details/encyclopediaofpo0000carl|title=Encyclopedia of Politics: The Left and the Right|date=2005|publisher=[[SAGE Publishing]]|isbn=978-1-4129-0409-4|location=Thousand Oaks [u.a.]|url-access=registration}}</ref> {{Rp|693, 721}}<ref name="T. Alexander Smith 2003. p. 30">T. Alexander Smith, Raymond Tatalovich. ''Cultures at war: moral conflicts in western democracies''. Toronto, Canada: Broadview Press, Ltd, 2003. p. 30. "That viewpoint is held by contemporary sociologists, for whom 'right-wing movements' are conceptualized as 'social movements whose stated goals are to maintain structures of order, status, honor, or traditional social differences or values' as compared to left-wing movements which seek 'greater equality or political participation.' In other words, the sociological perspective sees preservationist politics as a right-wing attempt to defend privilege within the ''social hierarchy''."</ref><ref name="Allan Cameron pg. 37">''Left and right: the significance of a political distinction'', Norberto Bobbio and Allan Cameron, p. 37, [[University of Chicago Press]], 1997.</ref><ref name="Fuchs, D. 1990. p. 203">[[Seymour Martin Lipset]], cited in Fuchs, D., and Klingemann, H. 1990. The left-right schema. pp. 203–34 in Continuities in Political Action: A Longitudinal Study of Political Orientations in Three Western Democracies, ed.M.Jennings et al. Berlin:de Gruyter</ref><ref name="Lukes">Lukes, Steven. 'Epilogue: The Grand Dichotomy of the Twentieth Century': concluding chapter to T. Ball and R. Bellamy (eds.), The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought. pp.610–612</ref> Hierarkia dhe [[pabarazia]] mund të shihen si rezultate natyrore të dallimeve tradicionale shoqërore<ref>Smith, T. Alexander and Raymond Tatalovich. ''Cultures at War: Moral Conflicts in Western Democracies'' (Toronto, Canada: Broadview Press, Ltd., 2003) p. 30. "That viewpoint is held by contemporary sociologists, for whom 'right-wing movements' are conceptualized as 'social movements whose stated goals are to maintain structures of order, status, honor, or traditional social differences or values' as compared to left-wing movements which seek 'greater equality or political participation.'</ref><ref>{{Cite journal|last=Gidron, N|last2=Ziblatt, D.|year=2019|title=Center-right political parties in advanced democracies 2019|url=https://scholar.harvard.edu/files/dziblatt/files/gidron_and_ziblatt_2019.pdf|journal=Annual Review of Political Science|volume=22|page=23|doi=10.1146/annurev-polisci-090717-092750|doi-access=free}}</ref> ose konkurrencës në [[Ekonomitë e tregut|ekonominë e tregut]] .<ref>Scruton, Roger "A Dictionary of Political Thought" "Defined by contrast to (or perhaps more accurately conflict with) the left the term ''right'' does not even have the respectability of a history. As now used it denotes several connected and also conflicting ideas (including) 1)conservative, and perhaps authoritarian, doctrines concerning the nature of civil society, with emphasis on custom, tradition, and allegiance as social bonds ... 8) belief in free enterprise free markets and a capitalist economy as the only mode of production compatible with human freedom and suited to the temporary nature of human aspirations ..." pp. 281–2, Macmillan, 1996</ref><ref>{{Cite book|last=Goldthorpe|first=J.E.|title=An Introduction to Sociology|url=https://archive.org/details/introductiontoso0000gold_y7i8|date=1985|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-24545-6|edition=3rd|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/introductiontoso0000gold_y7i8/page/156 156]|quote="There are ... those who accept inequality as natural, normal, and even desirable. Two main lines of thought converge on the Right or conservative side...the truly Conservative view is that there is a natural hierarchy of skills and talents in which some people are born leaders, whether by heredity or family tradition. ... now ... the more usual right-wing view, which may be called 'liberal-conservative', is that unequal rewards are right and desirable so long as the competition for wealth and power is a fair one."}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gidron, N|last2=Ziblatt, D.|year=2019|title=Center-right political parties in advanced democracies 2019|url=https://scholar.harvard.edu/files/dziblatt/files/gidron_and_ziblatt_2019.pdf|journal=Annual Review of Political Science|volume=22|page=24|doi=10.1146/annurev-polisci-090717-092750}}</ref> Politika e krahut të djathtë konsiderohet si e kundërta e politikës së krahut të majtë, dhe spektri politik majtas-djathtas është një nga spektrat politikë më gjerësisht të pranuar.<ref>{{Cite journal|last=McClosky|first=Herbert|last2=Chong|first2=Dennis|date=korrik 1985|title=Similarities and Differences Between Left-Wing and Right-Wing Radicals|url=https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-of-political-science/article/abs/similarities-and-differences-between-leftwing-and-rightwing-radicals/C46411F0228745583D2EB8E91A19D881|journal=British Journal of Political Science|language=en|volume=15|issue=3|pages=329–363|doi=10.1017/S0007123400004221|issn=1469-2112}}</ref> Termi i ''krahut të djathtë'' në përgjithësi mund t'i referohet seksionit të një partie politike ose sistemi që mbron [[Treg i lire|sipërmarrjen e lirë]] dhe [[Prona private|pronësinë private]], dhe zakonisht favorizon idetë tradicionale shoqërore.<ref>{{Cite web|date=20 prill 2014|title=right wing – definition of right wing in English &#124; Oxford Dictionaries|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/right_wing|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116102137/https://en.oxforddictionaries.com/definition/right_wing|archive-date=16 nëntor 2016|access-date=15 nëntor 2016|publisher=En.oxforddictionaries.com}}</ref> E djathta përfshin [[Konservatorizmi social|konservatorët socialë]] dhe [[Konservatorizmi fiskal|konservatorët fiskalë]]<ref>Leonard V. Kaplan, Rudy Koshar, ''The Weimar Moment: Liberalism, Political Theology, and Law'' (2012) p. 7–8.</ref><ref>Alan S. Kahan, ''Mind Vs. Money: The War Between Intellectuals and Capitalism'' (2010), p. 184.</ref><ref>Jerome L. Himmelstein, ''To the right: The transformation of American conservatism'' (1992).</ref> si dhe [[Libertarizmi i djathtë|libertarianët e krahut të djathtë]] ( [[laissez-faire]] fiskale). == Pozicionet == Pozicionet e mëposhtme zakonisht lidhen me politikën e krahut të djathtë. [[Skeda:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|parapamje| Poster propagandistik antikomunist që përshkruan [[Lëvizja e bardhë|lëvizjen e Bardhë]]]] Përdorimi origjinal i termit "krahu i djathtë", në lidhje me [[Komunizmi|komunizmin]], i vendosi konservatorët në të djathtë, liberalët në qendër dhe komunistët në të majtë. Si konservatorët ashtu edhe liberalët ishin fuqishëm antikomunistë . Historia e përdorimit të termit ''të djathtë'' për antikomunizmin është një histori e ndërlikuar.<ref>{{Cite book|last=Hendershot|first=Cyndy|title=Anti-Communism and Popular Culture in Mid-Century America|date=2003|publisher=McFarland|isbn=978-0786414406|location=Jefferson, N.C.}}</ref> Lëvizjet e hershme marksiste ishin në kundërshtim me monarkitë tradicionale që sundonin në pjesën më të madhe në [[Evropa|Evropën]] e asaj kohe. Shumë monarki evropiane e shpallën të jashtëligjshme shprehjen publike të pikëpamjeve komuniste dhe ''[[Manifesti Komunist|Manifestin Komunist]]'', i cili filloi "[një] spektër [që] po ndjek Evropën" dhe deklaroi se monarkët kishin frikë për fronet e tyre. Përkrahja e komunizmit ishte e paligjshme në [[Perandoria Ruse|Perandorinë Ruse]], [[Perandoria Gjermane|Perandorinë Gjermane]] dhe [[Austro-Hungaria|Austro-Hungari]], tre monarkitë më të fuqishme në Evropën kontinentale para [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] . Shumë monarkistë (përveç [[Monarkia kushtetuese|monarkistëve kushtetues]] ) e shihnin pabarazinë në pasuri dhe fuqi politike si rezultat i një rendi natyror hyjnor. Lufta midis monarkistëve dhe komunistëve shpesh përshkruhej si një luftë midis të djathtës dhe të majtës. === Ekonomik === Në Francën post-revolucionare, e djathta luftoi kundër fuqisë në rritje të atyre që ishin pasuruar përmes tregtisë dhe u përpoq të ruante të drejtat e fisnikërisë. Ata nuk ndiheshin të sigurtë me zhvillimet e reja si kapitalizmi, iluminizmi, individualizmi dhe industrializmi, prandaj luftuan për të ruajtur hierarkitë dhe institucionet tradicionale shoqërore.<ref name="Parliaments 1988 pp. 287–302">Goodsell, Charles T., "The Architecture of Parliaments: Legislative Houses and Political Culture", British Journal of Political Science, Vol. 18, No. 3 (July 1988), pp. 287–302.</ref><ref name="Appleby">{{Cite book|last=Marty|first=Martin E.|title=Fundamentalisms Observed|url=https://archive.org/details/fundamentalismso0001unse_g7c8|last2=Appleby|first2=R. Scott|date=1994|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-50878-8|edition=2nd|location=Chicago|page=[https://archive.org/details/fundamentalismso0001unse_g7c8/page/90 91]|quote=Reactionary right-wing themes emphasizing authority, social hierarchy, and obedience, as well as condemnations of liberalism, the democratic ethos, the "rights of man" associated with the legacy of the Enlightenment and the French Revolution, and the political and cultural ethos of modern liberal democracy are especially prominent in the writings and public statements of Archbishop Lefebvre.}}</ref> Në historinë e Evropës, ka pasur lëvizje të forta kolektiviste të krahut të djathtë, si në të djathtën katolike sociale, që ka shfaqur armiqësi ndaj të gjitha formave të [[Liberalizmi|liberalizmit]] (përfshirë liberalizmin ekonomik ) dhe ka mbrojtur historikisht harmoninë klasore paternaliste që përfshin një shoqëri organike-hierarkike ku punëtorët mbrohen ndërsa hierarkia klasore mbetet.<ref>''Modern Catholic Social Teaching: The Popes Confront the Industrial Age'', 1740–1958. Paulist Press, 2003, p. 132.</ref> Në shekullin e nëntëmbëdhjetë, e djathta u zhvendos për të mbështetur të sapopasuruarit në disa vende evropiane (veçanërisht në Angli) dhe në vend që të favorizonte fisnikërinë ndaj industrialistëve, favorizoi kapitalistët mbi klasën punëtore. Lëvizjet e tjera të krahut të djathtë - si [[karlizmi]] në Spanjë dhe lëvizjet nacionaliste në Francë, Gjermani dhe Rusi - mbetën armiqësore ndaj kapitalizmit dhe industrializmit. Megjithatë, disa lëvizje të krahut të djathtë - veçanërisht ato franceze [[Nouvelle Droite]], [[CasaPound]] dhe [[paleokonservatorizmi]] amerikan - janë shpesh në kundërshtim me etikën kapitaliste dhe efektet që ato kanë në shoqëri. Këto forca e shohin kapitalizmin dhe industrializmin si cënues ose shkaktues të prishjes së traditave ose hierarkive shoqërore që janë thelbësore për ruajtjen e rendit shoqëror.<ref name="Fascism">{{Cite book|last=Payne|first=Stanley G.|title=Fascism: Comparison and Definition|url=https://archive.org/details/fascismcompariso0000stan|date=1983|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-08064-8|location=Madison, Wisc.|page=[https://archive.org/details/fascismcompariso0000stan/page/19 19]|quote=Right radicals and conservative authoritarians almost without exception became corporatists in formal doctrines of political economy, but the fascists were less explicit and in general less schematic.}}</ref> Në kohët moderne, "krahu i djathtë" përdoret ndonjëherë për të përshkruar [[Laissez-faire|kapitalizmin ''laissez-faire'']] . Në Evropë, kapitalistët krijuan aleanca me të Djathtën gjatë konflikteve të tyre me punëtorët pas vitit 1848. Në Francë, mbështetja e kapitalizmit nga e djathta mund të gjurmohet në fund të shekullit të XIX.<ref name="Knapp">{{Cite book|last=Andrew Knapp and Vincent Wright|url=https://books.google.com/books?id=67ttjXHhT3wC&q=the+government+and+politics+of+france|title=The Government and Politics of France|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-0-415-35732-6}}</ref> E ashtuquajtura e djathta neoliberale, e popullarizuar nga [[Presidenti i Shteteve të Bashkuara|Presidenti i SHBA]] [[Ronald Reagan]] dhe [[Kryeministri i Mbretërisë së Bashkuar|kryeministrja e Mbretërisë së Bashkuar]] [[Margaret Thatcher]], kombinon mbështetjen për [[tregjet e lira]], [[Privatizimi|privatizimin]] dhe [[Çrregullimi|çrregullimin ekonomik]] me mbështetjen tradicionale të krahut të djathtë për konformitetin shoqëror.<ref name="Lukes">Lukes, Steven. 'Epilogue: The Grand Dichotomy of the Twentieth Century': concluding chapter to T. Ball and R. Bellamy (eds.), The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought. pp.610–612</ref> Teoricieni politik Russell Kirk besonte se liria dhe të drejtat e pronës ishin të ndërlidhura.<ref name="heritage.org">{{Cite web|last=John|first=David C.|date=21 nëntor 2003|title=The Origins of the Modern American Conservative Movement|url=http://www.heritage.org/Research/PoliticalPhilosophy/HL811.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100308173749/http://www.heritage.org/Research/PoliticalPhilosophy/HL811.cfm|archive-date=8 mars 2010|access-date=13 maj 2010|publisher=heritage.org}}</ref> Ata në të [[E djathta ekstreme|djathtën ekstreme]], si dhe disa [[Konservatizmi|autoritarë konservatorë]], kanë mbështetur [[Fashizmi|fashizmin]] dhe [[Korporatizmi|korporatizmin]],<ref name="Fascism">{{Cite book|last=Payne|first=Stanley G.|title=Fascism: Comparison and Definition|url=https://archive.org/details/fascismcompariso0000stan|date=1983|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-08064-8|location=Madison, Wisc.|page=[https://archive.org/details/fascismcompariso0000stan/page/19 19]|quote=Right radicals and conservative authoritarians almost without exception became corporatists in formal doctrines of political economy, but the fascists were less explicit and in general less schematic.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPayne1983">Payne, Stanley G. (1983). ''Fascism: Comparison and Definition''. Madison, Wisc.: University of Wisconsin Press. p.&nbsp;19. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-299-08064-8|<bdi>978-0-299-08064-8</bdi>]]. <q>Right radicals and conservative authoritarians almost without exception became corporatists in formal doctrines of political economy, but the fascists were less explicit and in general less schematic.</q></cite></ref> një [[Ideologjia|ideologji politike]] e cila mbron organizimin e shoqërisë nga grupet e korporatave - të tilla si shoqatat bujqësore, punëtore, ushtarake, shkencore ose esnafe - bazuar në interesat e tyre të përbashkëta.<ref>{{Cite book|last=Wiarda|first=Howard J.|url=https://archive.org/details/corporatismcompa0000wiar|title=Corporatism and Comparative Politics: The Other Great "Ism"|publisher=M.E. Sharpe|year=1997|pages=27,141}}</ref><ref name="Clarke, Paul A. B. 2001. Pp. 113">Clarke, Paul A. B; Foweraker, Joe. ''Encyclopedia of democratic thought''. London, UK; New York, USA: Routledge, 2001. Pp. 113</ref> === Nacionalizmi === [[Skeda:Degradation_alfred_dreyfus.jpg|parapamje| Më 5 janar 1895, kapiteni Alfred Dreyfus u arkëtua.]] Në Francë, [[nacionalizmi]] fillimisht ishte një ideologji e majtë dhe republikane.<ref>{{Cite book|last=Doyle|first=William|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|title=The Oxford History of the French Revolution|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-925298-5|edition=2nd|location=Oxford [u.a.]|quote="An exuberant, uncompromising nationalism lay behind France's revolutionary expansion in the 1790s...", "The message of the French Revolution was that the people are sovereign; and in the two centuries since it was first proclaimed it has conquered the world."}}</ref> Pas periudhës së <nowiki><i id="mw4Q">bulanzhizmit</i></nowiki> dhe Çështjes Dreyfus, nacionalizmi u bë një tipar i krahut të djathtë.<ref>[[Michel Winock|Winock, Michel]] (dir.), ''Histoire de l'extrême droite en France'' (1993).</ref> Nacionalistët e krahut të djathtë kërkuan të përcaktonin dhe mbronin një identitet kombëtar "të vërtetë" nga elementë të cilët ata besonin se po e korruptonin atë identitet.<ref name="Knapp">{{Cite book|last=Andrew Knapp and Vincent Wright|url=https://books.google.com/books?id=67ttjXHhT3wC&q=the+government+and+politics+of+france|title=The Government and Politics of France|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-0-415-35732-6}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAndrew_Knapp_and_Vincent_Wright2006">Andrew Knapp and Vincent Wright (2006). [https://books.google.com/books?id=67ttjXHhT3wC&q=the+government+and+politics+of+france ''The Government and Politics of France'']. Routledge. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-415-35732-6|<bdi>978-0-415-35732-6</bdi>]].</cite></ref> Disa ishin [[Supremacizmi|supremacistë]], të cilët në përputhje me [[Racizmi shkencor|racizmin shkencor]] dhe [[Darvinizmi Social|Darvinizmin social]] aplikuan konceptin e " mbijetesës së më të fortit " për [[Kombi|kombet]] dhe [[Raca (kategorizimi njerëzor)|racat]] .<ref>Adams, Ian ''Political Ideology Today'' (2nd edition), Manchester University Press, 2002, p. 68.</ref> Nacionalizmi i krahut të djathtë u ndikua nga nacionalizmi romantik, në të cilin shteti e merr legjitimitetin e tij politik nga uniteti organik i atyre që ai qeveris. Kjo përgjithësisht përfshin gjuhën, racën, kulturën, fenë dhe zakonet e kombit, të cilat të gjitha "lindën" brenda kulturës së tij. I lidhur me nacionalizmin e krahut të djathtë është konservatorizmi kulturor, i cili mbështet ruajtjen e trashëgimisë ose kulturës së një kombi dhe shpesh i sheh shmangiet nga normat kulturore si një kërcënim ekzistencial.<ref>{{Cite book|last=Ramet|first=Sabrina|title=The Radical Right in Central and Eastern Europe since 1989|last2=Griffin|first2=Roger|date=1999|publisher=The Pennsylvania State University Press|isbn=978-0271018119|location=University Park}}</ref>  === E drejta natyrore dhe tradicionalizmi === Politika e krahut të djathtë zakonisht justifikon një shoqëri hierarkike të bazuar në [[Ligji natyror|ligjin natyror]] ose traditën .<ref name="T. Alexander Smith 2003. p. 30">T. Alexander Smith, Raymond Tatalovich. ''Cultures at war: moral conflicts in western democracies''. Toronto, Canada: Broadview Press, Ltd, 2003. p. 30. "That viewpoint is held by contemporary sociologists, for whom 'right-wing movements' are conceptualized as 'social movements whose stated goals are to maintain structures of order, status, honor, or traditional social differences or values' as compared to left-wing movements which seek 'greater equality or political participation.' In other words, the sociological perspective sees preservationist politics as a right-wing attempt to defend privilege within the ''social hierarchy''."</ref><ref name="Allan Cameron pg. 37">''Left and right: the significance of a political distinction'', Norberto Bobbio and Allan Cameron, p. 37, [[University of Chicago Press]], 1997.</ref><ref name="Fuchs, D. 1990. p. 203">[[Seymour Martin Lipset]], cited in Fuchs, D., and Klingemann, H. 1990. The left-right schema. pp. 203–34 in Continuities in Political Action: A Longitudinal Study of Political Orientations in Three Western Democracies, ed.M.Jennings et al. Berlin:de Gruyter</ref><ref name="Lukes">Lukes, Steven. 'Epilogue: The Grand Dichotomy of the Twentieth Century': concluding chapter to T. Ball and R. Bellamy (eds.), The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought. pp.610–612</ref><ref name="autogenerated68">''Left and right: the significance of a political distinction'', Norberto Bobbio and Allan Cameron, pg. 68, [[University of Chicago Press]], 1997.</ref> === Populizmi === Populizmi i krahut të djathtë është një kombinim i nacionalizmit qytetar, kulturor-nacionalizmit dhe nganjëherë etno-nacionalizmit, vendorisë, së bashku me anti-elitizmin, duke përdorur retorikën populiste për të ofruar një kritikë ndaj institucioneve ekzistuese politike. Sipas Margaret Canovan, një populist i krahut të djathtë është "një lider karizmatik, që përdor taktikat e populizmit të politikanëve për të kapërcyer politikanët dhe elitën intelektuale dhe për t'u bërë thirrje ndjenjave reaksionare të popullatës, shpesh duke mbështetur pretendimin e tij për të folur në favor të popullit duke përdorur referendumet".<ref name="Canovan">{{Cite book|last=Canovan|first=Margaret|url=https://archive.org/details/populism00cano|title=Populism|date=1981|publisher=Harcourt Brace Jovanovich|isbn=978-0151730780|edition=1st|location=New York}}</ref>  === Feja === [[Skeda:Prithvi_Narayan_Shah.jpg|parapamje| Maharajadhiraja Prithvi Narayan Shah (1723-1775), Mbreti i Nepalit, propagandoi idealet e tekstit hindu [[Dharmasastra]] si ideologjinë sunduese të mbretërisë së tij]] Filozofi dhe diplomati Joseph de Maistre argumentoi pro autoritetit indirekt të [[Papa|Papës]] mbi çështjet e përkohshme. Sipas Maistre, vetëm qeveritë që u themeluan mbi kushtetutat e krishtera - të cilat ishin të nënkuptuara në zakonet dhe institucionet e të gjitha shoqërive evropiane, veçanërisht monarkitë [[Kisha katolike|katolike]] [[Evropa|evropiane]] - mund të shmangnin çrregullimin dhe gjakderdhjen që pasoi zbatimi i programeve politike [[Racionalizmi|racionaliste]], siç ishte kaosi që ndodhi gjatë [[Revolucioni francez|Revolucionit Francez]] . Disa prelatëve të [[Kisha Anglikane|Kishës së Anglisë]] - të krijuar nga [[Henri VIII]] dhe të kryesuar nga sovrani i tanishëm - u jepen vende në [[Dhoma e Lordëve|Dhomën e Lordëve]] (si Lordë Shpirtërorë), por ata konsiderohen politikisht neutralë dhe jo të krahut të djathtë ose atij të majtë. Disa media amerikane të krahut të djathtë ekstrem kundërshtojnë seksin jashtë martese dhe martesën mes të njëjtit seks, dhe ato ndonjëherë refuzojnë qëndrimet shkencore mbi [[Evolucioni|evolucionin]] dhe çështje të tjera ku shkenca priret të mos pajtohet me [[Bibla|Biblën]] .<ref>{{Cite book|last=DeGette|first=Diana|url=https://archive.org/details/sexsciencestemce00dege|title=Sex, Science, and Stem Cells: Inside the Right Wing Assault on Reason|publisher=[[The Lyons Press]]|year=2008|isbn=978-1-59921-431-3}}</ref><ref>Chris Mooney, ''The Republican War on Science: Revised and Updated'', ASIN: B001OQOIPM</ref> Termi ''vlera familjare'' është përdorur nga partitë e krahut të djathtë - si [[Partia Republikane (ShBA)|Partia Republikane]] në Shtetet e Bashkuara, Partia Famija e Para në Australi, [[Partia Konservatore e Mbretërisë së Bashkuar|Partia Konservatore]] në Mbretërinë e Bashkuar dhe [[Partia Bharatiya Janata]] në Indi - për të nënkuptuar mbështetjen për familjet tradicionale dhe kundërshtimin ndaj ndryshimeve që bota moderne ka bërë në mënyrën se si jetojnë familjet. Mbështetësit e "vlerave familjare" mund të kundërshtojnë [[Dështimi i zhvillimit të fetusit (Aborti)|abortin]], [[Euthanasia|eutanazinë]] dhe [[Kontrolli i lindjeve|kontrollin e lindjes]] .<ref>{{Cite web|title=2004 Republican Party Platform: A Safer World and a More Hopeful America|url=http://msnbcmedia.msn.com/i/msnbc/Sections/News/Politics/Conventions/RNC-2004platform.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523005435/http://msnbcmedia.msn.com/i/msnbc/Sections/News/Politics/Conventions/RNC-2004platform.pdf|archive-date=23 maj 2012|access-date=23 korrik 2012|publisher=MSNBC}}</ref><ref>{{Cite web|last=Rozsa|first=Matthew|date=5 korrik 2019|title=How did the Republican Party become so conservative?|url=https://www.salon.com/2019/07/05/how-did-the-republican-party-become-so-conservative/|access-date=7 mars 2022|website=Salon|quote=To understand how the Republican Party became associated with right-wing politics — and, for that matter, how the Democratic Party became associated with a left-wing, progressive philosophy — it is essential to understand the history of the Grand Old Party.}}</ref> == Historia == Sipas ''Historisë së Kembrixhit të Mendimit Politik të shekullit të njëzetë'', e djathta ka kaluar nëpër pesë faza të dallueshme historike:<ref>Ball, T. and R. Bellamy, eds., ''The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought'', pp. 610–12.</ref> # E djathta reaksionare kërkonte një kthim në [[Aristokracia|aristokraci]] dhe fe shtetërore . # E djathta e moderuar nuk kishte besim tek intelektualët dhe kërkonte një qeveri të kufizuar. # E djathta radikale favorizoi një formë romantike dhe agresive të [[Nacionalizmi|nacionalizmit]] . # E djathta ekstreme propozoi politika kundër imigracionit dhe [[Racizmi|racizëm]] të nënkuptuar. # E djathta neoliberale u përpoq të kombinonte një ekonomi tregu dhe çrregullim ekonomik me besimet tradicionale të krahut të djathtë në [[Patriotizmi|patriotizëm]], elitizëm dhe ligj e rend.   [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] [[Kategoria:Terminologji politike]] == Referime == <references /> t2hnz9sjuvfsbv2jtcb8j7n8rc5jw9l Shpërndarja Cauchy 0 339268 3002654 2963919 2026-06-28T04:56:09Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002654 wikitext text/x-wiki {{Infobox shpërndarja e gjasës|name=Cauchy|parameters=<math>x_0\!</math> vendndodhja ([[Numrat realë|real]])<br><math>\gamma > 0</math> shkalla (real)|support=<math>\displaystyle x \in (-\infty, +\infty)\!</math>|pdf=<math>\frac{1}{\pi\gamma\,\left[1 + \left(\frac{x-x_0}{\gamma}\right)^2\right]}\!</math>|pdf_image=[[File:cauchy pdf.svg|300px|PDF e Shpërndarjes Koshi]]<br><small>Kurba e purpurt është shpërndarja standarde Koshi</small>|cdf_image=[[File:cauchy cdf.svg|300px|FMSH i shpërndarjes Koshi]]|cdf=<math>\frac{1}{\pi} \arctan\left(\frac{x-x_0}{\gamma}\right)+\frac{1}{2}\!</math>|quantile=<math>x_0+\gamma\,\tan[\pi(p-\tfrac{1}{2})]</math>|mean=e papërcaktuar|mode=<math>x_0\!</math>|median=<math>x_0\!</math>|variance=e papërcaktuar|mad=<math>\gamma</math>|skewness=e papërcaktuar|kurtosis=e papërcaktuar|entropy=<math>\log(4\pi\gamma)\!</math>|mgf=nuk ekziston|fisher=<math>\frac{1}{2\gamma^2}</math>}} '''Shpërndarja Cauchy''', e quajtur sipas [[Augustin Louis Cauchy|Augustin Cauchy]], është një shpërndarje e vazhdueshme probabiliteti . Është i njohur gjithashtu, veçanërisht në mesin [[Fizikanti|e fizikantëve]], si '''shpërndarja e Lorencit''' (pas Hendrik Lorentz ), '''shpërndarja Cauchy-Lorentz''', '''funksioni Lorenc(ian)''' ose '''shpërndarja Breit-Wigner''' . Shpërndarja Cauchy <math>f(x; x_0,\gamma)</math> është shpërndarja e pikëprerjes së abshisave të një rrezeje që del nga <math>(x_0,\gamma)</math> me një kënd si n.r të shpërndarë uniformisht. Është gjithashtu shpërndarja e raportit të dy ndryshoreve të rastit të pavarura [[Shpërndarja normale|të shpërndara normalisht]] me mesatare zero. Shpërndarja Cauchy përdoret shpesh në statistika si shembulli kanonik i një shpërndarjeje " patologjike " pasi si [[pritja matematike]] ashtu edhe [[varianca]] e saj janë të papërcaktuara. Shpërndarja Cauchy nuk ka momente të fundme të rendit më të madh ose të barabartë me një; ekzistojnë vetëm momente absolute të pjesshme.<ref name="jkb1">{{Cite book|last=N. L. Johnson|title=Continuous Univariate Distributions, Volume 1|last2=S. Kotz|last3=N. Balakrishnan|publisher=Wiley|year=1994|location=New York}}, Chapter 16.</ref> Shpërndarja Cauchy nuk ka funksion gjenerues të momentit . Në [[Matematika|matematikë]], ajo është e lidhur ngushtë me bërthamën Poisson, e cila është zgjidhja themelore për ekuacionin Laplace në gjysmë-rrafshin e sipërm . Është një nga shpërndarjet e pakta që është e qëndrueshme dhe ka një funksion të dendësisë të probabilitetit që mund të shprehet në mënyrë analitike, të tjerat janë [[shpërndarja normale]] dhe [[shpërndarja Lévy]] . == Historia == [[Skeda:Mean_estimator_consistency.gif|djathtas|parapamje| Vlerësimi i mesatares dhe devijimit standard përmes zgjedhjeve nga një shpërndarje Cauchy (poshtë) nuk konvergjon me më shumë mostra, si në [[Shpërndarja normale|shpërndarjen normale]] (lart). Mund të ketë kërcime të mëdha në mënyrë arbitrare tek vlerësimet, siç shihet në grafikët në fund. ]] Një funksion me formën e funksionit të dendësisë së shpërndarjes Cauchy u studiua gjeometrikisht nga [[Pierre de Fermat|Fermati]] në 1659, dhe më vonë u njoh si shtriga e Agnesit, pasi [[Maria Gaetana Agnesi|Agnesi]] e përfshiu atë si shembull në librin e saj të llogaritjes së vitit 1748. Pavarësisht nga emri i saj, analiza e parë e shkoqur e vetive të shpërndarjes Cauchy u botua nga matematikani francez Poisson në 1824, me Cauchy që u lidh me të vetëm gjatë një polemike akademike në 1853.<ref>Cauchy and the Witch of Agnesi in ''Statistics on the Table'', S M Stigler Harvard 1999 Chapter 18</ref> Poisson vuri në dukje se nëse merrej mesatarja e vëzhgimeve pas një shpërndarjeje të tillë, gabimi mesatar nuk konvergjonte në ndonjë numër të fundëm. Si i tillë, përdorimi nga [[Pierre Simon Laplace|Laplasi]] i [[Teorema Qëndrore Limite|teoremës qëndrore limite]] me një shpërndarje të tillë ishte i papërshtatshëm, pasi supozoi një mesatare dhe variancë të fundme. === Funksioni i dendësisë së probabilitetit (PDF) === Shpërndarja Cauchy është shpërndarja e probabilitetit me [[Funksioni i dendësisë së probabilitetit|funksionin e mëposhtëm të dendësisë të probabilitetit]] (PDF)<ref name="jkb1">{{Cite book|last=N. L. Johnson|title=Continuous Univariate Distributions, Volume 1|last2=S. Kotz|last3=N. Balakrishnan|publisher=Wiley|year=1994|location=New York}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFN._L._JohnsonS._KotzN._Balakrishnan1994">N. L. Johnson; S. Kotz; N. Balakrishnan (1994). ''Continuous Univariate Distributions, Volume 1''. New York: Wiley.</cite>, Chapter 16.</ref><ref name="feller">{{Cite book|last=Feller|first=William|url=https://archive.org/details/introductiontopr00fell/page/704|title=An Introduction to Probability Theory and Its Applications, Volume II|publisher=John Wiley & Sons Inc.|year=1971|isbn=978-0-471-25709-7|edition=2|location=New York|pages=[https://archive.org/details/introductiontopr00fell/page/704 704]|url-access=registration}}</ref> : <math>f(x; x_0,\gamma) = \frac{1}{\pi\gamma \left[1 + \left(\frac{x - x_0}{\gamma}\right)^2\right]} = { 1 \over \pi } \left[ { \gamma \over (x - x_0)^2 + \gamma^2 } \right], </math> ku <math>x_0</math> është parametri i vendndodhjes, duke specifikuar vendndodhjen e pikut të shpërndarjes, dhe <math>\gamma</math> është parametri i shkallës që specifikon gjysmën e gjerësisë në gjysmën maksimale (HWHM), në mënyrë alternative <math>2\gamma</math> është gjerësia e plotë në gjysmën e maksimumit (FWHM). [[Augustin Louis Cauchy|Augustin-Louis Cauchy]] shfrytëzoi një funksion të tillë dendësie në vitin 1827 me një parametër të shkallës [[Infinitezimale|pambarimisht të vogël]], duke përcaktuar atë që tani quhet funksion i deltës së Dirakut . ==== Karakteristikat e PDF-së ==== Vlera ose amplituda maksimale e FDP të shpërndarjes Koshi është <math>\frac{1}{\pi \gamma}</math>, i vendosur në <math>x=x_0</math> . Ndonjëherë është i përshtatshëm për të shprehur PDF në terma të parametrit kompleks <math>\psi= x_0 + i\gamma</math> : <math> f(x;\psi)=\frac{1}{\pi}\,\textrm{Im}\left(\frac{1}{x-\psi}\right)=\frac{1}{\pi}\,\textrm{Re}\left(\frac{-i}{x-\psi}\right) </math> Rasti i veçantë kur <math>x_0 = 0</math> dhe <math>\gamma = 1</math> quhet '''shpërndarja standarde Koshi''' me funksionin e dendësisë së probabilitetit<ref name="mathmethods">{{Cite book|last=Riley|first=Ken F.|url=https://archive.org/details/mathematicalmeth00rile_192|title=Mathematical Methods for Physics and Engineering|last2=Hobson|first2=Michael P.|last3=Bence|first3=Stephen J.|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-511-16842-0|edition=3|location=Cambridge, UK|pages=[https://archive.org/details/mathematicalmeth00rile_192/page/n1362 1333]|url-access=limited}}</ref><ref name="primer">{{Cite book|last=Balakrishnan|first=N.|url=https://archive.org/details/primeronstatisti0000bala/page/305|title=A Primer on Statistical Distributions|last2=Nevrozov|first2=V. B.|publisher=John Wiley & Sons Inc.|year=2003|isbn=0-471-42798-5|edition=1|location=Hoboken, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/primeronstatisti0000bala/page/305 305]}}</ref> : <math> f(x; 0,1) = \frac{1}{\pi (1 + x^2)}. \!</math> Në fizikë, shpesh përdoret një funksion Lorencian me tre parametra: : <math>f(x; x_0,\gamma,I) = \frac{I}{\left[1 + \left(\frac{x-x_0}{\gamma}\right)^2\right]} = I \left[ { \gamma^2 \over (x - x_0)^2 + \gamma^2 } \right], </math> ku <math>I</math> është lartësia e majës. Funksioni Lorencian me tre parametra i treguar nuk është, në përgjithësi, një funksion i dendësisë së probabilitetit, pasi ai nuk integrohet në 1, përveç në rastin e veçantë ku <math>I = \frac{1}{\pi\gamma}.\!</math> === Funksioni mbledhës i shpërndarjes (CDF) === Shpërndarja Koshi është shpërndarja e probabilitetit me funksionin e mëposhtëm të shpërndarjes mbledhëse (FSHM): : <math>F(x; x_0,\gamma)=\frac{1}{\pi} \arctan\left(\frac{x-x_0}{\gamma}\right)+\frac{1}{2}</math> dhe funksioni kuantile ( fshm e anasjelltë ) i shpërndarjes Cauchy është : <math>Q(p; x_0,\gamma) = x_0 + \gamma\,\tan\left[\pi\left(p-\tfrac{1}{2}\right)\right].</math> Për shpërndarjen standarde, funksioni i shpërndarjes mbledhëse thjeshtohet në funksionin arktangent <math>\arctan(x)</math> : : <math>F(x; 0,1)=\frac{1}{\pi} \arctan\left(x\right)+\frac{1}{2}</math> == Vetitë == Shpërndarja Koshi është një shembull i një shpërndarjeje që nuk ka [[Pritja matematike|mesatare]], [[Varianca|variancë]] ose momente më të larta të përcaktuara. [[Moda (statistikë)|Moda]] dhe [[Mediana (statistikë)|mediana]] e tij janë të përcaktuara mirë dhe janë të dyja të barabarta me <math>x_0</math> . Shpërndarja Cauchy është një shpërndarje probabiliteti pafundësisht e pjestueshme . Është gjithashtu një shpërndarje rreptësisht e qëndrueshme .<ref>{{Cite book|last=Campbell B. Read|title=Encyclopedia of Statistical Sciences|title-link=Encyclopedia of Statistical Sciences|last2=N. Balakrishnan|last3=Brani Vidakovic|last4=Samuel Kotz|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2006|isbn=978-0-471-15044-2|edition=2nd|page=778}}</ref> === Shuma e shpërndarjeve Cauchy === Nëse <math>X_1, X_2, ..., X_n</math> janë n.r IID të marra nga shpërndarja standarde Cauchy, atëherë mesatarja e mostrës <math>\bar X = \frac 1n \sum_i X_i</math> ndjek gjithashtu një shpërndarje Koshi. Në veçanti, mesatarja nuk konvergjon tek mesatarja, dhe kështu shpërndarja standarde e Koshiut nuk ndjek ligjin e numrave të mëdhenj. === Teorema qëndrore limite === Nëse <math>X_1, X_2, ...</math> janë n.r IID me PDF <math>\rho</math> sikurse <math>\lim_{c \to \infty}\frac{1}{c} \int_{-c}^c x^2\rho(x) dx = \frac{2\gamma}{\pi} </math> është e fundme, por jo zero, atëherë <math>\frac 1n \sum_{i=1}^n X_i</math> konvergjon në shpërndarje në një shpërndarje Koshi me shkallë <math>\gamma</math> .<ref>{{Cite web|date=13 nëntor 2022|title=Updates to the Cauchy Central Limit|url=https://www.quantumcalculus.org/updates-to-the-cauchy-central-limit/|access-date=21 qershor 2023|website=Quantum Calculus}}</ref> === Funksioni karakteristik === Le <math>X</math> tregojnë një ndryshore të rastit të shpërndarë sipas Koshiut. Funksioni karakteristik i shpërndarjes Koshi jepet nga : <math>\varphi_X(t) = \operatorname{E}\left[e^{iXt} \right ] =\int_{-\infty}^\infty f(x;x_0,\gamma)e^{ixt}\,dx = e^{ix_0t - \gamma |t|}.</math> === Entropia === Entropia e shpërndarjes Koshi jepet nga: : <math> \begin{align} H(\gamma) & =-\int_{-\infty}^\infty f(x;x_0,\gamma) \log(f(x;x_0,\gamma)) \, dx \\[6pt] & =\log(4\pi\gamma) \end{align} </math> Derivati i funksionit kuantile, funksioni i dendësisë së kuantilit, për shpërndarjen Koshi është: : <math>Q'(p; \gamma) = \gamma\,\pi\,{\sec}^2\left[\pi\left(p-\tfrac 1 2 \right)\right].\!</math> == Vlerësimi i parametrave == Për shkak se parametrat e shpërndarjes Cauchy nuk korrespondojnë me një mesatare dhe variancë, përpjekja për të vlerësuar parametrat e shpërndarjes Cauchy duke përdorur një mesatare të mostrës dhe një variancë të mostrës nuk do të ketë sukses.<ref>{{Cite web|title=Illustration of instability of sample means|url=http://www.statistics4u.info/fundstat_eng/ee_distri_cauchy.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324193842/http://www.statistics4u.info/fundstat_eng/ee_distri_cauchy.html|archive-date=2017-03-24|access-date=2014-11-22}}</ref> Për shembull, nëse një kampion iid me madhësi ''n'' merret nga një shpërndarje Cauchy, mund të llogaritet mesatarja e kampionit si: : <math>\bar{x}=\frac 1 n \sum_{i=1}^n x_i</math> Megjithëse vlerat e mostrës <math>x_i</math> do të përqëndrohen në vlerën qendrore <math>x_0</math>, mesatarja e kampionit do të bëhet gjithnjë e më e ndryshueshme ndërsa bëhen më shumë vëzhgime, për shkak të rritjes së probabilitetit për të hasur në pika të mostrës me një vlerë të madhe absolute. Në fakt, shpërndarja e mesatares së mostrës do të jetë e barabartë me shpërndarjen e vetë vëzhgimeve; dmth, mesatarja e mostrës së një kampioni të madh nuk është një vlerësues më i mirë (ose më i keq). <math>x_0</math> se çdo vëzhgim i vetëm nga kampioni. Në mënyrë të ngjashme, llogaritja e variancës së mostrës do të rezultojë në vlera që rriten kur merren më shumë vëzhgime. Prandaj, mjete më të forta për të vlerësuar vlerën qendrore <math>x_0</math> dhe parametrin e shkallëzimit <math>\gamma</math> janë të nevojshme. Një metodë e thjeshtë është të merret vlera mesatare e kampionit si një vlerësues i <math>x_0</math> dhe gjysma e shtrirjes ndërkuartile të kampionit si një vlerësues i <math>\gamma</math> . Janë zhvilluar metoda të tjera, më të sakta dhe të forta<ref>{{Cite journal|last=Cane|first=Gwenda J.|year=1974|title=Linear Estimation of Parameters of the Cauchy Distribution Based on Sample Quantiles|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-statistical-association_1974-03_69_345/page/243|journal=Journal of the American Statistical Association|volume=69|issue=345|pages=243–245|doi=10.1080/01621459.1974.10480163|jstor=2285535}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Zhang|first=Jin|year=2010|title=A Highly Efficient L-estimator for the Location Parameter of the Cauchy Distribution|journal=Computational Statistics|volume=25|issue=1|pages=97–105|doi=10.1007/s00180-009-0163-y}}</ref> Për shembull, mesatarja e cunguar e 24% të mesit të statistikave të rendit të mostrës prodhon një vlerësim për <math>x_0 </math> që është më efikase sesa përdorimi i mesores së mostrës ose mesatares së plotë të mostrës.<ref name="rothenberg">{{Cite journal|last=Rothenberg|first=Thomas J.|last2=Fisher|first2=Franklin, M.|last3=Tilanus|first3=C.B.|year=1964|title=A note on estimation from a Cauchy sample|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-statistical-association_1964-06_59_306/page/460|journal=Journal of the American Statistical Association|volume=59|issue=306|pages=460–463|doi=10.1080/01621459.1964.10482170}}</ref><ref name="bloch">{{Cite journal|last=Bloch|first=Daniel|year=1966|title=A note on the estimation of the location parameters of the Cauchy distribution|journal=Journal of the American Statistical Association|volume=61|issue=316|pages=852–855|doi=10.1080/01621459.1966.10480912|jstor=2282794}}</ref> Megjithatë, për shkak të bishtit të trashë të shpërndarjes Cauchy, efikasiteti i vlerësuesit zvogëlohet nëse përdoret më shumë se 24% e kampionit.<ref name="rothenberg" /><ref name="bloch" /> Përgjasia maksimale mund të përdoret gjithashtu për të vlerësuar parametrat <math>x_0</math> dhe <math>\gamma</math> . Megjithatë, kjo priret të ndërlikohet nga fakti se kjo kërkon gjetjen e rrënjëve të një polinomi të shkallës së lartë dhe mund të ketë rrënjë të shumta që përfaqësojnë maksimumin vendor.<ref name="ferguson">{{Cite journal|last=Ferguson|first=Thomas S.|author-link=Thomas S. Ferguson|year=1978|title=Maximum Likelihood Estimates of the Parameters of the Cauchy Distribution for Samples of Size 3 and 4|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-statistical-association_1978-03_73_361/page/211|journal=Journal of the American Statistical Association|volume=73|issue=361|pages=211–213|doi=10.1080/01621459.1978.10480031|jstor=2286549}}</ref> Gjithashtu, ndërsa vlerësuesi maksimal i gjasave është asimptotikisht efikas, ai është relativisht joefikas për mostrat e vogla.<ref>{{Cite journal|last=Cohen Freue|first=Gabriella V.|year=2007|title=The Pitman estimator of the Cauchy location parameter|url=http://faculty.ksu.edu.sa/69424/USEPAP/Coushy%20dist.pdf|url-status=dead|journal=Journal of Statistical Planning and Inference|volume=137|issue=6|page=1901|doi=10.1016/j.jspi.2006.05.002|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816002255/http://faculty.ksu.edu.sa/69424/USEPAP/Coushy%20dist.pdf|archive-date=2011-08-16}}</ref><ref>{{Cite book|last=Wilcox|first=Rand|title=Introduction to Robust Estimation & Hypothesis Testing|publisher=Elsevier|year=2012}}</ref> Funksioni i gjasave log për shpërndarjen Cauchy për madhësinë e kampionit <math>n</math> është: : <math>\hat\ell(x_1,\dotsc,x_n \mid \!x_0,\gamma ) = - n \log (\gamma \pi) - \sum_{i=1}^n \log \left(1 + \left(\frac{x_i - x_0}{\gamma}\right)^2\right)</math> Maksimizimi i funksionit logaritmues të përgjasisë maksimale në lidhje me <math>x_0</math> dhe <math>\gamma</math> duke marrë derivatin e parë prodhon sistemin e mëposhtëm të ekuacioneve: : <math> \frac{d \ell}{d x_{0}} = \sum_{i=1}^n \frac{2(x_i - x_0)}{\gamma^2 + \left(x_i - \!x_0\right)^2} =0</math> : <math> \frac{d \ell}{d \gamma} = \sum_{i=1}^n \frac{2\left(x_i - x_0\right)^2}{\gamma (\gamma^2 + \left(x_i - x_0\right)^2)} - \frac{n}{\gamma} = 0</math> Vini re se : <math> \sum_{i=1}^n \frac{\left(x_i - x_0\right)^2}{\gamma^2 + \left(x_i - x_0\right)^2} </math> është një funksion monoton në <math>\gamma</math> dhe se zgjidhja <math>\gamma</math> duhet të kënaqë : <math> \min |x_i-x_0|\le \gamma\le \max |x_i-x_0|. </math> Zgjidhja vetëm për <math>x_0</math> kërkon zgjidhjen e një polinomi të shkallës <math>2n-1</math>,<ref name="ferguson">{{Cite journal|last=Ferguson|first=Thomas S.|author-link=Thomas S. Ferguson|year=1978|title=Maximum Likelihood Estimates of the Parameters of the Cauchy Distribution for Samples of Size 3 and 4|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-statistical-association_1978-03_73_361/page/211|journal=Journal of the American Statistical Association|volume=73|issue=361|pages=211–213|doi=10.1080/01621459.1978.10480031|jstor=2286549}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFerguson1978">[[Thomas S. Ferguson|Ferguson, Thomas S.]] (1978). "Maximum Likelihood Estimates of the Parameters of the Cauchy Distribution for Samples of Size 3 and 4". ''Journal of the American Statistical Association''. '''73''' (361): 211–213. [[Identifikues digjital objektesh|doi]]:[[doi:10.1080/01621459.1978.10480031|10.1080/01621459.1978.10480031]]. [[JSTOR (identifikues)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/2286549 2286549].</cite></ref> dhe zgjidhja vetëm për <math>\,\!\gamma</math> kërkon zgjidhjen e një polinomi të shkallës <math>2n</math> . Prandaj, nëse zgjidhet për një parametër ose për të dy parametrat njëkohësisht, zakonisht kërkohet një zgjidhje [[Analiza numerike|numerike]]. Përfitimi i vlerësuesit të përgjasisë maksimale është efikasiteti asimptotik; duke vlerësuar <math>x_0</math> përdorimi i mesatares së kampionit është vetëm rreth 81% po aq asimptotikisht efikas sa vlerësimi <math>x_0</math> sipas gjasave maksimale.<ref name="bloch">{{Cite journal|last=Bloch|first=Daniel|year=1966|title=A note on the estimation of the location parameters of the Cauchy distribution|journal=Journal of the American Statistical Association|volume=61|issue=316|pages=852–855|doi=10.1080/01621459.1966.10480912|jstor=2282794}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBloch1966">Bloch, Daniel (1966). "A note on the estimation of the location parameters of the Cauchy distribution". ''Journal of the American Statistical Association''. '''61''' (316): 852–855. [[Identifikues digjital objektesh|doi]]:[[doi:10.1080/01621459.1966.10480912|10.1080/01621459.1966.10480912]]. [[JSTOR (identifikues)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/2282794 2282794].</cite></ref><ref>{{Cite journal|last=Barnett|first=V. D.|year=1966|title=Order Statistics Estimators of the Location of the Cauchy Distribution|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-statistical-association_1966-12_61_316/page/1205|journal=Journal of the American Statistical Association|volume=61|issue=316|pages=1205–1218|doi=10.1080/01621459.1966.10482205|jstor=2283210}}</ref> Mesatarja e mostrës së cunguar duke përdorur statistikat e rendit të mesëm prej 24% është rreth 88% si një vlerësues asimptotikisht efikas i <math>x_0</math> si vlerësimi maksimal i gjasave.<ref name="bloch" /> Kur metoda e Njutonit përdoret për të gjetur zgjidhjen për vlerësimin maksimal të gjasave, statistikat e rendit të mesëm prej 24% mund të përdoren si zgjidhje fillestare për <math>x_0</math> . == Vetitë e transformimit == * Nëse <math>X \sim \operatorname{Cauchy}(x_0,\gamma)</math> atëherë <math> kX + \ell \sim \textrm{Cauchy}(x_0 k+\ell, \gamma |k|)</math><ref>{{Citation|last=Lemons|first=Don S.|title=An Introduction to Stochastic Processes in Physics|work=American Journal of Physics|volume=71|issue=2|page=35|year=2002|publisher=The Johns Hopkins University Press|bibcode=2003AmJPh..71..191L|doi=10.1119/1.1526134|isbn=0-8018-6866-1}}</ref> * Nëse <math>X \sim \operatorname{Cauchy}(x_0, \gamma_0)</math> dhe <math>Y \sim \operatorname{Cauchy}(x_1,\gamma_1)</math> janë të pavarur atëherë <math> X+Y \sim \operatorname{Cauchy}(x_0+x_1,\gamma_0 +\gamma_1)</math> dhe <math> X-Y \sim \operatorname{Cauchy}(x_0-x_1, \gamma_0+\gamma_1)</math> * Nëse <math>X \sim \operatorname{Cauchy}(0,\gamma)</math> pastaj <math> \tfrac{1}{X} \sim \operatorname{Cauchy}(0, \tfrac{1}{\gamma})</math> * Parametrimi i McCullagh-së i shpërndarjeve Cauchy : Shprehja e një shpërndarjeje Cauchy në termat e një parametri kompleks <math>\psi = x_0+i\gamma</math>, përcaktoni <math>X \sim \operatorname{Cauchy}(\psi)</math> të thotë <math>X \sim \operatorname{Cauchy}(x_0,|\gamma|)</math> . Nëse <math>X \sim \operatorname{Cauchy}(\psi)</math> pastaj:<math display="block">\frac{aX+b}{cX+d} \sim \operatorname{Cauchy}\left(\frac{a\psi+b}{c\psi+d}\right)</math><math>\frac{aX+b}{cX+d} \sim \operatorname{Cauchy}\left(\frac{a\psi+b}{c\psi+d}\right)</math> * Duke përdorur të njëjtën konventë si më sipër, nëse <math>X \sim \operatorname{Cauchy}(\psi)</math> atëherë:<ref name="McCullagh1992" /> * <math>\frac{X-i}{X+i} \sim \operatorname{CCauchy}\left(\frac{\psi-i}{\psi+i}\right)</math><math display="block">\frac{X-i}{X+i} \sim \operatorname{CCauchy}\left(\frac{\psi-i}{\psi+i}\right)</math> == Shpërndarjet e ndërlidhura == * <math>\operatorname{Cauchy}(0,1) \sim \textrm{t}(\mathrm{df}=1)\,</math> Shpërndarja e studentit * <math>\operatorname{Cauchy}(\mu,\sigma) \sim \textrm{t}_{(\mathrm{df}=1)}(\mu,\sigma)\,</math> Shpërndarja <nowiki><i id="mwAl4">t</i></nowiki> jo e standardizuar e Studentit * Nëse <math>X, Y \sim \textrm{N}(0,1)\, X, Y</math> e pavarur, atëherë <math> \tfrac X Y\sim \textrm{Cauchy}(0,1)\,</math> * Nëse <math>X \sim \textrm{U}(0,1)\,</math> atëherë <math> \tan \left( \pi \left(X-\tfrac{1}{2}\right) \right) \sim \textrm{Cauchy}(0,1)\,</math> * Nëse <math>X \sim \operatorname{Log-Cauchy}(0, 1)</math> atëherë <math>\ln(X) \sim \textrm{Cauchy}(0, 1)</math> * Nëse <math>X \sim \operatorname{Cauchy}(x_0,\gamma)</math> atëherë <math>\tfrac1X \sim \operatorname{Cauchy}\left(\tfrac{x_0}{x_0^2+\gamma^2},\tfrac{\gamma}{x_0^2+\gamma^2}\right)</math> * Shpërndarja Cauchy është një rast kufizues i një shpërndarjeje Pearson të tipit 4  * Shpërndarja Cauchy është një rast i veçantë i një shpërndarjeje Pearson të tipit 7.<ref name="jkb1">{{Cite book|last=N. L. Johnson|title=Continuous Univariate Distributions, Volume 1|last2=S. Kotz|last3=N. Balakrishnan|publisher=Wiley|year=1994|location=New York}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFN._L._JohnsonS._KotzN._Balakrishnan1994">N. L. Johnson; S. Kotz; N. Balakrishnan (1994). ''Continuous Univariate Distributions, Volume 1''. New York: Wiley.</cite>, Chapter 16.</ref> * Shpërndarja Cauchy është një shpërndarje e qëndrueshme : nëse <math>X \sim \textrm{Stable}(1, 0, \gamma, \mu)</math>, atëherë <math>X \sim \operatorname{Cauchy}(\mu, \gamma)</math> . * Shpërndarja Cauchy është një kufi singular i një [[Shpërndarja hiperbolike|shpërndarjeje hiperbolike]] * Shpërndarja e mbështjellë Cauchy, duke marrë vlera në një rreth, rrjedh nga shpërndarja Cauchy duke e mbështjellë rreth rrethit. * Nëse <math>X \sim \textrm{N}(0,1)</math>, <math>Z \sim \operatorname{Inverse-Gamma}(1/2, s^2/2)</math>, pastaj <math>Y = \mu + X \sqrt Z \sim \operatorname{Cauchy}(\mu,s)</math> . Për shpërndarjet gjysmë Cauchy, lidhja qëndron duke vendosur <math>X \sim \textrm{N}(0,1) I\{X>=0\}</math> . == Ndodhia dhe zbatimet == * Në spektroskopi, shpërndarja Koshi përshkruan formën e linjave spektrale të cilat i nënshtrohen zgjerimit homogjen në të cilin të gjitha atomet ndërveprojnë në të njëjtën mënyrë me shtrirjen e frekuencës që gjendet në formën e vijës. Shumë mekanizma shkaktojnë zgjerim homogjen, veçanërisht zgjerimin e përplasjes .<ref>{{Cite book|last=E. Hecht|title=Optics|url=https://archive.org/details/optics0000hech|publisher=[[Addison-Wesley]]|year=1987|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/optics0000hech/page/603 603]}}</ref> Zgjerimi natyror ose jetësor gjithashtu krijon një formë vije të përshkruar nga shpërndarja Cauchy. * Aplikimet e shpërndarjes Koshi ose të transformimit të saj mund të gjenden në fusha që punojnë me rritje eksponenciale. Një letër e vitit 1958 nga White<ref>{{Cite journal|last=White, J.S.|date=dhjetor 1958|title=The Limiting Distribution of the Serial Correlation Coefficient in the Explosive Case|journal=The Annals of Mathematical Statistics|volume=29|issue=4|pages=1188–1197|doi=10.1214/aoms/1177706450|doi-access=free}}</ref> nxori statistikën e testit për vlerësuesit e <math>\hat{\beta}</math> për ekuacionin <math>x_{t+1}=\beta{x}_t+\varepsilon_{t+1},\beta>1</math> dhe ku vlerësuesi i përgjasisë maksimale gjendet duke përdorur katrorët më të vegjël të zakonshëm, tregoi se shpërndarja e mostrës së statistikës është shpërndarja Koshi. [[Skeda:Cauchy_distribution.png|parapamje| Shpërndarja Koshi mbledhëse dhe e përshtatur në reshjet maksimale njëditore duke përdorur CumFreq, shih gjithashtu përshtatjen e shpërndarjes<ref name="cumfreq">{{Cite web|title=CumFreq, free software for cumulative frequency analysis and probability distribution fitting|url=https://www.waterlog.info/cumfreq.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221100105/https://www.waterlog.info/cumfreq.htm|archive-date=2018-02-21}}</ref>]] * Shpërndarja Koshi është shpesh shpërndarja e vëzhgimeve për objektet që rrotullohen. Referenca klasike për këtë quhet problemi i farit të Pulëbardhës dhe si në pjesën e mësipërme si shpërndarja Breit-Wigner në fizikën e grimcave. * Në [[Hidrologjia|hidrologji]] shpërndarja Koshi zbatohet për ngjarje ekstreme si reshjet vjetore maksimale njëditore dhe shkarkimet e lumenjve. Fotografia blu ilustron një shembull të përshtatjes së shpërndarjes Cauchy me reshjet maksimale mujore njëditore të renditura duke treguar gjithashtu rripin e besimit 90% bazuar në [[Shpërndarja binomiale|shpërndarjen binomiale]] . Të dhënat e reshjeve përfaqësohen nga pozicionet e hedhura në grafik si pjesë e analizës së frekuencës mbledhëse . * Shprehja për pjesën imagjinare të [[Permitiviteti|lejueshmërisë elektrike]] komplekse sipas modelit Lorentz është një model VAR ( vlera në rrezik ) që prodhon një probabilitet shumë më të madh të rrezikut të skajshëm sesa [[Shpërndarja normale|Shpërndarja gausiane]] . [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] hwk6x5hmwjxicbk6w50oovr3t0c8g8w Shtrigani 0 339351 3002465 2963937 2026-06-27T23:33:45Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002465 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Mefistofele_warlock.jpg|parapamje| Dizajni i kostumeve të një shtrigani për operën ''Mefistofele'' ( Alfredo Leonardo Edel, 1881)]] '''Shtrigani''' është një praktikues mashkull i [[Magjia e shtrigës|magjisë]] .<ref>{{Cite web|title=Definition of warlock|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/warlock|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724004840/http://oxforddictionaries.com/definition/english/warlock|archive-date=24 korrik 2012|access-date=29 dhjetor 2018|website=English Oxford Living Dictionaries|publisher=Oxford University Press}}</ref> == terminologjia == Etimologjia më e pranuar zakonisht rrjedh nga fjala ''[[wiktionary:warlock|warlock]]'' nga [[Gjuha e vjetër angleze|anglishtja e vjetër]] ''[[wiktionary:wærloga|wǣrloga]]'', që do të thoshte "thyes i betimit" ose "mashtrues"<ref>{{Cite book|url=http://dictionary.oed.com/|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|year=1989|edition=2nd|chapter=Warlock|access-date=2006-08-30|url-access=registration|archive-url=https://web.archive.org/web/20060625103623/http://dictionary.oed.com/|archive-date=2006-06-25|url-status=dead}}</ref> dhe aty diku rreth vitit 1000 iu dha kuptimi i veçantë i [[Djalli|djallit]].<ref>{{Cite web|last=Harper|first=Douglas|title=warlock|url=https://www.etymonline.com/word/warlock|access-date=11 gusht 2020|website=Online Etymology Dictionary}}</ref> Te [[Gjuha skoceze|skocezët]] e hershëm modernë, fjala filloi të përdoret si ekuivalenti mashkullor i [[Shtriga|shtrigës]] (e cila te disa popuj mund të jetë mashkull ose femër, por historikisht është përdorur kryesisht për femra).<ref>{{Cite book|last=McNeill|first=F. Marian|title=The Silver Bough: A Four Volume Study of the National and Local Festivals of Scotland|publisher=William Maclellan|year=1957|volume=1|location=Glasgow}}</ref><ref>{{Cite book|last=Chambers|first=Robert|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.47427|title=Domestic Annals of Scotland|year=1861|location=Edinburgh}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sinclair|first=George|title=Satan's Invisible World Discovered|year=1871|location=Edinburgh}}</ref> Termi mund të ketë qenë i ndërlidhur në Skoci me shtriganët për shkak të idesë se ata kishin bërë pakte me Auld Hornie (djallin) dhe kështu kishin tradhtuar besimin e krishterë dhe kishin thyer betimet e tyre të pagëzimit.<ref>{{Cite book|last=Howard|first=Michael|title=Scottish Witches and Warlocks|date=2013|publisher=Three Hands Press|edition=1st|page=91|language=en|chapter=7|quote=It is possible that it became associated with wizards and male witches in Scotland in the sense that someone who made a pact with Auld Hornie had betrayed the Christian faith and broken their baptismal vows. In that respect they were considered to be an 'oath breaker', a traitor and an enemy of the Church.}}</ref> Nga ky përdorim, fjala kaloi në letërsinë [[Romanticizmi|romantike]] dhe përfundimisht në kulturën popullore të shekullit të 20-të. Është sugjeruar gjithashtu një prejardhje nga [[Gjuha e vjetër nordike|norvegjishtja e vjetër]] ''varð-lokkur'', "thirrësi i shpirtrave",<ref>{{Cite book|last=Cleasby|first=R.|title=An Icelandic-English Dictionary|last2=Vigfusson|first2=G.|date=1874|publisher=Macmillan|location=London}}</ref><ref>{{Cite book|last=Olsen|first=M.|title=Maal Og Minne|publisher=Bymalslaget|year=1916|location=Oslo}}</ref><ref>{{Cite book|last=Loewe|first=M.|title=Oracles and Divination|url=https://archive.org/details/oraclesdivinatio00loew|last2=Blacker|first2=C.|publisher=George Allen & Unwin|year=1981|location=London|page=[https://archive.org/details/oraclesdivinatio00loew/page/130 130]|quote='Vardlokkur' […] is related to the Scots dialect word 'warlock', wizard, and the meaning is thought to relate to the power to shut in or enclose"}}</ref> por ''Fjalori Anglisht i Oksfordit'' e konsideron këtë të pabesueshme për shkak të rrallësisë ekstreme të fjalës norvegjeze dhe për shkak se format pa hard ''-k'', të cilat janë në përputhje me etimologjinë e vjetër angleze ("tradhtar"), vërtetohen më herët se format me ''-k'' .<ref>{{Cite web|date=2006-06-25|title=Oxford English Dictionary: The definitive record of the English language|url=http://dictionary.oed.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060625103623/http://dictionary.oed.com/|archive-date=2006-06-25|access-date=2023-08-22}}</ref> Edhe pse shumica e viktimave të gjyqeve të shtrigave në Skocinë e hershme moderne ishin gra, u ekzekutuan gjithashtu edhe disa burra me pretedndimin se ishin shtriganë.<ref>Thomas Thomson, ''A History of the Scottish People from the Earliest Times'' (1896), page 286: "Where one man suffered as a warlock, ten women at least were executed as witches."</ref><ref>Robert Chambers, ''Domestic Annals of Scotland: From the Reformation to the Revolution'' (1874), page 244</ref><ref>''Journal of Jurisprudence and Scottish Law Magazine'' (1891), ''Execution of the Judgment of Death'', page 397: "We read (Law's ''Memor.'' Pref. lix.) that 'one John Brugh, a notorious warlock (wizard) in the parochin of [[Crook of Devon|Fossoquhy]], by the space of thirty-six years, was worried at a stake and burned, 1643.'"</ref> Në kohën e tij, matematikani John Napier shpesh perceptohej si një magjistar ose magjistar për interesin e tij në hamendje dhe okultizëm, megjithëse pozicioni i tij i vendosur ka të ngjarë ta pengonte atë të ndiqej penalisht. == Shih edhe == * [[Shtriga]] * [[Gjuetia e shtrigave]] == Referime == [[Kategoria:Shtriga]] r5j81cfir30i5rzu7x4rakn334q44dd Diskutim:Territoret palestineze 1 339455 3002635 2996491 2026-06-28T04:22:32Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Territoret palestineze/Arkivi 1]] 3002635 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Territoret palestineze/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} m7jtuzimom5bok99d0utvq5uvrrediy Shpërndarja hi katror 0 339501 3002356 2964011 2026-06-27T19:25:45Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002356 wikitext text/x-wiki {{Infobox shpërndarja e gjasës|name=Hi katror|type=density|pdf_image=[[File:Chi-square pdf.svg|321px]]|cdf_image=[[File:Chi-square cdf.svg|321px]]|notation=<math>\chi^2(k)\;</math> ose <math>\chi^2_k\!</math>|parameters=<math>k \in \mathbb{N}^{*}~~</math> (e njohur edhe si "shkallë lirie")|support=<math>x \in (0, +\infty)\;</math> nëse <math>k = 1</math>, përndryshe <math>x \in [0, +\infty)\;</math>|pdf=<math>\frac{1}{2^{k/2}\Gamma(k/2)}\; x^{k/2-1} e^{-x/2}\; </math>|cdf=<math>\frac{1}{\Gamma(k/2 )} \; \gamma\left(\frac{k}{2},\,\frac{x}{2}\right)\;</math>|mean=<math>k</math>|median=<math>\approx k\bigg(1-\frac{2}{9k}\bigg)^3\;</math>|mode=<math>\max(k-2,0)\;</math>|variance=<math>2k\;</math>|skewness=<math>\sqrt{8/k}\,</math>|kurtosis=<math>\frac{12}{k}</math>|entropy=<math>\begin{align}\frac{k}{2}&+\ln(2\Gamma(\frac{k}{2})) \\ &\!+(1-\frac{k}{2})\psi(\frac{k}{2})\end{align}</math>|mgf=<math>(1-2t)^{-k/2} \text{ për } t < \frac{1}{2}\;</math>|char=<math>(1-2it)^{-k/2}</math><ref>{{cite web|url=http://www.planetmathematics.com/CentralChiDistr.pdf|title=Characteristic function of the central chi-square distribution|author=M.A. Sanders|access-date=2009-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715091705/http://www.planetmathematics.com/CentralChiDistr.pdf#|archive-date=2011-07-15|url-status=dead}}</ref>|pgf=<math>(1-2\ln t)^{-k/2} \text{ për } 0<t<\sqrt{e}\;</math>}} Në [[Teoria e probabilitetit|teorinë e probabilitetit]] dhe [[Statistika|statistikë]], '''shpërndarja hi-katrore''' (gjithashtu '''hi-katror''' ose '''<math>\chi^2</math> -shpërndarja''' ) me <math>k</math> shkallë lirie është shpërndarja e një shume të katrorëve të <math>k</math> ndryshoreve rasti të pavarura [[Shpërndarja normale|standarde normale]]. Shpërndarja hi katror është një rast i veçantë i [[Shpërndarja e gamës|shpërndarjes gama]] dhe është një nga shpërndarjet më të përdorura të probabilitetit në statistikat konkluzive, veçanërisht në [[Testimi i hipotezave|testimin e hipotezave]] dhe në ndërtimin e [[Intervali i besimit|intervaleve të besimit]] .<ref>NIST (2006).</ref><ref name="Johnson_et_al">{{Cite book|last=Johnson|first=N. L.|title=Continuous Univariate Distributions|last2=Kotz|first2=S.|last3=Balakrishnan|first3=N.|publisher=John Wiley and Sons|year=1994|isbn=978-0-471-58495-7|edition=Second|volume=1|pages=415–493|chapter=Chi-Square Distributions including Chi and Rayleigh}}</ref><ref>{{Cite book|last=Mood|first=Alexander|title=Introduction to the Theory of Statistics|url=https://archive.org/details/introductiontoth0000mood_g9l9|last2=Graybill|first2=Franklin A.|last3=Boes|first3=Duane C.|publisher=McGraw-Hill|year=1974|isbn=978-0-07-042864-5|edition=Third|pages=[https://archive.org/details/introductiontoth0000mood_g9l9/page/241 241]–246}}</ref> Kjo shpërndarje quhet nganjëherë '''shpërndarja qendrore hi-katrore''', një rast i veçantë i shpërndarjes më të përgjithshme joqendrore hi-katrore . Shpërndarja hi-katrore përdoret kryesisht në testimin e hipotezave dhe në një masë më të vogël për intervalet e besimit për variancën e popullatës kur shpërndarja themelore është normale. Ndryshe nga shpërndarjet më të njohura si [[shpërndarja normale]] dhe [[shpërndarja eksponenciale]], shpërndarja hi-katrore nuk përdoret aq shpesh në modelimin e drejtpërdrejtë të dukurive natyrore. Ajo lind në testet e hipotezave të mëposhtme, ndër të tjera: == Përkufizimet == Nëse <math>Z_1,Z_2,...,Z_k</math> janë ndryshore rasti [[Shpërndarja normale|normale standarde]] të pavarura, atëherë shuma e katrorëve të tyre, : <math>Q\ = \sum_{i=1}^k Z_i^2,</math> shpërndahet sipas shpërndarjes hi-katrore me <math>k</math> shkallë lirie. Kjo zakonisht shënohet si : <math> Q\ \sim\ \chi^2(k)\ \ \text{ose}\ \ Q\ \sim\ \chi^2_k.</math> Shpërndarja hi-katrore ka një parametër: një numër i plotë pozitiv <math> k</math> që specifikon numrin e shkallëve të lirisë (numrin e ndryshoreve të rastit që mblidhen). === Paraqitje === Shpërndarja hi-katrore përdoret kryesisht në testimin e hipotezave dhe në një masë më të vogël për intervalet e besimit për variancën e popullatës kur shpërndarja e saj është normale. Ndryshe nga shpërndarjet më të njohura si [[shpërndarja normale]] dhe shpërndarja eksponenciale, shpërndarja hi-katrore nuk përdoret aq shpesh në modelimin e drejtpërdrejtë të fenomeneve natyrore. Ajo lind në testet e hipotezave të mëposhtme, ndër të tjera: * Testi hi-katror i pavarësisë në tabelat e kontigjencës * Testi hi-katror i përshtatshmërisë së të dhënave të vëzhguara me shpërndarjet hipotetike * Testi i raportit të përgjasisë për modelet e folezuara * Testi log-rank në analizën e mbijetesës * Testi Cochran–Mantel–Haenszel për tabelat e shtresuara të kontigjencës * Testi Wald * Testi i rezultateve Është gjithashtu një përbërës i përkufizimit të [[Shpërndarja e Studentit|shpërndarjes ''t'']] dhe [[F-shpërndarja|shpërndarjes ''F'']] të përdorur në testet ''t'', analizën e variancës dhe analizën e regresionit. Supozoni se <math>Z</math> është një ndryshore e rastit e kampionuar nga shpërndarja normale standarde, ku mesatarja është <math>0</math> dhe varianca është <math>1</math> : <math>Z \sim N(0,1)</math> . Tani, merrni parasysh ndryshoren e rastit <math>Q = Z^2</math> . Shpërndarja e ndryshores së rastit <math>Q</math> është një shembull i një shpërndarjeje hi-katrore: <math>\ Q\ \sim\ \chi^2_1</math> . Nënshkrimi 1 tregon se kjo shpërndarje e veçantë hi-katrore është ndërtuar nga vetëm 1 shpërndarje normale standarde. Një shpërndarje hi-katrore e ndërtuar duke ngritur në katror një shpërndarje normale standarde të vetme thuhet se ka 1 shkallë lirie. Kështu, ndërsa madhësia e kampionit për një test hipoteze rritet, shpërndarja e statistikave të testit i afrohet një shpërndarjeje normale. Ashtu si vlerat ekstreme të shpërndarjes normale kanë probabilitet të ulët (dhe japin vlera të vogla p), vlerat ekstreme të shpërndarjes hi-katrore kanë probabilitet të ulët. Një arsye shtesë që shpërndarja hi-katrore përdoret gjerësisht është se ajo shfaqet si shpërndarja e kampionit të madh të testeve të raportit të përgjithësuar të përgjasisë (LRT).<ref name="Westfall2013">{{Cite book|last=Westfall|first=Peter H.|title=Understanding Advanced Statistical Methods|date=2013|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-1210-8|location=Boca Raton, FL}}</ref> LRT-të kanë disa veti të dëshirueshme; në veçanti, LRT-të e thjeshta zakonisht ofrojnë fuqinë më të lartë për të refuzuar hipotezën zero ( lema Neyman–Pearson ) dhe kjo çon gjithashtu në vetitë optimale të LRT-ve të përgjithësuara. Megjithatë, përafrimet normale dhe hi-katrore janë të vlefshme vetëm në mënyrë asimptotike. Për këtë arsye, është e preferueshme të përdoret shpërndarja ''t'' në vend të përafrimit normal ose përafrimit hi-katror për një madhësi të vogël kampioni. Në mënyrë të ngjashme, në analizat e tabelave të kontigjencës, përafrimi sipas hi-katror do të jetë i dobët për një madhësi të vogël kampioni dhe preferohet të përdoret testi i saktë i Fisher-it . Ramsey tregon se testi i saktë binomial është gjithmonë më i fuqishëm se përafrimi normal.<ref name="Ramsey1988">{{Cite journal|last=Ramsey|first=PH|date=1988|title=Evaluating the Normal Approximation to the Binomial Test|journal=Journal of Educational Statistics|volume=13|issue=2|pages=173–82|doi=10.2307/1164752|jstor=1164752}}</ref> Lancaster tregon lidhjet midis shpërndarjeve binomiale, normale dhe hi-katrore, si më poshtë.<ref name="Lancaster1969">{{Citation|last=Lancaster|first=H.O.|title=The Chi-squared Distribution|year=1969|publisher=Wiley}}</ref> De Moivre dhe Laplace vërtetuan se një shpërndarje binomiale mund të përafrohet me një shpërndarje normale. Konkretisht ata treguan normalitetin asimptotik të ndryshores së rastit : <math> \chi = {m - Np \over \sqrt{Npq}} </math> ku <math>m</math> është numri i vëzhguar i sukseseve në <math>N</math> prova, ku është probabiliteti i suksesit <math>p</math>, dhe <math>q = 1 - p</math> . Ngritja në katror e të dyja anëve të ekuacionit jep : <math style="block"> \chi^2 = {(m - Np)^2\over Npq} </math> Duke përdorur <math>N = Np + N(1 - p)</math>, <math>N = m + (N - m)</math>, dhe <math>q = 1 - p</math>, ky ekuacion mund të rishkruhet si : <math style="block"> \chi^2 = {(m - Np)^2\over Np} + {(N - m - Nq)^2\over Nq} </math> Shprehja në të djathtë është e formës që Karl Pearson do ta përgjithësonte në formën : <math style="block"> \chi^2 = \sum_{i=1}^n \frac{(O_i - E_i)^2}{E_i} </math> <math style="block"> \chi^2</math> = Statistika e testit kumulativ të Pearson-it, e cila në mënyrë asimptotike i afrohet a <math>\chi^2</math> shpërndarja; <math style="block">O_i</math> = numri i vëzhgimeve të llojit <math>i</math> ; <math style="block">E_i = N p_i</math> = frekuenca e pritur (teorike) e tipit <math>i</math>, e pohuar nga hipoteza zero se thyesa e tipit <math>i</math> në popullatë është <math> p_i</math> ; dhe <math style="block">n</math> = numri i qelizave në tabelë. === Funksioni i dendësisë së probabilitetit === [[Funksioni i dendësisë së probabilitetit]] (FDP) i shpërndarjes hi-katrore është : <math> f(x;\,k) = \begin{cases} \dfrac{x^{k/2 -1} e^{-x/2}}{2^{k/2} \Gamma\left(\frac k 2 \right)}, & x > 0; \\ 0, & \text{përndryshe}. \end{cases} </math> ku <math display="inline">\Gamma(k/2)</math> tregon [[Funksioni Gama|funksionin gama]], i cili ka vlera të formës së mbyllur për numrin e plotë <nowiki><span about="#mwt180" class="mwe-math-element" data-mw="{&amp;quot;name&amp;quot;:&amp;quot;math&amp;quot;,&amp;quot;attrs&amp;quot;:{},&amp;quot;body&amp;quot;:{&amp;quot;extsrc&amp;quot;:&amp;quot;k&amp;quot;}}" id="7" typeof="mw:Extension/math"><span class="mwe-math-mathml-inline mwe-math-mathml-a11y" style="display: none;"><math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML"> <semantics> <mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"> <mstyle displaystyle="true" scriptlevel="0"> <mi>k</mi> </mstyle> </mrow> <annotation encoding="application/x-tex">{\displaystyle k}</annotation> </semantics> </math></nowiki><nowiki></span></nowiki><nowiki><img alt="k" aria-hidden="true" class="mwe-math-fallback-image-inline" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false}" src="https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/c3c9a2c7b599b37105512c5d570edc034056dd40" style="vertical-align: -0.338ex; width:1.211ex; height:2.176ex;"></nowiki><nowiki></span></nowiki> . === Funksioni mbledhës i shpërndarjes === [[Skeda:Chernoff-bound.svg|parapamje|400x400px| Chernoff i kufizuar për FMP dhe bishtin (1-FMP) të një ndryshoreje të rastit hi-katrore me dhjetë shkallë lirie ( <math>k = 10</math> )]] Funksioni i tij mbledhës i shpërndarjes është: : <math> F(x;\,k) = \frac{\gamma(\frac{k}{2},\,\frac{x}{2})}{\Gamma(\frac{k}{2})} = P\left(\frac{k}{2},\,\frac{x}{2}\right), </math> ku <math>\gamma(s,t)</math> është funksioni më i ulët i gama jo i plotë dhe <math display="inline">P(s,t)</math> është funksioni gama i rregulluar . Në një rast të veçantë të <math>k = 2</math> Ky funksion ka formën e thjeshtë: : <math> F(x;\,2) = 1 - e^{-x/2} </math> == Vetitë == === Teorema e Koçranit === Nëse <math>Z_1,...,Z_n</math> janë n.r të pavarura të shpërndara në mënyrë identike (iid), [[Shpërndarja normale|standarde normale]], atëherë <math>\sum_{t=1}^n(Z_t - \bar Z)^2 \sim \chi^2_{n-1}</math> ku <math>\bar Z = \frac{1}{n} \sum_{t=1}^n Z_t.</math> === Mbledhja === Nga përkufizimi i shpërndarjes hi-katrore rezulton se shuma e ndryshoreve të pavarura hi-katrore është gjithashtu e shpërndarë sipas ligjit hi-katror. Konkretisht, nëse <math>X_i,i=\overline{1,n}</math> janë ndryshore të pavarura hi-katror me <math>k_i</math>, <math>i=\overline{1,n} </math> shkallët e lirisë, përkatësisht, atëherë <math>Y = X_1 + \cdots + X_n</math> është hii-katror i shpërndarë me <math>k_1 + \cdots + k_n</math> shkallë lirie. === Mesatarja e kampionit === Mesatarja e kampionit së <math>n</math> iid ndryshoreve hi-katror me <math>k</math> shkallë lirie shpërndahet sipas një shpërndarjeje gama me formë <math>\alpha</math> dhe shkallë <math>\theta</math> parametrat: : <math> \overline X = \frac{1}{n} \sum_{i=1}^n X_i \sim \operatorname{Gamma}\left(\alpha=n\, k /2, \theta= 2/n \right) \qquad \text{ku } X_i \sim \chi^2(k)</math> Në mënyrë asimptotike, duke pasur parasysh se për një parametër shkallë <math> \alpha </math> duke shkuar në pafundësi, një shpërndarje Gama konvergjon drejt një shpërndarjeje normale me pritje <math> \mu = \alpha\cdot \theta </math> dhe variancë <math> \sigma^2 = \alpha\, \theta^2 </math>, mesatarja e kampionit konvergjon drejt: <math style="block"> \overline X \xrightarrow{n \to \infty} N(\mu = k, \sigma^2 = 2\, k /n ) </math> === Përqendrimi === Shpërndarja hi-katrore shfaq përqendrim të fortë rreth mesatares së saj. Kufijtë standardë të Laurent-Massart<ref>{{Cite journal|last=Laurent|first=B.|last2=Massart|first2=P.|date=2000-10-01|title=Adaptive estimation of a quadratic functional by model selection|url=http://dx.doi.org/10.1214/aos/1015957395|journal=The Annals of Statistics|volume=28|issue=5|doi=10.1214/aos/1015957395|issn=0090-5364|doi-access=free}}</ref> janë: : <math>\operatorname{P}(X - k \ge 2 \sqrt{k x} + 2x) \le \exp(-x)</math> : <math>\operatorname{P}(k - X \ge 2 \sqrt{k x}) \le \exp(-x)</math> === Vetitë asimptotike === [[Skeda:Chi-square_median_approx.png|parapamje| Formula e përafërt për mesataren (nga transformimi Wilson–Hilferty) krahasuar me kuantilin numerik (lart); dhe dallimi (blu) dhe ndryshimi relativ (e kuqe) ndërmjet sasisë numerike dhe formulës së përafërt (poshtë). Për shpërndarjen hi-katror, vetëm numrat e plotë pozitiv të shkallëve të lirisë (qarqet) kanë kuptim.]] Nga [[Teorema Qëndrore Limite|teoremën qëndrore limite]], meqenëse shpërndarja hi-katrore është shuma e <math>k</math> variabla të rastit të pavarura me mesatare dhe variancë të fundme, ajo konvergjon në një shpërndarje normale për të mëdha <math>k</math> . Për shumë qëllime praktike, për <math>k>50</math> shpërndarja është mjaft e afërt me një [[Shpërndarja normale|shpërndarje normale]], kështu që ndryshimi është i papërfillshëm.<ref>{{Cite book|last=Box, Hunter and Hunter|url=https://archive.org/details/statisticsforexp00geor/page/118|title=Statistics for experimenters|publisher=Wiley|year=1978|isbn=978-0-471-09315-2|page=[https://archive.org/details/statisticsforexp00geor/page/118 118]|url-access=registration}}</ref> Konkretisht, nëse <math>X \sim \chi^2(k)</math>, atëherë si <math>k</math> priret drejt pafundësisë, shpërndarja e <math>(X-k)/\sqrt{2k}</math> priret drejt një shpërndarje normale standarde. Megjithatë, konvergjenca është e ngadaltë siç është edhe [[anësia]] <math>\sqrt{8/k}</math> dhe [[kurtoza e tepërt]] është <math>12/k</math> . Shpërndarja e kampionit të <math>\ln(\chi^2)</math> konvergjon në normalitet shumë më shpejt se shpërndarja e kampionit të <math>\chi^2</math>,<ref>{{Cite journal|last=Bartlett|first=M. S.|last2=Kendall|first2=D. G.|year=1946|title=The Statistical Analysis of Variance-Heterogeneity and the Logarithmic Transformation|journal=Supplement to the Journal of the Royal Statistical Society|volume=8|issue=1|pages=128–138|doi=10.2307/2983618|jstor=2983618}}</ref> pasi transformimi logaritmik heq shumë nga asimetria.<ref name="Pillai-2016">{{Cite journal|last=Pillai|first=Natesh S.|year=2016|title=An unexpected encounter with Cauchy and Lévy|journal=[[Annals of Statistics]]|volume=44|issue=5|pages=2089–2097|arxiv=1505.01957|doi=10.1214/15-aos1407}}</ref> Funksionet e tjera të shpërndarjes hi-katror konvergjojnë më shpejt në një shpërndarje normale. Disa shembuj janë: * Nëse <math>X \sim \chi^2(k)</math> atëherë <math>\sqrt{2X}</math> shpërndahet përafërsisht normalisht me mesatare <math>\sqrt{2k-1}</math> dhe variancë njësi (1922, nga RA Fisher, shih (18.23), f.&nbsp;426 i Johnson.<ref name="Johnson_et_al"/> * Nëse <math>X \sim \chi^2(k)</math> atëherë <math>\sqrt[3]{X/k}</math> shpërndahet përafërsisht normalisht me mesatare <math> 1-\frac{2}{9k}</math> dhe variancë <math>\frac{2}{9k} .</math><ref>{{Cite journal|last=Wilson|first=E. B.|last2=Hilferty|first2=M. M.|year=1931|title=The distribution of chi-squared|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proc. Natl. Acad. Sci. USA]]|volume=17|issue=12|pages=684–688|bibcode=1931PNAS...17..684W|doi=10.1073/pnas.17.12.684|pmc=1076144|pmid=16577411|doi-access=free}}</ref> Ky njihet si '''transformimi Wilson–Hilferty''', shih (18.24), f.&nbsp;426 i Johnson.<ref name="Johnson_et_al" /> ** Ky transformim normalizues çon drejtpërdrejt në përafrimin mesatar të përdorur zakonisht <math>k\bigg(1-\frac{2}{9k}\bigg)^3\;</math>duke u kthyer prapa nga mesatarja, e cila është edhe mediana, e shpërndarjes normale. == Shpërndarjet e ndërlidhura == * Kur <math>k\to\infty</math>, <math> (\chi^2_k-k)/\sqrt{2k} ~ \xrightarrow{d}\ N(0,1) \,</math> ( [[Shpërndarja normale|shpërndarje normale]] ) * <math> \chi_k^2 \sim {\chi'}^2_k(0)</math> ( Shpërndarja joqendrore hi-katrore me parametër joqëndror <math> \lambda = 0 </math> ) * Nëse <math>Y \sim \mathrm{F}(\nu_1, \nu_2)</math> atëherë <math>X = \lim_{\nu_2 \to \infty} \nu_1 Y</math> ka shpërndarje hi-katror <math>\chi^2_{\nu_{1}}</math> :* Si një rast i veçantë, nëse <math>Y \sim \mathrm{F}(1, \nu_2)\,</math> atëherë <math>X = \lim_{\nu_2 \to \infty} Y\,</math> ka shpërndarje hi-katror <math>\chi^2_{1}</math> * <math> \|\boldsymbol{N}_{i=1,\ldots,k} (0,1) \|^2 \sim \chi^2_k </math> ( Norma në katror e ''k'' ndryshoreve të rastit standarde të shpërndara normalisht është një shpërndarje hi-katrore me ''k'' shkallë lirie ) * Nëse <math>X \sim \chi^2_\nu\,</math> dhe <math>c>0 \,</math>, atëherë <math>cX \sim \Gamma(k=\nu/2, \theta=2c)\,</math> . ( [[Shpërndarja e gamës|shpërndarja gama]] ) * Nëse <math>X \sim \chi^2_k</math> atëherë <math>\sqrt{X} \sim \chi_k</math> ( [[shpërndarja hi]] ) * Nëse <math>X \sim \chi^2_2</math>, atëherë <math>X \sim \operatorname{Exp}(1/2)</math> është një [[Shpërndarja eksponenciale|shpërndarje eksponenciale]] . * Nëse <math>X \sim \chi^2_{2k}</math>, atëherë <math>X \sim \operatorname{Erlang}(k, 1/2)</math> është një [[Shpërndarja Erlang|shpërndarje Erlang]] . * Nëse <math> X \sim \operatorname{Erlang}(k,\lambda)</math>, atëherë <math> 2\lambda X\sim \chi^2_{2k}</math> * Nëse <math>X \sim \operatorname{Rayleigh}(1)\,</math> ( [[Shpërndarja e Rayleigh|Shpërndarja Rayleigh]] ) atëherë <math>X^2 \sim \chi^2_2\,</math> * Nëse <math>X \sim \operatorname{Maxwell}(1)\,</math> ( [[Shpërndarja Maxwell]] ) atëherë <math>X^2 \sim \chi^2_3\,</math> * Nëse <math>X \sim \chi^2_\nu</math> atëherë <math>\tfrac{1}{X} \sim \operatorname{Inv-}\chi^2_\nu\, </math> ( [[Shpërndarja inverse-chi-katrore|Shpërndarja inverse-hi-katrore]] ) * Shpërndarja hi-katrore është një rast i veçantë i [[Shpërndarja e Pearson|shpërndarjes Pearson]] të tipit III * Nëse <math>X \sim \chi^2_{\nu_1}\,</math> dhe <math>Y \sim \chi^2_{\nu_2}\,</math> janë të pavarur atëherë <math>\tfrac{X}{X+Y} \sim \operatorname{Beta}(\tfrac{\nu_1}{2}, \tfrac{\nu_2}{2})\,</math> ( shpërndarja beta ) * Nëse <math> X \sim \operatorname{U}(0,1)\, </math> ( [[Shpërndarja uniforme (e vazhdueshme)|shpërndarje uniforme]] ) atëherë <math> -2\log(X) \sim \chi^2_2\,</math> * Nëse <math>X_i \sim \operatorname{Laplace}(\mu,\beta)\,</math> atëherë <math>\sum_{i=1}^n \frac{2 |X_i-\mu|}{\beta} \sim \chi^2_{2n}\,</math> * Nëse <math>X_i</math> ndjek shpërndarjen normale të përgjithësuar (lloji 1) me parametra <math>\mu,\alpha,\beta</math> atëherë <math>\sum_{i=1}^n \frac{2 |X_i-\mu|^\beta}{\alpha} \sim \chi^2_{2n/\beta}\,</math><ref>{{Cite journal|last=Bäckström|first=T.|last2=Fischer, J.|date=janar 2018|title=Fast Randomization for Distributed Low-Bitrate Coding of Speech and Audio|url=https://aaltodoc.aalto.fi/handle/123456789/33466|journal=IEEE/ACM Transactions on Audio, Speech, and Language Processing|volume=26|issue=1|pages=19–30|doi=10.1109/TASLP.2017.2757601}}</ref> * Shpërndarja hi-katrore është një transformim i [[Shpërndarja Pareto|shpërndarjes Pareto]] * [[Shpërndarja e Studentit|Shpërndarja e studentit]] është një transformim i shpërndarjes hi-katrore * [[Shpërndarja e Studentit|Shpërndarja e studentit]] mund të merret nga shpërndarja hi-katror dhe [[shpërndarja normale]] * Shpërndarja joqendrore beta mund të merret si një transformim i shpërndarjes hi-katror dhe shpërndarjes joqendrore hi-katrore * Shpërndarja joqendrore t mund të merret nga shpërndarja normale dhe shpërndarja hi-katrore Një ndryshore hi-katror me <math>k</math> shkallët lirie përkufizohet si shuma e katrorëve të <math>k</math> ndryshoreve rasti të pavarura [[Shpërndarja normale|standarde normale]]. Shpërndarja hi-katrore është gjithashtu e lidhur natyrshëm me shpërndarjet e tjera që dalin nga shpërndarja gausiane. Veçanërisht, * <math>Y</math> është i shpërndarë sipas F, <math>Y \sim F(k_1, k_2)</math> nëse <math>Y = \frac{ {X_1}/{k_1} }{ {X_2}/{k_2} }</math>, ku <math>X_1 \sim \chi^2_{k_1}</math> dhe <math>X_2 \sim \chi^2_{k_2}</math> janë statistikisht të pavarura. * Nëse <math>X_1 \sim \chi^2_{k_1}</math> dhe <math>X_2 \sim \chi^2_{k_2}</math> janë statistikisht të pavarura atëherë <math>X_1 + X_2\sim \chi^2_{k_1+k_2}</math> . Nëse <math>X_1</math> dhe <math>X_2</math> nuk janë të pavarura atëherë <math>X_1+X_2</math> nuk shpërndahet sipas hi-katror. == Metodat llogaritëse == {| class="wikitable" !Shkallët e lirisë (shl) ! colspan="11" | <math> \chi^2 </math> vlera<ref>[http://www2.lv.psu.edu/jxm57/irp/chisquar.html Chi-Squared Test] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118011437/http://www2.lv.psu.edu/jxm57/irp/chisquar.html |date=18 nëntor 2013 }} Table B.2.</ref> |- | style="text-align:center;" | 1 | 0,004 | 0.02 | 0.06 | 0.15 | 0.46 | 1.07 | 1.64 | 2.71 | 3.84 | 6.63 | 10.83 |- | style="text-align:center;" | 2 | 0.10 | 0.21 | 0.45 | 0.71 | 1.39 | 2.41 | 3.22 | 4.61 | 5.99 | 9.21 | 13.82 |- | style="text-align:center;" | 3 | 0.35 | 0,58 | 1.01 | 1.42 | 2.37 | 3.66 | 4.64 | 6.25 | 7.81 | 11.34 | 16.27 |- | style="text-align:center;" | 4 | 0.71 | 1.06 | 1.65 | 2.20 | 3.36 | 4.88 | 5.99 | 7.78 | 9.49 | 13.28 | 18.47 |- | style="text-align:center;" | 5 | 1.14 | 1.61 | 2.34 | 3.00 | 4.35 | 6.06 | 7.29 | 9.24 | 11.07 | 15.09 | 20.52 |- | style="text-align:center;" | 6 | 1.63 | 2.20 | 3.07 | 3.83 | 5.35 | 7.23 | 8.56 | 10.64 | 12.59 | 16.81 | 22.46 |- | style="text-align:center;" | 7 | 2.17 | 2.83 | 3.82 | 4.67 | 6.35 | 8.38 | 9.80 | 12.02 | 14.07 | 18.48 | 24.32 |- | style="text-align:center;" | 8 | 2.73 | 3.49 | 4.59 | 5.53 | 7.34 | 9.52 | 11.03 | 13.36 | 15.51 | 20.09 | 26.12 |- | style="text-align:center;" | 9 | 3.32 | 4.17 | 5.38 | 6.39 | 8.34 | 10.66 | 12.24 | 14.68 | 16.92 | 21.67 | 27.88 |- | style="text-align:center;" | 10 | 3.94 | 4.87 | 6.18 | 7.27 | 9.34 | 11.78 | 13.44 | 15.99 | 18.31 | 23.21 | 29.59 |- ! scope="row" style="text-align:right;" | ''p'' -vlera (probabiliteti) | style="background: #ffa2aa" | 0,95 | style="background: #efaaaa" | 0,90 | style="background: #e8b2aa" | 0.80 | style="background: #dfbaaa" | 0.70 | style="background: #d8c2aa" | 0.50 | style="background: #cfcaaa" | 0.30 | style="background: #c8d2aa" | 0.20 | style="background: #bfdaaa" | 0.10 | style="background: #b8e2aa" | 0.05 | style="background: #afeaaa" | 0.01 | style="background: #a8faaa" | 0.001 |} [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] 3hluwa20xpdcudnaym44wh5y6kwcisj Menstruacionet 0 339946 3002518 2988330 2026-06-28T01:35:18Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002518 wikitext text/x-wiki {{Short description|Shedding of the uterine lining}} {{About|menstruacionet tek njerzit|menstruacionet tek gjitarët e tjerë|Menstruacionet (gjitarët)}} {{Use dmy dates|date=January 2018}} [[File:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diagrami që ilustron se si [[Endometrium|rreshtimi i mitrës]] ndërtohet dhe prishet gjatë ciklit menstrual]] '''Menstruacioni''' (i njohur edhe si '''periodë''', ndër [[Kolokializmi|termat e tjerë të folura]] ) është shkarkimi i rregullt i gjakut dhe [[mukoza|indeve mukozale]] nga rreshtimi i brendshëm i mitrës përmes [[Vagina|vaginës]] . [[Cikli menstrual]] karakterizohet nga rritja dhe rënia e [[Hormonet|hormoneve]]. Menstruacioni shkaktohet nga rënia e nivelit të progesteronit dhe është një shenjë se shtatzënia nuk ka ndodhur. Periudha e parë, një pikë në kohë e njohur si [[menarke]], zakonisht fillon midis moshës 12 dhe 15 vjeç<ref name="Jones20112">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94|title=Women's Gynecologic Health|date=2011|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=9780763756376|page=94|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94|archive-date=26 qershor 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Menstruacionet që fillojnë që në moshën 8 vjeç do të konsiderohen prap normale.<ref name="Women2014Men2">{{Cite web|date=23 dhjetor 2014|title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet|url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html|archive-date=26 qershor 2015|access-date=25 qershor 2015|website=Office of Women's Health|language=en}}</ref> Mosha mesatare e periudhës së parë është përgjithësisht e mëvonshme në botën në zhvillim dhe më e hershme në [[Shtetet e zhvilluara|botën e zhvilluar]].<ref name="Diaz20062">{{Cite journal|vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL|date=nëntor 2006|title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign|journal=Pediatrics|language=en|volume=118|issue=5|pages=2245–2250|doi=10.1542/peds.2006-2481|pmid=17079600|doi-access=free}}</ref> Kohëzgjatja tipike midis ditës së parë të një menstruacioni dhe ditës së parë të ditës tjetër është 21 deri në 45 ditë në gratë e reja. Tek të rriturit, diapazoni është midis 21 dhe 31 ditësh me mesataren 28 ditë.<ref name="Women2014Men2" /><ref name="Diaz20062" /> Gjakderdhja zakonisht zgjat rreth 2 deri në 7 ditë. Periodat ndalojnë gjatë [[Shtatzënia|shtatzënisë]] dhe zakonisht nuk rifillojnë gjatë muajve të parë të [[Gjidhënia|ushqyerjes me gji]].<ref name="Women2014Men2" /> Menstruacionet, dhe bashkë me të edhe mundësia e shtatzënisë, pushojnë pas [[Menopauza|menopauzës]], e cila zakonisht ndodh ndërmjet moshës 45 dhe 55 vjeç.<ref name="NIH2013Def2">{{Cite web|date=28 qershor 2013|title=Menopause: Overview|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx|archive-date=2 prill 2015|access-date=8 mars 2015|website=National Institutes of Health|language=en}}</ref> Deri në 80% e grave nuk përjetojnë probleme të mjaftueshme për të prishur funksionimin e përditshëm qoftë gjatë menstruacioneve ose në ditët para menstruacioneve. Simptomat përpara menstruacioneve që ndërhyjnë në jetën normale quhen [[Sindromë premenstruale|sindroma premenstruale]] (PMS). Rreth 20 deri në 30% e grave përjetojnë PMS, me 3 deri në 8% që përjetojnë simptoma të rënda.<ref name="AFP20112">{{Cite journal|vauthors=Biggs WS, Demuth RH|date=tetor 2011|title=Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2011-10-15_84_8/page/n79|journal=American Family Physician|language=en|volume=84|issue=8|pages=918–924|pmid=22010771}}</ref> Këto përfshijnë aknet, gjoksin e butë, fryrjen e barkut, ndjenjën e lodhjes, nervozizmin dhe ndryshimet e humorit.<ref name="Women2014PMS2">{{Cite web|date=23 dhjetor 2014|title=Premenstrual syndrome (PMS) fact sheet|url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150628073755/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html|archive-date=28 qershor 2015|access-date=23 qershor 2015|website=Office on Women's Health|language=en}}</ref> Simptoma të tjera që disa gra përjetojnë përfshijnë periudha të dhimbshme dhe gjakderdhje të rëndë gjatë menstruacioneve dhe [[Gjakderdhje jonormale e mitrës|gjakderdhje jonormale]] në çdo kohë gjatë ciklit menstrual.<ref name="Women2014Men3">{{Cite web|date=23 dhjetor 2014|title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet|url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html|archive-date=26 qershor 2015|access-date=25 qershor 2015|website=Office of Women's Health|language=en}}</ref> Mungesa e periodave, e njohur si [[Amenorrea|amenorrhea]], është kur periodat nuk ndodhin në moshën 15 vjeç ose nuk janë rishfaqur në 90 ditë.<ref name="Women2014Men3" />{{TOC limit|3}} == Karakteristikat == === Gjatësia dhe kohëzgjatja === Periudha e parë menstruale ndodh pas fillimit të rritjes së pubertetit dhe quhet menarke . Mosha mesatare e menarkës është 12 deri në 15 vjeç.<ref name="Jones20113">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94|title=Women's Gynecologic Health|date=2011|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=9780763756376|page=94|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94|archive-date=26 qershor 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Karapanou O, Papadimitriou A|date=shtator 2010|title=Determinants of menarche|journal=Reproductive Biology and Endocrinology|language=en|volume=8|pages=115|doi=10.1186/1477-7827-8-115|pmc=2958977|pmid=20920296|doi-access=free}}</ref> Megjithatë, mund të ndodhë që në tetë.<ref name="Women2014Men4">{{Cite web|date=23 dhjetor 2014|title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet|url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html|archive-date=26 qershor 2015|access-date=25 qershor 2015|website=Office of Women's Health|language=en}}</ref> Mosha mesatare e periudhës së parë është përgjithësisht e mëvonshme në [[Bota në zhvillim|botën në zhvillim]] dhe më e hershme në [[Shtetet e zhvilluara|botën e zhvilluar]] .<ref name="Diaz20063">{{Cite journal|vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL|date=nëntor 2006|title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign|journal=Pediatrics|language=en|volume=118|issue=5|pages=2245–2250|doi=10.1542/peds.2006-2481|pmid=17079600|doi-access=free}}</ref><ref name="pmid297782702">{{Cite journal|vauthors=Alvergne A, Högqvist Tabor V|date=qershor 2018|title=Is Female Health Cyclical? Evolutionary Perspectives on Menstruation|journal=Trends in Ecology & Evolution|language=en|volume=33|issue=6|pages=399–414|arxiv=1704.08590|doi=10.1016/j.tree.2018.03.006|pmid=29778270}}</ref> Mosha mesatare e menarkës ka ndryshuar pak në Shtetet e Bashkuara që nga vitet 1950.<ref name="Diaz20063" /> Menstruacioni është faza më e dukshme e [[Cikli menstrual|ciklit menstrual]] dhe fillimi i tij përdoret si shënues ndërmjet cikleve. Dita e parë e gjakderdhjes menstruale është data e përdorur për periudhën e fundit menstruale (LMP). Kohëzgjatja tipike midis ditës së parë të një menstruacioni dhe ditës së parë të ditës tjetër është 21 deri në 45 ditë në gratë e reja dhe 21 deri në 31 ditë në të rriturit.<ref name="Women2014Men5">{{Cite web|date=23 dhjetor 2014|title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet|url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html|archive-date=26 qershor 2015|access-date=25 qershor 2015|website=Office of Women's Health|language=en}}</ref><ref name="Diaz20064">{{Cite journal|vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL|date=nëntor 2006|title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign|journal=Pediatrics|language=en|volume=118|issue=5|pages=2245–2250|doi=10.1542/peds.2006-2481|pmid=17079600|doi-access=free}}</ref> Kohëzgjatja mesatare është 28 ditë; një studim e vlerësoi atë në 29.3 ditë.<ref name=":62">{{Cite journal|vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J|date=2019-08-27|title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles|journal=npj Digital Medicine|language=en|volume=2|issue=1|pages=83|doi=10.1038/s41746-019-0152-7|pmc=6710244|pmid=31482137}}</ref> Ndryshueshmëria e gjatësisë së ciklit menstrual është më e lartë për gratë nën 25 vjeç dhe është më e ulëta, pra më e rregullta për moshat 25 deri në 39 vjeç.<ref name="Chiazze19682">{{Cite journal|vauthors=Chiazze L, Brayer FT, Macisco JJ, Parker MP, Duffy BJ|date=shkurt 1968|title=The length and variability of the human menstrual cycle|journal=JAMA|language=en|volume=203|issue=6|pages=377–380|doi=10.1001/jama.1968.03140060001001|pmid=5694118}}</ref> Ndryshueshmëria rritet pak për gratë e moshës 40 deri në 44 vjeç.<ref name="Chiazze19682" /> [[Menopauza|Perimenopauza]] është kur fertiliteti i një gruaje bie dhe menstruacionet ndodhin më rrallë në vitet që çojnë në periudhën përfundimtare të menstruacioneve, kur një grua ndalon plotësisht menstruacionet dhe nuk është më pjellore. Përkufizimi mjekësor i [[Menopauza|menopauzës]] është një vit pa perioda dhe zakonisht ndodh midis 45 dhe 55 vjet në vendet perëndimore.<ref name="NIH2013Def3">{{Cite web|date=28 qershor 2013|title=Menopause: Overview|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx|archive-date=2 prill 2015|access-date=8 mars 2015|website=National Institutes of Health|language=en}}</ref><ref name="Carlson_20042">{{Cite book|url=https://archive.org/details/newharvardguidet00carl|title=The new Harvard guide to women's health|vauthors=Carlson KJ, Eisenstat SA, Ziporyn TD|publisher=Harvard University Press|year=2004|isbn=0-674-01343-3|location=Cambridge, Massachusetts|language=en|url-access=registration}}</ref> {{Rp|381}}Menopauza para moshës 45 vjeçare konsiderohet ''e parakohshme'' në vendet e industrializuara.<ref>{{Cite web|title=Clinical topic&nbsp;— Menopause|url=http://www.cks.nhs.uk/menopause#-292420|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707095123/http://www.cks.nhs.uk/menopause#-292420|archive-date=7 korrik 2009|access-date=2 nëntor 2009|website=NHS|language=en}}</ref> Ashtu si mosha e menarkës, mosha e menopauzës është kryesisht rezultat i faktorëve kulturorë dhe biologjikë. Sëmundjet, operacionet e caktuara ose trajtimet mjekësore mund të bëjnë që menopauza të ndodhë më herët sesa mund të ndodhte ndryshe. === Gjakderdhja === [[File:Menstrual fluid in cup 2nd day 40s female.jpg|thumb|[[Kupa menstruale]] e mbushur me lëng menstrual]] Vëllimi mesatar i lëngjeve menstruale gjatë një periudhe mujore menstruale është {{Convert|35|ml|UStbsp}} me {{Convert|10|-|80|ml|UStbsp}} konsiderohet tipike. Lëngu menstrual është emri i saktë për rrjedhën, megjithëse shumë njerëz preferojnë t'i referohen atij si gjak menstrual. Lëngu menstrual është i kuqërremtë në kafe, një ngjyrë pak më e errët se gjaku venoz.<ref name="Carlson_20043">{{Cite book|url=https://archive.org/details/newharvardguidet00carl|title=The new Harvard guide to women's health|vauthors=Carlson KJ, Eisenstat SA, Ziporyn TD|publisher=Harvard University Press|year=2004|isbn=0-674-01343-3|location=Cambridge, Massachusetts|language=en|url-access=registration}}</ref> {{Rp|381}} Rreth gjysma e lëngjeve menstruale është gjak. Ky gjak përmban natrium, kalcium, fosfat, hekur dhe klorur, shkalla e të cilave varet nga gruaja. Ashtu si gjaku, lëngu përbëhet nga mukusi i qafës së mitrës, sekrecionet vaginale dhe indet endometriale . Lëngjet vaginale në menstruacione kryesisht kontribuojnë me ujë, elektrolite të zakonshme, pjesë të organeve dhe të paktën 14 proteina, duke përfshirë glikoproteinat.<ref>{{Cite book|title=The Vulva: Anatomy, Physiology, and Pathology|vauthors=Farage M|date=22 mars 2013|publisher=CRC Press|pages=155–158|language=en}}</ref> Shumë gra dhe vajza vërejnë mpiksje gjaku gjatë menstruacioneve. Këto shfaqen si grumbuj gjaku që mund të duken si inde. Nëse ka pasur një [[Aborti|abort]] ose një [[Lindja e vdekur|lindje të vdekur]], ekzaminimi nën një mikroskop mund të konfirmojë nëse ka qenë indi endometrial ose indi i shtatzënisë (produktet e ngjizjes).<ref>{{Cite web|title=Menstrual blood problems: Clots, color and thickness|url=http://women.webmd.com/menstrual-blood-problems-clots-color-and-thickness|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923151848/http://women.webmd.com/menstrual-blood-problems-clots-color-and-thickness|archive-date=23 shtator 2011|access-date=20 shtator 2011|website=WebMD|language=en}}</ref> Ndonjëherë mpiksjet menstruale ose derdhja e indit endometrial mendohet gabimisht se tregojnë një abort të hershëm të embrionit. Një [[Enzima|enzimë]] e quajtur [[plazmina]] – që gjendet në endometrium – tenton të pengojë [[Koagulimi|mpiksjen]] e gjakut. Sasia e hekurit të humbur në lëngun menstrual është relativisht e vogël për shumicën e grave.<ref>{{Cite web|date=27 korrik 2011|title=Iron-deficiency is not something you get just for being a lady|url=http://blogs.scientificamerican.com/context-and-variation/2011/07/27/iron-deficiency-anemia/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317152812/http://blogs.scientificamerican.com/context-and-variation/2011/07/27/iron-deficiency-anemia/|archive-date=17 mars 2012|publisher=SciAm|language=en}}</ref> Në një studim, grave në premenopauzë që shfaqnin simptoma të [[Pagjaksia|mungesës së hekurit]] iu dhanë endoskopi. 86% e tyre në fakt kishin [[Semundjet digjestive|sëmundje gastrointestinale]] dhe rrezikoheshin të diagnostikoheshin gabim thjesht sepse kishin menstruacione.<ref>{{Cite journal|vauthors=Kepczyk T, Cremins JE, Long BD, Bachinski MB, Smith LR, McNally PR|date=janar 1999|title=A prospective, multidisciplinary evaluation of premenopausal women with iron-deficiency anemia|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_1999-01_94_1/page/109|journal=The American Journal of Gastroenterology|language=en|volume=94|issue=1|pages=109–115|doi=10.1111/j.1572-0241.1999.00780.x|pmid=9934740}}</ref> Gjakderdhja e rëndë menstruale, që ndodh çdo muaj, mund të rezultojë në anemi.<ref>{{Cite journal|vauthors=Mansour D, Hofmann A, Gemzell-Danielsson K|date=janar 2021|title=A Review of Clinical Guidelines on the Management of Iron Deficiency and Iron-Deficiency Anemia in Women with Heavy Menstrual Bleeding|journal=Advances in Therapy|language=en|volume=38|issue=1|pages=201–225|doi=10.1007/s12325-020-01564-y|pmc=7695235|pmid=33247314}}</ref> === Ndryshimet hormonale === Cikli menstrual është një seri ndryshimesh natyrore në prodhimin e hormoneve dhe strukturat e mitrës dhe vezoreve të sistemit riprodhues të femrës, që bën të mundur shtatzëninë. Cikli ovarian kontrollon prodhimin dhe lirimin e vezëve dhe lirimin ciklik të estrogjenit dhe progesteronit. Cikli i mitrës rregullon përgatitjen dhe mirëmbajtjen e rreshtimit të mitrës (mitrës) për të marrë një embrion. Këto cikle janë të njëkohshme dhe të koordinuara, zakonisht zgjasin nga 21 deri në 35 ditë, me një gjatësi mesatare prej 28 ditësh dhe vazhdojnë për rreth 30-45 vjet. Hormonet e natyrshme drejtojnë ciklet; rritja dhe rënia ciklike e hormonit stimulues të folikulit nxit prodhimin dhe rritjen e ovociteve (qelizat vezë të papjekura). Hormoni i estrogjenit stimulon shtresën e brendshme të mitrës (endometrium) të trashet për të akomoduar një embrion nëse ndodh fekondimi. Furnizimi me gjak i rreshtimit të trashë siguron lëndë ushqyese për një embrion të implantuar me sukses. Nëse implantimi nuk ndodh, shtresa e brendshme prishet dhe gjaku lirohet. Shkaktuar nga rënia e niveleve të progesteronit, menstruacionet (një "periudhë", në gjuhën e zakonshme) është derdhja ciklike e mukozës dhe është një shenjë se shtatzënia nuk ka ndodhur. == Efekte anësore == === Pasqyrë e shëndetit menstrual === Edhe pse një proces normal dhe i natyrshëm, disa gra përjetojnë sindromën premenstruale me simptoma që mund të përfshijnë aknet, gjoksin e butë dhe lodhjen.Simptomat më të rënda që ndikojnë në jetën e përditshme klasifikohen si çrregullim disforik premenstrual dhe përjetohen nga 3 deri në 8% e grave. Dismenorrea (ngërçe menstruale ose dhimbje menstruale) ndihet si ngërçe të dhimbshme në bark që mund të përhapen në pjesën e pasme dhe në pjesën e sipërme të kofshëve gjatë ditëve të para të menstruacioneve.Dhimbja dobësuese e menstruacioneve nuk është normale dhe mund të jetë shenjë e diçkaje të rëndë siç është endometrioza.Këto çështje mund të ndikojnë ndjeshëm në shëndetin dhe cilësinë e jetës së një gruaje dhe ndërhyrjet në kohë mund të përmirësojnë jetën e këtyre grave. Ka keqbesime të zakonshme të komunikuara kulturalisht se cikli menstrual ndikon në disponimin e grave, shkakton depresion ose nervozizëm, ose se menstruacionet janë një përvojë e dhimbshme, e turpshme ose e papastër. Shpesh ndryshimi normal i humorit të një gruaje i atribuohet gabimisht ciklit menstrual. Pjesa më e madhe e hulumtimit është e dobët, por duket se ka një rritje shumë të vogël në luhatjet e humorit gjatë fazave luteale dhe menstruale, dhe një rënie përkatëse gjatë pjesës tjetër të ciklit. Ndryshimet e niveleve të estrogjenit dhe progesteronit gjatë ciklit menstrual ushtrojnë efekte sistemike në aspekte të fiziologjisë duke përfshirë trurin, metabolizmin dhe sistemin muskuloskeletor. Rezultati mund të jetë ndryshime delikate fiziologjike dhe të dukshme në performancën atletike të grave, duke përfshirë performancën e forcës, aerobike dhe anaerobe === Gjendja shpirtërore dhe sindroma premenstruale (PMS) === Sindroma premenstruale (PMS) është një grup përçarës i simptomave emocionale dhe fizike që ndodhin rregullisht në një deri në dy javë përpara fillimit të çdo periudhe menstruale.Simptomat zgjidhen rreth kohës kur fillon gjakderdhja menstruale.Gra të ndryshme përjetojnë simptoma të ndryshme. Sindroma premenstruale zakonisht prodhon një ose më shumë simptoma fizike, emocionale ose të sjelljes, që zgjidhen me menstruacionet.Gama e simptomave është e gjerë dhe më së shpeshti janë ndjeshmëria e gjirit, fryrja e barkut, dhimbja e kokës, ndryshimet e humorit, depresioni, ankthi, zemërimi dhe nervozizmi. Për t'u diagnostikuar si PMS, në vend të një shqetësimi normal të ciklit menstrual, këto simptoma duhet të ndërhyjnë në jetën e përditshme, gjatë dy cikleve menstruale të regjistrimit të ardhshëm. Këto simptoma janë jospecifike dhe vërehen te gratë pa PMS. Shpesh simptomat e lidhura me PMS janë të pranishme për rreth gjashtë ditë. Modeli i simptomave të një individi mund të ndryshojë me kalimin e kohës.PMS nuk prodhon simptoma gjatë shtatzënisë ose pas menopauzës. Diagnoza kërkon një model të qëndrueshëm të simptomave emocionale dhe fizike që ndodhin pas ovulacionit dhe para menstruacioneve në një shkallë që ndërhyn në jetën normale.Simptomat emocionale nuk duhet të jenë të pranishme gjatë pjesës fillestare të ciklit menstrual.Një listë ditore e simptomave për disa muaj mund të ndihmojë në diagnostikimin. Çrregullime të tjera që shkaktojnë simptoma të ngjashme duhet të përjashtohen përpara se të vendoset një diagnozë. Shkaku i PMS është i panjohur, por mekanizmi themelor besohet të përfshijë ndryshime në nivelet e hormoneve gjatë gjithë ciklit menstrual. Reduktimi i kripës, alkoolit, kafeinës dhe stresit, së bashku me rritjen e ushtrimeve është zakonisht gjithçka që rekomandohet për menaxhimin e simptomave të lehta.[36] Plotësimi i kalciumit dhe vitaminës D mund të jetë i dobishëm në disa. Ilaçet anti-inflamatore si ibuprofeni ose naprokseni mund të ndihmojnë me simptomat fizike. Në ata me simptoma më domethënëse, pilulat e kontrollit të lindjes ose spironolactone diuretike mund të jenë të dobishme. Mbi 90% e grave raportojnë se kanë disa simptoma para menstruacioneve, të tilla si fryrje, dhimbje koke dhe humor. Simptomat premenstruale në përgjithësi nuk shkaktojnë ndërprerje të konsiderueshme dhe kualifikohen si PMS në afërsisht 20% të grave para menopauzës. Ilaqet kundër depresionit të klasës së frenuesve selektiv të rimarrjes së serotoninës mund të përdoren për të trajtuar simptomat emocionale të PMS. Çrregullimi disforik premenstrual (PMDD) është një gjendje më e rëndë që ka simptoma më të mëdha psikologjike. PMDD prek rreth 3% të grave të moshës për të lindur fëmijë. === Ngërçet === Në shumicën e grave, ndryshime të ndryshme fizike shkaktohen nga luhatjet e niveleve të hormoneve gjatë ciklit menstrual. Kjo përfshin kontraktimet e muskujve të mitrës (ngërçe menstruale) që mund t'i paraprijnë ose shoqërojnë menstruacionet. Shumë gra përjetojnë ngërçe të dhimbshme, të njohura gjithashtu si [[Dismenorrea|dismenorrhea]], gjatë menstruacioneve.<ref name="The prevalence and risk factors of2">{{Cite journal|vauthors=Ju H, Jones M, Mishra G|date=1 janar 2014|title=The prevalence and risk factors of dysmenorrhea|journal=Epidemiologic Reviews|language=en|volume=36|issue=1|pages=104–113|doi=10.1093/epirev/mxt009|pmid=24284871|doi-access=free}}</ref> Tek gratë e rritura, kjo dhimbje është mjaft e fortë sa të ndikojë në aktivitetin e përditshëm në vetëm 2%-28%.<ref name="The prevalence and risk factors of2" /> Simptomat e rënda që pengojnë aktivitetet dhe funksionimin e përditshëm mund të diagnostikohen si [[Çrregullimi disforik premenstrual|çrregullim disforik premenstrual]] .<ref name="WH20202">{{Cite web|date=12 korrik 2017|title=Premenstrual syndrome (PMS)|url=https://www.womenshealth.gov/menstrual-cycle/premenstrual-syndrome|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172815/https://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html|archive-date=8 dhjetor 2016|access-date=3 janar 2020|website=womenshealth.gov|language=en}}</ref> Këto simptoma mund të jenë mjaft të rënda sa të ndikojnë në performancën e një personi në punë, shkollë dhe në aktivitetet e përditshme në një përqindje të vogël të grave.<ref name="AFP20113">{{Cite journal|vauthors=Biggs WS, Demuth RH|date=tetor 2011|title=Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2011-10-15_84_8/page/918|journal=American Family Physician|language=en|volume=84|issue=8|pages=918–924|pmid=22010771}}</ref> Kur dhimbja e rëndë e legenit dhe gjakderdhja ndodhin papritur ose përkeqësohen gjatë një cikli, kjo mund të jetë për shkak të [[Shtatzëni ektopike|shtatzënisë ektopike]] dhe [[Aborti|abortit spontan]] . Kjo kontrollohet duke përdorur një test shtatzënie, në mënyrë ideale sapo të fillojë dhimbja e pazakontë, sepse shtatzënitë ektopike mund të jenë kërcënuese për jetën.<ref>{{Cite web|title=Ectopic Pregnancy Clinical Presentation: History, Physical Examination|url=http://emedicine.medscape.com/article/2041923-clinical|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130329020606/http://emedicine.medscape.com/article/2041923-clinical|archive-date=29 mars 2013|website=emedicine.medscape.com|language=en}}</ref> Trajtimi më i zakonshëm për [[Dhimbje menstruale|dhimbjet menstruale]] janë [[barnat anti-inflamatore jo-steroide]] (NSAIDs). NSAID-të mund të përdoren për të reduktuar dhimbjet e moderuara deri në të forta dhe të gjitha duken të ngjashme.<ref name="Dysmenorrhoea2">{{Cite journal|vauthors=Latthe PM, Champaneria R|date=tetor 2014|title=Dysmenorrhoea|journal=BMJ Clinical Evidence|language=en|volume=2014|pages=390–400|doi=10.1016/j.ajog.2017.08.108|pmc=4205951|pmid=25338194}}</ref> Rreth 1 në 5 gra nuk i përgjigjen NSAID-ve dhe kërkojnë terapi alternative, të tilla si analgjezikë të thjeshtë ose mbulesa ngrohëse.<ref>{{Cite journal|vauthors=Oladosu FA, Tu FF, Hellman KM|date=prill 2018|title=Nonsteroidal antiinflammatory drug resistance in dysmenorrhea: epidemiology, causes, and treatment|journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology|language=en|volume=218|issue=4|pages=390–400|doi=10.1016/j.ajog.2017.08.108|pmc=5839921|pmid=28888592}}</ref> Medikamente të tjera për menaxhimin e dhimbjes përfshijnë aspirinë ose paracetamol dhe kontraceptivë oralë të kombinuar. Megjithëse mund të përdoren kontraceptivë oralë të kombinuar, nuk ka prova të mjaftueshme për efikasitetin e progestogjenëve intrauterine.<ref name="Dysmenorrhoea2" /> Një rishikim gjeti prova paraprake se akupunktura mund të jetë e dobishme, të paktën në afat të shkurtër.<ref>{{Cite journal|vauthors=Woo HL, Ji HR, Pak YK, Lee H, Heo SJ, Lee JM, Park KS|date=qershor 2018|title=The efficacy and safety of acupuncture in women with primary dysmenorrhea: A systematic review and meta-analysis|journal=Medicine|language=en|volume=97|issue=23|pages=e11007|doi=10.1097/MD.0000000000011007|pmc=5999465|pmid=29879061}}</ref> Një rishikim tjetër gjeti prova të pamjaftueshme për të përcaktuar një efekt.<ref>{{Cite journal|vauthors=Smith CA, Armour M, Zhu X, Li X, Lu ZY, Song J|date=prill 2016|title=Acupuncture for dysmenorrhoea|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=2016|issue=4|pages=CD007854|doi=10.1002/14651858.CD007854.pub3|pmc=8406933|pmid=27087494}}</ref> === Ndërveprimet me kushte të tjera === Ndërveprimet e njohura midis ciklit menstrual dhe kushteve të caktuara shëndetësore përfshijnë * Disa gra me [[Neurologjia|sëmundje neurologjike]] përjetojnë rritje të aktivitetit të kushteve të tyre pothuajse në të njëjtën kohë gjatë çdo cikli menstrual. Për shembull, rënia e niveleve të estrogjenit mund të shkaktojë [[Migrena|migrenë]] ,<ref>{{Cite journal|vauthors=Reddy N, Desai MN, Schoenbrunner A, Schneeberger S, Janis JE|date=mars 2021|title=The complex relationship between estrogen and migraines: a scoping review|journal=Systematic Reviews|language=en|volume=10|issue=1|pages=72|doi=10.1186/s13643-021-01618-4|pmc=7948327|pmid=33691790|doi-access=free}}</ref> veçanërisht kur gruaja që ka migrenë po merr gjithashtu pilulën e kontrollit të lindjes. * Shumë gra me [[Epilepsia|epilepsi]] kanë më shumë kriza në një model të lidhur me ciklin menstrual; kjo quhet " [[Epilepsia katameniale|epilepsi katameniale]] ".<ref name="pmid181646324">{{Cite journal|vauthors=Herzog AG|date=mars 2008|title=Catamenial epilepsy: definition, prevalence pathophysiology and treatment|journal=Seizure|language=en|volume=17|issue=2|pages=151–159|doi=10.1016/j.seizure.2007.11.014|pmid=18164632|doi-access=free}}</ref> Duket se ekzistojnë modele të ndryshme (të tilla si krizat që përkojnë me kohën e menstruacioneve, ose që përkojnë me kohën e ovulacionit), dhe shpeshtësia me të cilën ato ndodhin nuk është vërtetuar plotësisht. * Hulumtimet tregojnë se gratë kanë një probabilitet dukshëm më të lartë të lëndimeve të [[Ligamenti i kryqëzuar anterior|ligamentit të kryqëzuar anterior]] në fazën para ovulacionit sesa në fazën pas ovulacionit.<ref>{{Cite journal|display-authors=6|vauthors=Renstrom P, Ljungqvist A, Arendt E, Beynnon B, Fukubayashi T, Garrett W, Georgoulis T, Hewett TE, Johnson R, Krosshaug T, Mandelbaum B, Micheli L, Myklebust G, Roos E, Roos H, Schamasch P, Shultz S, Werner S, Wojtys E, Engebretsen L|date=qershor 2008|title=Non-contact ACL injuries in female athletes: an International Olympic Committee current concepts statement|journal=British Journal of Sports Medicine|language=en|volume=42|issue=6|pages=394–412|doi=10.1136/bjsm.2008.048934|pmc=3920910|pmid=18539658}}</ref> === Aktiviteti seksual === Ndjenjat dhe sjelljet seksuale ndryshojnë gjatë ciklit menstrual. Para dhe gjatë ovulacionit, nivelet e larta të estrogjenit dhe [[Adrogjenet|androgjeneve]] rezultojnë që femrat të kenë një interes relativisht të shtuar për aktivitetin seksual dhe interes relativisht më të ulët direkt para dhe gjatë menstruacioneve.<ref>{{Cite book|title=Discovering Human Sexuality|url=https://archive.org/details/discoveringhuman0000leva_i9o8|vauthors=Levay S, Baldwin J, Baldwin J|publisher=Sinauer Associates, Inc.|year=2015|isbn=9781605352756|location=Massachusetts|pages=[https://archive.org/details/discoveringhuman0000leva_i9o8/page/44 44]|language=en|chapter=Women's Bodies|name-list-style=vanc}}</ref> Ndryshe nga gjitarët e tjerë, gratë mund të tregojnë interes për aktivitetin seksual gjatë gjithë ditëve të ciklit menstrual, pavarësisht nga fertiliteti.<ref>{{Cite book|title=The Evolutionary Biology of Human Female Sexuality|url=https://archive.org/details/evolutionarybiol0000thor|vauthors=Thornhill R, Gangestad SW|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=9780195340990|location=New York|pages=[https://archive.org/details/evolutionarybiol0000thor/page/12 12]|language=en|chapter=Background and Overview of the Book|name-list-style=vanc}}</ref> Nuk ka asnjë provë të besueshme shkencore që do të këshillonte kundër [[Marrëdhënia seksuale|marrëdhënieve seksuale]] gjatë menstruacioneve bazuar në baza mjekësore. === Aspektet e fertilitetit === Kulmi [[Fertiliteti|i fertilitetit]] (koha me gjasat më të larta të shtatzënisë si rezultat i marrëdhënieve seksuale) ndodh gjatë vetëm disa ditëve të ciklit: zakonisht dy ditë para dhe dy ditë pas datës së [[Ovulacioni|ovulacionit]] .<ref>{{Cite web|title=My Fertile Period|url=http://www.duofertility.com/en/my-body/my-cycle/my-fertile-period.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221225600/http://www.duofertility.com/en/my-body/my-cycle/my-fertile-period.html|archive-date=2008-12-21|access-date=2008-09-22|website=DuoFertility|publisher=Cambridge Temperature Concepts Limited|language=en}}</ref> Kjo korrespondon me javën e dytë dhe fillimin e javës së tretë në një cikël 28-ditor. Kjo [[Cikli menstrual|dritare pjellore]] ndryshon nga gruaja në grua, ashtu si data e ovulacionit shpesh ndryshon nga cikli në cikël për të njëjtën grua.<ref>{{Cite journal|vauthors=Creinin MD, Keverline S, Meyn LA|date=tetor 2004|title=How regular is regular? An analysis of menstrual cycle regularity|url=https://archive.org/details/sim_contraception_2004-10_70_4/page/289|journal=Contraception|language=en|volume=70|issue=4|pages=289–292|doi=10.1016/j.contraception.2004.04.012|pmid=15451332}}</ref> Janë zhvilluar një sërë metodash për të ndihmuar gratë individuale të vlerësojnë ditët relativisht pjellore dhe relativisht jopjellore në cikël; këto sisteme quhen [[Ndërgjegjësimi për fertilitetin|ndërgjegjësimi i fertilitetit]] == Çrregullimet menstruale == Ovulacioni i rrallë ose i parregullt quhet ''oligoovulim'' . Mungesa e ovulacionit quhet ''[[Anovulimi|anovulim]]'' . Rrjedha normale menstruale mund të ndodhë pa i paraprirë ovulacionit: një [[Cikli anovulator|cikël anovulues]] . Në disa cikle, zhvillimi folikular mund të fillojë por të mos përfundojë; megjithatë, estrogjenet do të formohen dhe do të stimulojnë rreshtimin e mitrës. Rrjedha anovuluese që rezulton nga një endometrium shumë i trashë i shkaktuar nga nivele të larta të zgjatura dhe të vazhdueshme të estrogjenit quhet ''gjakderdhje e zbulimit të estrogjenit'' . Gjakderdhja anovuluese e shkaktuar nga një rënie e papritur e niveleve të estrogjenit quhet [[gjakderdhje e tërheqjes]] . Ciklet anovuluese zakonisht ndodhin para [[Menopauza|menopauzës]] (perimenopauzë) dhe tek gratë me [[Sindroma e vezores policistike|sindromën e vezores policistike]].<ref name="emed22">{{EMedicine|med|146|Anovulation}}</ref> Rrjedha shumë e vogël (më pak se 10 ml) quhet ''[[Hipomenorrea|hipomenorre]]'' . Ciklet e rregullta me intervale prej 21 ditësh ose më pak janë ''[[Polymenorrea|polimenorrea]]'' ; [[Menstruacione të parregullta|menstruacionet e shpeshta por të parregullta]] njihen si ''[[Metroragjia|metroragji]]'' . Rrjedhat e mëdha të papritura ose sasitë më të mëdha se 80 ml quhen ''[[Menorragjia|menorragji]]''.<ref name="emed12">{{EMedicine|ped|2781|Menstruation Disorders}}</ref> Menstruacionet e rënda që ndodhin shpesh dhe në mënyrë të parregullt janë ''[[menometroragjia]]'' . Afati për cikle me intervale që tejkalojnë 35 ditë është ''[[oligomenorrhea]]''.<ref name="afp2">{{Cite journal|vauthors=Oriel KA, Schrager S|date=tetor 1999|title=Abnormal uterine bleeding|url=http://www.aafp.org/link_out?pmid=10524483|journal=American Family Physician|language=en|volume=60|issue=5|pages=1371–80; discussion 1381–2|pmid=10524483}}</ref> [[Amenorrea]] i referohet më shumë se tre<ref name="emed12" /> deri në gjashtë<ref name="afp2" /> muaj pa menstruacione (ndërsa nuk është shtatzënë) gjatë viteve riprodhuese të një gruaje. Termi për periodat e dhimbshme është ''[[dismenorrea]]'' . Ekziston një spektër i gjerë dallimesh në mënyrën se si gratë përjetojnë menstruacionet. Ka disa mënyra se si [[cikli menstrual]] i dikujt mund të ndryshojë nga norma: {| class="wikitable" |- ! Termi ! Kuptimi |- |Oligomenorrhea | Periudhat e rralla |- |Hypomenorrhea | Periudhat e shkurtra ose të lehta |- |Polymenorrhea | Periudhat e shpeshta (më shpesh se çdo 21 ditë) |- |Hypermenorrhea | Periudhat e rënda ose të gjata (njomja e një [[pecetë higjienike]] ose [[tamponi]] çdo orë, menstruacionet më të gjata se 7 ditë) |- |Dysmenorrhea | Periudhat e dhimbshme |- |Gjakderdhje ndërmenstruale | Gjakderdhje e përparuar (e quajtur edhe diktim) |- |Amenorrhea | Periudhat e munguara |} Stresi ekstrem psikologjik gjithashtu mund të rezultojë në ndalimin e periodave.<ref>{{Cite journal|vauthors=Meczekalski B, Katulski K, Czyzyk A, Podfigurna-Stopa A, Maciejewska-Jeske M|date=nëntor 2014|title=Functional hypothalamic amenorrhea and its influence on women's health|journal=Journal of Endocrinological Investigation|language=en|volume=37|issue=11|pages=1049–1056|doi=10.1007/s40618-014-0169-3|pmc=4207953|pmid=25201001}}</ref> Simptoma më të rënda të ankthit ose depresionit mund të jenë shenja të [[Çrregullimi disforik premenstrual|çrregullimit disforik premenstrual]] (PMDD) me është një çrregullim depresiv.<ref>{{Cite book|title=StatPearls|vauthors=Mishra S, Elliott H, Marwaha R|date=2022|publisher=StatPearls Publishing|language=en|chapter=Premenstrual Dysphoric Disorder|pmid=30335340|id={{NCBIBook2|NBK532307}}}}</ref> [[Gjakderdhje jofunksionale e mitrës|Gjakderdhja jofunksionale e mitrës]] është një anomali e gjakderdhjes e shkaktuar hormonalisht. Gjakderdhja jofunksionale e mitrës zakonisht ndodh në gratë para menopauzës që nuk ovulojnë normalisht (dmth. janë [[Anovulatore|anovuluese]] ). Të gjitha këto anomali të gjakderdhjes kanë nevojë për kujdes mjekësor; ato mund të tregojnë çekuilibër të hormoneve, fibroide të mitrës ose probleme të tjera. Meqenëse gratë shtatzëna mund të rrjedhin gjak, një [[Test shtatzanie|test shtatzënie]] është pjesë e vlerësimit të gjakderdhjes jonormale. Gratë që i janë nënshtruar [[Gjymtimi gjenital femëror|gjymtimit gjenital femëror]] (veçanërisht [[infibulimi]] i tipit III) një praktikë e zakonshme në pjesë të [[Afrika|Afrikës]], mund të përjetojnë probleme menstruale, të tilla si menstruacionet e ngadalta dhe të dhimbshme, që shkaktohen nga mbyllja pothuajse e plotë e vaginës.<ref>{{Cite web|title=Health risks of female genital mutilation (FGM)|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/fgm/health_consequences_fgm/en/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129035132/http://www.who.int/reproductivehealth/topics/fgm/health_consequences_fgm/en/|archive-date=29 nëntor 2014|website=World Health Organization|language=en}}</ref> === Dismenorrea === Dismenorrea, e njohur gjithashtu si dhimbje periodash, perioda të dhimbshme ose dhimbje menstruale, është dhimbje gjatë menstruacioneve. Fillimi i tij i zakonshëm ndodh rreth kohës që fillojnë menstruacionet. Simptomat zakonisht zgjasin më pak se tre ditë. Dhimbja është zakonisht në legen ose në fund të barkut. Simptoma të tjera mund të përfshijnë dhimbje shpine, diarre ose nauze. Dismenorrea mund të ndodhë pa ndonjë problem themelor. Çështjet themelore që mund të shkaktojnë dismenorre përfshijnë fibroidet e mitrës, adenomiozën dhe më së shpeshti, endometriozën. Është më e zakonshme tek ata me perioda të rënda, me perioda të parregullta, tek ata që kanë filluar periodat para moshës dymbëdhjetë vjeç dhe tek ata që kanë peshë të ulët trupore. Një ekzaminim i legenit dhe ultrazërit tek individët që janë seksualisht aktivë mund të jenë të dobishëm për diagnozën.Kushtet që duhet të përjashtohen përfshijnë shtatzëninë ektopike, sëmundjen inflamatore të legenit, cistitin intersticial dhe dhimbjen kronike të legenit. Dismenorrea shfaqet më rrallë tek ata që ushtrojnë rregullisht dhe ata që kanë fëmijë herët në jetë. Trajtimi mund të përfshijë përdorimin e një shtrese ngrohëse. Medikamentet që mund të ndihmojnë përfshijnë NSAID si ibuprofeni, kontrolli hormonal i lindjeve dhe IUD me progestogjen. Marrja e vitaminës B1 ose magnezit mund të ndihmojë.Provat për joga, akupunkturë dhe masazh janë të pamjaftueshme. Kirurgjia mund të jetë e dobishme nëse ekzistojnë disa probleme themelore. Vlerësimet e përqindjes së adoleshenteve femra dhe femrave të moshës riprodhuese të prekura janë ndërmjet 50% dhe 90%.Është çrregullimi më i zakonshëm menstrual.Në mënyrë tipike, ajo fillon brenda një viti nga menstruacioni i parë. Kur nuk ka asnjë shkak themelor, shpesh dhimbja përmirësohet me moshën ose pas lindjes së një fëmije. == Menaxhimi i higjienës menstruale == {{multiple image | align = right | image1 = Everyday_maxipad.jpg | width1 = {{#expr: (142 * 400 / 300) round 0}} | alt1 = Peceta higjienike njëpërdorimshe | caption1 = Peceta higjienike njëpërdorimshe | image2 = Elements_of_a_tampon_with_applicator.jpg | width2 = {{#expr: (142 * 400 / 300) round 0}} | alt2 = Tampon in plastic applicator | caption2 = Elementet e një tamponi me aplikues. Majtas: tubi më i madh ("depërtuesi"). Qendra: tampon pambuku me fije të bashkangjitur. Djathtas: tubi më i ngushtë. | footer = }} {{multiple image | align = right | image1 = Coupe-menstruelle.jpg | width1 = {{#expr: (150 * 591 / 713) round 0}} | alt1 = Menstrual cup | caption1 = Kupa e menstruacioneve | image2 = Clothpad.jpg | width2 = {{#expr: (150 * 320 / 216) round 0}} | alt2 = Cloth menstrual pad | caption2 = Pëlhurë për menstruacionet | footer = }} Produktet menstruale (të quajtura gjithashtu produkte " [[Higjiena femërore|higjiene femërore]] ") janë bërë për të thithur ose kapur gjakun menstrual. Një numër produktesh të ndryshme janë në dispozicion - disa janë të disponueshme, disa janë të ripërdorshme. Aty ku gratë mund ta përballojnë atë, artikujt që përdoren për thithjen ose kapjen e menstruacioneve janë zakonisht produkte të prodhuara komercialisht. Gratë me menstruacione menaxhojnë menstruacionet kryesisht duke veshur produkte menstruale si tampona, peceta ose gota menstruale për të kapur gjakun menstrual. Produktet kryesore të disponueshme (të prodhuara në mënyrë komerciale) përfshijnë: * [[Pecetë higjienike|Peceta higjienike]] (të quajtura edhe peshqirë higjienikë ose jastëkë) – Pjesë drejtkëndëshe të materialit të veshura me të brendshme për të thithur rrjedhën menstruale, shpesh me një mbështetëse ngjitëse për të mbajtur jastëkun në vend. Mbështesat e disponueshme mund të përmbajnë tul [[Pulpa druri|druri]] ose produkte [[xhel]], zakonisht me veshje plastike dhe të zbardhura. * [[Tamponi|Tampona]] – cilindra të disponueshëm me përzierje të trajtuara prej [[Rajon|pëlhure prej fije artificiale]] /pambuku ose lesh tërësisht prej pambuku, zakonisht të zbardhura, që futen në vaginë për të thithur rrjedhën menstruale. Produktet kryesore të ripërdorshme përfshijnë: * [[Kupa menstruale|Kupat e menstruacioneve]] – Një pajisje e fortë, fleksibël në formë zile, e veshur brenda vaginës për të mbledhur rrjedhën menstruale. * [[Pëlhurë për menstruacionet|Pëlhura të ripërdorshme]] - Mbështesat që janë bërë prej pambuku (shpesh [[Prodhimet organike|organik]] ), [[Terripë|leckë terri]] ose [[fanellë|fanelle]], dhe mund të jenë të qepura me dorë (nga materiale ose rroba të vjetra dhe peshqirë të ripërdorur) ose të blera në dyqan. * [[Të brendshme të periudhës|Brekë të mbushura ose të brendshme rezistente ndaj periudhës]] – [[Të brendshme]] të ripërdorshme (zakonisht pambuku) me shtresa shtesë absorbuese të qepura për të thithur rrjedhën. Për shkak të varfërisë, disa gra nuk mund të blejnë produkte komerciale të higjienës femërore.<ref name="Kaur_20182">{{Cite journal|vauthors=Kaur R, Kaur K, Kaur R|date=2018|title=Menstrual Hygiene, Management, and Waste Disposal: Practices and Challenges Faced by Girls/Women of Developing Countries|journal=Journal of Environmental and Public Health|language=en|volume=2018|pages=1730964|doi=10.1155/2018/1730964|pmc=5838436|pmid=29675047|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 mars 2017|title=Girls 'too poor' to buy sanitary protection missing school|language=en|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-39266056|url-status=live|access-date=27 prill 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427120746/https://www.bbc.com/news/uk-39266056|archive-date=27 prill 2019}}</ref> Në vend të kësaj, ata përdorin materiale që gjenden në mjedis ose materiale të tjera të improvizuara.<ref>{{Cite journal|vauthors=House S, Mahon T, Cavill S|date=2013|title=Menstrual Hygiene Matters: a resource for improving menstrual hygiene around the world|journal=Reproductive Health Matters|language=en|volume=21|issue=41|pages=257–259|jstor=43288983}}</ref> " Varfëria e periudhës " është një çështje globale që prek gratë dhe vajzat që nuk kanë akses në produkte të sigurta higjienike sanitare.<ref>{{Cite web|title=Period poverty|url=https://www.actionaid.org.uk/about-us/what-we-do/womens-economic-empowerment/period-poverty|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030213257/https://www.actionaid.org.uk/about-us/what-we-do/womens-economic-empowerment/period-poverty|archive-date=30 tetor 2019|access-date=3 qershor 2020|website=ActionAid UK|language=en}}</ref> Për më tepër, sistemet e depozitimit të mbetjeve të ngurta në vendet në zhvillim shpesh mungojnë, që do të thotë se gratë nuk kanë vendin e duhur për të asgjësuar produktet e përdorura, si p.sh. Hedhja e papërshtatshme e materialeve të përdorura gjithashtu krijon presione në sistemet e kanalizimeve pasi produktet e higjienës menstruale mund të krijojnë bllokime të tualetit, tubacioneve dhe kanalizimeve.<ref name="Kaur_20182" /> == Shtypja e menstruacioneve == === Për shkak të kontracepsionit hormonal === [[File:pillpacketopen.jpg|thumb|right|Një paketë blister gjysmë e përdorur e një kontraceptivi oral të kombinuar. Pilulat e bardha janë [[placebo]], kryesisht për të kujtuar gruan që të vazhdojë të marrë pilulat.]] Menstruacioni mund të vonohet nga përdorimi i [[Progesteroni|progesteronit]] ose [[Progestin|progestineve]] . Për këtë qëllim, administrimi oral i progesteronit ose progestinës gjatë ditës së 20-të të ciklit është zbuluar se në mënyrë efektive vonon menstruacionet për të paktën 20 ditë, me fillimin e menstruacioneve pasi kanë kaluar 2-3 ditë nga ndërprerja e regjimit.<ref name="Goldstuck20112">{{Cite journal|vauthors=Goldstuck N|date=1 dhjetor 2011|title=Progestin potency – Assessment and relevance to choice of oral contraceptives|journal=Middle East Fertility Society Journal|language=en|volume=16|issue=4|pages=248–253|doi=10.1016/j.mefs.2011.08.006|doi-access=free}}</ref> [[Kontracepsioni hormonal]] ndikon në shpeshtësinë, kohëzgjatjen, ashpërsinë, vëllimin dhe rregullsinë e menstruacioneve dhe simptomave menstruale. Forma më e zakonshme e kontracepsionit hormonal është [[Pilula kontraceptive orale e kombinuar|pilula e kombinuar e kontrollit të lindjes]], e cila përmban [[Estrogjeni|estrogjen]] dhe [[progestogjen]] . Megjithëse funksioni kryesor i pilulës është të parandalojë shtatzëninë, ajo mund të përdoret për të përmirësuar [[Pilula kontraceptive orale e kombinuar|disa simptoma dhe sindroma menstruale që ndikojnë në menstruacione]], të tilla si [[sindroma e vezores policistike]] (PCOS), [[endometrioza]], [[Adenomyosis|adenomioza]], [[amenorrea]], [[Dismenorrea|dhimbjet menstruale]], [[Migrenë menstruale|migrena menstruale]], [[Gjakderdhje e rëndë menstruale|menorragjia]] . gjakderdhje e tepruar menstruale), [[Anemia|anemi]] të lidhura me menstruacionet ose fibroide dhe [[Dismenorrea|dismenorre]] (menstruacione të dhimbshme) duke krijuar rregullsi në ciklet menstruale dhe duke reduktuar rrjedhën e përgjithshme menstruale.<ref>{{Cite web|last=CYWH Staff|date=2011-10-18|title=Medical Uses of the Birth Control Pill|url=http://www.youngwomenshealth.org/med-uses-ocp.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130205071228/http://www.youngwomenshealth.org/med-uses-ocp.html|archive-date=5 shkurt 2013|access-date=1 shkurt 2013|language=en}}</ref><ref name="auto2">{{Cite journal|display-authors=6|vauthors=Curtis KM, Tepper NK, Jatlaoui TC, Berry-Bibee E, Horton LG, Zapata LB, Simmons KB, Pagano HP, Jamieson DJ, Whiteman MK|date=korrik 2016|title=U.S. Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use, 2016|journal=MMWR. Recommendations and Reports|language=en|volume=65|issue=3|pages=1–103|doi=10.15585/mmwr.rr6503a1|pmid=27467196|doi-access=free}}</ref> Duke përdorur [[Pilula kontraceptive e kombinuar orale|pilulën e kombinuar të kontrollit të lindjes]], është gjithashtu e mundur që një grua të vonojë ose eliminojë periudhat menstruale, një praktikë e quajtur [[shtypja e menstruacioneve]] . Disa gra e bëjnë këtë thjesht për lehtësi në afat të shkurtër,<ref>{{Cite web|title=How can I delay my period while on holiday?|url=http://www.nhs.uk/chq/Pages/830.aspx?CategoryID=60&SubCategoryID=179|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805003602/http://www.nhs.uk/chq/Pages/830.aspx?CategoryID=60&SubCategoryID=179|archive-date=5 gusht 2011|access-date=20 shtator 2011|publisher=National Health Service, United Kingdom|language=en}}</ref> ndërsa të tjera preferojnë të eliminojnë fare periodat kur është e mundur. Kjo mund të bëhet ose duke anashkaluar pilulat placebo, ose duke përdorur një [[Pilula kontraceptive orale e kombinuar me cikël të zgjatur|pilulë kontraceptive orale të kombinuar me cikël të zgjatur]], të cilat u tregtuan për herë të parë në SHBA në fillim të viteve 2000. Ky administrim i vazhdueshëm i pilulave aktive pa placebo mund të çojë në arritjen e amenorresë në 80% të përdoruesve brenda 1 viti nga përdorimi.<ref name=":42">{{Cite journal|vauthors=Strandjord SE, Rome ES|date=shtator 2015|title=Monthly Periods--Are They Necessary?|journal=Pediatric Annals|language=en|volume=44|issue=9|pages=e231–e236|doi=10.3928/00904481-20150910-11|pmid=26431242}}</ref> === Për shkak të ushqyerjes me gji === [[Gjidhënia|Ushqyerja me gji]] shkakton reagime negative për sekretimin e pulsit të hormonit çlirues të gonadotropinës (GnRH) dhe hormonit luteinizues (LH).<ref>{{Cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK148970/|title=Infant and Young Child Feeding|date=2009|publisher=World Health Organization|language=en|access-date=12 gusht 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119051121/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK148970/|archive-date=19 janar 2018|url-status=live}}</ref> Në varësi të fuqisë së reagimeve negative, gratë që ushqehen me gji mund të përjetojnë shtypje të plotë të zhvillimit të folikulave, zhvillimit të folikulave, por pa ovulim ose cikle normale menstruale mund të rifillojnë.<ref name="mcneilly2">{{Cite journal|vauthors=McNeilly AS|year=2001|title=Lactational control of reproduction|url=https://archive.org/details/sim_reproduction-fertility-and-development_2001_13_7-8/page/583|journal=Reproduction, Fertility, and Development|language=en|volume=13|issue=7–8|pages=583–590|doi=10.1071/RD01056|pmid=11999309}}</ref> Shtypja e ovulacionit ka më shumë gjasa kur thithja e gjirit ndodh më shpesh.<ref name="autogenerated12">{{Cite book|title=The Art of Natural Family Planning|url=https://archive.org/details/artofnaturalfami0000kipp|vauthors=Kippley J, Kippley S|publisher=The Couple to Couple League|year=1996|isbn=0-926412-13-2|edition=4th|location=Cincinnati, OH|page=[https://archive.org/details/artofnaturalfami0000kipp/page/347 347]|language=en}}</ref> Prodhimi i [[Prolaktina|prolaktinës]] në përgjigje të gjidhënies është i rëndësishëm për ruajtjen e amenorresë laktacionale.<ref>{{Cite journal|vauthors=Stallings JF, Worthman CM, Panter-Brick C, Coates RJ|date=shkurt 1996|title=Prolactin response to suckling and maintenance of postpartum amenorrhea among intensively breastfeeding Nepali women|url=https://archive.org/details/endocrine-research_1996_22_1/page/1|journal=Endocrine Research|language=en|volume=22|issue=1|pages=1–28|doi=10.3109/07435809609030495|pmid=8690004}}</ref> Mesatarisht, gratë që ushqehen plotësisht me gji, foshnjat e të cilave thithin shpesh, përjetojnë një rikthim të menstruacioneve në katërmbëdhjetë muaj e gjysmë pas lindjes. Megjithatë, ka një gamë të gjerë reagimesh midis grave individuale që ushqehen me gji, me disa që përjetojnë rikthimin e menstruacioneve në dy muaj dhe të tjera mbeten amenorrheike deri në 42 muaj pas lindjes. == Shoqëria dhe kultura == [[File:Amra Padatik India.jpg|thumb|Amra Padatik India, kremtimi i [[Dita e higjienës menstruale|Ditës së Higjienës Menstruale]] në Indi]] === Etimologjia dhe terminologjia === Fjala ''menstruacione'' lidhet etimologjikisht me ''[[Hëna|hënën]]'' . Termat ''menstruacione'' dhe ''menstruacione'' rrjedhin nga [[Gjuha latine|latinishtja]] {{Lang|la|mensis}} ' , i cili nga ana tjetër lidhet me [[Greqishtja e lashtë|greqishten e lashtë]] mene ' dhe me rrënjët e fjalëve angleze ''muaj'' dhe ''hënë''.<ref name="Allen, Kevin 2007 2392">{{Cite book|title=The Reluctant Hypothesis: A History of Discourse Surrounding the Lunar Phase Method of Regulating Conception|vauthors=Allen K|publisher=Lacuna Press|year=2007|isbn=978-0-9510974-2-7|page=239|language=en|name-list-style=vanc}}</ref> Disa organizata kanë filluar të përdorin termin "menstruator" në vend të "gra me menstruacione", një term që ka qenë në përdorim të paktën që nga viti 2010.<ref name="chapter 682">{{Cite book|title=The Palgrave Handbook of Critical Menstruation Studies|vauthors=Rydström K|date=2020|publisher=Springer Singapore|isbn=978-981-15-0613-0|veditors=Bobel C, Winkler IT, Fahs B, Hasson KA|location=Singapore|pages=945–959|language=en|chapter=Chapter 68: Degendering Menstruation: Making Trans Menstruators Matter|doi=10.1007/978-981-15-0614-7_68|pmid=33347169|doi-access=free}}</ref> ''Menstruatori'' përdoret nga disa aktivistë dhe studiues për të "shprehur solidaritet me gratë që nuk kanë menstruacione, [[Burra transgjinorë|burrat transgjinorë]] që kanë menstruacione dhe individët [[Interseks|interseksualë]] dhe [[Gjinia jobinare|gjinorë]] ".<ref name="chapter 682" /> {{Rp|950}}Megjithatë, përdorimi i termit është kritikuar edhe nga disa [[Feminizmi|feministe]] të cilat i konsiderojnë [[Dimorfizmi gjinor|dallimet gjinore]] të rëndësishme dhe termin ''grua'' si i nevojshëm për t'i rezistuar [[Patriarkati|patriarkatit]].<ref name="chapter 682" /> {{Rp|950}}Përdoret gjithashtu termi "njerëz që kanë menstruacione".<ref>{{Cite news|name-list-style=vanc|date=7 qershor 2020|title=J.K. Rowling accused of transphobia after mocking 'people who menstruate' headline|language=en|work=NBC News|url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/j-k-rowling-accused-transphobia-after-mocking-people-who-menstruate-n1227071|url-status=live|access-date=9 shkurt 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209142947/https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/j-k-rowling-accused-transphobia-after-mocking-people-who-menstruate-n1227071|archive-date=9 shkurt 2022}}</ref> === Traditat, tabutë dhe edukimi === Shumë fe kanë tradita të lidhura me menstruacionet, për shembull: Islami ndalon kontaktin seksual me gratë gjatë menstruacioneve në [[Surja el-Bekare|kapitullin e dytë të Kuranit]] .<ref name="Quran2">{{Cite web|title=Surah Al-Baqarah - 222|url=https://quran.com/al-baqarah/222|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828013825/https://quran.com/al-baqarah/222|archive-date=28 gusht 2022|access-date=28 gusht 2022|website=Quran.com|language=en}}</ref> Disa studiues argumentojnë se gratë me menstruacione janë në një gjendje në të cilën ato nuk janë në gjendje të mbajnë [[Abdesi|abdes]], dhe për këtë arsye janë të ndaluara të prekin versionin arab të Kur'anit. Funksione të tjera biologjike dhe të pavullnetshme si të vjellat, gjakderdhjet, marrëdhëniet seksuale dhe shkuarja në banjë gjithashtu e prishin abdesin.<ref name="ahadith2">{{Cite web|title=Chapter: 6, Menstrual Periods|url=http://ahadith.co.uk/chapter.php?cid=28|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930090803/http://ahadith.co.uk/chapter.php?cid=28|archive-date=30 shtator 2018|access-date=18 shtator 2018|website=ahadith.co.uk|language=en}}</ref> Në [[Judaizmi|judaizëm]], një grua gjatë menstruacioneve quhet [[Niddah]] dhe mund të ndalohet nga disa veprime. Për shembull, [[Teurati|Tevrati]] hebre ndalon marrëdhëniet seksuale me një grua me menstruacione.<ref>Leviticus 15:19-30, 18:19, 20:18</ref> Në [[Hinduizmi|hinduizëm]], gratë me menstruacione [[Kultura dhe menstruacionet|tradicionalisht konsiderohen ritualisht të papastra]] dhe u jepen rregulla që duhen ndjekur.<ref>{{Cite journal|vauthors=Dunnavant NC, Roberts TA|date=janar 2013|title=Restriction and renewal, pollution and power, constraint and community: The paradoxes of religious women's experiences of menstruation.|url=https://archive.org/details/sim_sex-roles_2013-01_68_1-2/page/12|journal=Sex Roles|language=en|volume=68|issue=1|pages=12–31|doi=10.1007/s11199-012-0132-8}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Garg S, Anand T|date=2015|title=Menstruation related myths in India: strategies for combating it|journal=Journal of Family Medicine and Primary Care|language=en|volume=4|issue=2|pages=184–186|doi=10.4103/2249-4863.154627|pmc=4408698|pmid=25949964|doi-access=free}}</ref> Edukimi i menstruacioneve shpesh mësohet në kombinim me edukimin seksual në shkolla në [[Bota perëndimore|vendet perëndimore]], megjithëse vajzat mund të preferojnë që nënat e tyre të jenë burimi kryesor i informacionit rreth menstruacioneve dhe pubertetit.<ref name="Sooki2">{{Cite journal|vauthors=Sooki Z, Shariati M, Chaman R, Khosravi A, Effatpanah M, Keramat A|date=mars 2016|title=The Role of Mother in Informing Girls About Puberty: A Meta-Analysis Study|journal=Nursing and Midwifery Studies|language=en|volume=5|issue=1|pages=e30360|doi=10.17795/nmsjournal30360|pmc=4915208|pmid=27331056}}</ref> Informacioni rreth menstruacioneve shpesh shpërndahet midis miqve dhe bashkëmoshatarëve, gjë që mund të nxisë një pikëpamje më pozitive për pubertetin.<ref>{{Cite journal|vauthors=Hatami M, Kazemi A, Mehrabi T|date=2015-12-30|title=Effect of peer education in school on sexual health knowledge and attitude in girl adolescents|journal=Journal of Education and Health Promotion|language=en|volume=4|pages=78|doi=10.4103/2277-9531.171791|doi-broken-date=1 gusht 2023|pmc=4944604|pmid=27462620}}</ref> Cilësia e edukimit menstrual në një shoqëri përcakton saktësinë e të kuptuarit të procesit nga njerëzit.<ref name="Allen_20112">{{Cite journal|vauthors=Allen KR, Kaestle CE, Goldberg AE|date=shkurt 2011|title=More than just a punctuation mark: How boys and young men learn about menstruation|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-family-issues_2011-02_32_2/page/129|journal=Journal of Family Issues|language=en|volume=32|issue=2|pages=129–56|doi=10.1177/0192513x10371609}}</ref> Në shumë vende perëndimore ku menstruacionet janë një temë tabu, vajzat priren të fshehin faktin se mund të kenë menstruacione dhe përpiqen të sigurojnë që të mos japin asnjë shenjë menstruacioni.<ref name="Allen_20112" /> Programet efektive arsimore janë thelbësore për t'u ofruar fëmijëve dhe adoleshentëve informacion të qartë dhe të saktë rreth menstruacioneve. Shkollat mund të jenë një vend i përshtatshëm për edukimin menstrual.<ref name="Kirby_20022">{{Cite journal|vauthors=Kirby D|date=shkurt 2002|title=The impact of schools and school programs upon adolescent sexual behavior|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_2002-02_39_1/page/27|journal=Journal of Sex Research|language=en|volume=39|issue=1|pages=27–33|doi=10.1080/00224490209552116|pmid=12476253}}</ref> Programet e drejtuara nga kolegët ose agjencitë e palëve të treta janë një tjetër mundësi.<ref name="Kirby_20022" /> Vajzat me të ardhura të ulëta kanë më pak gjasa të marrin edukimin e duhur seksual në pubertet, gjë që çon në një kuptim më të ulët se përse ndodhin menstruacionet dhe ndryshimet fiziologjike të lidhura me to. Kjo është treguar se shkakton zhvillimin e një qëndrimi negativ ndaj menstruacioneve.<ref>{{Cite journal|vauthors=Herbert AC, Ramirez AM, Lee G, North SJ, Askari MS, West RL, Sommer M|date=prill 2017|title=Puberty Experiences of Low-Income Girls in the United States: A Systematic Review of Qualitative Literature From 2000 to 2014|journal=The Journal of Adolescent Health|language=en|volume=60|issue=4|pages=363–379|doi=10.1016/j.jadohealth.2016.10.008|pmid=28041680}}</ref> ==== Veçimi gjatë menstruacioneve ==== [[File:Mass-Community_Health_Teaching.JPG|left|thumb|Ngritja e ndërgjegjësimit nëpërmjet edukimit po zhvillohet midis grave dhe vajzave për të modifikuar ose eliminuar praktikën e [[chhaupadi]] në [[Nepali|Nepal]] .]] Në disa kultura, gratë ishin të izoluara gjatë menstruacioneve për shkak të [[Tabu|tabuve]] menstruale.<ref name="Gottlieb20202">{{Cite book|title=The Palgrave Handbook of Critical Menstruation Studies|vauthors=Gottlieb A|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=978-981-15-0614-7|veditors=Bobel C, Winkler IG, Fahs B, Hasson KA, Kissling EA, Roberts T|language=en|chapter=Chapter 14: Menstrual Taboos: Moving Beyond the Curse|doi=10.1007/978-981-15-0614-7_14|pmid=33347165|access-date=27 shkurt 2021|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK565616/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407151014/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK565616/|archive-date=7 prill 2022|url-status=live}}</ref> Kjo për shkak se ato shihen si të papastër, të rrezikshëm ose që sjellin fat të keq për ata që i takojnë. Këto praktika janë të zakonshme në pjesë të Azisë Jugore duke përfshirë Indinë.<ref name="KleinmanGood19852">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=27UwDwAAQBAJ&pg=PA182|title=Culture and Depression: Studies in the Anthropology and Cross-Cultural Psychiatry of Affect and Disorder|vauthors=Kleinman A, Good BJ|publisher=University of California Press|year=1985|isbn=978-0-520-05883-5|pages=203–204|language=en}}</ref> Një raport i vitit 1983 zbuloi se gratë përmbaheshin nga punët e shtëpisë gjatë kësaj periudhe në Indi.<ref name="DelaneyLupton19882">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=njfQfrMr31EC&pg=PR9|title=The Curse: A Cultural History of Menstruation|vauthors=Delaney J, Lupton MJ, Toth E|publisher=University of Illinois Press|year=1988|isbn=978-0-252-01452-9|page=14|language=en}}</ref> [[Chhaupadi]] është një praktikë sociale që ndodh në pjesën perëndimore të Nepalit për gratë [[hindu]], e cila ndalon një grua të marrë pjesë në aktivitetet e përditshme gjatë menstruacioneve. Gratë konsiderohen [[Papastërti|të papastra]] gjatë kësaj kohe dhe mbahen jashtë shtëpisë dhe duhet të jetojnë në një kasolle. Edhe pse chhaupadi u shpall i jashtëligjshëm nga [[Gjykata e Lartë e Nepalit]] në vitin 2005, tradita po ndryshon ngadalë.<ref>{{Cite web|date=gusht 2011|title=Nepal: Emerging from menstrual quarantine|url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=publisher&publisher=IRIN&type=&coi=NPL&docid=4e3f7ae82&skip=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129030810/http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=publisher&publisher=IRIN&type=&coi=NPL&docid=4e3f7ae82&skip=0|archive-date=29 nëntor 2014|access-date=23 shkurt 2021|website=United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR)|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 shtator 2005|title=Women hail menstruation ruling|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4250506.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100831235652/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4250506.stm|archive-date=31 gusht 2010|access-date=17 nëntor 2014|website=BBC News|language=en}}</ref> Gratë dhe vajzat në kulturat që praktikojnë një izolim të tillë shpesh kufizohen në [[Kasolle për menstruacionet|kasolle të menstruacioneve]], të cilat janë vende izolimi të përdorura nga kulturat me [[tabu]] të forta menstruale. Praktika kohët e fundit është vënë nën kritika për shkak të vdekjeve të lidhura. Nepali e kriminalizoi praktikën në vitin 2017 pasi u raportuan vdekje pas periudhave të zgjatura të izolimit, por "praktika e izolimit të grave dhe vajzave me menstruacione vazhdon".<ref name="FAWCO_20192">{{Cite web|name-list-style=vanc|date=shtator 2019|title=Menstrual Health and the Problem with Menstrual Stigma|url=https://www.fawco.org/global-issues/target-program/health/blog-health-matters/4146-sample|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814202359/https://www.fawco.org/global-issues/target-program/health/blog-health-matters/4146-sample|archive-date=14 gusht 2020|access-date=23 shkurt 2021|website=The Federation of American Women's Clubs Overseas, Inc. (FAWCO)|language=en}}</ref> === Besimet rreth sinkronisë === ==== Efektet e hënës ==== Edhe pse gjatësia mesatare e [[Cikli menstrual|ciklit menstrual]] të njeriut është e ngjashme me atë të [[Cikli hënor|ciklit hënor]], te njerëzit modernë nuk ka asnjë lidhje midis të dyjave.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F_NaW1ZcSSAC&pg=PA361|title=Vertebrate Endocrinology|date=2013|publisher=Academic Press|isbn=9780123964656|edition=5|page=361|language=en}}</ref> Lidhja besohet të jetë një rastësi.<ref>{{Cite book|title=1001 things everyone should know about the universe|url=https://archive.org/details/1001thingseveryo0000guts|vauthors=Gutsch WA|date=1997|publisher=Doubleday|isbn=9780385482233|edition=1st|location=New York|page=[https://archive.org/details/1001thingseveryo0000guts/page/57 57]|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=How women got their curves and other just-so stories evolutionary enigmas|vauthors=Barash DP|date=2009|publisher=Columbia University Press|isbn=9780231518390|edition=[Online-Ausg.].|location=New York|language=en|chapter=Synchrony and Its Discontents|chapter-url=https://books.google.com/books?id=fZM2AAAAQBAJ&pg=PT64}}</ref> Ekspozimi ndaj dritës nuk duket se ndikon në ciklin menstrual te njerëzit.<ref name="Kris20132">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=M4kEdSnS-pkC&pg=PA53|title=Human Reproductive Biology|vauthors=Lopez KH|date=2013|publisher=Academic Press|isbn=9780123821850|page=53|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621165031/https://books.google.ca/books?id=M4kEdSnS-pkC&pg=PA53|archive-date=21 qershor 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Një meta-analizë e studimeve nga viti 1996 nuk tregoi asnjë korrelacion midis ciklit menstrual të njeriut dhe ciklit hënor, as të dhënat e analizuara nga aplikacioni për ndjekjen e periudhës Clue, të paraqitura nga 1.5{{Nbsp}}milion gra, nga 7.5{{Nbsp}}milion cikle menstruale, megjithatë cikli hënor dhe cikli mesatar menstrual u gjetën të jenë në thelb të barabartë në gjatësi.<ref name="Clue2">{{Cite web|date=3 dhjetor 2018|title=The myth of moon phases and menstruation|url=https://helloclue.com/articles/cycle-a-z/myth-moon-phases-menstruation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130164547/https://helloclue.com/articles/cycle-a-z/myth-moon-phases-menstruation|archive-date=30 nëntor 2018|access-date=3 dhjetor 2018|publisher=Clue|language=en}}</ref> ==== Bashkëjetesa ==== Duke filluar nga viti 1971, disa kërkime sugjeruan që ciklet menstruale të grave që bashkëjetonin u sinkronizuan ( [[Sinkronizimi menstrual|sinkronia menstruale]] ).<ref name="Mclintock2">{{Cite journal|vauthors=Stern K, McClintock MK|date=mars 1998|title=Regulation of ovulation by human pheromones|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-03-12_392_6672/page/176|journal=Nature|language=en|volume=392|issue=6672|pages=177–179|bibcode=1998Natur.392..177S|doi=10.1038/32408|pmid=9515961}}</ref> Hulumtimet e mëvonshme e kanë vënë në pikëpyetje këtë hipotezë.<ref>{{Cite web|author-link=Cecil Adams|name-list-style=vanc|date=20 dhjetor 2002|title=Does menstrual synchrony really exist?|url=http://www.straightdope.com/columns/021220.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720115936/http://www.straightdope.com/columns/021220.html|archive-date=20 korrik 2008|access-date=10 janar 2007|website=The Straight Dope|publisher=The Chicago Reader|language=en}}</ref> Një rishikim i vitit 2013 arriti në përfundimin se sinkronia menstruale ka të ngjarë të mos ekzistojë.<ref name="Harris20132">{{Cite journal|vauthors=Harris AL, Vitzthum VJ|year=2013|title=Darwin's legacy: an evolutionary view of women's reproductive and sexual functioning|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_april-june-2013_50_3-4/page/207|journal=Journal of Sex Research|language=en|volume=50|issue=3–4|pages=207–246|doi=10.1080/00224499.2012.763085|pmid=23480070}}</ref> === Puna === Disa vende, kryesisht në Azi, kanë [[Pushimi menstrual|leje menstruale]] për t'u siguruar grave pushime me pagesë ose pa pagesë nga puna e tyre gjatë periudhës së menstruacioneve.<ref name="Matchar_20142">{{Cite news|name-list-style=vanc|date=16 maj 2014|title=Should Paid 'Menstrual Leave' Be a Thing?|language=en|work=The Atlantic|url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/should-women-get-paid-menstrual-leave-days/370789/|url-status=live|access-date=21 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429054951/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/should-women-get-paid-menstrual-leave-days/370789/|archive-date=29 prill 2018}}</ref> Vendet me politika përfshijnë Japoninë, Tajvanin, Indonezinë dhe Korenë e Jugut.<ref name="Levitt_20202">{{Cite book|title=The Palgrave Handbook of Critical Menstruation Studies|vauthors=Levitt RA, Barnack-Tavlaris JL|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=978-981-15-0614-7|veditors=Bobel C, Winkler IG, Fahs B, Hasson KA, Kissling EA, Roberts T|language=en|chapter=Chapter 43: Addressing Menstruation in the Workplace: The Menstrual Leave Debate|doi=10.1007/978-981-15-0614-7_43|pmid=33347190|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK565643/}}</ref><ref name="King20212">King S. (2021) Menstrual Leave: Good Intention, Poor Solution. In: Hassard J., Torres L.D. (eds) ''Aligning Perspectives in Gender Mainstreaming. Aligning Perspectives on Health, Safety and Well-Being.'' Springer, Cham. {{Doi|10.1007/978-3-030-53269-7_9}}</ref> Praktika është e diskutueshme për shkak të shqetësimeve se ajo forcon perceptimin e grave si punonjëse të dobëta, joefikase,<ref name="Matchar_20142" /> si dhe shqetësimet se është e padrejtë ndaj burrave,<ref>{{Cite web|name-list-style=vanc|date=11 tetor 2006|title=Should women get paid menstruation leave?|url=http://www.salon.com/2006/10/11/menstruation_4/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327123049/https://www.salon.com/2006/10/11/menstruation_4/|archive-date=27 mars 2019|access-date=16 mars 2016|website=Salon|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=4 gusht 2013|title=Menstrual Leave: Delightful or Discriminatory?|url=http://lipmag.com/culture/menstrual-leave-delightful-or-discriminatory/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090204/http://lipmag.com/culture/menstrual-leave-delightful-or-discriminatory/|archive-date=27 mars 2019|access-date=16 mars 2016|website=Lip Magazine|language=en}}</ref> dhe se ajo nxit stereotipet gjinore dhe mjekimin e menstruacionet.<ref name="Levitt_20202" /> == Gjitarë të tjerë == Shumica e [[Femra|gjitarëve femra]] kanë një [[Cikli estros|cikël estrous]], por jo të gjitha kanë një cikël menstrual që rezulton në menstruacione. [[Menstruacionet (gjitarët)|Menstruacionet tek gjitarët]] ndodhin tek disa të afërm të afërt evolucionar si shimpanzetë.<ref name="strassmann2">{{Cite journal|vauthors=Strassmann BI|date=qershor 1996|title=The evolution of endometrial cycles and menstruation|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1996-06_71_2/page/n4|journal=The Quarterly Review of Biology|language=en|volume=71|issue=2|pages=181–220|doi=10.1086/419369|pmid=8693059}}</ref> == Referime == {{reflist}} === Book sources === {{Refbegin|30em}} * {{cite book|title=The Psychology of Women and Gender: Half the Human Experience +|vauthors=Else-Quest N, Hyde JS|location=Los Angeles|publisher=[[SAGE Publishing]]|date=2021|edition=10th|isbn=978-1-544-39360-5|language=en|chapter=Psychology, gender, and health: psychological aspects of the menstrual cycle}} * {{cite book|vauthors=[[Jerilynn Prior|Prior JC]]|veditors=Ussher JM, Chrisler JC, Perz J|title=Routledge International Handbook of Women's Sexual and Reproductive Health|publisher=[[Routledge]]|edition=1st|date=2020|language=en|chapter=The menstrual cycle: its biology in the context of silent ovulatory disturbances|isbn=978-1-138-49026-0|location=[[Abingdon, Oxon]]|oclc=1121130010}} {{refend}} 8avbaao7cj5gjnytv3xcvkxp2pznufc Shpërndarja F 0 340785 3002357 2964422 2026-06-27T19:38:12Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002357 wikitext text/x-wiki Në [[Teoria e probabilitetit|teorinë e probabilitetit]] dhe [[Statistika|statistikë]], '''shpërndarja ''F''''' ose '''raporti ''F''''', e njohur gjithashtu si '''shpërndarja ''F'' e Snedekorit''' ose '''shpërndarja Fisher-Snedekor''' (pas Ronald Fisher dhe George W. Snedecor ), është një [[Shpërndarja e probabilitetit|shpërndarje e vazhdueshme probabiliteti]] që lind shpesh si shpërndarje null e një statistike testimi, më së shumti në analizën e variancës (ANOVA) dhe F -testeve të tjera.<ref name="johnson">{{Cite book|last=Johnson|first=Norman Lloyd|title=Continuous Univariate Distributions, Volume 2 (Second Edition, Section 27)|last2=Samuel Kotz|last3=N. Balakrishnan|publisher=Wiley|year=1995|isbn=0-471-58494-0}}</ref><ref>NIST (2006).</ref><ref>{{Cite book|last=Mood|first=Alexander|title=Introduction to the Theory of Statistics|url=https://archive.org/details/introductiontoth0000mood_g9l9|last2=Franklin A. Graybill|last3=Duane C. Boes|publisher=McGraw-Hill|year=1974|isbn=0-07-042864-6|edition=Third|pages=[https://archive.org/details/introductiontoth0000mood_g9l9/page/246 246]–249}}</ref> == Përkufizimi == Shpërndarja <math>F</math> me <math>d_1</math> dhe <math>d_2</math> shkallë lirie është shpërndarja e : <math> X = \frac{S_1/d_1}{S_2/d_2} </math> ku <math display="inline">S_1</math> dhe <math display="inline">S_2</math> janë [[Ndryshorja e rastit|ndryshore të rastit]] të pavarura me [[Shpërndarja hi katror|shpërndarje hi-katrore]] me shkallë lirie përkatëse <math display="inline">d_1</math> dhe <math display="inline">d_2</math> . Mund të tregohet se [[funksioni i dendësisë së probabilitetit]] (fdp) për <math>X</math> jepet nga : <math> \begin{align} f(x; d_1,d_2) &= \frac{\sqrt{\frac{(d_1x)^{d_1}\,\,d_2^{d_2}} {(d_1x+d_2)^{d_1+d_2}}}} {x\operatorname{B}\left(\frac{d_1}{2},\frac{d_2}{2}\right)} \\[5pt] &=\frac{1}{\operatorname{B}\left(\frac{d_1}{2},\frac{d_2}{2}\right)} \left(\frac{d_1}{d_2}\right)^{d_1/2} x^{d_1/2 - 1} \left(1+\frac{d_1}{d_2} \, x \right)^{-(d_1+d_2)/2} \end{align} </math> për <math>x>0</math> [[Numrat realë|real]]. Këtu <math>\mathrm{B}</math> është funksioni beta . Në shumë zbatime, parametrat <math>d_1</math> dhe <math>d_2</math> janë [[Numrat natyrorë|numra të plotë pozitivë]], por shpërndarja është e mirëpërcaktuar për vlera reale pozitive të këtyre parametrave. Funksioni i shpërndarjes mbledhëse është : <math>F(x; d_1,d_2)=I_{d_1 x/(d_1 x + d_2)}\left (\tfrac{d_1}{2}, \tfrac{d_2}{2} \right) ,</math> ku <math>I</math> është funksioni beta jo i plotë i rregulluar . Pritshmëria, varianca dhe detaje të tjera rreth <math>F(d_1,d_2)</math> janë dhënë në kutinë anësore; për <math>d_2>8</math>, [[Kurtoza|kurtoza e tepërt]] është : <math>\gamma_2 = 12\frac{d_1(5d_2-22)(d_1+d_2-2)+(d_2-4)(d_2-2)^2}{d_1(d_2-6)(d_2-8)(d_1+d_2-2)}.</math> Momenti ''k'' -të i një shpërndarjeje <math>F(d_1,d_2)</math> ekziston dhe është i fundëm vetëm kur <math>2k<d_2</math> dhe është i barabartë me : <math>\mu _X(k) =\left( \frac{d_2}{d_1}\right)^k \frac{\Gamma \left(\tfrac{d_1}{2}+k\right) }{\Gamma \left(\tfrac{d_1}{2}\right)} \frac{\Gamma \left(\tfrac{d_2}{2}-k\right) }{\Gamma \left( \tfrac{d_2}{2}\right) }.</math><ref name="taboga">{{Cite web|last=Taboga|first=Marco|title=The F distribution|url=http://www.statlect.com/F_distribution.htm}}</ref> == Karakterizimi == Një ndryshor i rastit i shpërndarjes <math>F</math> me parametra <math>d_1</math> dhe <math>d_2</math> lind si raport i dy variateve [[Shpërndarja hi katror|hi-katror]] të shkallëzuar në mënyrë të përshtatshme: : <math>X = \frac{U_1/d_1}{U_2/d_2}</math> ku * <math>U_1</math> dhe <math>U_2</math> kanë [[Shpërndarja hi katror|shpërndarje hi-katrore]] me <math>d_1</math> dhe <math>d_2</math> shkallët e lirisë përkatësisht, dhe * <math>U_1</math> dhe <math>U_2</math> janë të pavarur . == Vetitë dhe shpërndarjet e lidhura == * Nëse <math>X \sim \chi^2_{d_1}</math> dhe <math>Y \sim \chi^2_{d_2}</math> ( [[Shpërndarja hi katror|Shpërndarja hi-katror]] ) janë të pavarura, atëherë <math> \frac{X / d_1}{Y / d_2} \sim \mathrm{F}(d_1, d_2)</math> * Nëse <math>X_k \sim \Gamma(\alpha_k,\beta_k)\,</math> ( [[Shpërndarja e gamës|Shpërndarja gama]] ) janë të pavarura, atëherë <math> \frac{\alpha_2\beta_1 X_1}{\alpha_1\beta_2 X_2} \sim \mathrm{F}(2\alpha_1, 2\alpha_2)</math> * Nëse <math>X \sim \operatorname{Beta}(d_1/2,d_2/2)</math> ( [[Shpërndarja beta]] ) atëherë <math>\frac{d_2 X}{d_1(1-X)} \sim \operatorname{F}(d_1,d_2)</math> * Në mënyrë të barabartë, nëse <math>X \sim F(d_1, d_2)</math>, atëherë <math>\frac{d_1 X/d_2}{1+d_1 X/d_2} \sim \operatorname{Beta}(d_1/2,d_2/2)</math> . * Nëse <math>X \sim F(d_1, d_2)</math>, atëherë <math>\frac{d_1}{d_2}X</math> ka një shpërndarje beta kryesore : <math>\frac{d_1}{d_2}X \sim \operatorname{\beta^\prime}\left(\tfrac{d_1}{2},\tfrac{d_2}{2}\right)</math> . * Nëse <math>X \sim F(d_1, d_2)</math> atëherë <math>Y = \lim_{d_2 \to \infty} d_1 X</math> ka [[Shpërndarja hi katror|shpërndarjen hi-katror]] <math>\chi^2_{d_1}</math> * <math>F(d_1, d_2)</math> është e njëvlershme me shpërndarjen e shkallëzuar të Hotelling në T-katror <math>\frac{d_2}{d_1(d_1+d_2-1)} \operatorname{T}^2 (d_1, d_1 +d_2-1) </math> . * Nëse <math>X \sim F(d_1, d_2)</math> atëherë <math>X^{-1} \sim F(d_2, d_1)</math> . * Nëse <math>X\sim t_{(n)}</math> - [[Shpërndarja e Studentit|Shpërndarja t-së studentit]] - më pas: <math display="block">\begin{align} X^{2} &\sim \operatorname{F}(1, n) \\ X^{-2} &\sim \operatorname{F}(n, 1) \end{align}</math> * Shpërndarja ''F'' është një rast i veçantë i shpërndarjes Pearson të tipit 6 * Nëse <math>X</math> dhe <math>Y</math> janë të pavarura, me <math>X,Y\sim</math> [[Shpërndarja e Laplasit|Laplace( ''μ'', ''b'' )]] atëherë <math display="block"> \frac{|X-\mu|}{|Y-\mu|} \sim \operatorname{F}(2,2) </math> * Nëse <math>X\sim F(n,m)</math> atëherë <math>\tfrac{\log{X}}{2} \sim \operatorname{FisherZ}(n,m)</math> ( Shpërndarja e Fisher's z ) * Shpërndarja joqendrore <nowiki><i id="mwAQI">F</i></nowiki> thjeshtohet në shpërndarjen <math>F</math> nëse <math>\lambda=0</math> . * Shpërndarja e dyfishtë joqendrore <nowiki><i id="mwAQc">F</i></nowiki> thjeshtohet në shpërndarjen <math>F</math> nëse <math> \lambda_1 = \lambda_2 = 0 </math> * Nëse <math>\operatorname{Q}_X(p)</math> është kuantili <math>p</math> për <math>X\sim F(d_1,d_2)</math> dhe <math>\operatorname{Q}_Y(1-p)</math> është kuantili <math>1-p</math> për <math>Y\sim F(d_2,d_1)</math>, atëherë <math display="block">\operatorname{Q}_X(p)=\frac{1}{\operatorname{Q}_Y(1-p)}.</math> * Shpërndarja <math>F</math> është një shembull i shpërndarjeve të raporteve * W -shpërndarja<ref>{{Cite journal|last=Mahmoudi|first=Amin|last2=Javed|first2=Saad Ahmed|date=tetor 2022|title=Probabilistic Approach to Multi-Stage Supplier Evaluation: Confidence Level Measurement in Ordinal Priority Approach|journal=Group Decision and Negotiation|language=en|volume=31|issue=5|pages=1051–1096|doi=10.1007/s10726-022-09790-1|issn=0926-2644|pmc=9409630|pmid=36042813}}</ref> është një parametrizim unik i shpërndarjes <math>F</math>. <references /> [[Kategoria:Statistikë]] 339vozqkzrcste7onr4b6mzvkzd0pbf Entropia e informacionit 0 340947 3002450 2964488 2026-06-27T23:01:55Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002450 wikitext text/x-wiki Në teorinë e informacionit, '''entropia''' e një [[Ndryshorja e rastit|ndryshoreje të rastit]] është niveli mesatar i "informacionit", "befasisë" ose "pasigurisë" i natyrshëm për rezultatet e mundshme të ndryshores. Jepet një ndryshore e rastit diskrete <math>X</math>, e cila merr vlera në bashkësinë <math>\mathcal{X}</math> dhe shpërndahet sipas <math>p\colon \mathcal{X}\to[0, 1]</math> :<math display="block">\Eta(X) := -\sum_{x \in \mathcal{X}} p(x) \log p(x) = \mathbb{E}[-\log p(X)] ,</math>ku <math>\Sigma</math> tregon shumën mbi vlerat e mundshme të ndryshores. Zgjedhja e bazës për <math>\log</math>, [[Logaritmet|logaritmi]], ndryshon për zbatime të ndryshme. Baza 2 jep njësinë e [[Bit|biteve]] (ose " shannons "), ndërsa baza [[Numri e|''e'']] jep "njësi natyrore" nat, dhe baza 10 jep njësi "dits", "bans" ose " hartleys ". Një përkufizim i njëvlershëm i entropisë është [[Pritja matematike|vlera e pritur]] e vetë-informimit të një ndryshoreje.<ref name="pathriaBook">{{Cite book|last=Pathria|first=R. K.|url=https://books.google.com/books?id=KdbJJAXQ-RsC|title=Statistical Mechanics|last2=Beale|first2=Paul|date=2011|publisher=Academic Press|isbn=978-0123821881|edition=Third|page=51}}</ref> [[Skeda:Entropy_flip_2_coins.jpg|parapamje|300x300px| Dy bite entropie: Në rastin e dy hedhjeve të ndershme të monedhave, entropia e informacionit në bit është logaritmi bazë-2 i numrit të rezultateve të mundshme; me dy monedha ka katër rezultate të mundshme dhe dy pjesë entropie. Në përgjithësi, entropia e informacionit është sasia mesatare e informacionit të përcjellë nga një ngjarje, kur merren parasysh të gjitha rezultatet e mundshme.]] Koncepti i entropisë së informacionit u prezantua nga Claude Shannon në punimin e tij të vitit 1948 " A Mathematical Teory of Communication ",<ref name="shannonPaper1">{{Cite journal|last=Shannon|first=Claude E.|author-link=Claude Shannon|date=korrik 1948|title=A Mathematical Theory of Communication|journal=[[Bell System Technical Journal]]|volume=27|issue=3|pages=379–423|doi=10.1002/j.1538-7305.1948.tb01338.x|hdl-access=free}} ([https://web.archive.org/web/20120615000000*/https://www.alcatel-lucent.com/bstj/vol27-1948/articles/bstj27-3-379.pdf PDF], archived from [http://www.alcatel-lucent.com/bstj/vol27-1948/articles/bstj27-3-379.pdf here])</ref><ref name="shannonPaper2">{{Cite journal|last=Shannon|first=Claude E.|author-link=Claude Shannon|date=tetor 1948|title=A Mathematical Theory of Communication|journal=[[Bell System Technical Journal]]|volume=27|issue=4|pages=623–656|doi=10.1002/j.1538-7305.1948.tb00917.x|hdl-access=free}} ([https://web.archive.org/web/20120615000000*/https://www.alcatel-lucent.com/bstj/vol27-1948/articles/bstj27-4-623.pdf PDF], archived from [http://www.alcatel-lucent.com/bstj/vol27-1948/articles/bstj27-4-623.pdf here])</ref> dhe referohet gjithashtu si '''entropia Shannon''' . Entropia në teorinë e informacionit është drejtpërdrejt analoge me entropinë në [[Mekanika statistike|termodinamikën statistikore]] . Analogjia rezulton kur vlerat e ndryshores së rastësishme përcaktojnë energjitë e mikrogjendjeve, kështu që formula e Gibbs-it për entropinë është zyrtarisht identike me formulën e Shannon-it. Entropia ka lidhje me fusha të tjera të matematikës si [[kombinatorika]] dhe [[mësimi makinerik]] . Përkufizimi mund të rrjedhë nga një grup [[Aksioma|aksiomash]] që vërtetojnë se entropia duhet të jetë një masë se sa informative është rezultati mesatar i një ndryshoreje. Për një ndryshore të rastit të vazhdueshme, entropia diferenciale është analoge me entropinë. == E ç'është entropia e informacionit? == I emëruar sipas teoremës Η të Boltzmann-it, Shannon përcaktoi entropinë <math>H</math> (gërma e madhe greke eta ) të një [[Ndryshorja e rastit|ndryshoreje diskrete tërastit.]] <math display="inline">X</math>, e cila merr vlera në alfabet <math>\mathcal{X}</math> dhe shpërndahet sipas <math>p: \mathcal{X} \to [0, 1]</math> sikurse <math>p(x) := \mathbb{P}[X = x]</math> :<math display="block">\Eta(X) = \mathbb{E}[\operatorname{I}(X)] = \mathbb{E}[-\log p(X)].</math>Këtu <math>\mathbb{E}</math> është [[Pritja matematike|operatori i pritjes matematike]], dhe I është përmbajtja e informacionit të <math>X</math><ref>{{Cite book|last=Borda, Monica|url=https://books.google.com/books?id=Lyte2yl1SPAC&pg=PA11|title=Fundamentals in Information Theory and Coding|publisher=Springer|year=2011|isbn=978-3-642-20346-6}}</ref> {{Rp|11}}<ref>{{Cite book|last=Han, Te Sun|url=https://books.google.com/books?id=VpRESN24Zj0C&pg=PA19|title=Mathematics of Information and Coding|last2=Kobayashi, Kingo|publisher=American Mathematical Society|year=2002|isbn=978-0-8218-4256-0}}</ref> {{Rp|19–20}}<math>\operatorname{I}(X)</math> është në vetvete një ndryshore e rastit. Entropia mund të shkruhet shprehimisht si:<math display="block">\Eta(X) = -\sum_{x \in \mathcal{X}} p(x)\log_b p(x) ,</math>Mund të përcaktohet gjithashtu entropia e kushtëzuar e dy ndryshoreve <math>X</math> dhe <math>Y</math> duke marrë vlera nga bashkësitë <math>\mathcal{X}</math> dhe <math>\mathcal{Y}</math> përkatësisht, si:<ref name="cover1991">{{Cite book|last=Thomas M. Cover|title=Elements of Information Theory|url=https://archive.org/details/elementsofinform0000cove|last2=Joy A. Thomas|date=1991|publisher=Wiley|isbn=978-0-471-24195-9|location=Hoboken, New Jersey}}</ref> {{Rp|16}}<math display="block"> \Eta(X|Y)=-\sum_{x,y \in \mathcal{X} \times \mathcal{Y}} p_{X,Y}(x,y)\log\frac{p_{X,Y}(x,y)}{p_Y(y)} ,</math>ku <math>p_{X,Y}(x,y) := \mathbb{P}[X=x,Y=y]</math> dhe <math>p_Y(y) = \mathbb{P}[Y = y]</math> . Kjo madhësi duhet të kuptohet si rastësia e mbetur në ndryshoren e rastit <math>X</math> duke pasur parasysh ndryshoren e rastit <math>Y</math> . == Shembull == [[Skeda:Binary_entropy_plot.svg|djathtas|parapamje|200x200px| Entropia <math>\operatorname{H}(X)</math> (dmth surpriza e [[Pritja matematike|pritshme]] ) e një rrotullimi të monedhës, e matur në bit, e grafikuar kundrejt paragjykimit të monedhës <math>\operatorname{Pr}(X=1)</math>, ku X = 1 përfaqëson një rezultat të kokave.<ref name="cover1991">{{Cite book|last=Thomas M. Cover|title=Elements of Information Theory|url=https://archive.org/details/elementsofinform0000cove|last2=Joy A. Thomas|date=1991|publisher=Wiley|isbn=978-0-471-24195-9|location=Hoboken, New Jersey}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFThomas_M._CoverJoy_A._Thomas1991">Thomas M. Cover; Joy A. Thomas (1991). ''Elements of Information Theory''. Hoboken, New Jersey: Wiley. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-471-24195-9|<bdi>978-0-471-24195-9</bdi>]].</cite></ref> {{Rp|14–15}}<br /><br />Këtu, entropia është më së shumti 1 bit dhe për të komunikuar rezultatin e një rrokullisjeje monedhe (2 vlera të mundshme) do të kërkojë një mesatare prej më së shumti 1 bit (saktësisht 1 bit për një monedhë të drejtë). Rezultati i një die të drejtë (6 vlera të mundshme) do të kishte regjistrin e entropisë <sub>2</sub> 6 bit.]] Merrni parasysh hedhjen e një monedhe me probabilitete të njohura, jo domosdoshmërisht të ndershme, për të dalë kokë ose pil; ky mund të modelohet si një proces Bernoulli . Entropia e rezultatit të panjohur të hedhjes tjetër të monedhës maksimizohet nëse monedha është e ndershme (d.m.th., nëse koka dhe pili kanë të dyja probabilitet të barabartë 1/2). Kjo është situata e pasigurisë maksimale pasi është më e vështirë të parashikohet rezultati i hedhjes së radhës; rezultati i çdo hedhjeje të monedhës jep një pjesë të plotë të informacionit. Kjo është për shkak se<math display="block">\begin{align} \Eta(X) &= -\sum_{i=1}^n {p(x_i) \log_b p(x_i)} \\ &= -\sum_{i=1}^2 {\frac{1}{2}\log_2{\frac{1}{2}}} \\ &= -\sum_{i=1}^2 {\frac{1}{2} \cdot (-1)} = 1 \end{align}</math>Megjithatë, nëse e dimë se monedha nuk është e drejtë, por del lart ose bisht me probabilitete p dhe q, ku p ≠ q, atëherë ka më pak pasiguri. Sa herë që hidhet, njëra anë ka më shumë gjasa të dalë lart se tjetra. Pasiguria e reduktuar matet në një entropi më të ulët: mesatarisht çdo hedhje e monedhës jep më pak se një pjesë të plotë të informacionit. Për shembull, nëse p = 0.7, atëherë<math display="block">\begin{align} \Eta(X) &= - p \log_2 (p) - q \log_2 (q) \\ &= - 0.7 \log_2 (0.7) - 0.3 \log_2 (0.3) \\ &\approx - 0.7 \cdot (-0.515) - 0.3 \cdot (-1.737) \\ &= 0.8816 < 1 \end{align}</math> 2c7waji6ehuirklnjn4nr7lenzwh8nt Prodhimi skalar 0 340989 3002592 2964507 2026-06-28T03:54:13Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002592 wikitext text/x-wiki Në [[Matematika|matematikë]], '''prodhimi me pikë''' ose '''prodhimi skalar'''<ref group="note">The term ''scalar product'' means literally "product with a [[Scalar (mathematics)|scalar]] as a result". It is also used sometimes for other [[Symmetric bilinear form|symmetric bilinear forms]], for example in a [[pseudo-Euclidean space]].</ref> është një veprim algjebrik që merr dy vergje numrash me gjatësi të barabartë (zakonisht vektorë koordinativë ) dhe kthen një numër të vetëm. Në [[Gjeometria Euklidiane|gjeometrinë Euklidiane]], prodhimi skalar i [[Sistemi koordinativ kartezian|koordinatave karteziane]] të dy [[Vektori|vektorëve]] përdoret gjerësisht. Shpesh quhet '''produkt i brendshëm''' (ose rrallë '''produkt i projeksionit''' ) i hapësirës Euklidiane, edhe pse nuk është i vetmi prodhim i brendshëm që mund të përcaktohet në hapësirën Euklidiane (shih hapësirën e brendshme të prodhimit për më shumë). Nga ana algjebrike, prodhimi me pikë është shuma e produkteve të hyrjeve përkatëse të dy vargjeve të numrave. Gjeometrikisht, është prodhim i [[Vektori|madhësive Euklidiane]] të dy vektorëve dhe [[Funksionet trigonometrike|kosinusit]] të këndit ndërmjet tyre. Këto përkufizime janë të njëvlershme kur përdoren koordinatat karteziane. Në [[Gjeometria|gjeometrinë]] moderne, hapësirat Euklidiane shpesh përcaktohen duke përdorur [[hapësira vektoriale]] . Në këtë rast, prodhimi me pikë përdoret për përcaktimin e gjatësive (gjatësia e një vektori është [[Rrenja katrore|rrënja katrore]] e prodhimit me pikë të vektorit me veten) dhe këndet (kosinusi i këndit midis dy vektorëve është herësi i prodhimit të tyre me pikë me nga prodhimin e gjatësisë së tyre). Emri "prodhim me pikë" rrjedh nga pika e përqendruar "&nbsp;'''·'''&nbsp;" që përdoret shpesh për të përcaktuar këtë veprim;<ref name=":1">{{Cite web|title=Dot Product|url=https://www.mathsisfun.com/algebra/vectors-dot-product.html|access-date=2020-09-06|website=www.mathsisfun.com}}</ref> emri alternativ "prodhim skalar" thekson se rezultati është një [[Skalar (matematikë)|skalar]], në vend të një vektor (si me produktin vektorial në hapësirën tre-dimensionale). == E ç'është prodhimi skalar? == Prodhimi me pikë mund të përcaktohet në mënyrë algjebrike ose gjeometrike. Përkufizimi gjeometrik bazohet në nocionet e këndit dhe largësisë (madhësia) mes vektorëve. Njëvlershmëria e këtyre dy përkufizimeve mbështetet në të paturit e një [[sistemi koordinativ kartezian]] për hapësirën Euklidiane. === Përkufizimi koordinativ === Prodhimi skalar i dy vektorëve <math>\mathbf{a} = [a_1, a_2, \cdots, a_n]</math> dhe {{Nowrap|<math>\mathbf{b} = [b_1, b_2, \cdots, b_n]</math>,}} i specifikuar në lidhje me një [[Baza ortonormale|bazë ortonormale]], përkufizohet si:<ref name="Lipschutz2009">{{Cite book|last=S. Lipschutz|title=Linear Algebra (Schaum's Outlines)|url=https://archive.org/details/linearalgebra0000lips_a2h3|last2=M. Lipson|publisher=McGraw Hill|year=2009|isbn=978-0-07-154352-1|edition=4th}}</ref><math display="block">\mathbf a \cdot \mathbf b = \sum_{i=1}^n a_i b_i = a_1 b_1 + a_2 b_2 + \cdots + a_n b_n</math>ku <math>\Sigma</math> tregon shumën dhe <math>n</math> është dimensioni i hapësirës vektoriale . Për shembull, në hapësirën tre-dimensionale, produkti me pika i vektorëve {{Nowrap|<math> [1,3,-5] </math>}} dhe {{Nowrap|<math> [4,-2,-1] </math>}} është:<math display="block"> \begin{align} \ [1, 3, -5] \cdot [4, -2, -1] &= (1 \times 4) + (3\times-2) + (-5\times-1) \\ &= 4 - 6 + 5 \\ &= 3 \end{align} </math>Po kështu, prodhimi skalar i vektorit {{Nowrap|<math>[1,3,-5]</math>}} me vetveten është:<math display="block"> \begin{align} \ [1, 3, -5] \cdot [1, 3, -5] &= (1 \times 1) + (3\times 3) + (-5\times -5) \\ &= 1 + 9 + 25 \\ &= 35 \end{align} </math>Nëse vektorët identifikohen me vektorët kolonë, prodhimi me pikë mund të shkruhet gjithashtu si prodhim matricor<math display="block">\mathbf a \cdot \mathbf b = \mathbf a^{\mathsf T} \mathbf b,</math>ku <math>a{^\mathsf T}</math> tregon transpozimin e <math>\mathbf a</math> . === Përkufizimi gjeometrik === [[Skeda:Inner-product-angle.svg|parapamje| Ilustrim që tregon se si të gjendet këndi midis vektorëve duke përdorur prodjhimin skalar]] [[Skeda:Tetrahedral_angle_calculation.svg|parapamje|216x216px| Llogaritja e këndeve të lidhjes së një gjeometrie molekulare simetrike tetraedrale duke përdorur një prodhim skalar]] Në hapësirën Euklidiane, një [[Vektori|vektor Euklidian]] është një objekt gjeometrik që zotëron një madhësi dhe një drejtim. Një vektor mund të paraqitet si një shigjetë. Madhësia e tij është gjatësia e tij, dhe drejtimi i tij është drejtimi në të cilin tregon shigjeta. Madhësia e një vektori <math>\mathbf{a}</math> shënohet me <math> \left\| \mathbf{a} \right\| </math> . Prodhimi skalar i dy vektorëve Euklidianë <math>\mathbf{a}</math> dhe <math>\mathbf{b}</math> është përcaktuar nga<ref name="Spiegel2009">{{Cite book|last=M.R. Spiegel|title=Vector Analysis (Schaum's Outlines)|last2=S. Lipschutz|last3=D. Spellman|publisher=McGraw Hill|year=2009|isbn=978-0-07-161545-7|edition=2nd}}</ref><ref>{{Cite book|last=A I Borisenko|title=Vector and tensor analysis with applications|last2=I E Taparov|publisher=Dover|year=1968|page=14|translator-last=Richard Silverman}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Dot Product|url=https://www.mathsisfun.com/algebra/vectors-dot-product.html|access-date=2020-09-06|website=www.mathsisfun.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.mathsisfun.com/algebra/vectors-dot-product.html "Dot Product"]. ''www.mathsisfun.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2020-09-06</span></span>.</cite></ref><math display="block">\mathbf{a}\cdot\mathbf{b}= \left\|\mathbf{a}\right\| \left\|\mathbf{b}\right\|\cos\theta ,</math>ku <math>\theta</math> është [[këndi]] ndërmjet <math>\mathbf{a}</math> dhe <math>\mathbf{b}</math> . Në veçanti, nëse vektorët <math>\mathbf{a}</math> dhe <math>\mathbf{b}</math> janë [[Ortogonaliteti|ortogonalë]] (d.m.th., këndi i tyre është <math>\frac{\pi}{2}</math> ose <math>90^\circ</math> ), pastaj <math>\cos \frac \pi 2 = 0</math>, që nënkupton se<math display="block">\mathbf a \cdot \mathbf b = 0 .</math>Në skajin tjetër, nëse ata janë të njëanshëm, atëherë këndi ndërmjet tyre është zero me <math>\cos 0 = 1</math> dhe<math display="block">\mathbf a \cdot \mathbf b = \left\| \mathbf a \right\| \, \left\| \mathbf b \right\| </math>Kjo nënkupton që produkti me pikë i një vektori <math>\mathbf{a}</math> me vetveten është<math display="block">\mathbf a \cdot \mathbf a = \left\| \mathbf a \right\| ^2 ,</math>që jep<math display="block"> \left\| \mathbf a \right\| = \sqrt{\mathbf a \cdot \mathbf a} ,</math> == Vetitë == Prodhimi skalar plotëson vetitë e mëposhtme nëse <math>\mathbf{a}</math>, <math>\mathbf{b}</math>, dhe <math>\mathbf{c}</math> janë [[Vektori|vektorë]] realë dhe <math>r</math>, <math>c_1</math> dhe <math>c_2</math> janë skalarë .<ref name="Lipschutz2009">{{Cite book|last=S. Lipschutz|title=Linear Algebra (Schaum's Outlines)|url=https://archive.org/details/linearalgebra0000lips_a2h3|last2=M. Lipson|publisher=McGraw Hill|year=2009|isbn=978-0-07-154352-1|edition=4th}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFS._LipschutzM._Lipson2009">S. Lipschutz; M. Lipson (2009). ''Linear Algebra (Schaum's Outlines)'' (4th&nbsp;ed.). McGraw Hill. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-07-154352-1|<bdi>978-0-07-154352-1</bdi>]].</cite></ref><ref name="Spiegel2009">{{Cite book|last=M.R. Spiegel|title=Vector Analysis (Schaum's Outlines)|last2=S. Lipschutz|last3=D. Spellman|publisher=McGraw Hill|year=2009|isbn=978-0-07-161545-7|edition=2nd}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFM.R._SpiegelS._LipschutzD._Spellman2009">M.R. Spiegel; S. Lipschutz; D. Spellman (2009). ''Vector Analysis (Schaum's Outlines)'' (2nd&nbsp;ed.). McGraw Hill. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-07-161545-7|<bdi>978-0-07-161545-7</bdi>]].</cite></ref> ; [[Vetia e ndërrimit|Ndërruese]] : <math display="block"> \mathbf{a} \cdot \mathbf{b} = \mathbf{b} \cdot \mathbf{a} ,</math> ; Shpërndarëse në lidhje me mbledhjen e vektorëve : <math display="block"> \mathbf{a} \cdot (\mathbf{b} + \mathbf{c}) = \mathbf{a} \cdot \mathbf{b} + \mathbf{a} \cdot \mathbf{c} .</math> ; Bilineare : <math display="block"> \mathbf{a} \cdot ( r \mathbf{b} + \mathbf{c} ) = r ( \mathbf{a} \cdot \mathbf{b} ) + ( \mathbf{a} \cdot \mathbf{c} ) .</math> ; Shumëzimin skalar : <math display="block"> ( c_1 \mathbf{a} ) \cdot ( c_2 \mathbf{b} ) = c_1 c_2 ( \mathbf{a} \cdot \mathbf{b} ) .</math> ; Jo [[Vetia e shoqërimit|shoqëruese]] : sepse prodhimi me pikë ndërmjet një skalari <math>\mathbf{a}\cdot\mathbf{b}</math> dhe një vektori <math>\mathbf{c}</math> nuk është i përcaktuar, që do të thotë se shprehjet e përfshira në vetinë e shoqërimit, <math>(\mathbf{a}\cdot\mathbf{b})\cdot\mathbf{c}</math> ose <math>\mathbf{a}\cdot(\mathbf{b}\cdot\mathbf{c})</math> janë të dyja të keqpërcaktuara.<ref>Weisstein, Eric W. "Dot Product." From MathWorld--A Wolfram Web Resource. http://mathworld.wolfram.com/DotProduct.html</ref> Sidoqoftë, vini re se vetia e shumëzimit skalar e përmendur më parë ndonjëherë quhet "ligji shoqërues për prodhimin skalar dhe atë me pikë"<ref name="BanchoffWermer1983">{{Cite book|last=T. Banchoff|url=https://archive.org/details/linearalgebrathr00banc_0/page/12/mode/2up|title=Linear Algebra Through Geometry|last2=J. Wermer|publisher=Springer Science & Business Media|year=1983|isbn=978-1-4684-0161-5|page=12}}</ref> ose mund të thuhet se "produkti me pikë është shoqërues në lidhje me shumëzimin skalar" sepse <math>c (\mathbf{a} \cdot \mathbf{b}) = (c\mathbf{a})\cdot\mathbf{b} = \mathbf{a}\cdot(c\mathbf{b})</math> .<ref name="BedfordFowler2008">{{Cite book|last=A. Bedford|title=Engineering Mechanics: Statics|url=https://archive.org/details/engineeringmecha0000bedf_h4p8|last2=Wallace L. Fowler|publisher=Prentice Hall|year=2008|isbn=978-0-13-612915-8|edition=5th|page=[https://archive.org/details/engineeringmecha0000bedf_h4p8/page/60 60]}}</ref> ; Ortogonale : Dy vektorë jo zero <math>\mathbf{a}</math> dhe <math>\mathbf{b}</math> janë ''ortogonalë'' atëherë dhe vetëm atëherë kur <math>\mathbf{a} \cdot \mathbf{b} = 0</math> . ; Asnjë anulim : Ndryshe nga shumëzimi i numrave të zakonshëm, ku nëse <math>ab=ac</math>, pastaj <math>b</math> gjithmonë të barabartë <math>c</math> përveç nëse <math>a</math> është zero, produkti me pikë nuk i bindet ligjit të anulimit :{{pb}} Nëse <math>\mathbf{a}\cdot\mathbf{b}=\mathbf{a}\cdot\mathbf{c}</math> dhe <math>\mathbf{a}\neq\mathbf{0}</math>, atëherë mund të shkruajmë: <math>\mathbf{a}\cdot(\mathbf{b}-\mathbf{c}) = 0</math> sipas ligjit shpërndarës ; rezultati i mësipërm thotë se kjo do të thotë vetëm se <math>\mathbf{a}</math> është pingul me <math>(\mathbf{b}-\mathbf{c})</math>, e cila ende lejon <math>(\mathbf{b}-\mathbf{c})\neq\mathbf{0}</math>, dhe për këtë arsye lejon <math>\mathbf{b}\neq\mathbf{c}</math> . ; Rregulli i prodhimit : Nëse <math>\mathbf{a}</math> dhe <math>\mathbf{b}</math> janë funksione të diferencueshme me vlerë vektoriale, pastaj derivati ( i shënuar me një të thjeshtë <math>{}'</math> ) të <math>\mathbf{a}\cdot\mathbf{b}</math> jepet nga rregulli <math display="block">(\mathbf{a}\cdot\mathbf{b})' = \mathbf{a}'\cdot\mathbf{b} + \mathbf{a}\cdot\mathbf{b}'.</math> === Zbatimi në ligjin e kosinusit === [[Skeda:Dot_product_cosine_rule.svg|parapamje|127x127px| Trekëndësh me skajet vektoriale '''a''' dhe '''b''', të ndara me kënd ''θ'' .]] Jepen dy vektorë <math>{\color{red}\mathbf{a}}</math> dhe <math>{\color{blue}\mathbf{b}}</math> të ndara sipas këndit <math>\theta</math> (shih imazhin djathtas), ato formojnë një trekëndësh me një anë të tretë <math>{\color{orange}\mathbf{c}} = {\color{red}\mathbf{a}} - {\color{blue}\mathbf{b}}</math> . Le <math>a</math>, <math>b</math> dhe <math>c</math> tregojnë gjatësitë e <math>{\color{red}\mathbf{a}}</math>, <math>{\color{blue}\mathbf{b}}</math>, dhe <math>{\color{orange}\mathbf{c}}</math>, respektivisht. Produkti me pika i kësaj me vetveten është:<math display="block"> \begin{align} \mathbf{\color{orange}c} \cdot \mathbf{\color{orange}c} & = ( \mathbf{\color{red}a} - \mathbf{\color{blue}b}) \cdot ( \mathbf{\color{red}a} - \mathbf{\color{blue}b} ) \\ & = \mathbf{\color{red}a} \cdot \mathbf{\color{red}a} - \mathbf{\color{red}a} \cdot \mathbf{\color{blue}b} - \mathbf{\color{blue}b} \cdot \mathbf{\color{red}a} + \mathbf{\color{blue}b} \cdot \mathbf{\color{blue}b} \\ & = {\color{red}a}^2 - \mathbf{\color{red}a} \cdot \mathbf{\color{blue}b} - \mathbf{\color{red}a} \cdot \mathbf{\color{blue}b} + {\color{blue}b}^2 \\ & = {\color{red}a}^2 - 2 \mathbf{\color{red}a} \cdot \mathbf{\color{blue}b} + {\color{blue}b}^2 \\ {\color{orange}c}^2 & = {\color{red}a}^2 + {\color{blue}b}^2 - 2 {\color{red}a} {\color{blue}b} \cos \mathbf{\color{purple}\theta} \\ \end{align} </math>i cili është [[Teorema e kosinusit|ligji i kosinusit]] . == Fizika == Në [[Fizika|fizikë]], madhësia vektoriale është një skalar në kuptimin fizik (dmth., një madhësi fizike e pavarur nga sistemi i koordinatave), e shprehur si prodhim i një [[Numri|vlere numerike]] dhe një [[Njësia matëse|njësie fizike]], jo thjesht një numër. Prodhimi me pikë është gjithashtu një skalar në këtë kuptim, i dhënë nga formula, i pavarur nga sistemi i koordinatave. Për shembull:<ref name="Riley2010">{{Cite book|last=K.F. Riley|url=https://archive.org/details/mathematicalmeth00rile|title=Mathematical methods for physics and engineering|last2=M.P. Hobson|last3=S.J. Bence|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-86153-3|edition=3rd|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite book|last=M. Mansfield|title=Understanding Physics|url=https://archive.org/details/understandingphy0000mans_v7p5|last2=C. O'Sullivan|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=978-0-47-0746370|edition=4th}}</ref> * [[Puna (fizikë)|Puna mekanike]] është prodhimi me pikë i vektorëve të [[Forca|forcës]] dhe [[Zhvendosja (fizikë)|zhvendosjes]] , * [[Fuqia (fizikë)|Fuqia]] është prodhimi me pikë i [[Forca|forcës]] dhe [[Shpejtësia (fizikë)|shpejtësisë]] . [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] <references group="note" /> <references /> [[Kategoria:Matematikë]] akxn44ws5f33sgn9wecqcr53tz1pjtm Diskutim:Kënga e Rolandit 1 341305 3002656 2647408 2026-06-28T05:13:05Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002656 wikitext text/x-wiki == OTR == OTR NOIZY VARROSI LIL KOLI MC KRESHA ETJ STRESI MOZIKU YLLI BAKA YLLI LAMANI ZEF BEKA [[Speciale:Kontributet/192.109.219.170|192.109.219.170]] 16 tetor 2023 16:15 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kënga e Rolandit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2647407 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220925045053/http://www.deaf-page.de/fr/bibl/bib99r.php për lidhjen http://www.deaf-page.de/fr/bibl/bib99r.php. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 mars 2024 00:46 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kënga e Rolandit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002655 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200808145529/https://arlima.net/qt/roland_chanson_de.html për lidhjen https://www.arlima.net//qt/roland_chanson_de.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 07:13 (CEST) 43jtxl1k5kv40edemtrse82xdsi6i7n Lal Krishna Advani 0 341351 3002424 2964607 2026-06-27T22:08:55Z InternetArchiveBot 115207 Adding 3 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002424 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Lal Krishna Advani | image = Lkadvani.jpg | caption = Advani në 2009 | office1 = Zëvëndëskryeminsitër i Indisë | primeminister1 = [[Atal Bihari Vajpayee]] | termstart1 = 29 Qershor 2002 | termend1 = 22 Maj 2004 | predecessor1 = [[Devi Lal]] | successor1 = ''Bosh'' | office2 = Ministër i Qymyrit dhe Minierave | primeminister2 = [[Atal Bihari Vajpayee]] | termstart2 = 1 Korrik 2002 | termend2 = 26 Gusht 2002 | birth_name = Lal Krishna Advani | birth_date = {{birth date and age|8|11|1927|df=y}} | birth_place = [[Karachi]], [[Presidenca e Bombeit]], [[India Britanike]]<br/>(sot [[Sindh]], [[Pakistan]]) | death_date = | death_place = | party = [[Partia Bharatiya Janata]] | otherparty = | spouse = {{marriage|Kamla Advani|1965|2016|end=died}} | children = [[Pratibha Advani]] (Vajzë)<br/>Jayant Advani (Djalë) | education = [[Universiteti i Mumbait]] ([[LLB]]) | awards = [[Padma Vibhushan]] | signature = Lal Krishna Advani Signature.png | width = }} '''Lal Krishna Advani''' (lindur më 8 nëntor 1927) është një politikan indian i cili shërbeu si zëvendëskryeministri i 7-të i Indisë nga 2002 deri në 2004. Advani është një nga bashkëthemeluesit dhe një udhëheqës i lartë i [[Partia Bharatiya Janata|Partisë Bharatiya Janata]] . Ai është një anëtar i hershëm i [[Rashtriya Swayamsevak Sangh|Rashtriya Swayamsevak Sangh-ut]], një organizatë [[Hindutva|vullnetarësh]] . Ai është gjithashtu ministri i Punëve të Brendshme me shërbimin më të gjatë në qeverinë NDA të udhëhequr nga BJP nga 1998 deri në 2004. Ai ishte lideri i opozitës në Lok Sabha e 10 dhe Lok Sabha e 14 dhe gjithashtu personi më jetëgjatë i këtij posti.<ref name="LSMB">{{Cite web|title=Members Bioprofile|url=http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=9|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617072553/http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=9|archive-date=17 qershor 2012|access-date=27 prill 2011|publisher=Lok Sabha of India/National Informatics Centre, New Delhi}}</ref> Ai ishte kandidat për kryeministër i BJP-së në 2009. Advani filloi karrierën e tij politike si vullnetar i [[Rashtriya Swayamsevak Sangh|Rashtriya Swayamsevak Sangh-ut]], një organizatë vullnetare. Ai, së bashku me Atal Bihari Vajpayee-n, vlerësohet për rritjen e BJP-së nga 2 vende në 1984 në 182 vende në 1998. Në vitin 2015 atij iu dha Padma Vibhushan, nderi i dytë më i lartë civil i Indisë. Ai ka mbajtur poste të shumta në karrierën e tij. == Karriera politike == === Karriera e hershme === Advani iu bashkua [[Rashtriya Swayamsevak Sangh|Rashtriya Swayamsevak Sangh-ut]] (RSS) në vitin 1941 si një djalë 14-vjeçar.<ref>'My idea of happiness is good books', interview in EYE, the Indian Express, 19–25 September 2010.</ref> Ai u bë një [[Rashtriya Swayamsevak Sangh|pracharak]] (punëtor me kohë të plotë) i degës së Karaçit dhe zhvilloi disa [[shakha]] atje.<ref>{{Cite web|date=15 janar 2017|title=India 'incomplete' without Sindh: Advani|url=http://indianexpress.com/article/india/india-incomplete-without-sindh-advani/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115121812/http://indianexpress.com/article/india/india-incomplete-without-sindh-advani/|archive-date=15 janar 2017|access-date=15 janar 2017}}</ref> Pas ndarjes, Advani u dërgua si një ''pracharak'' në Matsya-Alwar në [[Rajasthan|Raxhastan]], i cili kishte patur dhunën komunale pas ndarjes . Ai punoi në rrethet Alwar, Bharatpur, Kota, Bundi dhe Jhalawar deri në vitin 1952.<ref name="Jaffrelot">{{Cite book|last=Jaffrelot|first=Christophe|title=The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1996|isbn=978-1850653011|page=237|author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> === Rritja e BJP === [[Atal Bihari Vajpayee]] u emërua presidenti i parë i partisë së re. Ramachandra Guha shkruan se megjithë luftërat fraksionale brenda qeverisë Janata, periudha e saj në pushtet kishte parë një rritje të mbështetjes për RSS, e shënuar nga një valë dhune komunale në fillim të viteve 1980.<ref>{{Cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|publisher=MacMillan|year=2007|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/563 563]–564}}</ref> Pavarësisht kësaj, BJP nën Vaxhpajin fillimisht mori një qasje më të moderuar ndaj Hindutvës, për të fituar një apel më të gjerë. Kjo strategji ishte e pasuksesshme, pasi BJP fitoi vetëm dy vende Lok Sabha në zgjedhjet e vitit 1984.<ref name="Malik">{{Cite journal|last=Malik|first=Yogendra K.|last2=Singh|first2=V. B.|date=prill 1992|title=Bharatiya Janata Party: An Alternative to the Congress (I)?|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1992-04_32_4/page/318|journal=Asian Survey|volume=32|issue=4|pages=318–336|doi=10.2307/2645149|jstor=2645149}}</ref> Disa muaj para zgjedhjeve, [[Indira Gandhi]] u vra, duke krijuar një valë simpatie për Kongresin që kontribuoi gjithashtu në numrin e ulët të deputetëve të BJP-së, pasi Kongresi fitoi një numër rekord vendesh. Ky dështim çoi në një ndryshim në qëndrimin e partisë; Advani u emërua president i partisë dhe BJP u kthye linjës së ashpër Hindutva të paraardhësit të saj.<ref>{{Cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|publisher=MacMillan|year=2007}}</ref> Nën udhëheqjen e Advanit, BJP u bë fytyra politike e [[Mosmarrveshja e Ayodhyas|mosmarrëveshjes së Ajodhjas]] mbi çështjen [[Ram Janmabhoomi]] . Në fillim të viteve 1980, Vishwa Hindu Parishad (VHP) kishte filluar një lëvizje për ndërtimin e një tempulli kushtuar hyjnisë hindu [[Rama]] në vendin e [[Xhamia Babri|Xhamisë Babri]] në [[Ajodhja]] .<ref>{{Cite web|date=29 korrik 2015|title=In the times of Yakub Memon, remembering the Babri Masjid demolition cases|url=http://scroll.in/article/744403/in-the-times-of-yakub-memon-remembering-the-babri-masjid-demolition-cases|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150730231427/http://scroll.in/article/744403/in-the-times-of-yakub-memon-remembering-the-babri-masjid-demolition-cases|archive-date=30 korrik 2015|access-date=29 korrik 2015}}</ref> Agjitimi ishte në bazë të besimit se vendi ishte vendlindja e Ramës dhe se dikur aty ishte një tempull që ishte shkatërruar nga perandori mogul Babur kur ai ndërtoi xhaminë Babri. Anketa Arkeologjike e Indisë (ASI) ka mbështetur pretendimin se një strukturë hindu qëndronte dikur në vend, pa komentuar një prishje të mundshme.<ref>{{Cite web|date=25 gusht 2003|title=Evidence of temple found: ASI|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030826/main6.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090411193402/http://www.tribuneindia.com/2003/20030826/main6.htm|archive-date=11 prill 2009|access-date=3 prill 2009}}</ref><ref>{{Cite web|title=Layers of truth|url=http://www.the-week.com/23sep07/events1.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20050323101829/http://www.the-week.com/23sep07/events1.htm|archive-date=23 mars 2005|website=The Week}}</ref> BJP ofroi mbështetjen e saj për këtë fushatë dhe e bëri atë pjesë të manifestit të tyre zgjedhor, veprim ky i cli i korri frytet në zgjedhjet e përgjithshme të vitit 1989. Pavarësisht se Kongresi fitoi një shumicë relative në zgjedhje, ai refuzoi të formonte një qeveri, dhe kështu qeveria e Frontit Kombëtar të VP Singh u betua. Mbështetja e BJP-së, me numrin e saj prej 86 vendesh, ishte vendimtare për qeverinë e re.<ref name="Guha2007">{{Cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|publisher=MacMillan|year=2007|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/582 582]–598}}</ref> Advani nisi një "Rath Yatra", ose udhëtim me karrocë, për të mobilizuar ''karsevakët'', ose vullnetarët, për t'u mbledhur në xhaminë Babri dhe për të ofruar lutjet e tyre. Kjo Rath Yatra, e ndërmarrë në një furgon me ajër të kondicionuar të dekoruar për t'u dukur si një karrocë, filloi nga Somnath në Guxharat dhe mbuloi një pjesë të madhe të Indisë Veriore derisa u ndalua nga Kryeministri i Biharit, Lalu Prasad Yadav, me arsyetimin se po çonte në dhunë komunitare. Në zgjedhjet e përgjithshme të vitit 1991, BJP fitoi numrin e dytë më të madh të vendeve, pas Kongresit.<ref>{{Cite web|last=Sahgal|first=Priya|date=28 dhjetor 2009|title=1990-L.K. Advani's rath yatra: Chariot of fire|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20091228-1990-l.k.-advanis-rath-yatra-chariot-of-fire-741621-2009-12-24|access-date=9 maj 2020|website=India Today}}</ref> Ndërsa ishte në Yatra, Advani mbante simbole të fesë hindu dhe mbajti fjalime të shumta në lidhje me "dështimin, sipas tij, të shoqërisë hindu për të mbrojtur faltoret e saj nga përdhosja prej pushtuesve myslimanë".<ref>{{Cite journal|last=Panikkar|first=K. N.|date=1993|title=Religious Symbols and Political Mobilization: The Agitation for a Mandir at Ayodhya|journal=Social Scientist|volume=21|issue=7/8|pages=63–78|doi=10.2307/3520346|jstor=3520346}}</ref> Në vitin 1992, dy vjet pasi Advani i dha fund jatrës së tij, pavarësisht garancive të dhëna nga Qeveria e BJP-së e udhëhequr nga [[Kalyan Singh]] në Gjykatën e Lartë, [[Shëmbja e Xhamisë Babri|Xhamia Babri u shkatërrua]] nga forcat komunale, mendohet bashkëpunimin e qeverisë së Kalyan Singh-ut.<ref>{{Cite web|title=Muslims can never forgive Kalyan over Babri issue|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Muslims-can-never-forgive-Kalyan-over-Babri-issue/419656/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121102810/http://www.expressindia.com/latest-news/Muslims-can-never-forgive-Kalyan-over-Babri-issue/419656/|archive-date=21 janar 2012|access-date=27 prill 2011|website=Express India}}</ref><ref>{{Cite web|date=27 shtator 2010|title=Babri demolition & failure of Muslim leadership|url=http://www.zeenews.com/news657090.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101002222522/http://www.zeenews.com/news657090.html|archive-date=2 tetor 2010|access-date=27 prill 2011|publisher=Zee News India}}</ref> Oficeri i IPS-së Anju Gupta raportoi se Advani mbajti një fjalim provokues përpara prishjes së xhamisë.<ref>{{Cite news|last=Pradhan|first=Sharat|date=26 mars 2010|title=Advani fuelled fire that razed Babri: IPS officer|work=Rediff|url=https://www.rediff.com/news/report/ips-officer-testifies-to-cbi-on-babri-demolition/20100326.htm|access-date=28 qershor 2020}}</ref> Advani ishte në mesin e të akuzuarve në rastin Babri Mesxhid.<ref>{{Cite news|date=4 mars 2011|title=SC notice to Advani, Thackeray in Babri demolition case|work=[[The Times of India]]|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-04/india/28658386_1_demolition-case-allahabad-high-court-bal-thackeray|url-status=dead|access-date=27 prill 2011|archive-url=https://archive.today/20120713223048/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-04/india/28658386_1_demolition-case-allahabad-high-court-bal-thackeray|archive-date=13 korrik 2012}}</ref><ref>{{Cite web|last=Sachdev|first=Vakasha|date=6 dhjetor 2019|title='Vindicated' LK Advani Remains on Trial in Babri Demolition Case|url=https://www.thequint.com/voices/opinion/babri-masjid-demolition-criminal-case-conspiracy-lk-advani-vindicated-ayodhya-verdict|access-date=28 qershor 2020|website=The Quint}}</ref> Më 30 shtator 2020, gjykata speciale e CBI e shpalli të pafajshëm Advanin dhe e liroi atë nga të gjitha akuzat.<ref>{{Cite news|date=30 shtator 2020|title=Advani on being acquitted from Babri demolition case.|work=[[Times of India]]|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/jai-shri-ram-advani-on-being-acquitted-from-babri-demolition-case/articleshow/78402831.cms|access-date=30 shtator 2020}}</ref> Gjykatësi i CBI-së gjatë lirimit të Advanit përmendi se rrënimi nuk ishte i planifikuar paraprakisht dhe se të akuzuarit "po përpiqeshin të ndalonin turmën dhe jo t'i nxisnin".<ref>{{Cite news|date=2 tetor 2020|title=From Nation of Donkeys to 'Black Day for Democracy': English Editorials Slam Babri Verdict|work=[[The Wire (India)]]|url=https://thewire.in/media/newspaper-editorials-babri-masjid-demolition-verdict|access-date=3 tetor 2020}}</ref><ref>{{Cite news|date=30 shtator 2020|title=Babri accused tried to stop mob, not incite them|work=[[Rediff.com]]|url=https://news.rediff.com/commentary/2020/sep/30/babri-accused-tried-to-stop-mob-not-incite-them/577b595b886fd7890e30173a4bdff9c0|access-date=1 tetor 2020}}</ref> [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Lindje 1927]] <references /> [[Kategoria:Politikanë indianë]] 6d4wiw5ktw6xp3ytt2giramfy39iiuf Brahma 0 342211 3002414 2964784 2026-06-27T21:38:25Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002414 wikitext text/x-wiki [[Skeda:A roundel of Brahma.jpg|parapamje|312x312px|Një gravurë e Brahmës, shek XIX]]   '''Brahma''' ( [[Gjuha sanskrite|sanskritisht]]: ब्रह्मा ; romanizimi: ''Brahmā'' ) është një [[perëndi hindu|hyjni hindu]], i referuar si "Krijuesi" brenda [[Trimurti|Trimurtit]], [[hyjni e trefishtë|triniteti]] i [[Para Brahman|hyjnisë supreme]] që përfshin [[Vishnu|Vishnun]] dhe [[Shiva|Shivën]].<ref name="davidwhite29">{{Cite book|last=White|first=David|title=Kiss of the Yogini|publisher=University of Chicago Press|year=2006|isbn=978-0226894843|pages=4, 29|language=en|author-link=David Gordon White}}</ref><ref name="gonda212">Jan Gonda (1969), [https://www.jstor.org/stable/40457085 The Hindu Trinity], Anthropos, Bd 63/64, H 1/2, pp. 212–226.</ref><ref name=":1">Jan Gonda (1969), [https://www.jstor.org/stable/40457085 The Hindu Trinity], Anthropos, Bd 63/64, H 1/2, pp. 218–219.</ref> Ai është i lidhur me krijimin, diturinë dhe ''[[Vedat]]'' .<ref>{{Cite book|last=N.A|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.12977|title=THE VAYU PURANA PART. 1|date=1960|publisher=MOTILAL BANARSIDASS PUBLISHERS PVT. LTD, DELHI|pages=[https://archive.org/details/dli.bengal.10689.12977/page/n184 174] (26.31)|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Coulter|first=Charles Russell|url=https://books.google.com/books?id=VWxekbhM1yEC&pg=PT240|title=Encyclopedia of Ancient Deities|last2=Turner|first2=Patricia|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-135-96397-2|page=240|language=en}}</ref><ref name="bruce86">{{Cite book|last=Sullivan|first=Bruce|title=Seer of the Fifth Veda: Kr̥ṣṇa Dvaipāyana Vyāsa in the Mahābhārata|publisher=Motilal Banarsidass|year=1999|isbn=978-8120816763|pages=85–86|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Holdrege|first=Barbara|title=Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture|publisher=State University of New York Press|year=2012|isbn=978-1438406954|pages=88–89|language=en}}</ref> Brahma përmendet dukshëm në [[Krijimi|legjendat e krijimit]] . Në disa ''[[Puranat|Purana]]'', ai e krijoi veten në një embrion të artë të njohur si [[Hiranyagarbha]] . [[Category:Articles having different image on Wikidata and Wikipedia]] Brahma identifikohet shpesh me [[hyjnitë rigvedike|perëndinë Vedike]] [[Prajapati|Praxhapati]] .<ref name="david183">{{Cite book|last=Leeming|first=David|title=Creation Myths of the World|url=https://archive.org/details/creationmythsofw0002leem|year=2009|isbn=978-1598841749|edition=2nd|page=146|language=en|author-link=David Adams Leeming}}</ref> Gjatë periudhës pas-Vedike, Brahma ishte një hyjni e shquar dhe sekti i tij ekzistonte; megjithatë, me ardhjen e shekullit të VII, ai e kishte humbur rëndësinë e tij. Ai gjithashtu u la në hije nga hyjnitë e tjera kryesore si [[Vishnu]], [[Shiva]] dhe [[Mahadevi]]<ref name="Dalal1">{{Cite book|last=Dalal|first=Roshen|url=https://books.google.com/books?id=DH0vmD8ghdMC&q=Brahma|title=Hinduism: An Alphabetical Guide|date=2010|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-341421-6|pages=78–79|language=en}}</ref> dhe u ul në rolin e një krijuesi dytësor, i cili u krijua nga hyjnitë kryesore.<ref>{{Cite book|last=Achuthananda|first=Swami|url=https://books.google.com/books?id=F9FqDwAAQBAJ&q=in+which+sect+Brahma+is+considered+supreme|title=The Ascent of Vishnu and the Fall of Brahma|date=27 gusht 2018|publisher=Relianz Communications Pty Ltd|isbn=978-0-9757883-3-2|language=en}}</ref><ref name="Stella Kramrisch 1994 pages 205-206">{{Cite book|last=Kramrisch|first=Stella|title=The Presence of Siva|publisher=Princeton University Press|year=1994|isbn=978-0691019307|pages=205–206|language=en|author-link=Stella Kramrisch}}</ref><ref>{{Cite book|last=Pattanaik|first=Devdutt|url=https://books.google.com/books?id=rjL3ogbdJNkC&q=devi+created+brahma+vishnu&pg=PA123|title=The Goddess in India:The Five Faces of the Eternal Feminine|date=shtator 2000|publisher=Inner Traditions / Bear & Co|isbn=978-0-89281-807-5|language=en}}</ref> Brahma zakonisht përshkruhet si një burrë [[Çehre|mjekër]] me ngjyrë të kuqe ose të artë, me katër koka dhe duar. Katër kokat e tij përfaqësojnë katër Vedat dhe janë të drejtuara në katër drejtimet kryesore.<ref name=":0">{{Cite book|last=Carrasco|first=David|title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|last2=Warmind|first2=Morten|last3=Hawley|first3=John Stratton|last4=Reynolds|first4=Frank|last5=Giarardot|first5=Norman|last6=Neusner|first6=Jacob|last7=Pelikan|first7=Jaroslav|last8=Campo|first8=Juan|last9=Penner|first9=Hans|collaboration=Authors|publisher=[[Merriam-Webster]]|others=Edited by [[Wendy Doniger]]|year=1999|isbn=9780877790440|location=United States|pages=140|language=en|author-link=David Carrasco|author-link4=Frank Reynolds (academic)|author-link6=Jacob Neusner|author-link7=Jaroslav Pelikan}}</ref> Ai është ulur në një zambak uji dhe ''[[vahana]]'' (mali) i tij është një ''[[Hamsa (zog)|hamsa]]'' (mjellmë, patë ose vinç). Sipas shkrimeve të shenjta, Brahma krijoi fëmijët e tij nga mendja e tij dhe kështu, ata quhen ''[[Manasputra|Manasaputra]]''.<ref>{{Cite book|last=Dalal|first=Roshen|url=https://books.google.com/books?id=87k0AwAAQBAJ&pg=PT936|title=The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths|date=18 prill 2014|publisher=Penguin UK|isbn=9788184753967|language=en|author-link=Roshen Dalal}}</ref> Në hinduizmin bashkëkohor, Brahma nuk gëzon adhurim të gjerë dhe ka shumë më pak rëndësi se dy anëtarët e tjerë të Trimurtit. Brahma nderohet në tekstet e lashta, por rrallëherë adhurohet si hyjni parësore në Indi, për shkak të mungesës së ndonjë sekti të rëndësishëm të kushtuar nderimit të tij.<ref name="morris123">{{Cite book|last=Morris|first=Brian|title=Religion and Anthropology: A Critical Introduction|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0521852418|page=123|language=en|author-link=Brian Morris (anthropologist)}}</ref> Pak tempuj kushtuar atij ekzistojnë në Indi, më i famshmi është [[Tempulli Brahma, Pushkar]] në [[Raxhastan]].<ref name="chakravarti15">{{Cite book|last=Charkravarti|first=SS|title=Hinduism, a Way of Life|publisher=Motilal Banarsidass|year=2001|isbn=978-8120808997|page=15|language=en}}</ref> Disa tempuj Brahma gjenden jashtë Indisë, si në [[Faltorja Erawan|faltoren Erawan]] në [[Bangkoku|Bangkok]] .<ref name="ellenlondon74">{{Cite book|last=London|first=Ellen|title=Thailand Condensed: 2,000 Years of History & Culture|publisher=Marshall Cavendish|year=2008|isbn=978-9812615206|page=74|language=en}}</ref> [[Skeda:Brahma_Bimaran_casket.jpg|parapamje| Një përshkrim i hershëm i Brahmës, në arkivolin Bimaran, fillimi i shekullit të 1-të të e.s. [[Muzeu Britanik]].<ref>"The Bimaran Reliquary, a Gandharan work, which is now housed in the British Museum, London, is of great historical and iconographic significance. It shows Buddha in the centre, attended by Brahma to his right and Indra to the left." in {{Cite book|last=Banerjee|first=Priyatosh|url=https://books.google.com/books?id=iazpAAAAMAAJ|title=Central Asian art: new revelations from Xinjiang|date=2001|publisher=Abha Prakashan|isbn=9788185704241|page=48|language=en}}</ref><ref>"Standing Buddha in the arched compartment, flanked by figures of Brahma and Indra standing in similar compartments, detail of the side of Bimaran gold casket" in {{Cite book|last=Agrawala|first=Prithvi Kumar|url=https://books.google.com/books?id=kZUrAAAAMAAJ|title=Early Indian Bronzes|date=1977|publisher=Prithvi Prakashan|page=152|language=en}}</ref>]] == Referime == <references /> [[Kategoria:Hinduizëm]] raxn9md1nhkiryh1prmbjqomq3brznu Luka (ungjilltar) 0 344346 3002483 2974673 2026-06-28T00:22:26Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002483 wikitext text/x-wiki {{Infobox Shenjtori |honorific_prefix = [[Shenjtor]] |name = Luka Ungjilltar |image = Shen Luka Ungjilltar.jpg |caption = |birth_date = Mes viteve 1 dhe 16 e.r. |birth_place = [[Antiokia]], Siri, [[Perandoria Romake]] (sot [[Antakja]], Hataj, Turqi) |death_place = [[Teba, Greqi|Teba]], Boeotia, [[Achaea (provincë romake)|Achaea]], Perandoria Romake (sot Thebes, [[Greqi]]) |death_date = Mes viteve 84 dhe 100 e.r. (tradicionalist 84 vjet) |feast_day = 18 October |venerated_in = Mbi të gjitha [[Kisha krishtere|kishat e krishtera]] që nderojnë [[Shenjtori|shenjtorët]], dhe në besimin [[Druze]]<ref name= "S. Swayd 2009 109">{{cite book|title=The A to Z of the Druzes|first=Samy|last=S. Swayd|year=2009|language=en|isbn=978-0-81086836-6|page=109|publisher=Rowman & Littlefield|quote=They also cover the lives and teachings of some biblical personages, such as Job, Jethro, Jesus, John, Luke, and others}}</ref> |titles = Apostull, Ungjilltar dhe Dëshmor |beatified_date = |beatified_place = |beatified_by = |canonized_date = |attributes = [[Katër Ungjilltarët|Evangjelist]], mjek, një libër ose një stilolaps, i shoqëruar nga një ka ose viç me krahë, duke pikturuar një [[ikonë]] të [[Mëria|Virgjëreshës së Bekuar]], një furçë ose një [[Paleta (pikturë)|paletë]] |patronage = Artistët, noterët, beqarët, mjekët, argjendaritë, kasapët, prodhuesit e birrës, punëtorët e xhamit dhe të tjerë<ref name="catholicsaints.info">{{cite web|url=http://catholicsaints.info/saint-luke-the-evangelist/|title=Saint Luke the Evangelist|work=Catholic saints|date=27 dhjetor 2008|language=en}}</ref> |major_shrine = [[Padua]], Itali |major_works = Ungjilli i Lukës, Veprat e Apostujve |issues = }} {{Infobox writer | embed = | honorific_prefix = | name = Luka e Antiokisë | honorific_suffix = | image = Τετραευάγγελο Ε140 της Μεγίστης Λαύρας. Ευαγγελιστής Λουκάς. 15ος αιώνας.jpg | image_size = | image_upright = | genre = | caption = | notableworks = [Ungjilli i Lukës]] dhe [[Veprat e Apostujve]] | occupation = [[Misioni i krishterë|Misionar krishterë]] dhe [[historian]] | language = [[Koine Greek]] }} '''Luka Ungjilltar''' ([[Gjuha greke|greqisht]]: Λουκᾶς, [[Romanizimi i greqishtes|romanizuar]]: ''Loukas'') është një nga [[Katër Ungjilltarë]]—katër autorët tradicionalisht të atribuar të [[Ungjilli|ungjijve kanonikë]]. Etërit e hershëm të kishës i atribuan atij autorësinë si të [[Ungjilli i Lukës|Ungjillit të Lukës]] ashtu edhe të [[Veprat e Apostujve|Veprave të Apostujve]]. Figura të shquara në krishterimin e hershëm si [[Jeronimi]] dhe [[Eusebius]] më vonë riafirmuan autorësinë e tij, megjithëse mungesa e provave përfundimtare për identitetin e autorit të veprave ka çuar në diskutime në rrethet studiuese, si laike ashtu edhe fetare. [[Dhiata e Re]] e përmend shkurt Lukën disa herë, dhe [[letra drejtuar Kolosianëve]]<ref>[https://www.biblegateway.com/passage/?search=Colossians+4%3A14&version=ALB Kolosianëve 4:14]</ref> i referohet atij si mjek (nga greqishtja për 'ai që shëron'); kështu që ai mendohet të ketë qenë edhe mjek edhe dishepull i [[Pali i Tarsusit|Palit]]. Që në vitet e para të besimit, të krishterët e kanë konsideruar atë si një [[shenjtor]]. Ai besohet të ketë qenë një dëshmor, thuhet se është varur nga një pemë ulliri, edhe pse disa besojnë ndryshe.{{efn|{{harvnb|Aherne|1910}} notes that it is controversial whether he actually died a martyr's death}} [[Kisha Katolike]] dhe besimet e tjera kryesore e nderojnë atë si '''Shën Luka Ungjilltari''' dhe si shenjt mbrojtës i artistëve, mjekëve, beqarëve, noterëve, kasapëve, prodhuesve të birrës dhe të tjerëve; festa e tij është 18 tetori.<ref name="catholicnewsagency.com">{{cite web|url=https://www.catholicnewsagency.com/saint/st-luke-the-evangelist-23|title=St. Luke The Evangelist|website=Catholic News Agency|language=en|access-date=16 tetor 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=The Calendar|url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar|access-date=27 mars 2021|website=The Church of England|language=en}}</ref> ==Jeta== Shumë studiues besojnë se Luka ishte një mjek që jetonte në qytetin [[Periudha helenistike|helenistik]] të [[Antiokia|Antiokisë]] në [[Siria romake|Sirinë]] e lashtë,{{efn|Luke, was born in [[Antioch]], by profession was a physician.{{Harvnb|Hackett|1858|p=12}} He had become a disciple of the apostle Paul and later followed Paul until his [Paul's] martyrdom. He died at the age of 84 years.{{Harvnb|Hackett|1858|p=335}} }} i lindur nga një familje greke,<ref>{{Cite web|date=10 gusht 2023|title=St. Luke|url=https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=76|language=en|access-date=10 gusht 2023|website=Catholic Online}}</ref><ref>{{Cite web|date=10 gusht 2023|title=BIOGRAPHY OF ST. LUKE|url=https://stlukes-parish.org/biography-of-st-luke|access-date=10 gusht 2023|website=BIOGRAPHY OF ST. LUKE|publisher=St. Luke the Evangelist Parish|language=en|archive-date=11 gusht 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811064542/https://stlukes-parish.org/biography-of-st-luke|url-status=dead}}</ref> edhe pse disa studiues dhe teologë mendojnë se Luka ishte një [[Judaizmi helenik|jehud helen]].{{sfn|Harris|1980|pp=266–68}}{{sfn|Strelan|2013|pp=102–10}} Ndërsa është pranuar gjerësisht se teologjia e Llukës-Veprat e Apostujve tregon për një shkrim të krishterë johebrenj për një audiencë johebreje, disa kanë arritur në përfundimin se është më e besueshme që Luka-Veprat i drejtohen një komuniteti të përbërë nga të krishterë hebrenj dhe johebrenj që nga koha. ka theksim mbi rrënjët e shkrimeve të shenjta të misionit johebrenj (shih përdorimin e Isaisë 49:6 te Luka–Veprat).{{sfn|Koet|1989|pp=157–58}}{{sfn|Koet|2006|pp=4–5}} Testimi i ADN-së mbi atë që tradita e krishterë mendon të jetë trupi i tij ka zbuluar se është me prejardhje siriane.<ref>{{Cite journal|last1=Vernesi|first1=Cristiano|last2=Di Benedetto|first2=Giulietta|last3=Caramelli|first3=David|last4=Secchieri|first4=Erica|last5=Simoni|first5=Lucia|last6=Katti|first6=Emile|last7=Malaspina|first7=Patrizia|last8=Novelletto|first8=Andrea|last9=Marin|first9=Vito Terribile Wiel|last10=Barbujani|first10=Guido|date=6 nëntor 2001|title=Genetic characterization of the body attributed to the evangelist Luke|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=98|issue=23|language=en|pages=13460–13463|doi=10.1073/pnas.211540498|issn=0027-8424|pmid=11606723|pmc=60893|bibcode=2001PNAS...9813460V|doi-access=free}}</ref> Nëse Luka ishte jehud apo jo, apo diçka në mes, është e qartë nga cilësia e gjuhës greke të përdorur në Veprat e Lukës se autori, që sipas traditës krishtere ishte Luka, ishte një nga autorët më të arsimuar të Dhiatës së Re. Aludimet dhe referencat e vetëdijshme dhe të qëllimshme të autorit dhe citimet e autorëve të lashtë grekë klasikë dhe helenistikë, si [[Homeri]], [[Ezopi]], [[Epimenidi]], [[Euripidi]], [[Platoni]] dhe [[Aratusi]] tregojnë se ai ishte i njohur me tekstet aktuale letrare greke. Ky njohje ka shumë të ngjarë të rrjedhë nga përvojat e tij si i ri i kurrikulës arsimore shumë homogjene heleniste (ἐγκύκλιος παιδεία, ''enkyklios paideia'') që ishte përdorur dhe do të vazhdonte të përdoret për shekuj në të gjithë Mesdheun lindor.<ref>{{cite book|first=Steve|last=Reece|title=The Formal Education of the Author of Luke-Acts|publication-place=London|publisher=T&T Clark|year=2022|language=en|pages=29–50|isbn=978-0-567-70588-4}}</ref> Përmendja më e hershme e Lukës është në Letrën drejtuar Filemonit, kapitulli 1, vargu 24.<ref>[https://www.biblegateway.com/passage/?search=philemon+1%3A24&version=ALB Filemonit 1:24]</ref> Ai përmendet gjithashtu në Kolosianëve 4:14<ref>[https://www.biblegateway.com/passage/?search=Colossians+4%3A14&version=ALB Kolosianëve 4:14]</ref> dhe 2 Timoteut 4:11,<ref>[https://www.biblegateway.com/passage/?search=2+timothy+4%3A11&version=ALB 2 Timoteut 4:11]</ref> Rrëfimi tjetër më i hershëm i Lukës është në prologun anti-Marcionit të Ungjillit të Lukës, një dokument që dikur mendohej se daton në shekullin e 2-të, por që kohët e fundit është datuar në shekullin e 4-të të vonë. [[Epiphanius of Salamis|Epiphanius]] thotë se Luka ishte një nga [[shtatëdhjetë apostujt]] ([[Panarion]] 51.11), dhe [[Joan Gojarti]] tregon në një moment se "vëllai" që Pali përmend në Letrën e Dytë drejtuar Korintasve 8:18 është ose Luka ose Barnaba (Homilia 18 mbi Korintasve të Dytë mbi 2 Korintasve 8:18). Nëse dikush pranon se Luka ishte me të vërtetë autori i Ungjillit që mban emrin e tij dhe Veprat e Apostujve, disa detaje të jetës së tij personale mund të supozohen në mënyrë të arsyeshme. Ndërsa ai e përjashton veten nga ata që ishin dëshmitarë okularë të shërbesës së Jezusit, ai përdor vazhdimisht fjalën ne në përshkrimin e misioneve të Palit te Veprat e Apostujve, duke treguar se ai ishte personalisht atje në ato kohë. Ky koment ka bërë tradicionalisht komentuesit të arrijnë në përfundimin se Luka ishte një johebre. Nëse kjo do të ishte e vërtetë, do ta bënte Lukën të vetmin shkrimtar të Dhiatës së Re që mund të identifikohet qartë se nuk është hebre. Megjithatë, kjo nuk është e vetmja mundësi. Edhe pse Luka konsiderohet të ketë qenë një i krishterë johebre, disa studiues besojnë se ai ka qenë një [[Judaizmi helenik|jehud i helenizuar]].{{sfn|Harris|1980|pp=266–68}}{{sfn|Strelan|2013|pp=102–10}}{{sfn|McCall|1996}} Shprehja mund të përdoret po aq lehtë për të bërë dallimin midis atyre të krishterëve që respektonin rreptësisht ritualet e judaizmit dhe atyre që nuk i respektonin. Prania e Lukës në [[Romë]] me Apostullin Pal afër fundit të jetës së Palit u vërtetua nga 2 Timoteut 4:11: "Vetëm Luka është me mua". Në kapitullin e fundit të Librit të Veprave të Apostujve, që i atribuohet gjerësisht Lukës, ka disa tregime në vetën e parë që pohojnë gjithashtu praninë e Lukës në Romë, duke përfshirë Veprat e Apostujve 28:16:<ref>[https://www.biblegateway.com/passage/?search=acts+28%3A16&version=ALB Veprat e Apostujve 28:16]</ref> "Dhe kur erdhëm në Romë..." Sipas disa tregimeve, Luka gjithashtu kontribuoi në autorësinë e letrës drejtuar hebrenjve. Luka vdiq në moshën 84 vjeçare në [[Boeotia]], sipas një "tradite mjaft të hershme dhe të përhapur".{{sfn|Butler|1991|p=342}} Sipas [[Nikephoros Kallistos Xanthopoulos]], historian grek i shekullit të 14-të (dhe të tjerë), varri i Lukës ndodhej në [[Teba (Greqi)|Tebë]], nga ku reliket e tij u transferuan në Kostandinopojë në vitin 357.{{sfn|Migne|1901|loc=cols 875–78}} ==Autorësia e Lukës dhe Veprave== Ungjilli i Lukës nuk e përmend autorin e tij.{{sfn|Sanders|1995|pp=63–64}}{{sfn|Ehrman|2000|p=43}}{{sfn|Senior|Achtemeier|Karris|2002|p=328}}{{sfn|Nickle|2001|p=43}} Ungjilli nuk ishte, as pretendon të jetë, i shkruar nga dëshmitarë të drejtpërdrejtë të ngjarjeve të raportuara, ndryshe nga Veprat e Apostujve që fillojnë në kapitullin e gjashtëmbëdhjetë.{{sfn|Ehrman|2005|p=235}}{{sfn|Ehrman|2004|p=110}}{{sfn|Ehrman|2006|p=143}} Megjithatë, në shumicën e përkthimeve autori sugjeron se ata kanë hetuar ngjarjet e librit dhe shënon emrin (Theophilus) të atij të cilit po i shkruajnë. Dorëshkrimi më i hershëm i Ungjillit (Papyrus 75 = Papyrus Bodmer XIV-XV), daton rr. 200 e.r., ia atribuon veprën Lukës; siç ka shkruar [[Ireneu i Lionit|Ireneu]] rr. 180 e.r. dhe fragmenti Muratorian, një dorëshkrim latin i shekullit të 7-të që mendohet se është kopjuar dhe përkthyer nga një dorëshkrim grek i vjetër deri në vitin 170 e.r..{{sfn|Brown|1997|p=267}} Ungjilli i Lukës dhe Veprat e Apostujve përbëjnë një vepër me dy vëllime të cilën studiuesit e quajnë [[Luka-Veprat e Apostujve]]. Së bashku ato përbëjnë 27,5% të Dhiatës së Re, kontributi më i madh i një autori të vetëm.{{sfn|Boring|2012|p=556}} ==Shënime== {{notelist}} == Referime == {{reflist}} === Referime === {{refbegin|2|indent=yes}} *{{Cite book|last1=Audsley|first1=William|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GN5UAAAAcAAJ&pg=PA94|title=Handbook of Christian Symbolism|last2=Audsley|first2=George Ashdown|publisher=Day & Son|year=1865|chapter=VI. Symbols and emblems of the Evangelists and the Apostles}} * {{Cite book|last=Bacci|first=Michele|title=Il pennello dell'Evangelista. Storia delle immagini sacre attribuite a san Luca|date=1998|publisher=Gisem-Ets|location=Pisa|language=it}} *{{Cite book|last=Bauckham|first=Richard|url=https://books.google.com/books?id=qYfMDgAAQBAJ&pg=PA117|title=Jesus and the Eyewitnesses: The Gospels as Eyewitness Testimony|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2017|isbn=978-1-4674-4680-8}} *{{Cite book|last=Blaiklock|first=E. M.|url=https://books.google.com/books?id=YgSNvwEACAAJ|title=The Archaeology of the New Testament|publisher=Zondervan|year=1970}} * {{Cite book|last=Boring|first=M. Eugene|url=https://books.google.com/books?id=leFrgkyEtusC&pg=PA556|title=An Introduction to the New Testament: History, Literature, Theology|publisher=Westminster John Knox Press|year=2012|isbn=978-0-66425592-3}} *{{Cite book|last=Bradley|first=Francis Herbert|url=https://books.google.com/books?id=zDdPAQAAMAAJ&pg=PA44|title=The Presuppositions of Critical History|publisher=J. Parker|year=1874|isbn=978-0-598-72059-7}} *{{Cite book|last=Brown|first=Raymond Edward|url=https://books.google.com/books?id=gk_uAAAAMAAJ|title=An Introduction to the New Testament|publisher=Doubleday|year=1997|isbn=978-0-385-24767-2|author-link=Raymond E. Brown}} *{{Cite book|last=Butler|first=Alban|url=https://archive.org/details/butlerslivesofsa00butl/page/342|title=Butler's Lives of the Saints|date=1991|publisher=HarperColllins Publishers|isbn=978-0-06-069299-5|editor-last=Walsh|editor-first=Michael|location=New York|author-link=Alban Butler}} *{{Cite news|last=Craig|first=Olga|date=21 tetor 2001|title=DNA test pinpoints St Luke the apostle's remains to Padua|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/1360095/DNA-test-pinpoints-St-Luke-the-apostles-remains-to-Padua.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/1360095/DNA-test-pinpoints-St-Luke-the-apostles-remains-to-Padua.html|archive-date=11 janar 2022|url-access=subscription|url-status=live}}{{cbignore}} *{{Citation|last1=Craig|first1=William Lane|title=Is There Historical Evidence for the Resurrection of Jesus? : A debate held at College of the Holy Cross, Worcester, Massachusetts|date=28 mars 2006|url=http://www.bringyou.to:80/apologetics/p96.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100810074856/http://www.bringyou.to:80/apologetics/p96.htm|access-date=10 gusht 2010|archive-date=10 gusht 2010|last2=Ehrman|first2=Bart D.}} *{{Cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|url=https://books.google.com/books?id=kF8RAQAAIAAJ|title=The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings|publisher=University Press|year=2000|isbn=978-0-19-512639-6|location=Oxford|author-link=Bart D. Ehrman}} *{{Cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|url=https://books.google.com/books?id=vbLK6kn5T-EC&pg=PA110|title=Truth and Fiction in The Da Vinci Code: A Historian Reveals What We Really Know about Jesus, Mary Magdalene, and Constantine|publisher=University Press|year=2004|isbn=978-0-19-534616-9|location=Oxford|author-link=Bart D. Ehrman}} *{{Cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|url=https://books.google.com/books?id=URdACxKubDIC&pg=PA235|title=Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew|publisher=University Press|year=2005|isbn=978-0-19-518249-1|location=Oxford|author-link=Bart D. Ehrman}} *{{Cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|url=https://books.google.com/books?id=oBuJMhJlTYwC&pg=PA143|title=The Lost Gospel of Judas Iscariot: A New Look at Betrayer and Betrayed|publisher=University Press|year=2006|isbn=978-0-19-971104-8|location=Oxford|author-link=Bart D. Ehrman}} *{{Cite book|last=Fine|first=John van Antwerp|url=https://books.google.com/books?id=8sDYAAAAMAAJ&pg=PA331|title=The Bosnian Church: A New Interpretation : a Study of the Bosnian Church and Its Place in State and Society from the 13th to the 15th Centuries|publisher=East European quarterly|year=1975|isbn=978-0-914710-03-5}} *{{Cite book|last=Flew|first=Antony|url=https://books.google.com/books?id=JcV9AAAAMAAJ|title=God & Philosophy|publisher=Hutchinson|year=1966|location=London}} *{{Cite book|last=Hackett|first=Horatio Balch|title=A Commentary on the Original Text of the Acts of the Apostles|url=https://archive.org/details/commentaryonor00hack|date=1858|publisher=Gould and Lincoln; Sheldon, Blakeman & Co.|author-link=Horatio Balch Hackett}} *{{Cite book|last=Harris|first=Stephen L.|url=https://books.google.com/books?id=TGJKeHOmGhwC|title=Understanding the Bible: a reader's guide and reference|publisher=Mayfield|year=1980|isbn=978-0-87484-472-6}} *{{Cite book|last=Heard|first=Richard|url=https://books.google.com/books?id=oQwXAAAAIAAJ|title=An Introduction to the New Testament|publisher=A. & C. Black|year=1950|chapter=13: The Acts of the Apostles|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412184041/http://www.religion-online.org/showchapter.asp?title=531&C=557|archive-date=12 prill 2010|chapter-url=http://www.religion-online.org/showchapter.asp?title=531&C=557}} *{{Cite book|last=Koet|first=Bart J.|url=https://books.google.com/books?id=liFVAAAAYAAJ|title=Five Studies on Interpretation of Scripture in Luke-Acts|publisher=University Press|year=1989|isbn=978-90-6186-330-4|location=Leuven}} *{{Cite book|last=Koet|first=Bart J.|url=https://books.google.com/books?id=K9_QsLPsKYMC|title=Dreams and Scripture in Luke-Acts: Collected Essays|publisher=Peeters|year=2006|isbn=978-90-429-1750-7}} *{{Cite book|last=Grant|first=Robert McQueen|url=https://books.google.com/books?id=2VQJAQAAIAAJ|title=A Historical Introduction to the New Testament|publisher=Harper & Row|year=1963|chapter=10: The Gospel of Luke and the Book of Acts|isbn=9780006427063|archive-url=https://web.archive.org/web/20100621102923/http://religion-online.org/showchapter.asp?title=1116&C=1230|archive-date=21 qershor 2010|chapter-url=http://religion-online.org/showchapter.asp?title=1116&C=1230}} *{{Cite journal|last=Grigg|first=Robert|date=1987|title=Byzantine Credulity as an Impediment to Antiquarianism|journal=[[Gesta (journal)|Gesta]]|volume=26|issue=1|pages=3–9|doi=10.2307/767073|jstor=767073|s2cid=191950669}} *{{Cite book|last=Hemer|first=Colin J.|url=https://books.google.com/books?id=xPspGyJSteUC|title=The Book of Acts in the Setting of Hellenistic History|publisher=Mohr|year=1989|isbn=978-3-16-145451-6}} *{{Cite book|last=Johnson|first=Luke Timothy|url=https://books.google.com/books?id=eum1ijxbr6kC&pg=PA474|title=The Gospel of Luke|publisher=Liturgical Press|year=1991|isbn=978-0-8146-5805-5|series=Sacra Pagina}} *{{Cite book|title=San Luca evangelista testimone della fede che unisce. Atti del Congresso internazionale, Padova, 16–21 ottobre 2000|date=2003|publisher=Istituto per la storia ecclesiastica Padovana|editor-last=Marin|editor-first=V.T.W.|volume=I–III|location=Padua|editor-last2=Trolese|editor-first2=F.G.B|language=it}} Documenting an international congress in Padua in 2000 on the topic of Luke the evangelist, including his relics. *{{cite web|last=McCall|first=Thomas S.|date=mars 1996|title=Was Luke a Gentile?|url=https://www.levitt.com/essays/luke|access-date=19 tetor 2020|website=Levitt Letter}} *{{Citation|last=McGrew|first=Timothy|title=Miracles|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/miracles/|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|year=2019|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|edition=Spring}} *{{Cite book|chapter-url=https://archive.org/stream/patrologicursus11migngoog#page/n441/mode/2up|series=Patrologia Graeca|date=1901|editor-last=Migne|editor-first=J.P.|location=Paris|title=Ecclesiasticae Historiae Nicephori Callisti|volume=II|chapter=XLIII}} (In Greek and Latin parallel) *{{Cite book|last=Milligan|first=George|url=https://books.google.com/books?id=x5lLAwAAQBAJ&pg=PA149|title=The New Testament Documents: Their Origin and Early History|publisher=Wipf & Stock|year=2006|isbn=978-1-59752-641-8|orig-year=1913}} *{{Cite book|last=Mornin|first=Edward|url=https://books.google.com/books?id=TDwbvgAACAAJ|title=Saints: A Visual Guide|publisher=Frances Lincoln|year=2006|isbn=978-0-7112-2606-7}} *{{Cite book|last=Nickle|first=Keith Fullerton|url=https://books.google.com/books?id=5SSytjasmAgC&pg=PA43|title=The Synoptic Gospels: An Introduction|publisher=Westminster John Knox Press|year=2001|isbn=978-0-664-22349-6}} *{{Cite book|last=Powell|first=Mark Allan|url=https://books.google.com/books?id=9jRu8_-GlKMC&pg=PA6|title=What are They Saying about Luke?|publisher=Paulist Press|year=1989|isbn=978-0-8091-3111-2}} *{{Cite book|last=Ramsay|first=Sir William Mitchell|url=https://archive.org/details/cu31924029303760/page/n237/mode/2up|title=The Bearing of Recent Discovery on the Trustworthiness of the New Testament|publisher=Hodder and Stoughton|year=1915|author-link=William Mitchell Ramsay}} *{{Cite book|last=Sanders|first=E. P.|title=The Historical Figure of Jesus|url=https://archive.org/details/historicalfigure0000sand_v5c9|date=1995|publisher=Penguin}} *{{Cite book|last1=Senior|first1=Donald|url=https://books.google.com/books?id=VrmW1eXBILgC&pg=PA328|title=Invitation to the Gospels|last2=Achtemeier|first2=Paul J.|last3=Karris|first3=Robert J.|publisher=Paulist Press|year=2002|isbn=978-0-8091-4072-5}} *{{Citation|title=New Outlook|date=1935|volume=165|editor-last=Smith|editor-first=Alfred Emanuel|publisher=Outlook Pub. Co.}} *{{Cite book|last=Strelan|first=Rick|url=https://books.google.com/books?id=AeTdi13weAoC&pg=PA102|title=Luke the Priest: The Authority of the Author of the Third Gospel|publisher=Ashgate|year=2013|isbn=978-1-4094-7788-4}} *{{Cite book|last=von Harnack|first=Adolf|title=Luke the Physician: The Author of the Third Gospel|date=1907|publisher=Williams & Norgate; [[G.P. Putnam's Sons]]|series=New Testament Studies|volume=I}} *{{Cite news|last=Wade|first=Nicholas|date=16 tetor 2001|title=Body of St. Luke Gains Credibility|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2001/10/16/world/body-of-st-luke-gains-credibility.html}} *{{Cite book|last=Zuffi|first=Stefano|chapter-url=https://books.google.com/books?id=tL3YeduAk8gC&pg=PA8|title=Gospel Figures in Art|publisher=Getty Publications|year=2003|isbn=978-0-89236-727-6|chapter=The Evangelists and their symbols}} {{refend}} ===Lexim më tutje=== {{refbegin}} * [[I. Howard Marshall]]. ''Luke: Historian and Theologian''. Downers Grove, [[Illinois|IL]]: InterVarsity Press. * [[F. F. Bruce]], ''[http://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/speeches_bruce.pdf The Speeches in the Acts of the Apostles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531103401/http://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/speeches_bruce.pdf |date=31 May 2012 }}.'' London: The Tyndale Press, 1942. * Helmut Koester. ''Ancient Christian Gospels''. Harrisburg, [[Pennsylvania|PA]]: Trinity Press International, 1999. * Burton L. Mack. ''Who Wrote the New Testament?: The Making of the Christian Myth''. San Francisco, [[California|CA]]: HarperCollins, 1996. * J. Wenham, "The Identification of Luke", ''[[Evangelical Quarterly]]'' 63 (1991), 3–44 {{refend}} [[Kategoria:Vdekje 84]] [[Kategoria:Dëshmorë të krishterë të shekullit I]] [[Kategoria:Mjekë grekë të shekullit I]] [[Kategoria:Shkrimtarë të shekullit I]] [[Kategoria:Katër Ungjilltarë]] [[Kategoria:Shtatëdhjetë apostuj]] [[Kategoria:Shenjtorë nga Siria Romake]] [[Kategoria:Viti i lindjes i panjohur]] [[Kategoria:Shenjtorë anglikanë]] lpk0kdjgg43irhefqdgts8qwz4gmaf2 Darka e Fundit 0 344361 3002395 2984613 2026-06-27T21:03:14Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002395 wikitext text/x-wiki [[Skeda:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|parapamje|400px|Përshkrimet e [[Darka e Fundit në artin e krishterë|Darkës së Fundit në artin e krishterë]] janë ndërmarrë nga mjeshtra artistikë për shekuj me radhë, [[Darka e Fundit (Leonardo da Vinçi)|piktura murore]] e [[Leonardo da Vinçi]]t në fund të viteve 1490 në [[Milano]], Itali, është shembulli më i njohur.]] '''Darka e Fundit''' është vakti i fundit që, sipas rrëfimeve të [[Ungjilli|Ungjijve]], [[Jezusi]] ndau me [[apostujt]] e tij në [[Jeruzalem]] përpara [[Kryqëzimi i Jezusit|kryqëzimit]] të tij.{{sfn|Cross|Livingstone|2005|p=958|loc=Last Supper}} Darka e Fundit përkujtohet nga të krishterët veçanërisht të Enjten e Madhe.{{sfn|Windsor|Hughes|1990|p=64}} Darka e Fundit siguron bazën e shkrimeve të shenjta për [[Eukaristia|Eukaristinë]], e njohur gjithashtu si "Kungimi i Shenjtë" ose "Darka e Zotit".{{sfn|Hazen|2002|p=34}} [[Letra e Parë drejtuar Korintasve]] përmban përmendjen më të hershme të njohur të Darkës së Fundit. Katër ungjijtë kanonikë thonë se Darka e Fundit u zhvillua në javën e [[Pesach], ditë pas [[Hyrja triumfale në Jeruzalem|hyrjes triumfale të Jezusit në Jeruzalem]], dhe përpara se Jezusi të kryqëzohej të Premten e Madhe.{sfn|Evans|2003|pp=465–477}}{{sfn|Fahlbusch|2005|pp=52–56}} Gjatë vaktit, [[Jezusi parashikon tradhtinë e tij]] nga një prej apostujve të pranishëm dhe parathotë se para mëngjesit tjetër, Pjetri [[Mohimi i Pjetrit|do ta mohojë]] tri herë se e njeh atë.{{sfn|Evans|2003|pp=465–477}} Tre [[Ungjijtë Sinoptikë]] dhe Letra e Parë drejtuar Korintasve përfshijnë rrëfimin e institucionit të Eukaristisë në të cilën Jezusi merr bukën, e thyen dhe ua jep të pranishmëve, duke thënë "Ky është trupi im që ju është dhënë".{{sfn|Evans|2003|pp=465–477}}{{sfn|Fahlbusch|2005|pp=52–56}} Ungjilli i Gjonit tregon për Jezusin duke larë këmbët e apostujve,<ref>[https://www.biblegateway.com/passage/?search=John+13%3A1-15&version=ALB John 13:1-15]</ref> duke dhënë [[Urdhërimi i Ri|urdhërimin e ri]] “të duam njëri-tjetrin siç ju kam dashur juve”,<ref>[https://www.biblegateway.com/passage/?search=John+13%3A33-35&version=ALB John 13:33-35]</ref> dhe jep një [[Diskursi lamtumirës|fjalim lamtumirës]] të detajuar nga Jezusi, duke i quajtur apostujt që ndjekin mësimet e tij "miq dhe jo shërbëtorë", ndërsa ai i përgatit ata për largimin e tij.<ref>[https://www.biblegateway.com/passage/?search=John+14-17&version=ALB John 14-17]</ref>{{sfn|Cross|Livingstone|2005|p=570|loc=Eucharist}}{{sfn|Kruse|2004|p=103}} Disa studiues e kanë parë Darkën e Fundit si burimin e traditave eukaristike të hershme të krishtera.{{sfn|Bromiley|1979|p=164}}{{sfn|Wainwright|Tucker|2006|p=}}{{Sfn|Marshall|2006|p=33}}{{Sfn|Jeremias|1966|p=51–62}}{{Sfn|Meier|1991|pp=302–309}}{{Sfn|Pitre|2011}} Të tjerë e shohin rrëfimin e Darkës së Fundit si rrjedhur nga praktika eukaristike e shekullit të 1-të siç përshkruhet nga Pali në mesin e viteve 50.{{sfn|Wainwright|Tucker|2006|p=}}{{sfn|Funk|1998|pp=1–40|loc=Intruduction}}{{Sfn|Bultmann|1963}}{{Sfn|Bultmann|1958}} ==Terminologjia== Termi "Darka e Fundit" nuk shfaqet në [[Dhiata e Re|Dhiatën e Re]],{{sfn|Armentrout|Slocum|1999|p=292}}{{sfn|Fitzmyer|1981|p=1378}} por tradicionalisht shumë të krishterë i referohen një ngjarjeje të tillë.{{sfn|Fitzmyer|1981|p=1378}} Termi "Darka e Zotit" i referohet si ngjarjes biblike, ashtu edhe aktit të "Kungimit të Shenjtë" dhe kremtimit eukaristik ("falënderimit") brenda liturgjisë së tyre. [[Evangjelikalizmi|Protestantët evangelikal]] përdorin edhe termin “Darka e Zotit”, por shumica nuk përdorin termat “Eukaristia” apo fjalën “I Shenjtë” me emrin “Kungim”.{{sfn|Thompson|1996|pp=493–494}} [[Ortodoksia Lindore|Ortodoksët lindorë]] përdorin termin "Darka mistike" që i referohet si ngjarjes biblike ashtu edhe aktit të kremtimit eukaristik brenda liturgjisë.{{sfn|McGuckin|2010|pp=293, 297}} [[Ortodoksia ruse|Ortodoksët rusë]] përdorin gjithashtu termin "Darka e Fshehtë" ([[Sllavishtja kishtare]]: "Тайная вечеря", ''Taynaya vecherya''). ==Në Islam== Kapitulli i pestë në [[Kuran]], [[Surja el-Maide|El-Maide]] (sofra) përmban një referencë për një vakt (Surja 5:114) me një sofër të dërguar nga Zoti te [[Isai]] (d.m.th., Jezusi) dhe apostujt (Hawariyyin). Megjithatë, nuk ka asgjë në Suren 5:114 që të tregojë se Jezusi po festonte atë vakt në lidhje me vdekjen e tij të afërt, veçanërisht pasi Kurani thotë se Jezusi nuk u kryqëzua kurrë në fillim. Kështu, edhe pse Surja 5:114 i referohet "një vakt", nuk ka asnjë tregues se ajo është Darka e Fundit.{{sfn|Beaumont|2005|p=145}} Megjithatë, disa studiues besojnë se mënyra e të folurit të Jezusit gjatë së cilës u dërgua sofra sugjeron se ishte një pohim i vendosmërisë së apostujve dhe për të forcuar besimet e tyre ndërsa sprova e afërt do t'i ndodhte.{{sfn|Khalife|2012}} == Referime == {{Reflist|30em}} === Referime === {{refbegin|2|indent=yes}} *{{cite book|author=Anon.|title=Liturgical Year: The Worship of God|publisher=Presbyterian Publishing Corporation|series=Supplemental liturgical resource|year=1992|isbn=978-0-664-25350-9|url=https://books.google.com/books?id=NSZzNot1iCsC&pg=PA37}} * {{cite book|last1=Armentrout|first1=D.S.|last2=Slocum|first2=R.B.|title=An Episcopal Dictionary of the Church: A User-Friendly Reference for Episcopalians|publisher=Church Publishing Incorporated|year=1999|isbn=978-0-89869-211-2|url=https://books.google.com/books?id=QNM8AwAAQBAJ&pg=PA292}} *{{cite book|title=Jesus and the Rise of Early Christianity|series=A History of New Testament Times|first=Paul|last=Barnett|date=2002|isbn=0830826998|url=https://books.google.com/books?id=NlFYY_iVt9cC}} *{{cite book|title=Christology in dialogue with Muslims|url=https://archive.org/details/christologyindia0000beau|first=Ivor Mark|last=Beaumont|date=2005|isbn=1870345460}} *{{cite book|last=Blomberg|first=Craig|title=Jesus and the Gospels|publisher=B & H Pub. Group|publication-place=Nashville|year=2009|isbn=978-1-4336-6842-5|oclc=727647948}} *{{cite book|last=Bower|first=Peter|title=The companion to the Book of common worship|url=https://archive.org/details/companiontobooko0000unse_b1c1|publisher=Geneva Press Office of Theology and Worship, Presbyterian Church (U.S.A|publication-place=Louisville, Ky|year=2003|isbn=0-664-50232-6|oclc=51059177}} * {{Cite book|last=Bultmann|first=Rudolf|url=https://books.google.com/books?id=V87YAAAAMAAJ|title=The History of the Synoptic Tradition|date=1963|publisher=Harper & Row|isbn=978-0-06-061172-9|language=en}} * {{Cite book|last=Bultmann|first=Rudolf|url=https://books.google.com/books?id=aQ8XAAAAIAAJ|title=Jesus and the Word|date=1958|publisher=Scribner|isbn=978-0-684-14390-3|language=en}} *{{cite book|last=Buser|first=Thomas|title=Experiencing art around us|url=https://archive.org/details/experiencingarta0000buse|publisher=Thomson Wadsworth|publication-place=Australia United States|year=2006|isbn=978-0-534-64114-6|oclc=58986528}} *{{Cite book|last=Casey|first=Maurice|url=https://books.google.com/books?id=lXK0auknD0YC&pg=PA436|title=Jesus of Nazareth: An Independent Historian's Account of His Life and Teaching|date=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-64517-3}} *{{cite book|last=Chen|first=David|title=Calvin's passion for the church and the Holy Spirit|publisher=Xulon Press|publication-place=United States|year=2008|isbn=978-1-60647-346-7|oclc=459711693}} *{{cite book|last1=Cox|first1=Steven|title=Harmony of the Gospels|publisher=Holman Bible Pub|publication-place=Nashville, Tenn|year=2007|isbn=978-0-8054-9444-0|oclc=83596188|first2=Kendell H.|last2=Easley}} *{{cite book|last=Bromiley|first=G. W.|date=1979|volume=3|title=The International Standard Bible Encyclopedia|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=9780802837837|url=https://books.google.com/books?id=Zkla5Gl_66oC&pg=PA164}} *{{cite book|last1=Cross|first1=F. L.|last2=Livingstone|first2=E. A.|date=2005|title=The Oxford Dictionary of the Christian Church|edition=3rd rev.|location=Oxford; New York|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=fUqcAQAAQBAJ&pg=PA958|author1-link=Frank Leslie Cross|isbn=9780192802903}} *{{cite book|title=Reading John with St. Thomas Aquinas|editor1-first=Michael|editor1-last=Dauphinais|editor2-first=Matthew|editor2-last=Levering|date=2005|publisher=CUA Press|isbn=9780813214054|url=https://books.google.com/books?id=dzLgT7cauloC&pg=PR19}} *{{cite book|author-link=Gregory Dix|last=Dix|first=Gregory}|title=The Shape of the Liturgy|publisher=Dacre Press|date=1945}} *{{cite book|author-link=Bart D. Ehrman|last=Ehrman|first=Bart D.|title=Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why|title-link=Misquoting Jesus|publisher=HarperCollins|date=2005|isbn=978-0060738174}} *{{Cite web|last=Ehrman|first=Bart D.|title=Did Matthew Write in Hebrew? Did Jesus Institute the Lord's Supper? Did Josephus Mention Jesus? Weekly Readers' Mailbag July 9, 2016|url=https://ehrmanblog.org/did-matthew-write-in-hebrew-did-jesus-institute-the-lords-supper-did-josephus-mention-jesus-weekly-readers-mailbag-july-9-2016/|access-date=2021-07-09|website=The Bart Ehrman Blog|date=9 korrik 2016}} *{{cite book|title=The Bible Knowledge Background Commentary|url=https://archive.org/details/bibleknowledgeba00crai|first=Craig A.|last=Evans|date=2003|isbn=0781438683}} *{{cite book|title=The Encyclopedia of Christianity|volume=4|first=Erwin|last=Fahlbusch|date=2005|isbn=978-0802824165}} *{{cite book|editor-last=Fitzmyer|editor-first=Joseph|title=The Gospel according to Luke : introduction, translation, and notes|publisher=Doubleday|publication-place=Garden City, N.Y|year=1981|isbn=0-385-00515-6|oclc=6918343|volume=28A}} *{{cite book|last=Freedman|first=D. N.|title=Eerdmans dictionary of the Bible|url=https://archive.org/details/eerdmansdictiona0000unse_w9v5|publisher=Eerdmans|publication-place=Grand Rapids, MI|year=2000|isbn=90-5356-503-5|oclc=782943561}} *{{cite book|author-link=Robert W. Funk|last1=Funk|first1=Robert W.|others=[[Jesus Seminar]]|first2=Roy W.|last2=Hoover|title=The five gospels|publisher=HarperSanFrancisco|date=1993}} *{{cite book|author-link=Robert W. Funk|last=Funk|first=Robert W.|others=[[Jesus Seminar]]|title=The acts of Jesus: the search for the authentic deeds of Jesus|url=https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe|publisher=HarperSanFrancisco|date=1998}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cgEmAQAAIAAJ&q=%22Annie+Jaubert%22+%22Last+Supper%22|title=Judaism and Christianity in the first century|isbn=9780824081744|last1=Green|first1=William Scott|year=1990}} *{{cite book|last=Harrington|first=Daniel|title=The church according to the New Testament : what the wisdom and witness of early Christianity teach us today|url=https://archive.org/details/churchaccordingt0000harr|publisher=Sheed & Ward|publication-place=Franklin, Wis|year=2001|isbn=1-58051-111-2|oclc=47869562}} *{{cite book|author-link=Stephen L Harris|last=Harris|first=Stephen L.|title=Understanding the Bible|url=https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8|location=Palo Alto|publisher=Mayfield|date=1985|chapter=John}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=edXChxGzxgoC&pg=PA34|title=Inside Christianity|publisher=Lorenz Educational Press|first=Walter|last=Hazen|date=2002|isbn=978-0787705596}} *{{cite book|author-link=Colin Humphreys|first=Colin J.|last=Humphreys|title=The Mystery of the Last Supper|location=Cambridge|publisher=University Press|date=2011|isbn=978-0521732000|url=https://books.google.com/books?id=BEy1BZRRAPQC&pg=PA62}} * {{cite book|last=Jeremias|first=J.|author-link=Joachim Jeremias|title=The Eucharistic Words of Jesus|publisher=Scribner|series=New Testament library|year=1966|url=https://books.google.com/books?id=GNdHAQAAIAAJ}} * {{cite book|last1=Kasser|first1=R.|last2=Meyer|first2=M.|last3=Wurst|first3=G.|last4=Gaudard|first4=F.|title=The Gospel of Judas, Second Edition|publisher=National Geographic Society|year=2008|isbn=978-1-4262-0415-9|url=https://books.google.com/books?id=6rVR4h019R4C&pg=PA11}} *{{cite web|title=Last Supper of Jesus According to Islam|first=Maan|last=Khalife|year=2012|url=http://www.onislam.net/english/ask-about-islam/faith-and-worship/quran-and-scriptures/460307-last-supper-of-jesuspbuh.html?Scriptures=}} *{{cite book|last=Köstenberger|first=Andreas|title=Encountering John : the Gospel in historical, literary, and theological perspective|publisher=Baker Academic|publication-place=Grand Rapids, Mich|year=2002|isbn=0-8010-2603-2|oclc=52964348|url=https://books.google.com/books?id=Joglgt0gQL4C}} *{{cite book|last1=Köstenberger|first1=Andreas J.|first2=Leonard Scott|last2=Kellum|first3=Charles L.|last3=Quarles|title=The cradle, the cross, and the crown : an introduction to the New Testament|publisher=B & H Academic|publication-place=Nashville, Tenn|year=2009|isbn=978-0-8054-4365-3|oclc=369138111|url=https://books.google.com/books?id=g-MG9sFLAz0C&pg=PA77}} *{{cite book|title=The Gospel according to John|url=https://archive.org/details/gospelaccordingt0000krus_o1f9|first=Colin G.|last=Kruse|date=2004|isbn=0802827713}} *{{cite book|title=The Gospel according to Matthew|volume=1|first=Johann Peter|last=Lange|date=1865|publisher=Charles Scribner|location=New York|url=https://archive.org/details/gospelaccordingt00lang}} *{{cite book|title=The Four Loves|author-link=C. S. Lewis|first=C. S.|last=Lewis|date=1960|title-link=The Four Loves|publisher=Geoffrey Bles|oclc=30879763}} * {{Cite book|last=Marshall|first=I. Howard|url=https://books.google.com/books?id=4-1QAAAACAAJ|title=The Last Supper and the Lord's Supper|date=2006|publisher=Regent College Publishing|isbn=978-1-57383-318-9|language=en}} *{{cite book|first1=I. Howard|last1=Marshall|first2=A. R.|last2=Millard|first3=J. I.|last3=Packer|first4=by Donald J.|last4=Wiseman|title=New Bible dictionary|url=https://archive.org/details/newbibledictiona0000ihma|publisher=InterVarsity Press|publication-place=Leicester|year=1996|isbn=978-0-8308-1439-8|oclc=34943226|edition=3rd}} *{{cite book|last=McGuckin|first=John|title=The Orthodox Church : an Introduction to its History, Doctrine, and Spiritual Culture|url=https://archive.org/details/orthodoxchurchin0000mcgu|publisher=John Wiley & Sons, Ltd|publication-place=Hoboken|year=2010|isbn=978-1-4443-3731-0|oclc=811493276}} *{{cite book|last=McNamee|first=Maurice|title=Vested angels : eucharistic allusions in early Netherlandish paintings|url=https://archive.org/details/vestedangelseuch0000mcna|publisher=Peeters|publication-place=Leuven|year=1998|isbn=978-90-429-0007-3|oclc=39715499}} *{{Cite book|last=Meier|first=John P.|url=https://books.google.com/books?id=zODYAAAAMAAJ|title=A Marginal Jew: The roots of the problem and the person|date=1991|volume=One|publisher=Doubleday|isbn=978-0-385-26425-9|pages=398|language=en}} * {{Cite book|last=Meier|first=John P.|url=https://books.google.com/books?id=SNFTIQAACAAJ|title=A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus|volume=II: Mentor, Message, and Miracles|date=nëntor 1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-14033-0|language=en}} * {{CathEncy|wstitle=The Last Supper|year=1912|last=Mershman|first=Francis|volume=14}} *{{cite news|url=http://www.ibtimes.com/articles/135477/20110418/colin-humphreys-last-supper-challenge-biblical-calendar-jewish-calendar-final-days-of-jesus-good-fri.htm|title=Last Supper was on Wednesday, not Thursday, challenges Cambridge professor Colin Humphreys.|newspaper=[[International Business Times]]|date=18 prill 2011|first=Nagesh|last=Narayana|access-date=2021-08-28}} *{{cite book|last=Nichols|first=Tom|title=Tintoretto : tradition and identity|url=https://archive.org/details/tintorettotradit0000nich|publisher=Reaktion|publication-place=London|year=1999|isbn=1-86189-120-2|oclc=41958923}} *{{cite book|last=Perkins|first=Pheme|title=Peter : apostle for the whole church|url=https://archive.org/details/peterapostleforw0000phem|publisher=T. & T. Clark|publication-place=Edinburgh|year=2000|isbn=0-567-08743-3|oclc=746853124}} * {{Cite book|last=Pitre|first=Brant|url=https://books.google.com/books?id=t4EaqOT4nKUC|title=Jesus and the Jewish Roots of the Eucharist: Unlocking the Secrets of the Last Supper|date=2011-02-15|publisher=Crown Publishing Group|isbn=978-0-385-53185-6|language=en}} *{{cite journal|first=Bargil|last=Pixner|author-link=Bargil Pixner|title=The Church of the Apostles found on Mount Zion|journal=[[Biblical Archaeology Review]]|volume=16|issue=3|date=maj–qershor 1990|url=http://www.centuryone.org/apostles.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309011150/http://www.centuryone.org/apostles.html|archive-date=9 mars 2018}} *{{cite book|last=Pope|first=Stephen|title=The ethics of Aquinas|url=https://archive.org/details/ethicsofaquinas0000unse|publisher=Georgetown University Press|publication-place=Washington, D.C|year=2002|isbn=0-87840-888-6|oclc=47838307}} *{{Cite web|title=Jesus Didn't Eat a Seder Meal|last1=Poupko|first1=Yehiel|last2=Sandmel|first2=David|work=ChristianityToday.com|date=6 prill 2017|access-date=28 gusht 2021|url=https://www.christianitytoday.com/ct/2017/march-web-only/jesus-didnt-eat-seder-meal.html}} *{{cite book|last=Ridderbos|first=Herman|title=The Gospel according to John: a theological commentary|url=https://archive.org/details/gospelaccordingt0000ridd|publisher=W.B. Eerdmans Pub|publication-place=Grand Rapids, Mich|year=1997|isbn=978-0-8028-0453-2|oclc=36133366|chapter=The Farewell Prayer|author-link=Herman Nicolaas Ridderbos}} *{{cite book|last1=Rice|first1=Howard|title=Reformed worship|url=https://archive.org/details/reformedworship0000rice|publisher=Geneva Press|publication-place=Louisville|year=2001|isbn=0-664-50147-8|oclc=45363586|first2=James C.|last2=Huffstutler}} *{{cite book|last=Riesner|first=R.|translator=D. Stott|title=Paul's Early Period: Chronology, Mission Strategy, Theology|publisher=W.B. Eerdmans|year=1998|isbn=978-0-8028-4166-7|url=https://books.google.com/books?id=7mAqa7PYr4kC&pg=PA27}} *{{cite book|last1=Sanders|first1=E. P.|title=The Historical Figure of Jesus|url=https://archive.org/details/historicalfigure0000sand_v5c9|date=1995|publisher=Penguin|isbn=978-0140144994}} *{{cite book|last1=Stakhov|first1=A.P.|last2=Olsen|first2=S.A.|title=The Mathematics of Harmony: From Euclid to Contemporary Mathematics and Computer Science|publisher=World Scientific|series=K & E series on knots and everything|year=2009|isbn=978-981-277-582-5|url=https://books.google.com/books?id=uyZpDQAAQBAJ}} *{{cite journal|last1=Telford|first1=William R.|title=Review of The Mystery of the Last Supper: Reconstructing the Final Days of Jesus|journal=The Journal of Theological Studies|date=2015|volume=66|issue=1|pages=371–76|doi=10.1093/jts/flv005}} *{{cite book|last=Thompson|first=B.|title=Humanists and Reformers: A History of the Renaissance and Reformation|publisher=Wm B. Eerdmans|year=1996|isbn=978-0-8028-6348-5|url=https://books.google.com/books?id=Hrq9d567398C&pg=PA493}} *{{cite book|last=Vermes|first=Geza|title=The authentic gospel of Jesus|location=London|publisher=Penguin|date=2004}} * {{cite book|last1=Wainwright|first1=G.|last2=Tucker|first2=K.B.W.|title=The Oxford History of Christian Worship|publisher=Oxford University Press, USA|year=2006|isbn=978-0-19-513886-3|url=https://books.google.com/books?id=h5VQUdZhx1gC}} *{{cite book|last=Wawrykow|first=Joseph|title=The A-Z of Thomas Aquinas|url=https://archive.org/details/scmpressazofthom0000wawr|publisher=SCM Press|publication-place=London|date=2005a|isbn=0-334-04012-4|oclc=61666905}} *{{cite book|last=Wawrykow|first=Joseph|title=The Westminster handbook to Thomas Aquinas|url=https://archive.org/details/westminsterhandb0000wawr|publisher=Westminster John Knox Press|publication-place=Louisville, Ky|date=2005b|isbn=978-0-664-22469-1|oclc=57530148}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1UWp5pi1SdUC&pg=PA64|title=Worship and Festivals|publisher=[[Heinemann (publisher)|Heinemann]]|first1=Gwyneth|last1=Windsor|first2=John|last2=Hughes|date=1990|isbn=978-0435302733}} * {{Cite book|last=Wright|first=Tom|url=https://books.google.com/books?id=j0fOoAEACAAJ|title=The Meal Jesus Gave Us: Understanding Holy Communion|date=2014|publisher=SPCK Publishing|isbn=978-0-281-07296-5|language=en}} *{{cite book|last=Yarbrough|first=Robert|title=1-3 John|url=https://archive.org/details/13john0000robe|publisher=Baker Academic|publication-place=Grand Rapids, Mich|year=2008|isbn=978-0-8010-2687-4|oclc=225852361}} *{{cite book|title=Gospel figures in art|first=Stefano|last=Zuffi|date=2003|isbn=978-0892367276|url=https://books.google.com/books?id=tL3YeduAk8gC|publisher=[[J. Paul Getty Museum]]|location=Los Angeles}} {{refend}} [[Kategoria:Shekulli I në Jeruzalem]] [[Kategoria:Pasioni i Jezusit]] [[Kategoria:Sakramente]] eg2lbkjre2mk2c8okjb4jp1a40fcjm9 Asura 0 344372 3002512 2964986 2026-06-28T01:23:29Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002512 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Angkor_Wat_Dritte_Galerie_22_corrected.jpg|parapamje|300x300px| Asurat e përshkruara në basorelievin [[Samudra Manthana]] nga [[Angkor Wat]]]] '''Asurat''' ( [[Gjuha sanskrite|Sanskritisht]] : असुर) janë një klasë qeniesh në [[fetë indiane|fetë indike]] . Ata përshkruhen si demonë që kërkojnë pushtet, të lidhur me [[Deva (Hinduizëm)|Devat]] më dashamirëse (të njohura edhe si Sura) në [[Hinduizmi|hinduizëm]] . Në kontekstin e saj [[Budizmi|budist]], fjala ndonjëherë përkthehet " [[Titanët|titan]] ", " [[gjysmëperëndi|gjysmë perëndi]] " ose " [[wiktionary:antigod|antizot]] ". Sipas shkrimeve të shenjta hindu, asurat jetojnë në frikë të vazhdueshme nga devat.<ref name="Hale-1999">{{Cite book|last=Hale|first=Wash Edward|title=Ásura in Early Vedic Religion|publisher=Motilal Barnarsidass|year=1999|isbn=978-81-208-0061-8}}</ref> Asurat përshkruhen në tekstet indiane si gjysmëperëndi të fuqishme mbinjerëzore me cilësi të mira ose të këqija. Në literaturën e hershme Vedike, Asurat e mira quhen ''[[Adityas|Aditya]]'' dhe udhëhiqen nga [[Varuna]], ndërsa keqdashësit quhen ''[[Danava (Hinduizëm)|Danava]]'' dhe udhëhiqen nga [[Vritra]].<ref name="Hale-1999" /> Në shtresën më të hershme të teksteve vedike, [[Agni]], [[Indra]] dhe perëndi të tjera quhen gjithashtu Asura, në kuptimin e të qenit "zotërues" të fushave, njohurive dhe aftësive të tyre përkatëse. Në tekstet e mëvonshme vedike dhe pas-vedike, perënditë dashamirëse quhen ''Deva'', ndërsa Asurat keqdashëse konkurrojnë kundër këtyre Devave dhe konsiderohen "armiq të perëndive".<ref name="Hale-1999" /> : 5–11, 22, 99–102  Asurat janë pjesë e hinduizmit së bashku me Devat, [[Yaksha|Yaksha-t]] (shpirtrat e natyrës), Rakshasa-t (qenie të egra njeringrënëse ose demonët), [[Bhoot (fantazmë)|Bhuta-t]] (fantazmat) dhe shumë të tjera . Asurat janë paraqitur në shumë teori dhe legjenda kozmologjike në [[Hinduizmi|hinduizëm]] dhe [[Budizmi|budizëm]] .<ref>{{Cite book|last=Robert E. Buswell Jr|url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ&pg=PA411|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|last2=Donald S. Lopez Jr|publisher=Princeton University Press|year=2013|isbn=978-1-4008-4805-8|page=411}}</ref> == Në letërsinë hindu == === ''Rig Veda'' === Bhargava thotë se fjala, ''asura'', duke përfshirë variantet e saj, ''asurya'' dhe ''asura'', haset "88&nbsp;herë në ''Rig Veda'', 71&nbsp;herë në numrin njëjës, 4&nbsp;herë në të dyfishtë, 10&nbsp;herë në shumës dhe 3&nbsp;herë si anëtari i parë i një fjale të përbërë. Në të, forma femërore, ''asuryaa'', përfshihet dy herë. Fjala, ''asurya'', është përdorur 19&nbsp;herë si emër abstrakt, ndërsa forma abstrakte ''asuratva'' shfaqet 24&nbsp;herë, 22&nbsp;herë në një himn dhe dy herë secila në dy himne të tjera." Bhargava jep një numër të përdorimit të fjalës për çdo hyjni Vedike: ''Asura'' përdoret si mbiemër që do të thotë "i fuqishëm" ose "i fortë". Në ''[[Rigveda|Rig Veda]]'', dy mbretër bujarë - si dhe disa priftërinj - janë përshkruar si ''asura''. Një himn kërkon një djalë që është ''asura'' . Në nëntë himne, [[Indra]] përshkruhet si ''asura'' . Thuhet se ai posedon ''asurya'' 5&nbsp;herë, dhe një herë thuhet se ai zotëron ''asuratva'' . [[Agni]] ka gjithsej 12&nbsp;përshkrime ''asura'', [[Varuna]] ka 10, [[Mitra]] ka 8 dhe [[Rudra]] ka 6.<ref name="Bhargava" /> Libri 1 i ''Rig Vedës'' përshkruan [[Savitr|Savitrin]] (hyjni diellore vedike) si një ''asura'' që është një "udhëheqës i sjellshëm". {{Quote|<poem> हिरण्यहस्तो '''असुरः''' सुनीथः सुमृळीकः स्ववाँ यात्वर्वाङ् <nowiki>। अपसेधन्रक्षसो यातुधानानस्थाद्देवः प्रतिदोषं गृणानः ॥१०॥</nowiki><ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/ऋग्वेद:_सूक्तं_१०.२२ ''Rig Veda''] Sanskrit text, Wikisource</ref> Ardhtë ai, '''Asura''' duarartë, prijësi i sjellshëm, mes nesh me ndihmën dhe mirësitë e tij. Duke i hedhur 'Raksasat'' dhe ''Yatudhanat'', [ai] Zoti është i pranishëm, i lavdëruar në himnet e mbrëmjeve. – Përkthyer nga Ralph Griffith<ref name="griffith135">[[Wikisource:The Rig Veda/Mandala 1/Hymn 35|Mandala 1, Hymn 35]] Ralph T Griffith, Wikisource</ref> Zoti duarartë i udhëzimit, i hirit të mirë, i ndihmës së mirë—lëreni të ngasë në drejtimin tonë. Duke zmbrapsur demonët dhe magjistarët, Zoti ka marrë vëndin e tij drejtuar nga mbrëmja, ndërsa himnizohet. – Përkthyer nga Stephanie W. Jamison, Joel P. Brereton<ref>{{cite book|author=Stephanie Jamison|title=The Rigveda – Earliest religious poetry of India|url=https://books.google.com/books?id=1LTRDwAAQBAJ|year=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-063339-4|page=142}}</ref> </poem>|''Rig Veda'' 1.35.10}} === Samaveda === Në Jaiminya (3.35.3), një nga tre [[Recensioni|recensionet]] e [[Samaveda|Sama Vedës]], termi 'Asura' thuhet se rrjedh nga 'prehjet' (√ram) në ajrin jetësor (asu), dmth 'Asu' + 'dash ' = 'Asuram' (Asura); kjo i referohet mendjes që është 'asura[-si]'.<ref>{{Cite book|last=Oertel|first=Hanns|url=https://archive.org/details/jstor-592488|title=The Jāiminīya or Talavakāra Upaniṣad Brāhmaṇa|publisher=Journal of the American Oriental Society; JSTOR|year=1896|pages=[https://archive.org/details/jstor-592488/page/n115 193]}}</ref> === Mahabharata === Sipas [[Bhagavad Gita|Bhagavad Gitës]] (16.6-16.7), të gjitha qeniet në Gjithësi kanë cilësitë hyjnore ( ''daivi sampad'' ) dhe cilësitë demonike ( ''asuri sampad'' ) brenda secilës.<ref name="fowlergita" /><ref name="chrischapple" /> Kapitulli i gjashtëmbëdhjetë i Bhagavad Gitës thotë se shenjtorët e pastër të ngjashëm me perëndinë janë të rrallë dhe e keqja e pastër si demon është e rrallë midis qenieve njerëzore dhe pjesa më e madhe e njerëzimit ka shumë karaktere me disa ose shumë gabime.<ref name="fowlergita" /> Sipas Jeaneane Fowler, Gita thotë se dëshirat, neveritë, lakmia, nevojat, emocionet në forma të ndryshme "janë aspekte të jetës së zakonshme" dhe kjo ndodh vetëm kur ato kthehen në epsh, urrejtje, dëshira, arrogancë, mendjemadhësi, zemërim, ashpërsi., hipokrizia, mizoria dhe një negativitet dhe shkatërrim i tillë i prirur që prirjet natyrore njerëzore të metamorfozohen në diçka demonike (Asura). [[Skeda:Brooklyn_Museum_-_The_Devi_defeats_Mahasura_Folio_from_a_Dispersed_Devi_Mahatmya_Series.jpg|parapamje| [[Mahadevi|Mahadevit]] duke luftuar kundër ushtrisë asura (djathtas), folio nga ''[[Devi Mahatmya]]'']] == Karakteristikat == Në literaturën më të hershme Vedike, të gjitha [[E mbinatyrshmja|qeniet e mbinatyrshme]] quhen [[Deva (Hinduizëm)|Deva]]<ref name="monier">Monier Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary" Etymologically and Philologically Arranged to cognate Indo-European Languages, Motilal Banarsidass, page 121</ref><ref>{{Cite book|last=Coulter|first=Charles Russell|url=https://books.google.com/books?id=sEIngqiKOugC&q=deva+in+vedic+india&pg=PA147|title=Encyclopedia of Ancient Deities|last2=Turner|first2=Patricia|date=4 korrik 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-96390-3|page=147|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|last=Williams|first=George|title=A Handbook of Hindu Mythology|url=https://archive.org/details/liang.handbookofhindum0000will|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-533261-2|pages=[https://archive.org/details/liang.handbookofhindum0000will/page/90 90], 112}}</ref> dhe Asura.<ref name="Hale-1999">{{Cite book|last=Hale|first=Wash Edward|title=Ásura in Early Vedic Religion|publisher=Motilal Barnarsidass|year=1999|isbn=978-81-208-0061-8}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHale1999">Hale, Wash Edward (1999). ''Ásura in Early Vedic Religion''. Motilal Barnarsidass. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-81-208-0061-8|<bdi>978-81-208-0061-8</bdi>]].</cite></ref> : 5–11, 22, 99–102  Një himn shumë i studiuar i ''Rig Vedës'' shpall ''Devav asura-t'' (Asurat që janë bërë Deva) dhe e krahason atë me ''Asura adevah-t'' (Asurat që nuk janë Deva).<ref name="kuiper">FBJ Kuiper (1975), The Basic Concept of Vedic Religion, ''History of Religion'', volume 15, pages 108-112</ref> [34] Çdo Asura dhe Deva del nga i njëjti baba ( ''Prajapati'' ), ndajnë të njëjtën vendbanim ( ''Loka'' ), hanë së bashku të njëjtin ushqim dhe pije ( ''Soma'' ) dhe kanë potencial të lindur, njohuri dhe fuqi të veçanta në mitologjinë hindu; e vetmja gjë që i dallon "Asurat që bëhen Deva" nga "Asurat që mbeten Asura" është qëllimi, veprimi dhe zgjedhjet që bëjnë në jetën e tyre mitike.<ref name="Gier">Nicholas Gier (1995), [https://www.jstor.org/stable/1399510 Hindu Titanism], Philosophy East and West, Volume 45, Number 1, pages 76, see also 73-96</ref><ref name="yves">{{Cite book|last=Bonnefoy|first=Yves|title=Asian Mythologies|url=https://archive.org/details/asianmythologies0000unse|last2=Doniger|first2=Wendy|publisher=University of Chicago Press|year=1993|isbn=978-0-226-06456-7|pages=[https://archive.org/details/asianmythologies0000unse/page/52 52]–53}}</ref> "Asurat që mbeten Asura" ndajnë karakterin e qenieve të fuqishme të fiksuara me dëshirën e tyre për ''Soma'' të paligjshme, dhe për pasurinë, egon, zemërimin, natyrën joparimore, forcën dhe dhunën.<ref name="gierasurach">{{Cite journal|last=Gier|first=Nicholas|year=1995|title=Hindu titanism|url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_1995-01_45_1/page/76|journal=Philosophy East and West|volume=45|pages=76–80|doi=10.2307/1399510|jstor=1399510}}</ref><ref name="stellaray">{{Cite book|last=Kramrisch|first=Stella|title=The Hindu Temple|last2=Burnier|first2=Raymond|publisher=Motilal Banarsidass|year=1986|isbn=978-81-208-0223-0|volume=1|pages=75–78}}</ref> Më tej, në mitologjinë hindu, kur humbasin ose nuk marrin atë që duan (sepse ishin të hutuar nga dëshirat e tyre) "Asurat që mbeten Asura" pyesin, sfidojnë dhe sulmojnë "Asurat që u bënë Deva" për të plaçkitur ose nxjerrë një pjesë të asaj që kanë Devat dhe jo Asurat.<ref name="gierasurach" /><ref name="stellaray" /> Armiqësia midis dy grupeve është burimi i legjendave, tregimeve dhe letërsisë së gjerë në hinduizëm; megjithatë, shumë tekste diskutojnë armiqësinë e tyre në terma asnjëanës – pa konotacione apo dënime morale.<ref name="yves">{{Cite book|last=Bonnefoy|first=Yves|title=Asian Mythologies|url=https://archive.org/details/asianmythologies0000unse|last2=Doniger|first2=Wendy|publisher=University of Chicago Press|year=1993|isbn=978-0-226-06456-7|pages=[https://archive.org/details/asianmythologies0000unse/page/52 52]–53}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBonnefoyDoniger1993">Bonnefoy, Yves; Doniger, Wendy (1993). ''Asian Mythologies''. University of Chicago Press. pp.&nbsp;52–53. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-226-06456-7|<bdi>978-0-226-06456-7</bdi>]].</cite></ref> Disa nga këto tregime përbëjnë sfondin e epikave kryesore hindu dhe festivaleve vjetore, të tilla si historia e Asura Ravanës dhe Deva Ramës në [[Ramajana|Ramayana]], dhe legjenda e Asurës [[Hiranyakashipu]] dhe Deva Vishnus si [[Narasimha]],<ref name="yves" /> kjo e fundit që festohet me festivalet pranverore hindu [[Holika]] dhe [[Holi]] .<ref>{{Cite book|title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440|publisher=Merriam-Webster|year=2000|isbn=978-0-87779-044-0|editor-last=Doniger|editor-first=Wendy|page=[https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/455 455]}}</ref> [[Kategoria:Hinduizëm]] sh1gx9r7v38h8ek145qqf54ttxgtouq Epoka e Artë e Piraterisë 0 344411 3002417 2974413 2026-06-27T21:50:42Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002417 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Capture-of-Blackbeard.jpg|parapamje|290px|Një pikturë e vitit 1920 e betejës përfundimtare të [[Mjekërziu]]t kundër [[Robert Maynard]] në vitin 1718]] '''Epoka e Artë e Piraterisë''' është një emërtim i zakonshëm për periudhën midis viteve 1650 dhe 1730, kur pirateria detare ishte një faktor domethënës në historitë e [[Oqeani Atlantik|Oqeanit Atlantik]] të Veriut dhe [[Oqeani Indian|Oqeanit Indian]]. Historitë e piraterisë shpesh e ndajnë Epokën e Artë të Piraterisë në tre periudha: #Periudha e [[Buccaneer|buccaneering]] (afërsisht 1650-1680), e karakterizuar nga detarë anglo-francezë me bazë në [[Xhamajka]] dhe [[Tortuga (Haiti)|Tortuga]] që sulmojnë [[kolonitë spanjolle]] dhe transportojnë në [[Karaibet|Karaibe]] dhe [[Oqeani Paqësor|Paqësorin]] lindor. #[[Raundi i Piratëve]] (1690), i shoqëruar me udhëtime në distanca të gjata nga Amerika për të grabitur objektivat e myslimane dhe [[Kompania e Indisë Lindore|Kompanisë së Indisë Lindore]] në [[Oqeani Indian|Oqeanin Indian]] dhe [[Deti i Kuq|Detin e Kuq]]. #Periudha pas trashëgimisë spanjolle (1715-1726), kur marinarët dhe [[privateer]]s anglo-amerikanë u larguan të papunë në fund të [[Lufta e Pasardhësit Spanjolle|Luftës së Pasardhësit Spanjoll]] u kthye masivisht në [[Pirateria në Karaibe|pirateri në Karaibe]], Oqeanin Indian, bregun lindor të [[Amerika Veriore|Amerikës Veriore]], dhe bregun e [[Afrika Perëndimore|Afrikës Perëndimore]]. Përkufizimet më të ngushta të Epokës së Artë ndonjëherë përjashtojnë periudhat e para ose të dyta, por shumica përfshijnë të paktën një pjesë të së tretës. Konceptimi modern i piratëve siç përshkruhet në kulturën popullore rrjedh kryesisht, megjithëse jo gjithmonë me saktësi, nga Epoka e Artë e Piraterisë. Faktorët që kontribuan në piraterinë gjatë Epokës së Artë përfshinin rritjen e sasive të ngarkesave të vlefshme që dërgoheshin në Evropë mbi zona të mëdha oqeanike, reduktimin e marinave evropiane në rajone të caktuara, trajnimin dhe përvojën që shumë marinarë kishin fituar në marinat evropiane (veçanërisht [[Marina Mbretërore]] Britanike), dhe qeveria e korruptuar dhe joefektive në kolonitë evropiane jashtë shtetit. [[Kolonializmi|Fuqitë koloniale]] në atë kohë luftuan vazhdimisht me piratët dhe u përfshinë në disa beteja të dukshme dhe ngjarje të tjera të lidhura. ==Emri== ===Origjina=== [[Skeda:Amaro Pargo.jpg|parapamje|[[Amaro Pargo]], një nga korsairët më të famshëm të Epokës së Artë të Piraterisë]] Përmendja më e vjetër letrare e njohur e një "Epoke të Artë" të piraterisë është nga viti 1894, kur gazetari anglez George Powell shkroi për "Ajo që duket të ketë qenë epoka e artë e piraterisë deri në dekadën e fundit të shekullit të 17-të."<ref>George Powell, "A Pirate's Paradise," in ''The Gentleman's Magazine'', vol. CCLXXVI, N.S. 52, Jan–June 1894, p. 23.</ref> Powell përdor shprehjen ndërsa rishikon ''A New and Exact History of Jamaica'' të [[Charles Leslie]], atëherë mbi 150 vjeç. Powell përdor shprehjen vetëm një herë. Në vitin 1897, një përdorim më sistematik i shprehjes "Epoka e Artë e Piraterisë" u prezantua nga historiani [[John Fiske (filozof)|John Fiske]], i cili shkroi: "Në asnjë moment tjetër në historinë e botës biznesi i piraterisë nuk ka lulëzuar aq shumë sa në shekullin e shtatëmbëdhjetë dhe pjesa e parë e shekullit të tetëmbëdhjetë. Epoka e saj e artë mund të thuhet se është shtrirë nga rreth 1650 deri në rreth 1720." Piratët muslimanë dhe ata të Azisë Lindore ishin aq të zënë në punë në shekullin e shtatëmbëdhjetë si në çdo kohë tjetër, rasti i tyre nuk e dëmton deklaratën time se epoka e buccaneers ishte epoka e artë e piraterisë."<ref>Fiske, p. 339.</ref> Historianët piratë të gjysmës së parë të shekullit të 20-të herë pas here adoptuan termin e Fiske "Epoka e Artë", pa ndjekur domosdoshmërisht datat e fillimit dhe mbarimit të tij për të.<ref>R.D.W. Connor, 1909, ''Cornelius Harnett: An Essay in North Carolina History,'' P. 10; Francis Hodges Cooper, 1916, "Some Colonial History of Beaufort County, North Carolina," in ''James Sprunt Studies in History and Political Science,'' v. 14, no. 2, p. 32.</ref> Përkufizimi më i gjerë i një epoke të piraterisë ishte ai i Patrick Pringle, i cili shkroi në 1951 se "epoka më e lulëzuar në historinë e piraterisë ... filloi në mbretërimin e [[Elizabeta I|Mbretëreshës Elizabeth I]] dhe përfundoi në dekadën e dytë të tetëmbëdhjetë<ref>Patrick Pringle, 1951, ''Jolly Roger: The Story of the Great Age of Piracy'', p. 9 of the 2001 edition.</ref> Kjo ide binte fare në kundërshtim me Fisken, i cili e kishte mohuar ashpër se figura të tilla elizabetiane si [[Francis Drake|Drake]] ishin piratë.<ref>Fiske, pp. 341–342.</ref> ===Tendenca drejt përkufizimeve të ngushta=== Nga përkufizimet e fundit, ai i dhënë nga Pringle duket se ka gamën më të gjerë, një përjashtim nga një prirje e përgjithshme midis historianëve nga viti 1909 deri në vitet 1990, drejt ngushtimit të Epokës së Artë.<ref>{{Cite book|last=Pringle|first=Patrick|url=https://books.google.com/books?id=OQj17APXUUUC|title=Jolly Roger: The Story of the Great Age of Piracy|date=1953-01-01|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-41823-0|language=en}}</ref> Që në vitin 1924, Philip Gosse e përshkroi piraterinë si në kulmin e saj "nga 1680 deri në 1730". Në librin e tij shumë të njohur të vitit 1978 ''The Pirates'' për serinë ''The Seafarers'' të TimeLife, Douglas Botting e përkufizoi Epokën e Artë si zgjatje "mezi 30 vjet, duke filluar nga fundi i shekullit të 17-të dhe duke përfunduar në tremujorin e parë të shekullit të 18-të".<ref>Douglas Botting, 1978, ''The Pirates,'' p. 20.</ref> Përkufizimi i Botting u ndoq nga afër nga Frank Sherry në vitin 1986.<ref>Frank Sherry, 1986, ''Raiders and Rebels: The Golden Age of Piracy,'' p. 7.</ref> Në një artikull akademik të vitit 1989, profesor [[Marcus Rediker]] përcaktoi Epokën e Artë si të zgjatur vetëm nga viti 1716 deri më 1726.<ref>Marcus Rediker, 1989, "'Under the Banner of King Death': The Social World of Anglo-American Pirates 1716–1726", ''William and Mary Quarterly'', ser. 3, 38 (1981), 203–227.</ref> [[Angus Konstam]] më 1998, e llogariti epokën si të zgjatur nga viti 1700 deri më 1730.<ref>F; Konstam, ''supra'', p. 5.</ref> Ndoshta hapi përfundimtar në kufizimin e Epokës së Artë ishte në ''The History of Pirates,'' të vitit 2005 të Konstamit, në të cilin ai u tërhoq nga përkufizimi i tij i mëparshëm, e quajti një përkufizim 1690–1730 të Epokës së Artë "bujare" dhe arriti në përfundimin se "Më i keqi nga këto ekseset e piratëve u kufizuan në një periudhë tetëvjeçare, nga viti 1714 deri më 1722, kështu që Epoka e Artë e vërtetë nuk mund të quhet as një "dekadë e artë".<ref>Angus Konstam, 2005, ''The History of Pirates,'' p. 96.</ref> ===Tendenca e kundërt e kohëve të fundit drejt kuptimit më të gjerë=== [[David Cordingly]], në veprën e tij me ndikim të vitit 1994 ''Under the Black Flag'', e përcaktoi "epokën e madhe të piraterisë" si zgjatur nga vitet 1650 deri në rreth 1725, shumë afër përkufizimit të Fiske për Epokën e Artë.<ref>David Cordingly, 1995, ''Under the Black Flag: The Romance and Reality of Life Among the Pirates'', pp. xvi–xvii.</ref> Rediker, në vitin 2004, përshkroi përkufizimin më kompleks të Epokës së Artë deri më sot. Ai propozon një "epokë të artë të piraterisë, e cila përfshiu periudhën nga afërsisht 1650-1730", të cilën ai e ndan në tre "breza" të dallueshme: buckaneers e 1650-1680, piratët e Oqeanit Indian të viteve 1690 dhe piratët e vitet 1716–1726.<ref>Marcus Rediker, 2004, ''Villains of All Nations'', p. 8.</ref> Martin Mares, duke u mbështetur në Cordingly dhe Rediker, i çoi argumentet e tyre në lidhje me periodizimin e Epokës së Artë të Piraterisë edhe më tej në veprën e tij kryesore Kontributi Britanik në Zhvillimin e Piraterisë në Epokën e Artë të Piraterisë, duke propozuar që periodizimi më i gjatë mund të jetë kuptohet edhe si një proces i pandërprerë dhe i vazhdueshëm me pikat e tij të majave dhe regresioneve.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xG3DDwAAQBAJ|title=The Golden Age of Piracy and the British Contribution to its Development|last=Mares|first=Martin|year=2019|publisher=GRIN Verlag|isbn=978-3-346-08101-8|language=en}}</ref> Përveç kësaj, Mares argumentoi se një interpretim i tillë na lejon të kuptojmë plotësisht se si epoka e artë e piraterisë i ndihmoi britanikët të zhvillonin të kuptuarit e politikës së tyre perandorake si një fushë e vetme me interesa të ndërlidhura dhe jo sfera të ndara të ndikimit perëndimor dhe lindor.<ref>{{Cite web|last=Mares|first=Martin|title=The Role of Jamaica in Fostering Maritime Piracy In the Atlantic Ocean, 1655–1702|website=Academia|date=janar 2017|language=en|url=https://www.academia.edu/35943697|access-date=2019-12-16|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124210944/https://www.academia.edu/35943697|url-status=live}}</ref> Ky argument u përforcua më vonë nga perspektiva ekonomike nga Nicolás Rodríguez Arosemena.<ref name="Rodríguez Arosemena">{{Cite web|last=Rodríguez Arosemena|first=Nicolás|date=2018-12-15|title=The Dominium Mundi Game and the Case for Artificial Intelligence in Economics and the Law|website=EconPapers|language=en|url=https://econpapers.repec.org/paper/pramprapa/90560.htm|access-date=2019-12-16|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216162658/https://econpapers.repec.org/paper/pramprapa/90560.htm|url-status=live}}</ref> Arosemena, duke përdorur analizën e zhvillimit të Xhamajkës nga puna e Martin Mares, propozon që të dhënat empirike të mbledhura nga Mares kanë implikime më të gjera – veçanërisht ato ligjore, si njohja e ius cogens edhe para Revolucionit Industrial në termat e pasurimit të padrejtë, meqë "Është krejtësisht e mundur që të kemi ishuj prosperiteti brenda një deti mjerimi. Dhe sigurisht, nëse thjesht marrim shembull nga ishujt, bota do të duket si një parajsë."<ref name="Rodríguez Arosemena"/> ==Historia== {{Kryesor|Pirateria në Karaibe}} Pirateria u ngrit nga dhe u pasqyrua në një shkallë më të vogël, konfliktet mbi tregtinë dhe kolonizimin midis fuqive rivale evropiane të kohës, duke përfshirë perandoritë e Britanisë, Spanjës, Holandës, Portugalisë dhe Francës. Shumica e piratëve në këtë epokë ishin me origjinë uellsiane, angleze, holandeze, irlandeze dhe franceze. Shumë piratë erdhën nga zonat më të varfra urbane në kërkim të një mënyre për të fituar para dhe për të hequr dorë. Londra në veçanti ishte e njohur për papunësinë e lartë, grumbullimin e njerëzve dhe varfërinë që i shtyu njerëzit drejt piraterisë. Pirateria gjithashtu ofronte fuqi dhe pasuri të shpejtë. ===Periudha e buccaneering, rr. 1650–1710=== {{Kryesor|Buccaneer}} Historianë të tillë si John Fiske shënojnë fillimin e Epokës së Artë të Piraterisë rreth vitit 1650, kur fundi i [[Luftërat evropiane të fesë|Luftërave të Fesë]] u lejoi vendeve evropiane të rifillonin zhvillimin e perandorive të tyre koloniale. Kjo përfshinte tregti të konsiderueshme në det dhe një përmirësim të përgjithshëm ekonomik: kishte para për t'u bërë - ose vjedhur - dhe shumë prej tyre udhëtuan me anije. Buccaneers francezë ishin vendosur në Hispaniolën veriore që në vitin 1625,<ref>{{cite web|url=http://www.thewayofthepirates.com/history-of-piracy/tortuga.php|title=Tortuga – Pirate History – The Way of the Pirates|website=www.thewayofthepirates.com|language=en|access-date=2009-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150314032603/http://www.thewayofthepirates.com/history-of-piracy/tortuga.php|archive-date=2015-03-14|url-status=live}}</ref> por në fillim jetonin kryesisht si gjuetarë derrash dhe bagëtish sesa grabitës; tranzicioni i tyre në piraterinë me kohë të plotë ishte gradual dhe i motivuar pjesërisht nga përpjekjet spanjolle për të zhdukur si kërpudhat ashtu edhe kafshët grabitqare nga të cilat ata vareshin. Migrimi i bukanerëve nga kontinenti i Hispaniolës në ishullin më të mbrojtur në det të hapur të [[Tortuga (Haiti)|Tortugës]] kufizoi burimet e tyre dhe përshpejtoi bastisjet e tyre piratike. Sipas [[Alexandre Exquemelin]], një buccaneer dhe historian i cili mbetet një burim kryesor në këtë periudhë, [[Pierre Le Grand]] ishte pionier i sulmeve të kolonëve ndaj galionëve që bënin udhëtimin e kthimit në Spanjë. Rritja e buccaneering në Tortuga u shtua nga pushtimi anglez i Xhamajkës nga Spanja në vitin 1655. Guvernatorët e hershëm anglezë të Xhamajkës u dhanë lirisht letra marke bukanistëve Tortuga dhe bashkatdhetarëve të tyre, ndërsa rritja e [[Port Royal]] u dha këtyre sulmuesve një vend shumë më fitimprurës dhe më i këndshëm për të shitur plaçkën e tyre. Në vitet 1660, guvernatori i ri francez i Tortugës, Bertrand d'Ogeron, siguroi në mënyrë të ngjashme komisione private si për kolonistët e tij, ashtu edhe për të prerë anglezët nga Port Royal. Këto kushte e sollën zenitin e karaibeve, duke kulmuar me [[Ekspedita e Panamasë të Henry Morgan|ekspeditën e Panamasë të Henry Morgan]] më 1670, e cila pa Panama City të plaçkitur, kapur dhe djegur vitin e ardhshëm. ===Raundi i Piratëve, rr. 1693–1700=== {{Kryesor|Raundi i Piratëve}} [[Skeda:Pg 003 - Engraving (bw).jpg|parapamje|djathtas|[[Henry Every]] shfaqet duke shitur plaçkën e tij në këtë gdhendje nga [[Howard Pyle]]. Kapja e anijes së madhe [[Perandoria Mogule|mogule]] ''[[Ganj-i-Sawai]]'' nga Every më 1695 qëndron si një nga bastisjet më fitimprurëse të piratëve të kryer ndonjëherë.]] Një sërë faktorësh bënë që piratët anglo-amerikanë, disa prej të cilëve ishin futur në piraterinë gjatë periudhës së buccaneering, të shikonin përtej Karaibeve për thesar me fillimin e viteve 1690. [[Revolucioni i Lavdishëm]] kishte rivendosur armiqësinë tradicionale midis Britanisë dhe Francës, duke i dhënë fund kështu bashkëpunimit fitimprurës midis Xhamajkës angleze dhe Tortugës franceze. Shkatërrimi i Port Royal nga një tërmet në vitin 1692 zvogëloi më tej tërheqjet e Karaibeve duke shkatërruar tregun kryesor të piratëve për plaçkitjen e rrethuar.<ref>Nigel Cawthorne (2005), ''Pirates: An Illustrated History'', Arturus Publishing Ltd., 2005, p. 65.</ref> Guvernatorët kolonialë të Karaibeve filluan të hedhin poshtë politikën tradicionale të "asnjë paqeje përtej vijës",<ref>{{cite news|last1=MacInnes|first1=Colin|title=No Peace Beyond the Line|url=https://www.nytimes.com/1972/05/21/archives/no-peace-beyond-the-line-the-english-in-the-caribbean-16241690-by.html|access-date=29 shtator 2023|work=The New York Times|publisher=The New York Times Company|language=en}}</ref> sipas së cilës kuptohej se lufta do të vazhdonte (dhe kështu do të jepeshin letrat e markës) në Karaibe pavarësisht nga traktatet e paqes të nënshkruara në Evropë; tani e tutje, komisionet do të jepeshin vetëm në kohë lufte dhe kufizimet e tyre do të zbatoheshin rreptësisht. Për më tepër, pjesa më e madhe e Mainit spanjoll thjesht ishte rraskapitur; Vetëm [[Maracaibo]] ishte pushtuar tre herë midis 1667 dhe 1678,<ref>Cawthorne, pp. 34, 36, 58</ref> ndërsa [[Río de la Hacha]] ishte bastisur pesë herë dhe [[Tolú]] tetë.<ref>Peter Earle (2003), ''The Pirate Wars'', {{ISBN|0-312-33579-2}}, p. 94.</ref> Në të njëjtën kohë, kolonitë më pak të favorizuara të Anglisë, duke përfshirë [[Bermuda]], [[Nju Jorku|New York]] dhe [[Rhode Island]], ishin uritur nga paratë nga [[Aktet e Navigimit]]. Tregtarët dhe guvernatorët e etur për monedha ishin të gatshëm të anashkalonin dhe madje të siguronin udhëtimet e piratëve; një zyrtar kolonial mbrojti një pirat sepse ai mendoi se ishte "shumë e ashpër të varësh njerëz që sjellin ar në këto provinca."<ref>Earle, p. 148.</ref> Edhe pse disa nga këta piratë që vepronin jashtë Anglisë së Re dhe [[Kolonitë e Mesme|Kolonive të Mesme]] synonin mirë kolonitë më të largëta të bregdetit të Paqësorit të Spanjës. në vitet 1690 dhe më tej, Oqeani Indian ishte një objektiv më i pasur dhe më joshëse. Prodhimi ekonomik i Indisë e zvogëloi atë të Evropës gjatë kësaj kohe, veçanërisht në mallrat luksoze me vlerë të lartë si [[mëndafshi]] dhe [[basma]], të cilat e bënë plaçkën ideale të piratëve;<ref>Geoffrey Parker, ed. (1986), ''The World: An Illustrated History'', Times Books Ltd., p. 317.</ref> në të njëjtën kohë, asnjë marinë e fuqishme nuk kaloi në Oqeanin Indian, duke lënë anijet lokale dhe Anijet e kompanive të ndryshme të Indisë Lindore janë të ndjeshme ndaj sulmeve. Kjo hapi skenën për piraterinë e famshme të [[Thomas Tew]], [[Henry Every]], [[Robert Culliford]] dhe (megjithëse faji i tij mbetet i diskutueshëm) [[William Kidd]]. == Referime == {{Reflist|30em}} ==Bibliografia== * Guy Chet, The Ocean is a Wilderness: Atlantic Piracy and the Limits of State Authority, 1688–1856. Amherst, MA: University of Massachusetts Press, 2014. * Crowhurst, Patrick (1977). The Defence of British Trade, 1689–1815. Dawson. * {{cite book|author=Flemming, Gregory|title=At the Point of a Cutlass: The Pirate Capture, Bold Escape, and Lonely Exile of Philip Ashton|url=https://archive.org/details/atpointofcutlass0000flem|publisher=ForeEdge|date=2014|language=en|isbn=978-1-61168-515-2}} * {{cite book|author=Little, Benerson|title=How History's Greatest Pirates Pillaged, Plundered, and Got Away with It: the Stories, Techniques, and Tactics of the Most Feared Sea Rovers from 1500-1800|url=https://archive.org/details/howhistorysgreat0000litt|publisher=Fair Winds Press|date=2011|language=en}} * {{cite book|author=Kuhn, Gabriel|title=Life Under the Jolly Roger: Reflections on Golden Age Piracy|url=https://archive.org/details/life_under_the_jolly_roger_9781629638034|publisher=PM Press|date=2010|language=en}} * {{cite book|author=Little, Benerson|title=The Golden Age of Piracy: the Truth Behind Pirate Myths|url=https://archive.org/details/goldenageofpirac0000litt|publisher=Skyhorse Publishing|date=2016|language=en}} * {{cite book|author=Lunsford, Virginia|title=Piracy and Privateering in the Golden Age Netherlands|url=https://archive.org/details/piracyprivateeri0000luns|publisher=Palgrave Macmillan|date=2005|language=en|isbn=1-4039-6692-3}} * Monod, Paul. "Dangerous Merchandise: Smuggling, Jacobitism, and Commercial Culture in Southeast England, 1690–1760." Journal of British Studies 30.2 (April 1991): 150–82. * Moss, Jeremy (2020). ''The Life and Tryals of the Gentleman Pirate, Major Stede Bonnet''. Koehler Books. {{ISBN|978-1-64663-151-3}}. * Pérotin-Dumon, Anne (2001). "The Pirate and the Emperor: Power and the Law on the Seas, 1450–1850." In Bandits of the Sea: A Pirate Reader, ed. C. R. Pennell, 25–54. New York University Press. * {{cite news|author=Rediker, Marcus|title=Pirates and the Imperial State|url=https://archive.org/details/sim_reviews-in-american-history_1988-09_16_3/page/351|work=Reviews in American History|volume=16|number=3|date=1988|pages=351–357|language=en}} * {{cite book|author=Rediker, Marcus|title=Villains of all Nations: Atlantic Pirates in the Golden Age|url=https://archive.org/details/villainsofallnat0000redi|publisher=Beacon Press|location=Boston|date=2004|language=en}} * {{cite book|author=Sherry, Frank|title=Raiders and Rebels the Golden Age of Piracy|publisher=Harper Perennial|date=2008|language=en}} * {{cite news|author=Swanson, Carl E.|title=American Privateering and Imperial Warfare, 1739–1748|work=The William and Mary Quarterly|volume=42|number=3|date=1985|pages=357–382|language=en}} * Truxes, Thomas (2008). Defying Empire: Trading with the Enemy in Colonial New York. Yale University Press. ==Lidhje të jashtme== * [https://web.archive.org/web/20121201150343/http://www.melfisher.org/reefswrecks/golden.htm "The Golden Age of Piracy", de The Mel Fisher Maritime Heritage Society] (në anglisht) * [http://www.cindyvallar.com/goldenage.html Cindy Vallar, "The Golden Age of Piracy"] (në anglisht) * [https://web.archive.org/web/20140302172240/http://www.libcom.org/history/articles/pirates-piracy-atlantic-golden-age/index.php A short history of the Golden Age of Piracy] (në anglisht) * [http://www.unmuseum.org/pirate.htm The UnMuseum, "The Golden Age of Piracy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203231300/http://www.unmuseum.org/pirate.htm |date=3 shkurt 2006 }} (në anglisht) * [https://web.archive.org/web/20081220210056/http://www.kipar.org/piratical-resources/pirate-history.html History of Piracy] (në anglisht) [[Kategoria:Epoka e artë|Pirateri]] [[Kategoria:Shekulli XVIII]] [[Kategoria:Pirateri]] 05t4gsygxkv1qzv5kuecz64tdhrt2uk Hiranyagarbha 0 344842 3002452 2965158 2026-06-27T23:03:45Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002452 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Golden_cosmic_egg_Hiranyagarbha_by_Manaku.jpg|parapamje| Piktura Pahari e vezës së artë kozmike Hiranyagarbha nga Manaku, shek. 1740]] '''Hiraṇyagarbha''' ( [[Gjuha sanskrite|sanskritisht]] : हिरण्यगर्भः ; fjalë për fjalë 'mitra e artë', i përkthyer poetikisht si 'barku universal')<ref>Ved aur SwasamVed, Ch 14 Atharv Veda, Dr. Buddhi Prakash Bajpayi, Diamond Books, India</ref> është burimi i krijimit të [[Gjithësia|universit]] ose [[Kozmosi|kozmosit]] të manifestuar në [[Vedat|filozofinë Vedike]] . Ajo përmendet në një himn të [[Rigveda|Rigvedës]] ( [[Mandala 10|RV 10]] .121), i njohur si '''[[Hiraṇyagarbha Sūkta]]''', duke sugjeruar një hyjni të vetme krijuese (vargu 8: ''{{IAST|yo deveṣv ādhi devā eka āsīt}}'', [[Ralph T. H. Griffith|Griffith]] : "Ai është Zoti i perëndive, dhe askush pranë tij."), i identifikuar në himn si [[Praxhapati|Prajāpati]] . Koncepti i "mitrës së artë" përmendet për herë të parë në Vishvakarma Sūkta (RV 10.82.5,6) e cila e paraqiste "mitrën e lashtë" si të vendosur mbi kërthizën e [[Vishvakarman|Vishvakarmanit]] . Ky imazh u transferua më vonë në [[Vishnu]] dhe [[Surja|Surya]].<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2022)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> [[Upanishadet|Upanishadi]] e quan atë Shpirti i Universit ose [[Brahman]],<ref>''The Philosophy of the Upanishads'', by Paul Deussen, Alfred Shenington Geden. Published by T. & T. Clark, 1906. ''Page 198''.</ref> dhe shtjellon se Hiraṇyagarbha qarkulloi në zbrazëti dhe në errësirën e mosekzistencës për rreth një vit, dhe më pas u nda në dy gjysma që formuan ''[[Svarga|Svargën]]'' dhe ''[[Prithvi|Pṛthvi-n]]''. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2023)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> Në hinduizmin klasik [[Puranat|Puranik]], Hiraṇyagarbha është termi i përdorur në Vedanta për "krijuesin". Hiraṇyagarbha është gjithashtu [[Brahma|Brahmā]], i quajtur kështu sepse thuhet se ai lindi në një vezë të artë ( ''[[Manusmriti|Manu Smṛti]]'' 1.9),<ref>{{Cite book|last=Bühler|first=G.|title=The Laws of Manu: translated with extracts from seven commentaries|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1886|editor-last=Müller|editor-first=F. Max|editor-link=Max Müller|series=[[Sacred Books of the East]]|volume=XXV|page=5 (1.9)|chapter=Ch. 1, The Creation|quote=9. That (seed) became a golden egg, in brillance equal to the sun; in that (egg) he himself was born as Brahman [(Brahma)], the progenitor of the whole world.|author-link=Georg Bühler|chapter-url=https://archive.org/details/lawsofman00manu/page/n148/mode/1up}}<br /><br /><br /><br />{{Cite book|last=Olivelle|first=Patrick|url=https://books.google.com/books?id=PnHo02RtONMC|title=Manu's Code of Law|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2005|isbn=0-19-517146-2|page=87 (1.9)|quote=9. That became a golden egg, as bright as the sun; and in it he himself took birth as Brahma, the grandfather of all the worlds.|author-link=Patrick Olivelle}}</ref> ndërsa ''[[Mahabharata|Mahābhārata]]'' e quan Manifest.<ref>[http://www.sacred-texts.com/hin/m12/m12c002.htm The Mahābhārata, Book 12: Santi Parva. Kisari Mohan Ganguli, tr. ''Section CCCIII''] ''[[The Mahabharata]]''.</ref> Disa tradita klasike të jogës e konsiderojnë një person të quajtur Hiraṇyagarbha si krijuesin e [[Joga|jogës]], megjithëse ky mund të jetë gjithashtu një emër për Sage Kapila .<ref>{{Cite book|last=Feuerstein|first=Georg|title=The Yoga Tradition: Its History, Literature, Philosophy and Practice|url=https://archive.org/details/yogatraditionits0000feue|publisher=Hohm Press|year=2001|isbn=978-1890772185|location=Arizona, USA|page=Kindle Locations 7299–7300}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aranya|first=Swami Hariharananda|title=Yoga Philosophy of Patanjali with Bhasvati|publisher=University of Calcutta|year=2000|isbn=81-87594-00-4|location=Calcutta, India|page=xxiii-xxiv|chapter=Introduction|author-link=Swami Hariharananda Aranya}}</ref> [[Kategoria:Hinduizëm]] f87p7itqdtkqz4fcgt5mx6nyvt40z5w Anomalia (sjellje) 0 345138 3002495 2965256 2026-06-28T00:57:51Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002495 wikitext text/x-wiki '''Anomalia''' (ose '''sjellja jofunksionale''') është një karakteristikë e sjelljes e caktuar për ata me kushte që konsiderohen si të rralla ose jofunksionale.<ref>Psychology: Core Concepts, n.d.</ref> Sjellja konsiderohet të jetë jonormale kur është atipike ose jashtë zakonshme, përbëhet nga sjellje të padëshirueshme dhe rezulton në dëmtim të funksionimit të individit.<ref>A Cross-sectional Study in Iranian Population, n.d.</ref> Anomalitë në sjellje, është ajo në të cilën konsiderohet e devijuar nga pritshmëritë specifike shoqërore, kulturore dhe etike. Këto pritshmëri varen gjerësisht nga mosha, gjinia, kategorizimet tradicionale dhe shoqërore. Përkufizimi i sjelljes jonormale është një çështje shpesh e debatuar në psikologjinë jonormale,<ref>{{cite web|title=Classification and Assessment of Abnormal Behavior|url=http://www.csun.edu/~hcpsy002/Nevid_ch03.pdf|access-date=30 shtator 2014|website=csun.edu}}</ref> për shkak të këtyre variablave subjektive. Sjellja jonormale nuk duhet të ngatërrohet me sjelljen e pazakontë. Sjellja që është jashtë zakonit nuk është domosdoshmërisht tregues i një çrregullimi mendor ose psikologjik. Sjellja jonormale, nga ana tjetër, megjithëse nuk është një çrregullim mendor në vetvete, shpesh është një tregues i një çrregullimi të mundshëm mendor dhe/ose psikologjik. Një çrregullim psikologjik përkufizohet si një "model i vazhdueshëm jofunksional i mendimit, emocionit dhe sjelljes që shkakton shqetësim të konsiderueshëm dhe konsiderohet i devijuar në kulturën ose shoqërinë e atij personi". Sjellja jonormale, pasi lidhet me çrregullimet psikologjike, do të ishte "e vazhdueshme" dhe një shkak "shqetësimi i rëndësishëm". Një çrregullim mendor përshkruan një pacient që ka një gjendje mjekësore ku mjeku bën një gjykim se pacienti po shfaq sjellje jonormale bazuar në kriteret e Manualit Diagnostik dhe Statistikor të Çrregullimeve Mendore, Botimi i Pestë (DSM-5). Kështu, thjesht për shkak se një sjellje është e pazakontë, nuk e bën atë jonormale; konsiderohet jonormale vetëm nëse i plotëson këto kritere. DSM-5 përdoret si nga studiuesit ashtu edhe nga klinicistët në diagnostikimin e një çrregullimi të mundshëm mendor. Kriteret që duhen plotësuar në DSM-5 ndryshojnë për çdo çrregullim mendor.<ref>{{Cite web|title=About DSM-5 and Development|url=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm/about-dsm|access-date=2021-06-04|website=www.psychiatry.org}}</ref> Ndryshe nga anomalitë fizike në shëndetin e dikujt ku simptomat janë objektive, profesionistët e shëndetit të psikologjisë nuk mund të përdorin simptoma objektive kur vlerësojnë dikë për anomali në sjellje.<ref name=":0">{{Cite book|title=First Responder's Guide to Abnormal Psychology|url=https://archive.org/details/firstrespondersg0000dorf|date=2007|publisher=Springer, Boston, MA|isbn=9780387351391|pages=[https://archive.org/details/firstrespondersg0000dorf/page/13 13]–18|language=en|chapter=Normal vs. Abnormal Behavior: A Continuum|doi=10.1007/978-0-387-35465-1_2}}</ref> == Shiko edhe == == Referime == [[Kategoria:Sjellje problematike]] [[Kategoria:Sjellje njerëzore]] 6s8mi8mxebf2sc4vq54quhzxeenwf18 Durga Vahini 0 345484 3002519 2965335 2026-06-28T01:36:27Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002519 wikitext text/x-wiki {{Infobox organizatë|name=Durga Vahini|logo=Durga Vahini official logo.jpeg|formation={{start date and age|1991}}|logo_size=|logo_caption=Logo zyrtare e Durga Vahini|headquarters=[[Nju Delhi]], [[Indi]]|purpose=Krahu i grave të [[Vishva Hindu Parishad]]|parent_organisation=[[Vishwa Hindu Parishad]]|affiliation=[[Sangh Parivar]]|region_served=[[India]]|language=[[Hindi]]|website={{url|https://vhp.org/durga_vahini/}}}} '''Durga Vahini''' ( ISO : Durgā Vāhinī) ( ''Ushtria e [[Durga|Durgës]]'' ) është krahu i grave i [[Vishva Hindu Parishad]] (VHP). Është themeluar në vitin 1991 dhe kryetarja e tij themeluese është [[Sadhvi Rithambara]] . Vishva Hindu Parishad thotë se qëllimi i Durga Vahinit është të fuqizojë gratë, të inkurajojë më shumë gra të marrin pjesë në aktivitete shpirtërore dhe kulturore. Kalpana Vyash, një drejtuese e lartë e organizatës, tha se anëtarët e Durga Vahinit i përkushtohen "zhvillimit fizik, mendor dhe intelektual".<ref name="TRIBUNE">{{Cite web|date=2002-04-11|title=Women 'Ram Bhakt' hog limelight|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020412/nation.htm#7|access-date=2008-06-29}}</ref> Qëllimi i organizatës është të vendosë solidaritetin hindu duke ndihmuar familjet hindu gjatë kohës së vështirësive dhe duke ofruar shërbime sociale.<ref name="AGWAPRSA">{{Cite book|last=Patricia Jeffery, Amrita Basu|title=Appropriating Gender: Women's Activism and Politicized Religion in South Asia|url=https://archive.org/details/appropriatinggen00pjef|publisher=Routledge|year=1997|isbn=0-415-91866-9|pages=[https://archive.org/details/appropriatinggen00pjef/page/168 168]}}</ref> Sipas Vyash, anëtarësimi i përgjithshëm i grupit është 8,000 që nga viti 2002, dhe 1,000 anëtarë janë nga [[Ahmedabad|Ahmedabadi]] .<ref name="TRIBUNE" /> 39ska5h5ogyniins7ihbmc88h4fuj7g Meritokracia 0 347513 3002378 2965508 2026-06-27T20:38:01Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002378 wikitext text/x-wiki '''Meritokracia''' (''merit'', nga [[Gjuha latine|latinishtja]] ''mereō'', dhe ''-cracy'', nga [[greqishtja e lashtë]] κράτος ''kratos'' 'forcë, fuqi') është nocioni i një [[sistemi politik]] në të cilin [[mallrat]] ekonomike ose [[pushteti politik]] u jepen njerëzve individualë bazuar në [[Aftësia|aftësi]] dhe [[Talenti|talent]], në vend që të [[pasuria]] ose [[klasa shoqërore]].<ref>{{cite web|title=meritocracy|url=http://dictionary.reference.com/browse/meritocracy?s=t|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306040546/http://dictionary.reference.com/browse/meritocracy?s=t|archive-date=6 mars 2016|access-date=14 shkurt 2016|website=[[Dictionary.com]]}}</ref> Përparimi në një sistem të tillë bazohet në [[Performanca|performancën]], e matur përmes ekzaminimit ose arritjeve të demonstruara. Megjithëse koncepti i meritokracisë ka ekzistuar me shekuj, përdorimi i parë i njohur i termit ishte nga sociologu [[Alan Fox]] në revistën ''Socialist Commentary'' në vitin 1956.<ref name="Littler">{{Cite book|last=Littler|first=Jo|title=Against Meritocracy: Culture, Power, and Myths of Mobility|url=https://archive.org/details/againstmeritocra0000litt|publisher=Routledge|year=2018|isbn=978-1-138-88954-5|location=Milton Park, Abingdon, Oxon|page=[https://archive.org/details/againstmeritocra0000litt/page/32 32]}}</ref> Më pas u popullarizua nga sociologu [[Michael Dunlop Young]], i cili e përdori termin në distopinë e tij politike dhe satirike. libri ''Ngritja e meritokracisë'' në 1958.<ref name="Fox">{{cite news|last=Fox|first=Margalit|date=25 janar 2002|title=Michael Young, 86, Scholar; Coined, Mocked 'Meritocracy'|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/01/25/world/michael-young-86-scholar-coined-mocked-meritocracy.html|url-status=live|access-date=19 shkurt 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107053854/http://www.nytimes.com/2002/01/25/world/michael-young-86-scholar-coined-mocked-meritocracy.html|archive-date=7 nëntor 2016}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mijs|first1=Jonathan J.B.|last2=Savage|first2=Mike|date=2020|title=Meritocracy, Elitism and Inequality|journal=[[The Political Quarterly]]|volume=91|issue=2|pages=397–404|doi=10.1111/1467-923X.12828|doi-access=free}}</ref> Sot, termi përdoret shpesh për t'iu referuar sistemeve shoqërore, në të cilat përparimi dhe suksesi personal i atribuohen kryesisht aftësive dhe meritave të një individi.<ref name="Chang">{{cite journal|last1=Chang|first1=C.H.|date=2017|title=How meritocracy is defined today?: Contemporary aspects of meritocracy|journal=Recent Issues in Sociological Research|volume=10|issue=1|pages=112–121|doi=10.14254/2071-789X.2017/10-1/8|doi-access=free}}</ref> == Shiko edhe == * [[Politika]] == Referime == [[Kategoria:Filozofi shoqërore]] [[Kategoria:Liberalizëm]] [[Kategoria:Filozofi politike]] 0r63c6jrey489xv2n3k7qtypo0nx8ht Toksikologjia 0 347577 3002458 2965535 2026-06-27T23:14:09Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002458 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Toxicology_Research_at_FDA_(NCTR_1193)_(6009043040).jpg|djathtas|parapamje|255x255px| Një toksikolog që punon në një laborator ([[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]], 2008)]] '''Toksikologjia''' është një [[Fusha akademike|disiplinë]] shkencore, e mbivendosur me [[Biologjia|biologjinë]], [[Kimia|kiminë]], [[Farmakologjia|farmakologjinë]] dhe [[Mjekësia|mjekësinë]], që përfshin studimin e [[Efekti negativ|efekteve negative]] të [[substancë kimike|substancave kimike]] në [[Organizmi|organizmat]] e gjallë<ref name=":1">{{Cite web|date=4 tetor 2006|title=What is Toxicology|url=http://www.toxicologysource.com/whatistoxicology.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310233247/http://www.toxicologysource.com/whatistoxicology.html|archive-date=10 mars 2007}}</ref> dhe praktikën e [[diagnoza|diagnostikimit]] dhe [[Terapia|trajtimit]] të ekspozimeve ndaj [[Toksina|toksinave]] dhe [[Toksike|toksinave]]. [[Marrëdhënia dozë-përgjigje|Marrëdhënia midis dozës dhe efekteve të saj në organizmin e ekspozuar]] është e një rëndësie të madhe në toksikologji. Faktorët që ndikojnë në [[Toksiciteti|toksicitetin]] kimik përfshijnë dozën, kohëzgjatjen e ekspozimit (qoftë akut apo kronik), rrugën e ekspozimit, speciet, moshën, gjininë dhe mjedisin. Fjala ''toksikologji'' është një [[Komponim klasik|përbërje neoklasike]] nga [[neolatine]], e vërtetuar për herë të parë {{Rreth|1799}},<ref name="MWU">{{Citation|last=Merriam-Webster|title=Merriam-Webster's Unabridged Dictionary|url=http://unabridged.merriam-webster.com/unabridged/|postscript=.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200525084504/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Funabridged%2F|publisher=Merriam-Webster|access-date=2017-07-28|archive-date=2020-05-25|author-link=Merriam-Webster}}</ref> nga format e kombinuara ''[[wiktionary:toxico-#Prefix|toxico-]]'' + ''[[wiktionary:-logy#Suffix|-logy]]'', të cilat nga ana e tyre vijnë nga fjalët [[Greqishtja e lashtë|greke të lashtë]] [[wiktionary:τοξικός#Ancient_Greek|τοξικός]] ''toxikos'', "helmues" dhe [[wiktionary:λόγος#Ancient_Greek|λόγος]] ''logos'', "subjekt"). '''Toksikologët''' janë ekspertë për [[Helmi|helmet]] dhe [[Helmimi|helmimet]]. Ekziston një lëvizje për [[Toksikologjia e bazuar në dëshmi|toksikologjinë e bazuar në prova]] si pjesë e lëvizjes më të madhe drejt [[Praktika të bazuara në prova|praktikave të bazuara në prova]]. Toksikologjia aktualisht po kontribuon në fushën e kërkimit të [[Kanceri|kancerit]], pasi disa toksina mund të përdoren si ilaçe për vrasjen e qelizave tumorale. Një shembull kryesor i kësaj janë [[Proteina inaktivizuese e ribozomeve|proteinat që inaktivizojnë ribozomin]], të testuara në trajtimin e [[Leukoza|leuçemisë]].<ref name="MercatelliBortolotti2020">{{Cite journal|vauthors=Mercatelli D, Bortolotti M, Giorgi FM|date=gusht 2020|title=Transcriptional network inference and master regulator analysis of the response to ribosome-inactivating proteins in leukemia cells|journal=Toxicology|volume=441|pages=152531|doi=10.1016/j.tox.2020.152531|pmid=32593706}}</ref> == Historia == [[Skeda:Mathieu_Joseph_Bonaventure_Orfila.jpg|majtas|parapamje| [[Shtypi litografik|Litografia]] e [[Mathieu Orfila]]]] [[Pedanius Dioscorides|Dioscorides]], një mjek '''grek''' në oborrin e perandorit romak [[Neroni|Neron]], bëri përpjekjen e parë për të klasifikuar bimët sipas efektit të tyre toksik dhe terapeutik.<ref>{{Cite book|title=A Textbook of Modern Toxicology|url=https://archive.org/details/textbookofmodern0000unse_z5e3|vauthors=Hodgson E|publisher=John Wiley and Sons|year=2010|isbn=978-0-470-46206-5|page=[https://archive.org/details/textbookofmodern0000unse_z5e3/page/10 10]}}</ref> Një vepër që i atribuohet autorit të shekullit të 10-të, [[Ibn Wahshiyya|Ibn Wahshiyya,]] e quajtur ''Libri mbi helmet,'' përshkruan substanca të ndryshme toksike dhe receta helmuese që mund të bëhen duke përdorur [[Alkimia|magji]].<ref>{{Cite book|title=A Companion to Islamic Art and Architecture|vauthors=Levey M|publisher=Wiley|year=2017|isbn=9781119068570|veditors=Arnold E, Flood FB, Necipoğlu G|pages=525–526}}</ref> Një vepër poetike [[Gjuha kanada|kanadeze]] e shekullit të 14-të që i atribuohet princit xhain Mangarasa, ''Khagendra Mani Darpana'', përshkruan disa bimë helmuese.<ref>{{Cite journal|vauthors=Bhat S, Udupa K|date=gusht 2013|title=Taxonomical outlines of bio-diversity of Karnataka in a 14th century Kannada toxicology text Khagendra Mani Darpana|journal=Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine|volume=3|issue=8|pages=668–72; discussion 672|doi=10.1016/S2221-1691(13)60134-3|pmc=3703563|pmid=23905027}}</ref> Theophrastus Phillipus Auroleus Bombastus von Hohenheim (1493-1541) (i referuar gjithashtu si [[Paracelsus]], nga besimi i tij se studimet e tij ishin mbi ose përtej punës së [[Aulus Cornelius Celsus|Celsusit]]&nbsp;– një mjek romak i shekullit të parë) konsiderohet “babai” i toksikologjisë.<ref>{{Cite web|title=Paracelsus Dose Response in the Handbook of Pesticide Toxicology WILLIAM C KRIEGER / Academic Press Oct01|url=http://www.mindfully.org/Pesticide/Paracelsus-Dose-ToxicologyOct01.htm}}</ref> Atij i njihet maksima klasike e toksikologjisë, "''Alle Dinge sind Gift und nichts ist ohne Gift; allein die Dosis macht, dass ein Ding kein Gift ist.''" e cila përkthehet si, "Të gjitha gjërat janë helmuese dhe asgjë nuk është pa helm; vetëm doza e bën një gjë jo helmuese." Kjo shpesh kondensohet në: "[[Doza e bën helmin]]" ose në latinisht "Sola dosis facit venenum".<ref name="Ottoboni">{{Cite book|url=https://archive.org/details/dosemakespoison00otto|title=The dose makes the poison: a plain-language guide to toxicology|vauthors=Ottoboni MA|publisher=Van Nostrand Reinhold|year=1991|isbn=978-0-442-00660-0|edition=2nd|location=New York, N.Y|url-access=registration}}</ref> {{Rp|30}} [[Mathieu Orfila]] konsiderohet gjithashtu babai modern i toksikologjisë, pasi i dha temës trajtimin e parë zyrtar në 1813 në ''Traité des Poisons'', i quajtur gjithashtu ''Toxicologie générale''.<ref>{{Cite web|title=Biography of Mathieu Joseph Bonaventure Orfila (1787–1853)|url=https://www.nlm.nih.gov/visibleproofs/galleries/biographies/orfila.html|publisher=U.S. National Library of Medicine}}</ref> Në 1850, [[Jean Servais Stas|Jean Stas]] u bë personi i parë që izoloi me sukses helmet e bimëve nga indet njerëzore. Kjo e lejoi atë të identifikonte përdorimin e [[Nikotina|nikotinës]] si helm në rastin e vrasjes së Bocarmé, duke siguruar provat e nevojshme për të dënuar kontin belg [[Hippolyte Visart de Bocarmé]] për vrasjen e kunatit të tij.<ref>{{Cite journal|vauthors=Wennig R|date=prill 2009|title=Back to the roots of modern analytical toxicology: Jean Servais Stas and the Bocarmé murder case|journal=Drug Testing and Analysis|volume=1|issue=4|pages=153–155|doi=10.1002/dta.32|pmid=20355192}}</ref>{{Pastromajtas!}} == Parimet bazë == Qëllimi i vlerësimit të [[Toksiciteti|toksicitetit]] është të identifikojë [[Efektet anësore|efektet negative]] të një substance.<ref>{{Cite book|last=Committee on Risk Assessment of Hazardous Air Pollutants|title=Science and judgement in risk assessment|last2=Commission on Life Sciences|last3=National Research Council|publisher=The National Academic Press|year=1994|isbn=978-0-309-07490-2|page=56}}</ref> Efektet e padëshiruara varen nga dy faktorë kryesorë: i) rrugët e ekspozimit (orale, inhaluese ose dermale) dhe ii) doza (kohëzgjatja dhe përqendrimi i ekspozimit). Për të eksploruar dozën, substancat testohen në modele akute dhe kronike.<ref name="d1">{{Cite web|title=Human Health Toxicity Assessment|url=http://www2.epa.gov/region8/human-health-toxicity-assessment|publisher=United States Environmental Protection Agencies|access-date=30 nëntor 2023|archive-date=9 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209164143/http://www2.epa.gov/region8/human-health-toxicity-assessment|url-status=dead}}</ref> Në përgjithësi, grupe të ndryshme eksperimentesh kryhen për të përcaktuar nëse një substancë shkakton kancer dhe për të ekzaminuar forma të tjera toksiciteti.<ref name="d1" /> Faktorët që ndikojnë në toksicitetin kimik:<ref name="Ottoboni"/> * Dozimi ** Studohen si ekspozimet e mëdha të vetme (akute) ashtu edhe ekspozimet e vogla të vazhdueshme (kronike). * Rruga e ekspozimit ** Gëlltitja, thithja ose thithja e lëkurës * Faktorë të tjerë ** Llojet ** Mosha ** Seksi ** Shëndeti ** Mjedisi ** Karakteristikat individuale Disiplina e [[Toksikologjia e bazuar në dëshmi|toksikologjisë së bazuar në prova]] përpiqet të vlerësojë në mënyrë transparente, të qëndrueshme dhe objektive provat shkencore të disponueshme për t'iu përgjigjur pyetjeve në toksikologji,<ref name="hoff06">{{Cite journal|vauthors=Hoffmann S, Hartung T|date=shtator 2006|title=Toward an evidence-based toxicology|journal=Human & Experimental Toxicology|volume=25|issue=9|pages=497–513|doi=10.1191/0960327106het648oa|pmid=17017003}}</ref> studimin e efekteve negative të agjentëve kimikë, fizikë ose biologjikë në organizmat e gjallë dhe mjedisin., duke përfshirë parandalimin dhe përmirësimin e efekteve të tilla.<ref name="sot">{{Cite web|title=How do you define toxicology?|url=http://www.toxicology.org/AI/PUB/si05/Si05_Define.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605220710/http://www.toxicology.org/AI/PUB/si05/Si05_Define.asp|archive-date=2013-06-05|access-date=2017-06-17|publisher=Society of Toxicology}}</ref> Toksikologjia e bazuar në prova ka potencialin për të adresuar shqetësimet në komunitetin toksikologjik në lidhje me kufizimet e qasjeve aktuale për vlerësimin e gjendjes së shkencës.<ref name="stephens13">{{Cite journal|display-authors=6|vauthors=Stephens ML, Andersen M, Becker RA, Betts K, Boekelheide K, Carney E, Chapin R, Devlin D, Fitzpatrick S, Fowle JR, Harlow P, Hartung T, Hoffmann S, Holsapple M, Jacobs A, Judson R, Naidenko O, Pastoor T, Patlewicz G, Rowan A, Scherer R, Shaikh R, Simon T, Wolf D, Zurlo J|year=2013|title=Evidence-based toxicology for the 21st century: opportunities and challenges|journal=Altex|volume=30|issue=1|pages=74–103|doi=10.14573/altex.2013.1.074|pmid=23338808|doi-access=free}}</ref><ref name="Mandrioli">{{Cite journal|vauthors=Mandrioli D, Silbergeld EK|date=janar 2016|title=Evidence from Toxicology: The Most Essential Science for Prevention|journal=Environmental Health Perspectives|volume=124|issue=1|pages=6–11|doi=10.1289/ehp.1509880|pmc=4710610|pmid=26091173}}</ref> Këto përfshijnë shqetësime që lidhen me transparencën në vendimmarrje, sintezën e llojeve të ndryshme të provave dhe vlerësimin e njëanshmërisë dhe besueshmërisë.<ref>{{Cite journal|display-authors=6|vauthors=Schreider J, Barrow C, Birchfield N, Dearfield K, Devlin D, Henry S, Kramer M, Schappelle S, Solomon K, Weed DL, Embry MR|date=korrik 2010|title=Enhancing the credibility of decisions based on scientific conclusions: transparency is imperative|journal=Toxicological Sciences|volume=116|issue=1|pages=5–7|doi=10.1093/toxsci/kfq102|pmid=20363830}}</ref><ref name="Adami">{{Cite journal|display-authors=6|vauthors=Adami HO, Berry SC, Breckenridge CB, Smith LL, Swenberg JA, Trichopoulos D, Weiss NS, Pastoor TP|date=gusht 2011|title=Toxicology and epidemiology: improving the science with a framework for combining toxicological and epidemiological evidence to establish causal inference|journal=Toxicological Sciences|volume=122|issue=2|pages=223–234|doi=10.1093/toxsci/kfr113|pmc=3155086|pmid=21561883}}</ref><ref name="conrad">{{Cite journal|vauthors=Conrad JW, Becker RA|date=qershor 2011|title=Enhancing credibility of chemical safety studies: emerging consensus on key assessment criteria|journal=Environmental Health Perspectives|volume=119|issue=6|pages=757–764|doi=10.1289/ehp.1002737|pmc=3114808|pmid=21163723}}</ref> Toksikologjia e bazuar në prova i ka rrënjët në lëvizjen më të madhe drejt [[Praktika të bazuara në prova|praktikave të bazuara në prova]]. == Metodat e testimit == Eksperimentet e toksicitetit mund të kryhen ''[[in vivo]]'' (duke përdorur të gjithë kafshën) ose ''[[in vitro]]'' (testim në qeliza ose inde të izoluara), ose ''[[Në silikon|në silico]]'' (në një simulim kompjuterik).<ref name="a1">{{Cite book|title=Information Resources in Toxicology|vauthors=de Bruin YB, Eskes C, Langezaal I, Coecke S, Kinsner-Ovaskainen A, Hakkinen PJ|date=2009|publisher=[[Academic Press]]|isbn=9780123735935|pages=497–514|chapter=Testing methods and toxicity assessment (Including alternatives)|doi=10.1016/B978-0-12-373593-5.00060-4}}</ref> === Organizmi model ''in vivo'' === Mjeti klasik eksperimental i toksikologjisë është testimi në kafshë jo njerëzore.<ref name="Ottoboni"/> Shembuj të organizmave model janë ''[[Galleria mellonella]],''<ref>{{Cite journal|vauthors=Harding CR, Schroeder GN, Collins JW, Frankel G|date=nëntor 2013|title=Use of Galleria mellonella as a model organism to study Legionella pneumophila infection|journal=Journal of Visualized Experiments|issue=81|pages=e50964|doi=10.3791/50964|pmc=3923569|pmid=24299965}}</ref> e cila mund të zëvendësojë gjitarët e vegjël, [[Danio rerio|Zebrafish]] (''Danio rerio''), të cilat lejojnë studimin e toksikologjisë në një vertebror të rendit më të ulët ''[[in vivo]]''<ref>{{Cite journal|display-authors=6|vauthors=Planchart A, Mattingly CJ, Allen D, Ceger P, Casey W, Hinton D, Kanungo J, Kullman SW, Tal T, Bondesson M, Burgess SM, Sullivan C, Kim C, Behl M, Padilla S, Reif DM, Tanguay RL, Hamm J|date=2016-11-01|title=Advancing toxicology research using in vivo high throughput toxicology with small fish models|journal=Altex|volume=33|issue=4|pages=435–452|doi=10.14573/altex.1601281|pmc=5270630|pmid=27328013}}</ref><ref>{{Cite journal|first8=Brandi L.|first9=David M.|display-authors=6|vauthors=Martin WK, Tennant AH, Conolly RB, Prince K, Stevens JS, DeMarini DM, Martin BL, Thompson LC, Gilmour MI, Cascio WE, Hays MD, Hazari MS, Padilla S, Farraj AK|date=janar 2019|title=High-Throughput Video Processing of Heart Rate Responses in Multiple Wild-type Embryonic Zebrafish per Imaging Field|journal=Scientific Reports|volume=9|issue=1|pages=145|bibcode=2019NatSR...9..145M|doi=10.1038/s41598-018-35949-5|pmc=6333808|pmid=30644404}}</ref> dhe ''[[Caenorhabditis elegans]]''.<ref>{{Cite journal|vauthors=Hunt PR|date=janar 2017|title=The C. elegans model in toxicity testing|journal=J. Appl. Toxicol.|volume=37|issue=1|pages=50–59|doi=10.1002/jat.3357|pmc=5132335|pmid=27443595}}</ref> Që nga viti 2014, një [[Eksperimentimi i kafshëve|testim i tillë i kafshëve]] ofron informacion që nuk është i disponueshëm me mjete të tjera se si funksionojnë substancat në një organizëm të gjallë.<ref name="SocTox2014">{{Cite web|date=2014|title=The importance of animal in research|url=http://www.toxicology.org/ms/air1.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207062218/http://www.toxicology.org/ms/air1.asp|archive-date=2014-12-07|publisher=Society of Toxicology}}</ref> Përdorimi i kafshëve jo-njerëzore për testimin toksikologjik kundërshtohet nga disa organizata për arsye të mirëqenies së kafshëve dhe është kufizuar ose ndaluar në disa rrethana në rajone të caktuara, siç është testimi i kozmetikës në Bashkimin Evropian.<ref>{{Cite news|date=11 mars 2013|title=E.U. Bans Cosmetics With Animal-Tested Ingredients|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2013/03/11/business/global/eu-to-ban-cosmetics-with-animal-tested-ingredients.html|access-date=26 tetor 2018}}</ref> === Metodat ''in vitro'' === Ndërsa testimi në modelet e kafshëve mbetet si një metodë e vlerësimit të efekteve njerëzore, ekzistojnë shqetësime etike dhe teknike me testimin e kafshëve.<ref>{{Cite web|date=8 shtator 2011|title=Existing Non-animal Alternatives|url=http://alttox.org/ttrc/existing-alternatives/|publisher=AltTox.org|access-date=30 nëntor 2023|archive-date=22 shkurt 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222165707/http://alttox.org/ttrc/existing-alternatives/|url-status=dead}}</ref> Që nga fundi i viteve 1950, fusha e toksikologjisë ka kërkuar të reduktojë ose eliminojë testimin e kafshëve nën rubrikën "[[Tre Rs (hulumtimi i kafshëve)|Tre Rs]]"&nbsp;– zvogëlojnë numrin e eksperimenteve me kafshë në minimumin e nevojshëm; përsosni eksperimentet për të shkaktuar më pak vuajtje dhe zëvendësoni eksperimentet ''in vivo'' me lloje të tjera, ose përdorni forma më të thjeshta të jetës kur është e mundur.<ref name="b1">{{Cite web|title=Alternative toxicity test methods: reducing, refining and replacing animal use for safety testing|url=https://www.toxicology.org/script/admin/toxtopics/114517_AM_TT3_InVitro_SOT.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075550/https://www.toxicology.org/script/admin/toxtopics/114517_AM_TT3_InVitro_SOT.pdf|archive-date=2016-03-04|access-date=2014-12-05|publisher=Society of Toxicology}}</ref><ref>Alan M. Goldberg. [http://altweb.jhsph.edu/altex/27_2/rPL7_Goldberg2.pdf The Principles of Humane Experimental Technique: Is It Relevant Today?] Altex 27, Special Issue 2010</ref> Zhvillimi historik i metodave alternative të testimit në toksikologji është publikuar nga Balls.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1057893426|title=The history of alternative test methods in toxicology|vauthors=Balls M, Combes RD, Worth AP|date=2019|isbn=978-0-12-813698-0|location=London|oclc=1057893426}}</ref> Modelimi kompjuterik është një shembull i një metode alternative të testimit [[Toksikologjia in vitro|toksikologjik in vitro]]; duke përdorur modele kompjuterike të kimikateve dhe proteinave, mund të përcaktohen [[Marrëdhënia strukturë-veprimtari|marrëdhëniet strukturë-aktivitet]] dhe mund të identifikohen strukturat kimike që ka të ngjarë të lidhen me proteinat me funksione thelbësore dhe të ndërhyjnë në to.<ref name="c1">{{Cite book|title=Risk assessment of chemicals: An introduction|url=https://archive.org/details/riskassessmentof0000leeu|vauthors=van Leeuwen CJ, Vermeire TG|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-1-4020-6102-8|location=New York|pages=[https://archive.org/details/riskassessmentof0000leeu/page/451 451]–479}}</ref> Kjo punë kërkon njohuri të ekspertëve në modelimin molekular dhe statistikë së bashku me gjykimin e ekspertëve në kimi, biologji dhe toksikologji.<ref name="c1" /> Në vitin 2007, OJQ-ja Amerikane [[Akademia Kombëtare e Shkencave]] publikoi një raport të quajtur "Testimi i toksicitetit në shekullin e 21-të: një vizion dhe një strategji" i cili u hap me një deklaratë: "Ndryshimi shpesh përfshin një ngjarje kryesore që bazohet në historinë e mëparshme dhe hap derën për një epokë e re. Ngjarjet kryesore në shkencë përfshijnë zbulimin e penicilinës, sqarimin e spirales së dyfishtë të ADN-së dhe zhvillimin e kompjuterëve. ... Testimi i toksicitetit po i afrohet një pike të tillë strumbullari shkencor. Ai është gati të përfitojë nga revolucionet në biologji dhe bioteknologji Përparimet në toksikogjenomikë, bioinformatikë, biologjinë e sistemeve, epigjenetikën dhe toksikologjinë kompjuterike mund të transformojnë testimin e toksicitetit nga një sistem i bazuar në testimin e të gjithë kafshëve në një sistem të bazuar kryesisht në metoda in vitro që vlerësojnë ndryshimet në proceset biologjike duke përdorur qelizat, qelizat linja, ose komponentë qelizorë, mundësisht me origjinë njerëzore." Që nga viti 2014, ai vizion ishte ende i parealizuar.<ref name="SocTox2014"/><ref>{{Cite journal|display-authors=6|vauthors=Krewski D, Acosta D, Andersen M, Anderson H, Bailar JC, Boekelheide K, Brent R, Charnley G, Cheung VG, Green S, Kelsey KT, Kerkvliet NI, Li AA, McCray L, Meyer O, Patterson RD, Pennie W, Scala RA, Solomon GM, Stephens M, Yager J, Zeise L|date=shkurt 2010|title=Toxicity testing in the 21st century: a vision and a strategy|journal=Journal of Toxicology and Environmental Health Part B: Critical Reviews|volume=13|issue=2–4|pages=51–138|doi=10.1080/10937404.2010.483176|pmc=4410863|pmid=20574894}}</ref> [[Agjencia e Mbrojtjes së Mjedisit të Shteteve të Bashkuara]] studioi 1065 substanca kimike dhe medikamentoze në programin e tyre ToxCast (pjesë e [[Paneli i CompTox Chemicals|Panelit të Kimikateve CompTox]]) duke përdorur ''në modelimin e silicës'' dhe një analizë njerëzore [[Pluripotent|pluripotente]] të bazuar në [[Qelizat staminale|qelizat burimore]] për të parashikuar intoksikanët e zhvillimit ''[[in vivo]]'' bazuar në ndryshimet në [[Metabolizmi|metabolizmin]] qelizor në vijim. ekspozimi kimik. Gjetjet kryesore nga analiza e këtij grupi të dhënash ToxCast_STM të publikuar në vitin 2020 përfshijnë: (1) 19% e 1065 kimikateve dhanë një parashikim të [[Toksiciteti i zhvillimit|toksicitetit zhvillimor]], (2) performanca e analizës arriti saktësinë 79%-82% me specifikë të lartë (>&nbsp;84%) por ndjeshmëri modeste (<&nbsp;67%) kur krahasohet me modelet ''in vivo'' të kafshëve të toksicitetit të zhvillimit prenatal të njeriut, (3) ndjeshmëria u përmirësua pasi pesha më të rrepta të kërkesave të provave u aplikuan në studimet e kafshëve dhe (4) analiza statistikore e goditjeve kimike më të fuqishme në biokimike specifike objektivat në ToxCast zbuluan lidhje pozitive dhe negative me përgjigjen STM, duke ofruar njohuri mbi themelet mekanike të pikës fundore të synuar dhe domenit të saj biologjik.<ref>{{Cite journal|display-authors=6|vauthors=Zurlinden TJ, Saili KS, Rush N, Kothiya P, Judson RS, Houck KA, Hunter ES, Baker NC, Palmer JA, Thomas RS, Knudsen TB|date=prill 2020|title=Profiling the ToxCast Library With a Pluripotent Human (H9) Stem Cell Line-Based Biomarker Assay for Developmental Toxicity|journal=Toxicological Sciences|volume=174|issue=2|pages=189–209|doi=10.1093/toxsci/kfaa014|pmc=8527599|pmid=32073639}}</ref> Në disa raste zhvendosjet nga studimet e kafshëve janë mandatuar me ligj ose rregullore; Bashkimi Evropian (BE) ndaloi përdorimin e testimit të kafshëve për kozmetikë në 2013.<ref>{{Cite journal|display-authors=6|vauthors=Adler S, Basketter D, Creton S, Pelkonen O, van Benthem J, Zuang V, Andersen KE, Angers-Loustau A, Aptula A, Bal-Price A, Benfenati E, Bernauer U, Bessems J, Bois FY, Boobis A, Brandon E, Bremer S, Broschard T, Casati S, Coecke S, Corvi R, Cronin M, Daston G, Dekant W, Felter S, Grignard E, Gundert-Remy U, Heinonen T, Kimber I, Kleinjans J, Komulainen H, Kreiling R, Kreysa J, Leite SB, Loizou G, Maxwell G, Mazzatorta P, Munn S, Pfuhler S, Phrakonkham P, Piersma A, Poth A, Prieto P, Repetto G, Rogiers V, Schoeters G, Schwarz M, Serafimova R, Tähti H, Testai E, van Delft J, van Loveren H, Vinken M, Worth A, Zaldivar JM|date=maj 2011|title=Alternative (non-animal) methods for cosmetics testing: current status and future prospects-2010|journal=Archives of Toxicology|volume=85|issue=5|pages=367–485|doi=10.1007/s00204-011-0693-2|pmid=21533817|doi-access=free}}</ref> == Kompleksiteti i përgjigjes së dozës == Shumica e kimikateve shfaqin një kurbë klasike të përgjigjes së dozës&nbsp;- në një dozë të ulët (nën një prag), nuk vërehet asnjë efekt.<ref name="Ottoboni"/> {{Rp|80}}Disa tregojnë një fenomen të njohur si sfidë e mjaftueshme&nbsp;– një ekspozim i vogël prodhon kafshë që "rriten më shpejt, kanë pamje të përgjithshme dhe cilësi më të mirë të veshjes, kanë më pak tumore dhe jetojnë më gjatë se kafshët e kontrollit". {{Sfn|Ottoboni|1991}} Disa kimikate nuk kanë një nivel të sigurt ekspozimi të përcaktuar mirë. Këto trajtohen me kujdes të veçantë. Disa kimikate i nënshtrohen bioakumulimit pasi ato ruhen në vend që të ekskretohen nga trupi;<ref name="Ottoboni" /> {{Rp|85–90}}edhe këto marrin një konsideratë të veçantë. Zakonisht përdoren disa masa për të përshkruar doza toksike sipas shkallës së efektit në një organizëm ose popullatë, dhe disa janë të përcaktuara në mënyrë specifike nga ligje të ndryshme ose përdorim organizativ. Kjo perfshin: * LD50 = [[Doza mesatare vdekjeprurëse]], një dozë që do të vrasë 50% të një popullate të ekspozuar * NOEL = No-Observed-Effect-Level, doza më e lartë e njohur për të mos treguar asnjë efekt * NOAEL = [[Niveli i pavëzhguar-efekt negativ|No-Observed-Adverse-Effect-Level]], doza më e lartë e njohur për të mos shfaqur efekte anësore * PEL = Kufiri i lejuar i ekspozimit, përqendrimi më i lartë i lejuar sipas rregulloreve të [[Administrata e Sigurisë dhe Shëndetit në Punë|OSHA]] të SHBA * STEL = Kufiri i Ekspozimit Afatshkurtër, përqendrimi më i lartë i lejuar për periudha të shkurtra kohore, në përgjithësi 15-30 minuta * TWA = Mesatarja e ponderuar në kohë, sasia mesatare e përqendrimit të një agjenti gjatë një periudhe kohe të caktuar, zakonisht 8 orë * TTC = Koncepti i Pragut të Shqetësimit Toksikologjik<ref>{{Cite journal|vauthors=Patlewicz G, Worth A, Yang C, Zhu T|date=2022|title=Editorial: Advances and Refinements in the Development and Application of Threshold of Toxicological Concern|journal=Frontiers in Toxicology|volume=4|pages=882321|doi=10.3389/ftox.2022.882321|pmc=9096208|pmid=35573274|doi-access=free}}</ref> është aplikuar për ndotësit e nivelit të ulët, siç janë përbërësit e [[Tymi i duhanit|tymit të duhanit]]<ref name="TalhoutSchulz2011">{{Cite journal|vauthors=Talhout R, Schulz T, Florek E, van Benthem J, Wester P, Opperhuizen A|date=shkurt 2011|title=Hazardous compounds in tobacco smoke|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=8|issue=2|pages=613–628|doi=10.3390/ijerph8020613|pmc=3084482|pmid=21556207|doi-access=free}}</ref> == Llojet == [[Toksikologjia mjekësore]] është disiplina që kërkon statusin [[Mjeku|e mjekut]] (diplomë MD ose DO plus arsimim dhe përvojë specialiteti). [[Toksikologjia klinike]] është disiplina që mund të praktikohet jo vetëm nga mjekët, por edhe nga [[Profesional shëndetësor|profesionistë të tjerë shëndetësorë]] me një [[Master|diplomë master]] në toksikologji klinike: mjekët zgjerues ([[Mjeku asistent|asistentë mjekë]], [[Mjek infermiere|praktikues infermiere]]), [[Infermieria|infermierë]], [[Farmacisti|farmacistë]] dhe [[Industria e kujdesit shëndetësor|profesionistë të tjerë shëndetësorë]]. [[Toksikologjia mjekoligjore]] është disiplina që përdor toksikologjinë dhe disiplina të tjera si [[kimia analitike]], [[farmakologjia]] dhe [[kimia mjekësore|kimia klinike]] për të ndihmuar hetimin mjekësor ose ligjor të vdekjes, helmimit dhe përdorimit të drogës. Shqetësimi kryesor për toksikologjinë mjekoligjore nuk është rezultati ligjor i hetimit toksikologjik ose teknologjia e përdorur, por më tepër marrja dhe interpretimi i rezultateve.<ref>{{Cite journal|vauthors=Dinis-Oliveira RJ, Carvalho F, Duarte JA, Remião F, Marques A, Santos A, Magalhães T|date=shtator 2010|title=Collection of biological samples in forensic toxicology|journal=Toxicology Mechanisms and Methods|volume=20|issue=7|pages=363–414|doi=10.3109/15376516.2010.497976|pmid=20615091}}</ref> Toksikologjia kompjuterike është një disiplinë që zhvillon modele [[Modeli matematik|matematikore]] dhe [[Modeli llogaritës|të bazuara në kompjuter]] për të kuptuar dhe parashikuar më mirë efektet negative shëndetësore të shkaktuara nga kimikatet, të tilla si ndotësit e mjedisit dhe farmaceutikët.<ref name="Reisfeld2012">{{Cite book|title=Computational Toxicology|vauthors=Reisfeld B, Mayeno AN|year=2012|isbn=978-1-62703-049-6|series=Methods in Molecular Biology|volume=929|pages=3–7|chapter=What is Computational Toxicology?|doi=10.1007/978-1-62703-050-2_1|pmid=23007423}}</ref> Brenda projektit ''Toksikologjia në shekullin e 21-të'',<ref name="Hartung2009">{{Cite journal|vauthors=Hartung T|date=maj 2009|title=A toxicology for the 21st century--mapping the road ahead|journal=Toxicological Sciences|volume=109|issue=1|pages=18–23|doi=10.1093/toxsci/kfp059|pmc=2675641|pmid=19357069}}</ref><ref name="Hartung2011">{{Cite journal|vauthors=Berg N, De Wever B, Fuchs HW, Gaca M, Krul C, Roggen EL|date=qershor 2011|title=Toxicology in the 21st century--working our way towards a visionary reality|journal=Toxicology in Vitro|volume=25|issue=4|pages=874–881|doi=10.1016/j.tiv.2011.02.008|pmid=21338664}}</ref> modelet më të mira parashikuese u identifikuan të jenë [[Mësimi i thellë i strukturuar|Rrjetet Neurale të Thella]], [[Pyll i rastësishëm|Pyjet e Rastit]] dhe [[Makinat e vektorit mbështetës|Makinat Vektoriale Mbështetëse]], të cilat mund të arrijnë performancën e eksperimenteve [[in vitro]].<ref name="TOX21">{{Cite web|title=Toxicology in the 21st century Data Challenge|url=https://tripod.nih.gov/tox21/challenge/leaderboard.jsp|website=www.tripod.nih.gov}}</ref><ref name="TOX21Data">{{Cite web|title=NCATS Announces Tox21 Data Challenge Winners|url=http://www.ncats.nih.gov/news-and-events/features/tox21-challenge-winners.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150228225709/http://www.ncats.nih.gov/news-and-events/features/tox21-challenge-winners.html|archive-date=2015-02-28|website=www.ncats.nih.gov}}</ref> [[Toksikologjia profesionale]] është aplikimi i toksikologjisë për [[Rrezik kimik|rreziqet kimike]] në vendin e punës.<ref name=":0">{{Cite journal|vauthors=Johnson BL|date=janar 1983|title=Occupational Toxicology: NIOSH Perspective|journal=Journal of the American College of Toxicology|volume=2|issue=1|pages=43–50|doi=10.3109/10915818309140666|issn=0730-0913|doi-access=free}}</ref> == Toksikologjia si profesion == Një '''toksikolog''' është një shkencëtar ose personel mjekësor i specializuar në studimin e simptomave, mekanizmave, trajtimeve dhe zbulimit të [[Helmi (i kafshëve)|helmeve]] dhe [[Toksina|toksinave]]; sidomos [[Helmi|helmimi]] i njerëzve. === Kërkesat === Për të punuar si toksikolog duhet marrë një diplomë në toksikologji ose një diplomë të ngjashme si [[Biologjia|biologji]], [[Kimia|kimi]], [[Farmakologjia|farmakologji]] ose [[Biokimia|biokimi]].<ref>{{Cite web|title=Toxicology Overview|url=https://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/chemistry-careers/toxicology.html|access-date=10 maj 2020|publisher=American Chemical Society}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2017)">citim i nevojshëm</span>]]''&#x5D;</sup> Programet e diplomës bachelor në toksikologji mbulojnë përbërjen kimike të toksinave dhe efektet e tyre në biokimi, fiziologji dhe ekologji. Pasi të përfundojnë kurset hyrëse të shkencës së jetës, studentët zakonisht regjistrohen në laboratorë dhe zbatojnë parimet e toksikologjisë në kërkime dhe studime të tjera. Studentët e avancuar gërmojnë në sektorë të veçantë, si industria farmaceutike ose zbatimi i ligjit, të cilët aplikojnë metoda të toksikologjisë në punën e tyre. [[Shoqëria e Toksikologjisë]] (SOT) rekomandon që studentët në shkollat e mesme që nuk ofrojnë një diplomë bachelor në toksikologji të konsiderojnë marrjen e një diplome në biologji ose kimi. Për më tepër, SOT këshillon toksikologët aspirantë të ndjekin kurse statistikash dhe matematike, si dhe të fitojnë përvojë laboratorike përmes kurseve laboratorike, projekteve kërkimore studentore dhe praktikave. Për t'u bërë Toksikologë Mjekësorë, mjekët në Shtetet e Bashkuara përfundojnë trajnimin e rezidencës si në Mjekësi Urgjente, Pediatri ose Mjekësi të Brendshme, e ndjekur nga bursa në Toksikologji Mjekësore dhe certifikimi eventual nga [[Kolegji Amerikan i Toksikologjisë Mjekësore]] (ACMT). === Detyrat === Toksikologët kryejnë shumë detyra të ndryshme duke përfshirë kërkimin në fushat akademike, jofitimprurëse dhe industriale, vlerësimin e sigurisë së produktit, konsultimin, shërbimin publik dhe rregullimin ligjor. Për të hulumtuar dhe vlerësuar efektet e kimikateve, toksikologët kryejnë studime dhe eksperimente të dizajnuara me kujdes. Këto eksperimente ndihmojnë në identifikimin e sasisë specifike të një kimikati që mund të shkaktojë dëm dhe rreziqe të mundshme për të qenë pranë ose duke përdorur produkte që përmbajnë kimikate të caktuara. Projektet kërkimore mund të variojnë nga vlerësimi i efekteve të ndotësve toksikë në mjedis deri te vlerësimi se si sistemi imunitar i njeriut reagon ndaj komponimeve kimike brenda barnave farmaceutike. Ndërsa detyrat themelore të toksikologëve janë të përcaktojnë efektet e kimikateve në organizmat dhe rrethinat e tyre, detyrat specifike të punës mund të ndryshojnë në bazë të industrisë dhe punësimit. Për shembull, toksikologët mjeko-ligjorë mund të kërkojnë substanca toksike në një skenë krimi, ndërsa toksikologët ujorë mund të analizojnë nivelin e toksicitetit të trupave ujorë. === Kompensimi === Paga për punë në toksikologji varet nga disa faktorë, duke përfshirë nivelin e shkollimit, specializimin, përvojën. Byroja e Statistikave të Punës në SHBA (BLS) vëren se vendet e punës për shkencëtarët biologjikë, të cilët në përgjithësi përfshijnë toksikologë, pritej të rriteshin me 21% midis 2008 dhe 2018. BLS vëren se kjo rritje mund të jetë për shkak të rritjes së kërkimit dhe zhvillimit në bioteknologji, si dhe rritjes së buxhetit për kërkimin bazë dhe mjekësor në shkencën biologjike. == Shiko gjithashtu == {{Div col|colwidth=20em}} * [[Toksikologjia ujore]] * [[Automatizëm (toksikologji)]] * [[Faktor i caktuar sigurie]] * [[Studimi Kërkimor i Ekspozimit Mjedisor të Fëmijëve]] (CHEERS) (në SHBA) * [[Ekotoksikologji]] * [[Entomotoksikologji]] * [[Shëndeti mjedisor]] * [[Toksikologjia e mjedisit]] * [[Inhibitor enzimë|Inhibimi i enzimës]] * [[Shkenca e ekspozimit]] * [[Eksposome]] * [[Toksikologjia mjekoligjore]] * [[Historia e helmit]] * [[Toksikologjia in vitro]] * [[Vlera kufi treguese]] * [[Mënyrat e veprimit toksik]] * [[Nanotoksikologji]] * [[Toksikologjia profesionale]] * [[Mbidoza]] * [[Shkëmbimi i informacionit mbi rrezikun]] * [[Ndotja]] * [[Toksikogjenomika]] * ''[[Mekanizmat dhe metodat toksikologjike]]'' (revistë) * [[Toksinologji]] * ''[[Nivelet e papranueshme]]'' (film dokumentar 2013) {{Div col end}} == Referime == [[Kategoria:Toksikologji]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] ompixz53c4agsktkvyzisowqfuqb5sx Esther Thelen 0 348559 3002566 2965769 2026-06-28T03:09:16Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002566 wikitext text/x-wiki '''Esther Thelen''' (20 maj 1941 – 29 dhjetor 2004) ishte një eksperte në fushën e [[Psikologjia zhvillimore|psikologjisë së zhvillimit]] .<ref>{{Cite news|date=2005-01-02|title=Noted Psychologist Esther Thelen|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A41575-2005Jan1.html|access-date=2014-01-02}}</ref> Hulumtimi i Thelenit u fokusua në zhvillimin njerëzor, veçanërisht në fushën e zhvillimit të foshnjave.<ref>{{Cite web|last=San Francisco Chronicle|date=2004-12-31|title=Esther Thelen – expert in child development|url=http://articles.sfgate.com/2004-12-31/bay-area/17459074_1_child-development-graduate-student-infants|access-date=2014-01-02|publisher=SFGate|archive-date=6 prill 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110406004356/http://articles.sfgate.com/2004-12-31/bay-area/17459074_1_child-development-graduate-student-infants|url-status=dead}}</ref> Thelen ishte gjithashtu president i Shoqatës për Kërkime në Zhvillimin e Fëmijëve dhe i Shoqatës Ndërkombëtare për Studimet e Fëmijëve. Ajo ishte anëtare e Shoqatës Amerikane për Avancimin e Shkencës dhe Shoqatës Psikologjike Amerikane . == Zhvillimi i foshnjës == Thelen është e njohur për veprat e saj mbi zhvillimin e foshnjave, veçanërisht ato që u fokusuan në lëvizjen komplekse dhe zhvillimin e sjelljes.<ref>{{Cite book|last=Schmidt|first=Richard|title=Motor Control and Learning: A Behavioral Emphasis, Sixth Edition|last2=Lee|first2=Timothy|last3=Winstein|first3=Carolee|last4=Wulf|first4=Gabriele|last5=Zelaznik|first5=Howard|date=2018|publisher=Human Kinetics|isbn=9781492547754|location=Champaign, IL|pages=19}}</ref> Pastaj aplikoi teorinë e kaosit në kërkimin se si foshnjat mësojnë të ecin dhe të ndërveprojnë me botën përreth tyre.<ref>{{Cite web|date=2005-01-08|title=Esther Thelen, 63; Studied Babies' Development Using 'Chaos Theory'|url=http://articles.latimes.com/2005/jan/08/local/me-thelen8|access-date=2014-01-02|website=Los Angeles Times}}</ref> Sipas këndvështrimit të Thelenit, sjellja shfaqet si një model nga të gjitha përrenjtë që derdhen në lumin e zhvillimit të foshnjës. Ose, siç shkruante ajo "Mendja thjesht nuk ekziston si diçka e shkëputur nga trupi dhe përvoja".<ref>{{Cite web|last=Fausto|first=Anne|date=2011-06-16|title=In Praise of Esther Thelen|url=http://www.psychologytoday.com/blog/sexing-the-body/201106/in-praise-esther-thelen|access-date=2014-01-02|publisher=Psychology Today}}</ref> Ajo sugjeroi që një foshnjë tashmë ka modele bazë motorike në lindje, siç tregohet nga refleksi i hapit dhe shkelmimi spontan.<ref>{{Cite book|last=Sigelman|first=Carol|title=Life-Span Human Development, Sixth Edition|last2=Rider|first2=Elizabeth|date=2008|publisher=Cengage Learning|isbn=9780495553403|location=Belmont, CA|pages=136}}</ref> == Modeli i zhvillimit == Punimet e Thelen zgjeruan modelin e zhvillimit të Gerald Edelman duke propozuar një konceptualizim më të gjerë të zhvillimit.<ref name=":0">{{Cite book|last=Winer|first=Jerome A.|title=The Annual of Psychoanalysis|date=2013|publisher=The Analytic Press|isbn=978-0881633016|location=Hillsdale, NJ|pages=27}}</ref> Edelman, në teorinë e tij të zhvillimit neuronal, tregoi se zhvillimi ndodh në tru midis neuro-rrjeteve që mbivendosen dhe ndërlidhen. Procesi [[Epigjenetika|epigjenetik]] i zhvillimit nervor bazohet në idenë e ndryshimeve të varura nga përvoja, që është zhvillimi ose rritja duke përforcuar në mënyrë selektive dhe njëkohësisht rrugët nervore.<ref name="autogenerated2000">Thelen, E. (2000), Grounded in the World: Developmental Origins of the Embodied Mind. Infancy, 1: 3–28. {{Doi|10.1207/S15327078IN0101_02}}</ref> Si fëmijë, njerëzit vazhdimisht lëvizin dhe ndërveprojnë. Informacioni vizual dhe kinematik hartohet së bashku në tru dhe rrugët forcohen dhe mbahen përmes çdo ndërveprimi.<ref name="autogenerated2000" /> Kur fëmija ndeshet me një roman ose një aftësi të re, fëmija merr një hartë të ngjashme motorike të mësuar më parë dhe e zbaton atë në aftësinë e re të romanit. Ndërsa aftësia e re zhvillohet në një sjellje të re, ajo më pas mund të përdoret për të ndihmuar në zhvillimin e aftësive të ardhshme. Aktivitetet e përsëritura në botë përforcojnë këtë teori të zhvillimit të sistemeve dinamike dhe ndihmojnë në shpjegimin e pikëpamjes konstruktiviste të Teorisë së Sistemeve Zhvillimore. Kontributi i Thelenit në këtë fushë përfshin nocionin se natyra e zhvillimit fizik nuk është absolute, por fleksibël.<ref>{{Cite book|last=Levine|first=Laura E.|title=Child Development: An Active Learning Approach|url=https://archive.org/details/childdevelopment0000levi|last2=Munsch|first2=Joyce|date=2010-09-16|publisher=SAGE Publications|isbn=9781412968508|pages=[https://archive.org/details/childdevelopment0000levi/page/61 61]}}</ref> Sipas Thelenit, zhvillimi është vetë-riorganizim (me unin që i përket sistemit në vend të vetes psikoanalitike) që shfaqet për shkak të ndërveprimit të sistemit/organizatës/personit me një tjetër apo mjedis.<ref name=":0"/> == Lidhjet nervore == Edelman përdori termat rihyrës dhe degjenerues për të përshkruar këto lidhje nervore komplekse. Rihyrja u përcaktua si një sistem kompleks i ndërthurur në të cilin prodhimi mund të kthehet në hyrje. Rihyrja është një drejtim i dyanshëm që mund të ecë paralelisht. Degjenerimi u shpjegua duke thënë se rruga mund të përcaktohet së bashku nga shkaqe të shumta dhe nuk përcaktohet vetëm nga një gjë. Ky përcaktim i përbashkët nga shkakësia e shumëfishtë është një temë kryesore e teorisë së sistemeve zhvillimore që gjithashtu mbivendoset me teorinë e sistemeve dinamike nga Esther Thelen. Një shembull se si shkaqe të shumta mund të çojnë në një veprim është lëvizja njerëzore. Në trup, truri mund të dërgojë shumë sinjale të ndryshme për të shkaktuar lëvizje të tilla si të folurit. Këto sinjale të dërguara nga truri shkojnë në shumë muskuj të ndryshëm për të kontrolluar lëvizjen ndërsa ne flasim një fjalë. Figura 3 (e treguar djathtas) tregon në një mënyrë shumë të thjeshtuar drejtimin e lidhjeve nervore.<ref name="autogenerated2000"/> == Mishërimi në arritjet e vazhdueshme == Esther Thelen përdori gabimin A-jo-B si një shembull se si lëvizja është komplekse. Në figurën 6, Esther Thelen ilustron përdorimin e parametrave të lëvizjes në vendimin që foshnja të kalojë në pozicionin A ose B. Siç thuhet në teorinë e sistemeve dinamike në mënyrë që të ndodhë lëvizja, parametri i kontrollit duhet të rritet mbi pragun. Inputi që i jepet fëmijës me vendosjen e lodrës ose duke lënë të kuptohet për një mbulesë të caktuar është kontributi specifik. Kjo gjithashtu ndikon në vendimet që duhen marrë në mënyrë që fëmija të bëjë një lëvizje drejt lodrës. Marrja e një vendimi se ku të lëvizni dhe lëvizja aktuale drejt lodrës varet nga koha. Tre aspekte ndikojnë në kohën e marrë në marrjen e këtij vendimi dhe bërjen e lëvizjes. Këta faktorë përfshijnë hyrjen vizuale kalimtare dhe tonik dhe kujtesën e foshnjave për vendndodhjen e lodrës. Hyrja e detyrës fillon me lëvizjen e parë drejt lodrës. Pas herës së dytë që fëmija të arrijë për lodrën pasi ajo është fshehur nën mbulesë, fëmija po përdor të dhëna specifike. Ky informacion specifik vjen nga kujtesa e tyre për herën e parë që kapën lodrën. Ky hyrje është paraqitur në Figurën 7. Pas bërjes së lëvizjes së parë drejt pozicionit A, është formuar një memorie. Në kohën kur ndodh lëvizja e dytë drejt pozicionit A, lejohet më shumë kontribut për të kontribuar në vendim. Megjithatë, pas shumë lëvizjeve drejt pozicionit A, kjo memorie bëhet shumë e fortë. Pavarësisht se i tregon fëmijës se lodra është në pozicionin B, fëmija do të vazhdojë të lëvizë drejt pozicionit A duke kërkuar lodrën. Kjo mund të shfaqet në figurat 8 dhe 9.<ref name="autogenerated2000"/> == Publikime të zgjedhura == * Linda B. Smith, and Esther Thelen (September 1993). A Dynamic Systems Approach to Development. MIT Press. <nowiki>ISBN 0-262-19333-7</nowiki>. * Esther Thelen, Gregor Schöner, Christian Scheier, and Linda B. Smith (2001). "The dynamics of embodiment: A field theory of infant perseverative reaching". ''Behavioral and Brain Sciences'' 24(1), , 1–34. [[doi:10.1017/s0140525x01003910|doi:10.1017/S0140525X01003910]] == Shih edhe == * [[Psikologjia]] == Referime == [[Kategoria:Vdekje 2004]] [[Kategoria:Lindje 1941]] [[Kategoria:Psikologë zhvillimor]] bdn0ckqj0ucj66pj7z54j77y1hzzoog Katarina Ivanoviq 0 349220 3002480 2935588 2026-06-28T00:17:22Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002480 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Katarina Ivanovic, Autoportret v.jpg|parapamje|''Autoportret'' nga Katarina Ivanoviq, [[Muzeu Kombëtar i Serbisë]]]] '''Katarina Ivanoviq''' (1811–1882) ishte një piktore [[Serbët|serbe]] nga [[Perandoria Austriake]] (më vonë [[Hungaria]] në [[Austro-Hungari]]). Ajo konsiderohet si piktorja e parë femër serbe në historinë e artit modern.{{sfn|Galerija Matice srpske}} == Biografia == Ivanoviq lindi në [[Veszprém]] të Perandorisë Austriake në një familje të shtresës së mesme dhe u rrit në [[Székesfehérvár]]. Pas studimeve në [[Budapesti|Budapest]], ajo punoi në [[Beogradi|Beograd]] nga viti 1846 deri më 1847. Në vitet e mëvonshme, ajo kaloi shumë kohë duke udhëtuar dhe jetuar në vende të ndryshme, duke përfshirë [[Parisi]]n dhe [[Zagrebi]]n. Ivanoviq u kthye dhe vdiq në Székesfehérvár në vitin 1882. Gjatë studimeve në [[Akademia e Arteve të Bukura në Vjenë|Akademinë e Arteve të Bukura]] në [[Vjenë]] ajo udhëtoi në [[Mynihu|Mynih]], Paris dhe Itali.{{sfn|Galerija Matice srpske}} Ajo solli tema të reja në pikturën serbe: [[Arti i zhanrit]] dhe [[natyra e qetë]].{{sfn|Galerija Matice srpske}} Ajo ishte stilistikisht mes ideve të [[Biedermeier]] dhe [[Romanticizmi]]t; ajo provoi dorën e saj në pikturimin e kompozimeve historike, por pati arritjet e saj më të mëdha si piktore portreti.{{sfn|Galerija Matice srpske}} Një shënim i veçantë janë autoportretet e saj.{{sfn|Galerija Matice srpske}} Si piktorja e parë e [[Arsimi në Serbi|arsimuar serbe]], në vitin 1876 ajo u bë gruaja e parë anëtare e [[Akademia Serbe e Shkencave dhe Arteve|Shoqërisë së Dijetarëve Serbë]] dhe një nga themelueset e [[Muzeu Kombëtar në Beograd|Muzeut Kombëtar në Beograd]].{{sfn|Galerija Matice srpske}} == Galeria == <gallery> Skeda:Sima Milutinovic Sarajlija.jpg|''[[Sima Milutinović Sarajlija]]'' (1840) Skeda:Osvajanje Beograda.jpg|''[[Pushtimi i Beogradit]]'' (1844–45) Skeda:Катарина Ивановић Стеван Книћанин 1847.jpg|''[[Stevan Knićanin]]'' (1847) </gallery> == Shiko gjithashtu == * [[Lista e piktorëve serbë]] * [[Arti serb]] == Lexim më tutje == * {{cite book|last=Kusovac|first=Nikola|year=1983|title=Katarina Ivanović: emlékkíallítás|publisher=István Király Múzeum|location=Székesfehérvár|language=it|url=https://books.google.com/books?id=Hp76SAAACAAJ}} * {{cite book|last1=Kusovac|first1=Nikola|last2=Mihailović|first2=Radmila|year=1984|title=Katarina Ivanović: (1811–1882): Galerija Srpske akademije nauka i umetnosti|publisher=Serbian Academy of Sciences and Arts|location=Belgrade|language=sr|url=https://books.google.com/books?id=I9GdjgEACAAJ}} * {{cite book|last1=Timotijević|first1=Miroslav|last2=Mihailović|first2=Radmila|year=2004|title=Katarina Ivanović|publisher=National Museum of Serbia|location=Belgrade|language=sr|isbn=978-86-83429-09-7|url=https://books.google.com/books?id=JW00GQAACAAJ}} == Lidhje të jashtme == {{Commonskat}} * {{cite web|author=Galerija Matice srpske|publisher=Galerija Matice srpske|title=EПОХА РОМАНТИЗМА|url=http://www.galerijamaticesrpske.rs/epoha-romantizma.html|access-date=2015-12-12|archive-date=2015-04-11|language=sr|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411010715/http://www.galerijamaticesrpske.rs/epoha-romantizma.html|url-status=dead}} * [http://www.arte.rs/en/umetnici/katarina_ivanovic-39/opus/ Punimet e saj (Serbisht)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831175003/http://www.arte.rs/en/umetnici/katarina_ivanovic-39/opus/ |date=31 gusht 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20090224023242/http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1999/01/article-9.html Лепе и умне понос рода свог (Serbisht)] == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Lindje 1811]] [[Kategoria:Vdekje 1882]] [[Kategoria:Absolventët e:Akademisë të Arteve të Bukura të Vjenës]] [[Kategoria:Absolventët e Akademisë Arteve të Bukura të Mynihut]] [[Kategoria:Piktorë serbë të shekullit të 19-të]] [[Kategoria:Piktorë hungarezë të shekullit të 19-të]] [[Kategoria:Hungarezë me prejardhje serbe]] j5jbew3xqlqn8dk3hkgvnrqin9nlf2c Diskutim:Stasi 1 349470 3002637 2996493 2026-06-28T04:22:52Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Stasi/Arkivi 1]] 3002637 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Stasi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} 8byyueh7lbmqh2mlleoztu1khd7myz7 Emanuel Lasker 0 350685 3002536 2966185 2026-06-28T02:17:04Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002536 wikitext text/x-wiki {{Infobox chess biography | name = Emanuel Lasker | image = Bundesarchiv Bild 102-00457, Emanuel Lasker.jpg | caption = Lasker në vitin 1929 | country = Gjermani | birth_date = 24 dhjetor 1868 | birth_place = [[Berlinchen]], [[Mbretëria e Prusisë]] | death_date = 11 janar 1941 (72 vjet) | death_place = New York City, SHBA | worldchampion = 1894–1921 }} '''Emanuel Lasker''' ({{IPA-de|eˈmaːnuɛl ˈlaskɐ|-|De-Emanuel Lasker.ogg}}; 24 dhjetor 1868 – 11 janar 1941) ishte një shahist, matematikan dhe filozof gjerman, i cili ishte [[Kampionati Botëror i Shahut|Kampion Botëror i Shahut]] për 27 vjet, nga 1894 deri në 1921, sundimi më i gjatë i çdo Kampioni Botëror të Shahut të njohur zyrtarisht në histori. Në kulmin e tij, Lasker ishte një nga kampionët më dominues, dhe ai ende konsiderohet përgjithësisht si një nga [[Krahasimi i shahistëve më të mirë gjatë historisë|lojtarët më të fortë në histori]]. Bashkëkohësit e tij thoshin se Lasker përdorte një qasje "psikologjike" në lojë dhe madje se ai ndonjëherë bënte qëllimisht lëvizje inferiore për të ngatërruar kundërshtarët. Megjithatë, analizat e fundit tregojnë se ai ishte përpara kohës së tij dhe përdorte një qasje më fleksibël se bashkëkohësit e tij, gjë që i mistifikoi shumë prej tyre. Lasker i njihte mirë analizat bashkëkohore të hapjeve, por nuk ishte dakord me shumë prej tyre. Ai botoi revista shahu dhe pesë libra shahu, por më vonë lojtarët dhe komentuesit e patën të vështirë të nxirrnin mësime nga metodat e tij. Lasker dha kontribut në zhvillimin e lojërave të tjera. Ai ishte një lojtar i klasit të parë të [[Bridge (lojë)|contract bridge]]<ref name="Laskeratbridge">A detailed examination of Emanuel Lasker's involvement in bridge is provided by the chapter ''Nicht nur Schach Emanuel Lasker als Bridgespieler'' by Robert van de Velde on pages 332–363 of ''Emanuel Lasker Denker Weltenbürger Schachweltmeister'' edited by Richard Forster, Stefan Hansen and Michael Negele (Berlin, 2009).</ref> dhe shkroi për bridge, [[Go (lojë)|Go]], dhe shpikjen e tij, [[Lasca]]. Librat e tij për lojërat paraqisnin një problem që ende konsiderohet i dukshëm në [[Lojë matematikore|analizën matematikore të lojërave me letra]]. Lasker ishte një matematikan hulumtues i cili ishte i njohur për kontributin e tij në [[algjebër komutative]], e cila përfshinte vërtetimin e dekompozimit parësor të idealeve të unazave polinomiale. Veprat e tij filozofike dhe një dramë që ai bashkë-shkroi, megjithatë, morën pak vëmendje. ==Jeta dhe karriera== ===Vitet e hershme 1868-1894=== [[Skeda:Lasker, Emanuel "-8" - DPLA - aa442dc47950f347989fadd72f31d04c (cropped).jpg|parapamje|majtas|upright|Lasker si i ri]] Emanuel Lasker lindi më 24 dhjetor 1868, në Berlinchen në [[Neumark]] (tani [[Barlinek]] në [[Poloni]]), djali i një kantori jehud. Në moshën njëmbëdhjetë vjeç ai u dërgua për të studiuar matematikë në Berlin, ku jetoi me vëllain e tij [[Berthold Lasker|Berthold]], tetë vjet më i madh se ai, i cili i mësoi të luante shah. Berthold ishte ndër dhjetë lojtarët më të mirë në botë në fillim të viteve 1890.<ref name="chessmetricsProfileBertholdLasker">{{cite web|url=http://chessmetrics.com/cm/CM2/PlayerProfile.asp?Params=199510SSSSS3S073074000000111000000000017510100|title=Chessmetrics Player Profile: Berthold Lasker|publisher=Chessmetrics|author=Jeff Sonas|access-date=30 maj 2008|author-link=Jeff Sonas|language=en}}</ref> Për të plotësuar të ardhurat e tyre, Emanuel Lasker luajti shah dhe lojëra letrash për aksione të vogla, veçanërisht në Café Kaiserhof.Café Kaiserhof.<ref name="UXLEncyclopediaBiography">{{cite book|title=UXL Encyclopedia of World Biography|editor=Tyle, L.B.|publisher=U·X·L|year=2002|language=en|isbn=0-7876-6465-0|url=https://archive.org/details/uxlencyclopediao0000unse_n3y4|access-date=30 maj 2008}}</ref><ref name="Fine1952WorldsGreatChessGamesEmLasker"/> Lasker fitoi turneun vjetor dimëror të Café Kaiserhof 1888/89 dhe Hauptturnier A (turni i "divizionit të dytë") në kongresin e gjashtë të DSB (kongresi i Federatës Gjermane të Shahut), mbajtur në [[Breslau]]. Fitimi i Hauptturnier i dha Lasker titullin "mjeshtër". Kandidatët u ndanë në dy grupe me nga dhjetë. Katër të parat në secilin grup garuan në një finale. Lasker fitoi seksionin e tij, me 2½ pikë më shumë se rivali i tij më i afërt. Megjithatë, rezultatet u rivendosën në 0 për finalen. Me dy raunde përpara, Lasker tërhoqi mbrapa liderin, amatorin vjenez von Feierfeil, me 1½ pikë. Lasker fitoi të dyja ndeshjet e tij të fundit, ndërsa von Feierfeil humbi në raundin e parafundit (duke u çiftuar në 121 lëvizje pasi pozicioni u rindërtua gabim pas një shtyrjeje) dhe barazoi në raundin e fundit. Të dy lojtarët tashmë ishin të barabartë. Lasker fitoi një playoff dhe fitoi titullin master. Kjo i mundësoi atij të luante në turne të nivelit master dhe kështu nisi karrierën e tij në shah.<ref>"The Start of a Chess Career", from ''Lasker & His Contemporaries'', issue 1, published by Thinkers Press, Inc.</ref> Lasker përfundoi i dyti në një turne ndërkombëtar në [[Amsterdam]], përpara Mason dhe Gunsberg.<ref name="Hannak">{{cite book|author=Dr. J. Hannak|title=Emanuel Lasker: The Life of a Chess Master|url=https://archive.org/details/emanuellaskerlif0000hann|publisher=Dover|year=2011|language=en|isbn=978-0486267067}}</ref>{{rp|5}}<ref>{{cite web|website=chessgames.com|title=Amsterdam (1889)|url=http://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=79287|language=en|access-date=23 korrik 2019}}</ref> Në pranverën e 1892, ai fitoi dy turne në Londër, i dyti dhe më i forti prej tyre pa humbur asnjë lojë.<ref>{{cite book|author=Di Felice, Gino|title=Chess Results, 1747–1900|publisher=McFarland & Company|year=2004|language=en|pages=133–134|isbn=0-7864-2041-3}}</ref><ref name="Gillam2008London1892Belfast1892"/> Në [[New York City]] më 1893, ai fitoi të trembëdhjetë ndeshjet,<ref name="storiascacchiTornei1880Al1899"/><ref>{{cite book|author=Di Felice, Gino|title=Chess Results, 1747-1900|publisher=McFarland & Company|year=2004|language=en|page=142|isbn=0-7864-2041-3}}</ref><ref name="NYTimes1894PreSteinitzLasker">{{cite journal|journal=New York Times|title=Ready for a big chess matc|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1894/03/11/106900358.pdf|access-date=30 maj 2008|language=en}} Note: this article implies that the combined stake was $4,500, but Lasker wrote that it was $4,000: {{cite journal|journal=[[Lasker's Chess Magazine]]|volume=1|url=http://en.wikisource.org/wiki/Lasker%27s_Chess_Magazine/Volume_1|title=From the Editorial Chair|access-date=31 maj 2008|language=en}}</ref> një nga të paktat herë në historinë e shahut që një lojtar ka arritur një rezultat perfekt në një turne të rëndësishëm.<ref>{{cite book|author=Hooper, David|author2=Whyld, Kenneth|author2-link=Kenneth Whyld|title=The Oxford Companion to Chess|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000hoop|url-access=registration|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000hoop/page/81 81|isbn=0-19-866164-9|year=1992|author-link=David Hooper (shahist)|language=en}}</ref><ref>{{cite book|author=Soltis, Andrew|title=Chess Lists Second Edition|publisher=McFarland & Company|year=2002|language=en|pages=81–83|isbn=0-7864-1296-8|author-link=Andrew Soltis}}</ref><ref>{{cite book|author=Sunnucks, Anne|title=The Encyclopaedia of Chess|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofc0000unse_e9y8|publisher=St. Martin's Press|year=1970|language=en|page=[https://archive.org/details/encyclopaediaofc0000unse_e9y8/page/76 76]|isbn=0-7091-1030-8}}</ref> Rekordi i tij në ndeshje ishte po aq mbresëlënës: në Berlin në 1890 ai barazoi një ndeshje të shkurtër playoff kundër vëllait të tij Berthold dhe fitoi të gjitha ndeshjet e tij të tjera nga 1889 deri më 1893, kryesisht kundër kundërshtarëve të klasit të lartë: [[Curt von Bardeleben]] (1889), [[Jacques Mieses]] (1889), [[Henry Edward Bird]] (1890), [[Berthold Englisch]] (1890), [[Joseph Henry Blackburne]] (1892), [[Jackson Showalter]] (1892–93) dhe [[Celso Golmayo Zúpide]] (1893).<ref name="storiascacchiMatches1880Al1999"/><ref name="chessmetricsCareerDetailsEmanuelLasker"/> Në vitin 1892 Lasker themeloi të parën nga revistat e tij të shahut, ''The London Chess Fortnightly'', e cila u botua nga 15 gusht 1892 deri më 30 korrik 1893. Në tremujorin e dytë të 1893, kishte një hendek prej dhjetë javësh midis botimeve, gjoja sepse i problemeve me printerin.<ref name="LondonChessFortnightly">{{cite book|title=The London Chess Fortnightly|author=Lasker, Emanuel|url=http://www.chesscafe.com/text/review302.pdf|publisher=Moravian Chess|language=en|access-date=6 qershor 2008}}</ref> Menjëherë pas botimit të fundit, Lasker udhëtoi për në SHBA, ku kaloi dy vitet e ardhshme.<ref name="BillWallEmLasker"/> Lasker sfidoi [[Siegbert Tarrasch]], i cili kishte fituar tre turne të fortë ndërkombëtar radhazi (Breslau 1889, Manchester 1890 dhe Dresden 1892), në një ndeshje. Tarrasch nuk pranoi me mendjemadhësi, duke deklaruar se Lasker së pari duhet të provojë aftësinë e tij duke u përpjekur të fitojë një ose dy ngjarje të mëdha ndërkombëtare.<ref name="Hannakp.31">{{cite book|author=Hannak, J.|title=Emanuel Lasker: The Life of a Chess Master|publisher=Simon & Schuster|year=1959|language=en|page=31|isbn=0-486-26706-7}}</ref> ===Gara e shahut 1894–1918=== ====Ndeshje kundër Steinitz==== I refuzuar nga Tarrasch, Lasker sfidoi Kampionin Botëror në fuqi, [[Wilhelm Steinitz]], në një ndeshje për titullin.<ref name="Hannakp.31"/> Fillimisht Lasker donte të luante për 5,000 dollarë amerikanë për ekip, dhe u ra dakord që një ndeshje të zhvillohej me një shumë prej 3,000 dollarësh për ekip, por Steinitz pranoi një sërë uljesh kur Lasker e pati të vështirë të mblidhte paratë. Shifra përfundimtare ishte 2,000 dollarë, që ishte më pak se për disa nga ndeshjet e mëparshme të Steinitz (shuma e kombinuar përfundimtare prej 4,000 dollarësh do të ishte ekuivalente me 150,000 dollarë në vitin 2025). Ndeshja u luajt në vitin 1894 në vende në [[Nju Jork]], [[Filadelfia]] dhe [[Montreal]]. Steinitz kishte deklaruar më parë se do të fitonte pa dyshim, kështu që erdhi si tronditje kur Lasker fitoi ndeshjen e parë. Steinitz fitoi ndeshjen e dytë dhe e ruajti ekuilibrin deri në të gjashtën. Megjithatë, Lasker fitoi të gjitha ndeshjet nga e shtata deri në të njëmbëdhjetin, dhe Steinitz kërkoi një javë pushim. Kur ndeshja rifilloi, Steinitz dukej në formë më të mirë dhe fitoi lojën e 13-të dhe të 14-të. Lasker u kundërpërgjigj në të 15-tën dhe të 16-tën, dhe Steinitz nuk i kompensoi humbjet e tij në mes të ndeshjes. Prandaj, Lasker [[Kampionati Botëror i Shahut 1894|fitoi bindshëm]] me dhjetë fitore, pesë humbje dhe katër barazime.<ref>{{cite book|author=Kažić, B. M.|title=International Championship Chess: A Complete Record of FIDE Events|publisher=Pitman|year=1974|page=212|language=en|isbn=0-273-07078-9}}</ref><ref name="Giffard394">{{cite book|author=Giffard, Nicolas|year=1993|title=Le Guide des Échecs|language=fr|publisher=[[Éditions Robert Laffont]]|page=394}}</ref> Më 26 maj, Lasker u bë kështu Kampioni i dytë Botëror i Shahut i njohur zyrtarisht dhe konfirmoi titullin e tij duke e mposhtur Steinitz edhe më bindshëm në ndeshjen e tyre të kthimit në 1896–97 (dhjetë fitore, dy humbje dhe pesë barazime).<ref name="storiascacchiMatches1880Al1999"/><ref>{{cite book|author=Kažić, B. M.|title=International Championship Chess: A Complete Record of FIDE Events|publisher=Pitman|year=1974|page=213|language=en|isbn=0-273-07078-9}}</ref> ===Sukseset e turneut=== Lojtarë dhe gazetarë me ndikim e nënvlerësuan ndeshjen e vitit 1894 si para ashtu edhe pas saj. Vështirësia e Lasker për të siguruar mbështetje mund të jetë shkaktuar nga komentet armiqësore para ndeshjes nga Gunsberg dhe [[Leopold Hoffer]],<ref name="NYTimes1894PreSteinitzLasker"/> të cilët kishin qenë prej kohësh një armik i betuar i Steinitz.<ref name="WinterKKSCotch">{{cite web|url=http://www.chesshistory.com/winter/extra/scotch.html|title=Kasparov, Karpov and the Scotch|author=Winter, E.|publisher=ChessHistory|access-date=30 maj 2008|language=en}}</ref> Një nga ankesat ishte se Lasker nuk kishte luajtur kurrë kundër dy anëtarëve të tjerë të katër të parëve, [[Siegbert Tarrasch]] dhe [[Mikhail Chigorin]]<ref name="NYTimes1894PreSteinitzLasker"/> - megjithëse Tarrasch kishte refuzuar një sfidë nga Lasker në vitin 1892, duke i thënë publikisht atij të shkonte dhe të fitonte një turne ndërkombëtar më parë.<ref name="LondonChessFortnightly"/><ref>{{cite web|url=http://www.chess-poster.com/great_players/lasker.htm|title=Emanuel Lasker|publisher=Chess-Poster|access-date=5 qershor 2008|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527203548/http://www.chess-poster.com/great_players/lasker.htm|archive-date=27 maj 2008|url-status=dead}}</ref> Emanuel Lasker iu përgjigj këtyre kritikave duke krijuar një rekord edhe më mbresëlënës të lojës. Ai doli i treti në [[Turneu i shahut në Hastings 1895|Hastings 1895]] pas Pillsbury dhe Chigorin, por përpara Tarrasch dhe Steinitz, dhe më pas fitoi çmimet e para në turne shumë të fortë në Shën Petersburg 1895–96 (një turne elitar me 4 lojtarë, përpara Steinitz, Pillsbury dhe Chigorin), Nuremberg (1896), Londër (1899) dhe Paris (1900); u barazua në vendin e dytë në Cambridge Springs 1904, dhe u barazua në vendin e parë në [[Memoriali Chigorin|Memorialin Chigorin]] në Shën Petersburg 1909.<ref name="Fine1952WorldsGreatChessGamesEmLasker">{{cite book|author=Fine|first=Reuben|author-link=Reuben Fine|title=The World's Great Chess Games|publisher=Crown|year=1951|language=en|pages=49–60|chapter=The Age of Lasker|chapter-url=https://archive.org/details/worldsgreatchess00fine/page/48/mode/2up}}</ref> ====Ndeshjet kundër Marshall dhe Tarrasch==== Rekordi i ndeshjeve të Lasker ishte po aq mbresëlënës midis ndeshjeve të tij të rihapjes me Steinitz në vitet 1896–97 dhe 1914: ai fitoi të gjitha ndeshjet e tij normale përveç njërës, dhe tre prej tyre ishin mbrojtje bindëse të titullit të tij. Në vitin 1906, Lasker dhe [[Géza Maróczy]] ranë dakord për kushtet për një [[Kampionati Botëror i Shahut|Kampionat Botëror]], por marrëveshjet nuk mund të finalizoheshin dhe ndeshja nuk u zhvillua kurrë.<ref>[https://en.chessbase.com/post/an-underrated-world-class-geza-maroczy An underrated world-class player: Geza Maroczy], [[Chessbase]], 4 mars 2020</ref> Ndeshja e parë e Lasker për kampionatin botëror që nga viti 1897 ishte kundër [[Frank Marshall]] në [[Kampionati Botëror i Shahut 1907|Kampionatin Botëror të Shahut 1907]]. Pavarësisht stilit të tij agresiv, Marshall nuk mundi të fitonte asnjë lojë të vetme, duke humbur tetë dhe duke barazuar shtatë (rezultati përfundimtar: 11½–3½).<ref name="Giffard396">Giffard, p.396</ref> Lasker më pas luajti kundër Tarrasch në [[Kampionati Botëror i Shahut 1908|Kampionatin Botëror të Shahut 1908]], së pari në [[Düsseldorf]] dhe më pas në [[Mynih]]. Tarrasch besonte fuqimisht se loja e shahut drejtohej nga një sërë parimesh të sakta.<ref name="Giffard396"/> Për të, forca e një lëvizjeje shahu ishte në logjikën e saj, jo në efikasitetin e saj. Për shkak të parimeve të tij kokëforta, ai e konsideronte Laskerin si një lojtar kafeneje që fitonte lojërat e tij vetëm falë trukeve të dyshimta, ndërsa Lasker tallte arrogancën e Tarrasch, i cili, sipas mendimit të tij, shkëlqente më shumë në sallone sesa në tabelën e shahut. Në ceremoninë e hapjes, Tarrasch refuzoi të fliste me Laskerin, duke thënë vetëm: "Z. Lasker, kam vetëm tre fjalë për t'ju thënë: shah dhe mat!"<ref>{{cite web|url=http://www.atlantic-times.com/archive_detail.php?recordID=1509|author=Stefan Löffler|publisher=The Atlantic Times|title=Check and Mate|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524004826/http://www.atlantic-times.com/archive_detail.php?recordID=1509|archive-date=24 maj 2011|url-status=dead}}</ref><ref>Giffard, p.397</ref> Lasker dha një përgjigje brilante në tabelën e shahut, duke fituar katër nga pesë lojërat e para dhe duke luajtur një lloj shahu që Tarrasch nuk mund ta kuptonte. Lasker përfundimisht fitoi me 10½–5½ (tetë fitore, pesë barazime dhe tre humbje). Tarrasch pretendoi se moti i lagësht ishte shkaku i humbjes së tij.<ref name="Giffard398"/> ===Aktivitetet akademike 1894–1918=== Pavarësisht rezultateve të tij të shkëlqyera në lojë, shahu nuk ishte interesi i vetëm i Lasker. Prindërit e tij i vunë re talentet e tij intelektuale, veçanërisht për matematikën, dhe e dërguan adoleshentin Emanuel për të studiuar në Berlin (ku ai zbuloi se kishte edhe një talent për shahun). Lasker mori [[abitur]]in e tij (çertifikatën e diplomimit të shkollës së mesme) në [[Landsberg an der Warthe]], tani një qytet polak i quajtur Gorzów Wielkopolski, por atëherë pjesë e [[Prusia|Prusisë]]. Më pas ai studioi matematikë dhe filozofi në universitetet në Berlin, [[Göttingen]] (ku [[David Hilbert]] ishte një nga këshilltarët e tij të doktoraturës) dhe [[Heidelberg]].<ref name="dcsStAndrewsLaskerBio"/> Në vitin 1895 ai botoi dy artikuj matematikorë në ''[[Nature]]''. Me këshillën e [[David Hilbert]], ai u regjistrua për studime doktorature në [[Erlangen]] gjatë viteve 1900–1902.<ref name="dcsStAndrewsLaskerBio"/> Në vitin 1901 ai paraqiti tezën e tij të doktoraturës ''Über Reihen auf der Convergenzgrenze'' ("Mbi Seritë në Kufijtë e Konvergjencës") në Erlangen dhe në të njëjtin vit u botua nga [[Royal Society]].<ref>{{cite book|title=Great Chess Upsets|author=Reshevsky, Samuel|publisher=Arco|year=1976|isbn=0-668-03492-0|author-link=Samuel Reshevsky|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A|title=Über Reihen auf der Convergenzgrenze|author=Lasker, Emanuel|year=1901|volume=196|language=en|issue=274–286|pages=431–477|bibcode=1901RSPTA.196..431L|doi=10.1098/rsta.1901.0009}}</ref> Ai u vlerësua me doktoraturë në matematikë në vitin 1902.<ref name="dcsStAndrewsLaskerBio"/> Artikulli i tij më i rëndësishëm matematik, i botuar në vitin 1905, krijoi një [[Teorema Lasker–Noether|teoremë mbi dekompozimet parësore]], nga e cila [[Emmy Noether]] zhvilloi një formë më të përgjithësuar, e cila tani konsiderohet me rëndësi themelore për [[Algjebra|algjebrën]] moderne dhe [[Gjeometria algjebrike|gjeometrinë algjebrike]].<ref name="dcsStAndrewsLaskerBio"/> Lasker mbajti pozicione afatshkurtra si lektor matematike në [[Universiteti Tulane|Universitetin Tulane]] në [[New Orleans]] (1893) dhe [[Victoria University of Manchester|Universitetin Victoria]] në [[Manchester]. Megjithatë, ai nuk ishte në gjendje të siguronte një pozicion afatgjatë dhe ndoqi interesat e tij shkencore në mënyrë të pavarur. ==Vdekja== Lasker vdiq nga një infeksion i [[Veshka|veshkave]] në Nju Jork më 11 janar 1941, në moshën 72 vjeçare, si një pacient bamirësie në [[Mount Sinai Hospital (Manhattan)|Mount Sinai Hospital]]. Shërbimi i tij i varrimit u mbajt në [[Riverside Memorial Chapel]],<ref>{{Cite news|date=1941-01-14|title=LEADERS IN CHESS AT LASKER SERVICE; 200 Attend Rites for the Former Champion of the World (Published 1941)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1941/01/14/archives/leaders-in-chess-at-lasker-service-200-attend-rites-for-the-former.html|access-date=2021-01-09|issn=0362-4331}}</ref> dhe ai u varros në [[Beth Olam Cemetery]], Queens, New York.<ref>{{Cite book|last=Steinitz|first=William|url=https://books.google.com/books?id=NltT4BinugsC&pg=PA265|title=The Steinitz Papers: Letters and Documents of the First World Chess Champion|date=2002-08-27|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-1193-1|pages=265|language=en}}</ref><ref>[https://en.chessbase.com/post/visiting-steinitz-and-lasker-at-their-final-resting-places ChessBase: Visiting Steinitz and Lasker at Their Final Resting Places]</ref> ==Lojëra të shquara== *Lasker vs. Johann Hermann Bauer, Amsterdam 1889.<ref>{{cite web|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1026352|title=Emanuel Lasker vs. Johann Hermann Bauer, Amsterdam 1889|website=[[Chessgames.com]]|language=en}}</ref> *Harry Nelson Pillsbury vs. Lasker, St&nbsp;Petersburg 1895.<ref>{{cite web|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1109097|title=Harry Nelson Pillsbury vs. Emanuel Lasker, St&nbsp;Petersburg 1895|website=[[Chessgames.com]]|language=en}}</ref> *Wilhelm Steinitz vs. Lasker, London 1899.<ref>{{cite web|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1132758|title=Wilhelm Steinitz vs. Emanuel Lasker, London 1899|website=[[Chessgames.com]]|language=en}}</ref> *Frank James Marshall vs. Lasker, World Championship Match 1907, game 1.<ref>{{cite web|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1094674|title=Frank James Marshall vs. Emanuel Lasker, World Championship Match 1907, game 1|website=[[Chessgames.com]]|language=en}}</ref> *Lasker vs. Carl Schlechter, match 1910, game 10.<ref>{{cite web|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1121156|title=Emanuel Lasker vs. Carl Schlechter, match 1910, game 10|website=[[Chessgames.com]]|language=en}}</ref> *Lasker vs. Jose Raul Capablanca, St&nbsp;Petersburg 1914.<ref>{{cite web|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1258181|title=Emanuel Lasker vs. Jose Raul Capablanca, St&nbsp;Petersburg 1914|website=[[Chessgames.com]]|language=en}}</ref> *Max Euwe vs. Lasker, Zurich 1934.<ref>{{cite web|url=http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1008008|title=Max Euwe vs. Emanuel Lasker, Zurich 1934|website=[[Chessgames.com]]|language=en}}</ref> == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Lindje 1868]] [[Kategoria:Vdekje 1941]] [[Kategoria:Shahistë të shekullit të 19-të]] [[Kategoria:Shahistë të shekullit të 20-të]] [[Kategoria:Shkrimtarë gjermanë të shekullit të 19-të]] [[Kategoria:Matematikanë gjermanë të shekullit të 19-të]] [[Kategoria:Matematikanë gjermanë të shekullit të 20-të]] [[Kategoria:Teoricienë shahu]] [[Kategoria:Shahistë gjermanë]] [[Kategoria:Shkrimtarë gjermanë të shahut]] [[Kategoria:Kampionë Botërorë të Shahut]] maaps9ktgvwnhy3q2a84fosim5fqhte Kushtetuta e Perandorisë Romake 0 350791 3002511 2998076 2026-06-28T01:22:40Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002511 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Qeveria e Perandorisë Romake]] [[Kategoria:Kushtetuta të Romës së Lashtë]] [[Kategoria:Ligji romak]] [[Kategoria:Kushtetuta historike]] '''Kushtetuta e [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]]''' ishte një grup i pashkruar udhëzimesh dhe parimesh të trashëguara kryesisht nëpërmjet precedentëve.<ref name="byrd">{{Cite book |last=Byrd |first=Robert |title=The Senate of the Roman Republic |url=https://archive.org/details/senateofromanrep0000robe |publisher=US Government Printing Office Senate Document 103–23 |year=1995 |isbn=0-16-058996-7 |page=161}}</ref> Pas rënies së [[Republika Romake|Republikës Romake]], balanca kushtetuese e pushtetit u zhvendos nga [[Senati Romak]] te [[Perandori romak|Perandori Romak]]. Duke filluar me perandorin e parë, [[Augusti|Augustin]], perandori dhe Senati ishin teorikisht dy degë të barabarta të qeverisjes. Në praktikë, megjithatë, autoriteti aktual i Senatit perandorak ishte i papërfillshëm, pasi perandori mbante pushtetin e vërtetë të shtetit. Gjatë mbretërimit të perandorit të dytë, [[Tiberi|Tiberit]], shumë nga pushtetet që kishin mbajtur [[Kuvendet Romake|kuvendet romake]] iu transferuan Senatit.<ref name="abbott">{{Cite book |last=Abbott |first=Frank Frost |title=A History and Descriptions of Roman Political Institutions |date=1963 |publisher=Noble Offset Printers Inc |edition=3 |location=New York |page=398}}</ref> Pushtetet e një perandori ekzistonin në bazë të statusit të tij ligjor. Dy komponentët më të rëndësishëm të pushtetit të një perandori ishin "pushtetet tribunale" ([[Gjuha latine|latinisht]]: ''tribunicia potestas'') dhe ''[[Imperium|imperiumi]]'' prokonsullor, ose pushteti për të komanduar.{{Sfn|Abbott|1963|p=344}} Pushtetet tribunale i jepnin perandorit autoritet mbi vetë Romën dhe qeverinë civile, ndërsa fuqitë prokonsullore i jepnin atij autoritet mbi provincat dhe ushtrinë. Ndërsa këto dallime ishin të përcaktuara qartë gjatë perandorisë së hershme, përfundimisht ato humbën dhe fuqitë e perandorit u bënë më pak kushtetuese dhe më monarkike. Magjistraturat tradicionale që mbijetuan rënien e Republikës ishin [[Konsulli (përfaqësuesi)|Konsullata]], [[Pretori|Pretoria]], Tribunati Plebe, [[Adilen|Edileizmi]], Kuestorizmi dhe Tribunati Ushtarak. Çdo individ i klasës senatoriale mund të kandidonte për një nga këto poste. Nëse një individ nuk ishte i klasës senatoriale, ai mund të kandidonte për një nga këto poste nëse lejohej të kandidonte nga perandori, ose përndryshe, ai mund të emërohej në një nga këto poste nga perandori. == Referimet == gp6a8oopyz87umllzpnkiexdclokjp4 Kushtetuta e Perandorisë së Vonë Romake 0 350792 3002600 2998069 2026-06-28T04:02:14Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002600 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Qeveria e Perandorisë Romake]] [[Kategoria:Kushtetuta të Romës së Lashtë]] [[Kategoria:Kushtetuta historike]] '''Kushtetuta e Perandorisë së vonë Romake''' ishte një grup udhëzimesh dhe parimesh të pashkruara të trashëguara, kryesisht nëpërmjet precedentëve, të cilat përcaktonin mënyrën se si qeverisej Perandoria e vonë Romake.<ref name="byrd">{{Cite book |last=Byrd |first=Robert |title=The Senate of the Roman Republic |url=https://archive.org/details/senateofromanrep0000robe |publisher=U.S. Government Printing Office Senate Document 103-23 |year=1995 |page=161}}</ref> Si çështje konvencionale historike, Perandoria e vonë Romake doli nga [[Principati (Roma)|Principata Romake]] (Perandoria e hershme Romake), me ngjitjen në fron të [[Diokleciani|Dioklecianit]] në vitin 284 p.e.s., mbretërimi i të cilit shënoi fillimin e Tetrarkisë.<ref name="abbott">{{Cite book |last=Abbott |first=Frank Frost |title=A History and Description of Roman Political Institutions |url=https://archive.org/details/historydescripti0000abbo |date=1963 |publisher=Biblo and Tannen |location=New York |page=[https://archive.org/details/historydescripti0000abbo/page/334 334]}}</ref> Kushtetuta e [[Dominati (Roma)|Dominatit]] e njohu hapur monarkinë si burimin e vërtetë të pushtetit dhe kështu i dha fund fasadës së diarkisë, në të cilën perandori dhe Senati qeverisnin perandorinë së bashku.{{Sfn|Abbott|1963|p=337}} Reformat e Dioklecianit në qeverinë perandorake i dhanë fund më në fund periudhës kur [[Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake|magjistratët e vjetër republikanë]] (p.sh. [[Konsulli (përfaqësuesi)|konsujt]] dhe [[Pretori|pretorët]]) kishin pushtete reale. Që atëherë, konsujt nuk kishin pothuajse asnjë detyrë reale përtej kryesimit të mbledhjeve të Senatit dhe detyrat e magjistratëve më të vegjël në fakt ishin vetëm organizimi i lojërave të ndryshme, p.sh. garat me qerre.{{Sfn|Abbott|1963|p=337}} Shumica e magjistratëve të tjerë më të vegjël thjesht u zhdukën. Diokleciani u përpoq ta reformonte vetë sistemin perandorak në një strukturë në të cilën katër perandorë, të përbërë nga dy ''Augustë'' dhe dy ''Cezarë'', secili qeveriste një të katërtën e Perandorisë.{{Sfn|Abbott|1963|pp=335-336}} E njohur si Tetrarkia, kjo strukturë kushtetuese, megjithatë, nuk arriti të mbijetonte as pas Dioklecianit, i cili jetoi për të parë rënien e sistemit të tij dhe luftërat civile që pasuan në tërheqjen e tij pas abdikimit në vitin 305 p.e.s. Ai gjithashtu miratoi reforma të mëdha administrative në Perandori. Ndarja e tij e Perandorisë në lindje dhe perëndim, me secilën gjysmë nën komandën e një perandori të veçantë, mbeti me ndërprerje të shkurtra të unitetit politik.{{Sfn|Abbott|1963|pp=335-339}} Edhe pse mbeti kryeqyteti i vetëm derisa Kostandinopoja u ngrit në atë status në vitin 359, qyteti i Romës ndaloi së qeni selia e qeverisë Perandorake e cila në Perëndim zakonisht ishte në Mediolanum (tani [[Milano]]), ose ndonjëherë në Augusta Treverorum (tani [[Triri|Trir]]) nëse një perandor banonte atje, ose kudo që ndodhej perandori, meqë perandorët e shekullit të 4-t lëviznin brenda mbretërive të tyre. Megjithatë, Roma ende kishte pasur ''Praefectus urbi''-n e vet mbi të gjithë guvernatorët dhe kryetarët e bashkive të tjera komunale dhe gjithashtu Senatin e vet me nivel Perandorak mbi të gjitha këshillat e tjera komunale (përveç atij të Kostandinopojës nga viti 359), duke ruajtur statusin de jure të kryeqytetit. Një vikar, më vonë dy vikarë nën Prefektin Pretorian të Italisë, kryesuan administratën perandorake të Italisë, njëri në Italinë periferike (në jug të [[Malet Apenine|Apenineve]] dhe Ishujve) dhe tjetri në Italinë Anonariane (në veri të Apenineve dhe në Raeci). Senati dhe magjistratët ekzekutivë vazhduan të funksiononin siç kishte specifikuar fillimisht kushtetuta e Dioklecianit. Ndarjet civile dhe ushtarake të perandorisë të Dioklecianit mbetën në fuqi me pak ndryshime, megjithëse Egjipti i Sipërm nga mesi i shekullit të pestë qeverisej nga një gjeneral, duksi, i cili gjithashtu ushtronte autoritet civil mbi popullsinë. Më vonë, perandori Konstandin do të modifikonte kushtetutën e Dioklecianit{{Sfn|Abbott|1963|p=340}} duke ndryshuar disi rolet e zyrtarëve, por jo kuadrin administrativ. Vetëm gjatë viteve 527-565 ndodhën ndryshime të mëdha që panë pothuajse heqjen e nivelit rajonal të zyrtarëve dhe dobësimin e rëndë të Thesarit ({{Lang|la|sacrae largitones}}) dhe Pasurive të Kurorës. == Referimet == qi0hqxg5hldxlskb6nr6udw4wf1xihw Kuvendi i Centurionëve 0 350906 3002405 2997750 2026-06-27T21:19:47Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002405 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Centuria_centuriata_2023-11-21.jpg|parapamje|Pas reformave në shekullin e tretë p.e.s., klasa e parë e centurionëve ra nga 80 centurionë në 70 centurionë dhe u shtua ''centuria praerogativa'' për të udhëhequr zgjedhjet.{{Sfn|Mouritsen|2017|loc=ch. 1}}]] '''Kuvendi i Centurionëve''' ([[Gjuha latine|latinisht]]: ''comitia centuriata'') ishte një [[Kuvendet Romake|kuvend popullor]] i [[Roma e Lashtë|Romës së Lashtë]]. Në [[Republika Romake|Republikën Romake]], funksioni i tij kryesor ishte zgjedhja e [[Konsulli (përfaqësuesi)|konsujve]], [[Pretori|pretorëve]] dhe [[Censori|censorëve]]. Ai përbëhej nga 193 centurionë (latinisht: ''centuriae'') të cilat u ndaheshin [[Shtetësia Romake|qytetarëve romakë]] sipas pasurisë dhe moshës, duke i mbipeshuar shumë të moshuarit dhe të pasurit.<ref>{{cite book|author=Henrik Mouritsen|year=2017|url=https://books.google.al/books?id=stYcDgAAQBAJ|title=Politics in the Roman Republics|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-1-107-03188-3|oclc=961266598|page=26}}</ref><ref>{{cite book|author=Andrew Lintott|year=1999|title=Constitution of the Roman Republic|url=https://archive.org/details/constitutionofro0000lint_r1i1|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-926108-6|page=[https://archive.org/details/constitutionofro0000lint_r1i1/page/49 49]}}</ref> Kuvendi, sipas burimeve të lashta, daton në [[Monarkia romake|periudhën mbretërore]] dhe fillimisht i ngjante shumë [[Ushtria Romake|ushtrisë romake]] të asaj periudhe në formë, me kalorësit që shërbenin si kalorësi, klasat e larta të regjistrimit që shërbenin si këmbësori e rëndë dhe klasat e ulëta që shërbenin si këmbësori e lehtë. Është e paqartë nëse ka qenë ndonjëherë kështu; pavarësisht kësaj, deri në shekullin e tretë p.e.s. kuvendi nuk ngjante shumë me popullin romak nën armë dhe shërbente kryesisht për një qëllim elektoral, pasi rrallë thirrej për të votuar për legjislacionin ose për të vendosur - siç ishte e drejta e saj teorike ligjore si vend i apelit përfundimtar - për çështjet e dënimit me vdekje. Procedura e kuvendit ishte e orientuar drejt klasave të larta. Si para ashtu edhe pas reformave, diku midis viteve 241 dhe 216 p.e.s., klasa e parë dhe kalorësit votuan të parët. Votat e tyre do të numëroheshin dhe shpalleshin. Pastaj klasat do të votonin në rend zbritës të pasurisë. Pasi numri i kërkuar i kandidatëve të merrte shumicën e njësive të votimit, votimi do të mbaronte. Meqenëse kalorësit, klasa e parë dhe klasa e dytë përbënin një shumicë të qartë të njësive të votimit, klasat e ulëta të regjistrimit të popullsisë nuk do të thirreshin kurrë nëse do të ishin dakord. Ekziston një mosmarrëveshje shkencore në lidhje me masën në të cilën ''comitia centuriata'' lehtësoi zgjedhjet konkurruese, madje edhe brenda elektoratit të saj de fakto kufizues. Pikëpamja tradicionale është se zgjedhjet romake ishin kryesisht jo përfaqësuese të popullsisë në tërësi dhe të dominuara nga të pasurit përmes lidhjeve shoqërore. Ndërsa kuvendi vazhdoi të ekzistonte gjatë [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]], ai shërbeu kryesisht për të miratuar vendimet e marra nga perandori dhe senati. Është regjistruar për herë të fundit në shekullin e tretë p.e.s. ==Shiko edhe== {{div col|rules=yes|colwidth=13em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Kuvendet Romake]] * [[Kuvendi i Centurionëve]] * [[Kuvendi i Kuriatit]] * [[Kuvendi Tribal]] * [[Senati Romak]] * [[Kushtetuta e Perandorisë Romake]] * [[Monarkia romake]] * [[Republika Romake]] * [[SPQR]] * [[Perandoria Romake]] * [[Roma e lashtë]] * [[Romakët]] * [[E drejta romake]] * [[Origjina e Romës]] * [[Themelimi i Romës]] * [[Remi dhe Romuli]] * [[Romuli]] * [[Dominati (Roma)]] * [[Principati (Roma)]] * [[Albanët (latinë)]] * [[Arsimi në Romën e lashtë]] * [[Filozofia e lashtë romake]] * [[Njerëzit romakë]] * [[Arti romak]] * [[Perandori romak]] * [[Perandorët ilirë]] * [[Feja romake]] * [[Mitologjia romake]] * [[Teknologjia në Romën e lashtë]] * [[Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake]] * [[Veshjet në Romën e lashtë]] * [[Romanizimi (kulturor)]] * [[Rrugët romake]] * [[Via Egnatia]] * [[Kushtetuta e Perandorisë së Vonë Romake]] * [[Perandoria Romake Perëndimore]] * [[Perandoria Bizantine]] {{Div col end}} == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Qeveria e Romës së lashtë]] [[Kategoria:Roma e Lashtë]] [[Kategoria:Ligji romak]] [[Kategoria:Mbledhje]] [[Kategoria:Legjislatura]] [[Kategoria:Ligjvënës]] [[Kategoria:Vendimmarrje]] [[Kategoria:Qeveria e Mbretërisë Romake]] [[Kategoria:Qeveria e Republikës Romake]] ss8tdosgheozns2mmhji44jcd9df5ad Kuvendi Tribal 0 350946 3002467 2997746 2026-06-27T23:36:23Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002467 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Roman_Election.jpg|parapamje|Një [[Denarius|denar]] romak i vitit 63 p.e.s. që shfaq një votues duke hedhur fletëvotimin]] '''Kuvendi Tribal''' ose '''Kuvendi Fisnor''' ([[Gjuha latine|latinisht]]: ''comitia tributa'') ishte një nga [[Kuvendet Romake|kuvendet popullore]] të [[Roma e Lashtë|Romës së Lashtë]], përgjegjës, së bashku me [[Këshilli i Plebejve|Këshillin e Plebejve]], për miratimin e shumicës së ligjeve romake në republikat e mesme dhe të vona. Ata ishin gjithashtu përgjegjës për zgjedhjet e një numri magjistratësh të rinj: veçanërisht [[Adilen|edilëve]] dhe kuestorëve.<ref>{{cite book|author=Andrew Lintott|year=1999|title=Constitution of the Roman Republic|url=https://archive.org/details/constitutionofro0000lint_r1i1|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-926108-6|page=[https://archive.org/details/constitutionofro0000lint_r1i1/page/49 49]}}</ref><ref>{{cite book|author=Henrik Mouritsen|year=2017|url=https://books.google.al/books?id=stYcDgAAQBAJ|title=Politics in the Roman Republics|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-1-107-03188-3|oclc=961266598|page=26}}</ref> Ai i organizoi qytetarët, deri në republikën e mesme, në tridhjetë e pesë fise artificiale të cilat u caktuan sipas gjeografisë. Përbërja e fiseve i ndante të varfrit urbanë në katër nga tridhjetë e pesë fiset gjithsej. Kërkesa që qytetarët të votonin personalisht diskriminonte gjithashtu të varfrit ruralë që nuk ishin në gjendje të udhëtonin për në Romë. Çdo fis zotëronte një strukturë të brendshme dhe një votë të vetme në kuvend, pavarësisht nga numri i qytetarëve që i përkisnin atij fisi, i cili përcaktohej nga shumica e qytetarëve të atij fisi të pranishëm në votim. Propozimet legjislative në kuvend në tërësi miratoheshin kur shumica e fiseve votonin pro; zgjedhjet në mënyrë të ngjashme vazhdonin derisa shumica e fiseve miratonin kandidatë të mjaftueshëm sa të plotësoheshin të gjitha postet. Kuvendi Tribal dhe [[Këshilli i Plebejve]] ishin të organizuar në mënyrë identike. Ajo që ndryshonte midis tyre ishte magjistrati kryesues, me Kuvendin Tribal të thirrur nga [[Konsulli (përfaqësuesi)|konsujt]], [[Pretori|pretorët]] ose [[Adilen|edilët]] dhe Këshillin e Plebejve të thirrur nga tribunët plebej. Pasi ''lex Hortensia'' në vitin 287 p.e.s. i dha Këshillit të Plebejve fuqi të plota legjislative, të dy kuvendet u bënë praktikisht identike.{{Sfn|Lomas|2018|p=189}} ==Shiko edhe== {{div col|rules=yes|colwidth=13em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Kuvendet Romake]] * [[Kuvendi i Centurionëve]] * [[Këshilli i Plebejve]] * [[Kuvendi i Kuriatit]] * [[Senati Romak]] * [[Kushtetuta e Perandorisë Romake]] * [[Monarkia romake]] * [[Republika Romake]] * [[SPQR]] * [[Perandoria Romake]] * [[Roma e lashtë]] * [[Romakët]] * [[E drejta romake]] * [[Origjina e Romës]] * [[Themelimi i Romës]] * [[Remi dhe Romuli]] * [[Romuli]] * [[Dominati (Roma)]] * [[Principati (Roma)]] * [[Albanët (latinë)]] * [[Arsimi në Romën e lashtë]] * [[Filozofia e lashtë romake]] * [[Njerëzit romakë]] * [[Arti romak]] * [[Perandori romak]] * [[Perandorët ilirë]] * [[Feja romake]] * [[Mitologjia romake]] * [[Teknologjia në Romën e lashtë]] * [[Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake]] * [[Veshjet në Romën e lashtë]] * [[Romanizimi (kulturor)]] * [[Rrugët romake]] * [[Via Egnatia]] * [[Kushtetuta e Perandorisë së Vonë Romake]] * [[Perandoria Romake Perëndimore]] * [[Perandoria Bizantine]] {{Div col end}} == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Qeveria e Romës së lashtë]] [[Kategoria:Roma e Lashtë]] [[Kategoria:Ligji romak]] [[Kategoria:Mbledhje]] [[Kategoria:Legjislatura]] [[Kategoria:Ligjvënës]] [[Kategoria:Vendimmarrje]] cm3t1q63zsqko9easmezw635q1t7cqr Rafineria e naftës 0 351075 3002361 2966272 2026-06-27T20:02:50Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002361 wikitext text/x-wiki [[File:Anacortes_Refinery_31911.JPG|lidhja=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Anacortes_Refinery_31911.JPG|parapamje|Rafineria Anacortes, në fundin verior të Marsit Point në juglindje të Anacortes, Uashington, Shtetet e Bashkuara.]] '''Rafineria e naftës''' është një impiant procesi industrial ku [[nafta]] ([[nafta e papërpunuar]]) transformohet dhe rafinohet në produkte të tilla si [[benzina]] (benzina), karburanti dizel, baza e asfaltit, vajrat e naftës, vaji për ngrohje, [[vajguri]] dhe gazi i lëngshëm i naftës.<ref name="Handwerk2">{{cite book|last1=Gary|first1=James H|url=https://books.google.com/books?id=ISBN9780824771508|title=Petroleum Refining Technology and Economics|last2=Handwerk|first2=Glenn E|publisher=[[Marcel Dekker]]|year=1984|isbn=978-0-8247-7150-8|edition=2nd|name-list-style=amp}}{{Lidhje e vdekur}}</ref><ref name="Leffler2">{{cite book|last=Leffler|first=William L|url=https://books.google.com/books?id=ISBN9780878142804|title=Petroleum refining for the nontechnical person|publisher=[[PennWell]]|year=1985|isbn=978-0-87814-280-4|edition=2nd}}{{Lidhje e vdekur}}</ref><ref name="speight">{{cite book|last=Speight|first=James G|title=The Chemistry and Technology of Petroleum|url=https://archive.org/details/chemistrytechnol0000spei|publisher=[[CRC Press]]|year=2006|isbn=0-8493-9067-2|edition=4th}}</ref> Lëndët e para petrokimike si etilen dhe propileni mund të prodhohen gjithashtu drejtpërdrejt duke plasaritur naftën e papërpunuar pa nevojën e përdorimit të produkteve të rafinuara të naftës së papërpunuar si nafta.<ref>{{cite news|date=2014-01-08|title=Exxon starts world's 1st crude-cracking petrochemical unit|newspaper=Reuters|url=https://uk.reuters.com/article/exxon-singapore-petrochemical/interview-exxon-starts-worlds-1st-crude-cracking-petrochemical-unit-idUKL3N0KH2VU20140108|url-status=live|access-date=13 prill 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617093618/https://uk.reuters.com/article/exxon-singapore-petrochemical/interview-exxon-starts-worlds-1st-crude-cracking-petrochemical-unit-idUKL3N0KH2VU20140108|archive-date=17 qershor 2018}}</ref><ref>{{cite web|date=2016-08-02|title=Converting Crude to Ethylene Technology Breakthrough|url=http://www.arescotx.com/converting-crude-to-ethylene/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112144506/http://www.arescotx.com/converting-crude-to-ethylene/|archive-date=12 janar 2018|access-date=13 prill 2018}}</ref> Lënda e parë e naftës së papërpunuar zakonisht përpunohet nga një fabrikë prodhimi nafte. Zakonisht ka një depo nafte në ose pranë një rafinerie nafte për ruajtjen e lëndës së parë të naftës së papërpunuar, si dhe të produkteve të lëngshme me shumicë. Në vitin 2020, kapaciteti i përgjithshëm i rafinerive globale për naftën bruto ishte rreth 101.2 milionë fuçi në ditë.<ref>{{Cite web|title=Global oil refinery capacity by country 2020|url=https://www.statista.com/statistics/273579/countries-with-the-largest-oil-refinery-capacity/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227114501/https://www.statista.com/statistics/273579/countries-with-the-largest-oil-refinery-capacity/|archive-date=27 dhjetor 2021|access-date=2021-12-27|website=Statista|language=en}}</ref> Rafineritë e naftës janë zakonisht komplekse industriale të mëdha, të përhapura, me tubacione të gjera që qarkullojnë, duke transportuar rrjedha lëngjesh midis njësive të mëdha të përpunimit kimik, të tilla si kolonat e distilimit. Në shumë mënyra, rafineritë e naftës përdorin shumë nga teknologjia dhe mund të mendohen si lloje të impianteve kimike. Që nga dhjetori 2008, rafineria më e madhe e naftës në botë ka qenë Rafineria Jamnagar në pronësi të Reliance Industries, e vendosur në Gujarat, Indi, me një kapacitet përpunimi prej 1.24 milionë fuçi (197,000 m3) në ditë. Rafineritë e naftës janë një pjesë thelbësore e sektorit në rrjedhën e poshtme të industrisë së naftës.<ref>{{cite web|last=Cheary|first=Michael|date=19 mars 2015|title=Oil & Gas: What is the downstream process?|url=https://www.reed.co.uk/career-advice/oil-gas-what-is-the-downstream-process/|access-date=22 gusht 2022|work=[[Reed (company)|Reed]]}}</ref> == Shiko edhe == * [[Nafta]] * [[Nafta e papërpunuar]] == Referime == [[Kategoria:Procese kimike]] [[Kategoria:Shpikje kineze]] [[Kategoria:Distilim]] [[Kategoria:Rafinim i naftës]] [[Kategoria:Rafineri të naftës]] ep8x49eol33drxg334fdobgf0ev5jnp Vera Gjeorgjiane 0 351890 3002421 2966474 2026-06-27T22:05:23Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002421 wikitext text/x-wiki   [[Gjeorgjia]] është një nga vendet më të vjetra të prodhimit të verës anembanë botës. Në luginat pjellore e shpatet të Kaukazit Jugor kultivohej [[hardhia]] dhe prodhimit të verës [[Neoliti|neolitike]] për të paktën 8000 vjet.<ref>{{Cite web|title=Traditional winemaking in Georgia - the oldest wine in the world - Cycloscope|url=http://cycloscope.weebly.com/blog/traditional-winemaking-in-georgia-the-oldest-wine-in-the-world|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20150415080208/http://cycloscope.weebly.com/blog/traditional-winemaking-in-georgia-the-oldest-wine-in-the-world|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-15|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Watson|first=Ivan|title=Unearthing Georgia's wine heritage|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/04/20/georgia.wine.heritage/|access-date=21 shkurt 2018|publisher=CNN|language=ENGISH|archive-date=29 prill 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100429114827/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/04/20/georgia.wine.heritage/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last=Spilling|first=Michael|title=Cultures of The World Georgia|last2=Wong|first2=Winnie|year=2008|isbn=978-0-7614-3033-9|page=128|language=en}}</ref> Për shkak të mijëvjeçarëve të prodhimit të verës dhe rolit të spikatur ekonomik që ajo ruan në Gjeorgji deri në ditët e sotme, vera dhe [[vreshtaria]] janë të ndërthurura me identitetin kombëtar të Gjeorgjisë. Në vitin 2013, [[UNESCO]] vendosi metodën e lashtë tradicionale gjeorgjiane të prodhimit të verës duke përdorur kavanozët e argjilës. Kvevri në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të UNESCO-s .<ref>{{Cite web|title=UNESCO - Ancient Georgian traditional Qvevri wine-making method|url=https://ich.unesco.org/en/lists|access-date=2019-09-09|website=ich.unesco.org|language=en}}</ref> Rajonet më të njohura të verës gjeorgjiane janë në lindje të vendit, si Kakheti dhe Kartil, por edhe në Imereti, Racha-Lechkhumi dhe Kvemo Svaneti, dhe zonat bregdetare si Adjara dhe Abkhazia . == Historia == [[Skeda:Toast_master_earliest_wine_Georgia_2007.jpg|parapamje| Statuja bronzi e shekullit të VII para Krishtit e zbuluar gjatë gërmimeve arkeologjike në qytetin e Vanit . Kjo statujë është statuja e një Tamada, një mjeshtër dolli, dhe siç e shihni në fletën e suvenireve, ndonjëherë konsiderohet si simboli i prodhimit më të hershëm të verës në botë. Fleta paraqet gjithashtu amfora që përdoreshin në këtë kohë për të mbajtur dhe për të ruajtur verën. Pulla e Gjeorgjisë, 2007.]] [[Skeda:Chateau_Zegaani_Vineyards.jpg|parapamje| Vreshtat Chateau Zegaani në Kakheti .]] Rrënjët e [[Vreshtaria|vreshtave]] gjeorgjiane janë gjurmuar nga arkeolog në kohën kur njerëzit e Kaukazit të Jugut zbuluan se [[lëngu i rrushit]] të egër shnderrohet në verë ku lihej e varrosur gjatë dimrit në një gropë të vogel. Kjo mbahej gjalle nga përvoja e tyre dhe që nga viti 6000 para Krishtit, banorët e Gjeorgjisë aktualisht kultivonin rrush dhe groposnin enë balte, kvevris, ku ruanin verën e tyre gati për t'u shërbyer . Kur mbushej me lëngun e fermentuar të të korrave, kvevris mbulohej me një kapak druri dhe më pas mbulohej dhe groposej në tokë. Disa mund të qëndrojnë të varrosura deri në 50 vite.<ref>{{Cite web|title=What's in a Kvevri? Georgia's Intangible Cultural Heritage|url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2015/07/20/whats-in-a-qvevri-georgias-intangible-cultural-heritage|access-date=2019-09-09|website=World Bank|language=en}}</ref> Për shkak të mikroklimës së saj të larmishme dhe unike, ka rreth 500 lloje rrushi në Gjeorgjinë e këtyre kohëve. Enët e verës të çdo forme, madhësie dhe dizajni ka qenë pjesa thelbësore e qeramikës në Gjeorgji. Artefaktet e lashta tregojnë për aftësitë e mira të vendasve. Midis enëve, më e përhapura dhe unike për e prodhimit të verës gjeorgjiane është Kvevris, enë balte shumë të mëdha me një shtresë të brendshme [[Dylli i bletës|dylli bletë]]<nowiki/>s . Jo vetëm ''kvevris'' u përdorën për të fermentuar lëngun e rrushit dhe për të ruajtur verën, por edhe ''chapi'' dhe ''satskhao janë enë të'' tjerat ende që përdoren për pije, si ''khelada'', ''doki'' , ''deda-khelada'', ''xhami'' dhe ''marani'' . Rëndësia e prodhimit të verës në kulturën Gjeorgjiane është gjithashtu e treguar në vepra të ndryshme arti antik. Shumica prej tyre janë objekte të zbuluara [[Argjendi|prej argjendi]], [[ari]] dhe [[Bronxi|bronzi]] të mijëvjeçarit të 3-të dhe të 2-të para Krishtit mbajnë gjurmë të ndjekura të hardhisë.Muzeu Shtetëror i Gjeorgjisë ka ekspozuar një filxhan ari me gurë të çmuar, një shtambë argjendi të zbukuruar dhe disa objekte të tjera që datojnë nga mijëvjeçari i 2-të para Krishtit. Nga antikiteti klasik, muzetë Gjeorgjiane tregojnë një kameo që përshkruan Bacchus dhe sarkofagë të shumtë me kanaçe vere dhe gota vere të zbukuruara dhe të gjetura në varret e lashta. Nga shekulli i IV pas Krishtit, vera fitoi rëndësi në kulturën Gjeorgjiane për shkak të kristianizimit të vendit. Sipas traditës së tyre, [[Shën Nina|Shën Nino]], e cila predikoi krishterimin në Kartli,përmante një kryq të bërë nga druri i hardhisë. Për shekuj me radhë, gjeorgjianët pinin verë . Në disa zona ende e pinë atë nga brirët (që quhen ''kantsi'' në gjeorgjisht) dhe lëkurat e kafshëve të tufës së tyre. Brirët pastrohen, zien dhe u lustruan, duke krijuar një enë unike dhe të qëndrueshme për pirjen e verës. Gjatë kohës Sovjetike, verërat e prodhuara në Gjeorgji ishin shumë të njohura. Në krahasim me verërat e tjera Sovjetike nga [[Moldavia (rajon historik)|Moldavia]] dhe [[Krimea]] që ishin të disponueshme në tregun Sovjetik, verërat Gjeorgjiane ishin të preferuarat e Sovjetikëve. Në vitin 1950, vreshtat në Gjeorgji përmanin 143,000 hektarë tokë, por deri në vitin 1985 kjo arriti në 316,000 hektarë për shkak të rritjes së kërkesës për verë. Në vitin 1985 prodhimi i verës arriti në 881,000 ton. Gjatë fushave kundër alkoolit të [[Mihail Gorbaçovi|Mikhail Gorbaçovit]], shumë vreshta të vjetra Gjeorgjiane u ndërprenë. [[Skeda:Qvevri-Georgia-UNOG-2016-02.jpg|parapamje| Kvevri tradicional i ekspozuar në zyrën [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|e Kombeve të Bashkuara]] në [[Gjeneva|Gjenevë]] .]] Që nga viti 2016, Gjeorgjia eksportoi 64% të verës së saj në [[Rusia|Rusi]] .<ref name="exports">{{Cite web|title="There were 107 million bottles of wine exported from Georgia to 62 countries in 2021 which is a historic maximum."|url=https://factcheck.ge/en/story/40374--there-were-107-million-bottles-of-wine-exported-from-georgia-to-62-countries-in-2021-which-is-a-historic-maximum|language=en}}</ref> Verërat Gjeorgjiane janë një çështje e diskutueshme në marrëdhëniet e fundit të vendit me Rusinë. Tensionet politike me Rusinë kanë kontribuar në embargon Rus të verës Gjeorgjiane në vitin 2006, me Rusinë që pretendon se Gjeorgjia prodhonte verë të falsifikuar . Kjo ishte arsyeja e tyre "zyrtare" e dhënë, por jostabiliteti i marrëdhënieve ekonomike me Rusinë dihet mirë.<ref name="rferl 1076202">{{Cite news|date=2 shkurt 2012|title=Position Unchanged On Russian WTO Negotiations|language=en|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|url=https://www.rferl.org/a/1076202.html|access-date=21 shkurt 2018}}</ref> Problemet e falsifikimit rrjedhin nga etiketimi i gabuar nga prodhuesit e huaj dhe etiketat e falsifikuara "Verë Gjeorgjiane" në verërat e prodhuara jashtë Gjeorgjisë dhe të importuara në Rusi nën kujdesin e prodhimit Gjeorgjian.<ref name="rferl 1076202" /> Disa prodhues të verës në Gjeorgji janë shumë të njohur gjithashtu se importojnë rrush dhe prodhojnë verë Gjeorgjiane të "falsifikuar", duke bërë që ministri i atëhershëm i mbrojtjes Irakli Okruashvili të theksonte në vitin 2006 se "[Ai mendonte] disa kantina të verës që ende prodhojnë verë të rreme në [[Gori]] duhet të mbyllen".<ref name="rferl 1067641">[http://www.rferl.org/a/1067641.html Georgia/Russia: Georgian Agriculture Minister In Moscow For Talks On Wine Ban] [[rferl.org]] April 13, 2006.</ref> Gjeorgjia është e vendosur se Marrëveshja e saj e fundit e Asociimit me Bashkimin Evropian do të rrisi tregjet e saj të eksportit dhe të zvogëlojë rreziqet e paraqitura të njëanshme të vendosura nga Rusia.<ref>{{Cite news|date=27 qershor 2014|title=Georgia's long road to Europe|language=en|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28042715|access-date=22 prill 2017}}</ref> == Vreshtaria në Gjeorgji sot == [[Skeda:GWS_Versuchsweinberge.JPG|majtas|parapamje| Vreshti i çerdheve gjeorgjiane.]] Gjeorgjia është e dyta (përsa i përket vëllimit) në rritjen e rrushit në ish- [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimin Sovjetik]] pas [[Moldavia|Moldavisë]] . Verërat kanë një reputacion të mirë në Bashkimin Sovjetik.<ref>{{Cite book|last=Hornidge|first=Anna-Katharina|url=https://books.google.com/books?id=II8jDAAAQBAJ&pg=PA226|title=Agricultural Knowledge and Knowledge Systems in Post-Soviet Societies|last2=Shtaltovna|first2=Anastasiya|last3=Schetter|first3=Conrad|date=2 shkurt 2016|isbn=9783034320061|language=en}}</ref> Aktualisht, vera punohet nga mijëra fermerë (duke përdorur teknika tradicionale të ndryshme të prodhimit të verës), si dhe nga manastire dhe kantina moderne. Sipas Ministrit Të Bujqësisë të Gjeorgjisë, prodhimi i verës është rritur nga 13.8 milion shishe 750 ml në 2009 , në 15.8 milion shishe në 2010. Në vitin 2009, Gjeorgjia eksportoi 10.968 milionë shishe verë në 45 vende të ndryshme. Në vitin 2010, Gjeorgjia eksportoi verëra në [[Ukraina|Ukrainë]] (7.5 milion shishe), [[Kazakistani|Kazakistan]] (2 milion shishe), [[Bjellorusia|Bjellorusi]] (1.2 milion shishe) dhe [[Polonia|Poloni]] (870,000 shishe).<ref>{{Cite web|title=Выросло производство вина в Грузии|url=http://www.tecilla.ru/novosti/new91.php|access-date=21 shkurt 2018|website=www.tecilla.ru|language=en}}</ref> Në vitin 2019 eksportet dhe prodhimet u rritëm ndjeshëm, me raportin vjetor të Ministrisë së Mbrojtjes së Mjedisit dhe Bujqësisë deklaroi eksportin total si "94 milionë shishe (0,75 litërshe)" në 53 vende, duke përfshirë rritjen e eksporteve në [[Rusia|Rusi]] prej 9% (58,384,540 shishe), në [[Kina|Kinë]] prej 2% (7,089,259 shishe), dhe në Shtetet e Bashkuara me 48%. == Kushtet e rritjes == Kushtet klimatike të Gjeorgjisë janë optimale për prodhimin e verës. Moti ekstrem është i pazakontë: verat priren të jenë me diell të ngrohtë, dhe dimrat janë të butë dhe pa ngrica. Burimet natyrore të shumta dhe përrenjtë e malit Kaukazian derdhin ujë të pasur me minerale në lugina. Klima e moderuar e Gjeorgjisë dhe ajri i lagësht, i ndikuar nga [[Deti i Zi]], ofrojnë kushtet më të mira për kultivimin e hardhisë.Kjo mënyrë kultivimi quhet ''maglari'' .<ref>{{Cite book|last=Goldstein|first=Darra|title=The Georgian feast: the vibrant culture and savory food of the Republic of Georgia|url=https://archive.org/details/georgianfeastvib0000gold|publisher=University of California Press|year=1958|isbn=0-520-21929-5|location=USA|page=[https://archive.org/details/georgianfeastvib0000gold/page/4 4]|language=en}}</ref> == Varietetet e rrushit Gjeorgjian == Varietetet tradicionale të rrushit Gjeorgjian janë pak të njohura jashtë rajonit të Detit të Zi. Tani që verërat e Evropës Lindore dhe Qëndrore po bëhen më të njohura, rrushi nga ky rajon po bëhet më i njohur. Vetëm 38 varietete janë rritur zyrtarisht për vreshtarinë komerciale në Gjeorgji:<ref>{{Cite book|title=Caucasian review|publisher=Institut zur Erforschung der USSR|year=1958|page=70|language=en}}</ref>   [[Skeda:Rkatsiteli_24cfba7245_b.jpg|djathtas|parapamje|1x1px| ]] == Stilet e verës gjeorgjiane == Janë pesë rajone kryesore të vreshtarisë, rajoni kryesor është Kakheti, i cili prodhon 70% të rrushit Gjeorgjian. Tradicionalisht, verërat Gjeorgjiane mbajnë emrin e rajonit ose fshatit burimor, ashtu si verërat rajonale franceze si [[Bordo|Bordeaux]]. Ashtu si me këto verëra Franceze, verërat Gjeorgjiane janë zakonisht një përzierje e dy ose më shumë rrushi. Për shembull, një nga verërat e bardha më të njohura, Tsinandali, është një përzierje e rrushit Rkatsiteli dhe Mtsvane nga mikro rajonet e Telavi dhe Kvareli në rajonin e Kakheti. == Stilet e verës == * Lelo është një verë e tipit port e prodhuar nga varietetet e rrushit Tsitska dhe Tsolikauri të rritura në rrethet Zestaponi, Terjola, Baghdati dhe Vani. Vera ka një shije të pasur harmonike me një aromë frutash dhe një ngjyrë të bukur të artë. Përmbajtja e alkoolit është 19%, përmbajtja e sheqerit 5%, aciditeti i titruar 6 g/L. * Akhasheni është një verë e kuqe gjysmë e ëmbël natyrale e bërë nga varieteti i rrushit Saperavi i rritur në vreshtat Akhasheni të rrethit Gurzhaani në Kakheti, një provincë e [[Gjeorgjia|Gjeorgjisë]] . Vera me ngjyrë të errët-shegë ka një shije harmonike prej kadifeje me aromë çokollate. Ai përmban 10,5-12,0% alkool, 3-5% sheqer dhe ka aciditet të titruar 5-7%. Vera është prodhuar që nga viti 1958. * Khvanchkara është një verë e kuqe gjysmë e ëmbël natyrale e bërë nga varietetet e rrushit Alexandrouli & Mudzhuretuli të kultivuara në vreshtat Khvanchkara, pranë qytetit të Ambrolauri në rajonin Racha të Gjeorgjisë perëndimore. Është një nga verërat gjysmë të ëmbla më të njohura gjeorgjiane. Së bashku me Kindzmarauli, ajo ishte vera e preferuar e liderit [[Bashkimi Sovjetik|sovjetik]] [[Josif Stalini|Joseph Stalin]] . Është me ngjyrë rubin të errët. Ai përmban 10,5 - 12,0% alkool, 3 - 5% sheqer dhe ka aciditet të titruar 5,0 - 7,0%. Vera është prodhuar që nga viti 1907. == Rajonet prodhuese të verës të Gjeorgjisë == [[Skeda:Vendanges_en_Kakhetie_(B).jpg|parapamje| Vjelja e rrushit në Kakheti, e vizatuar nga Grigory Gagarin .]] {{Wine by country}}Ka pesë rajone kryesore të vreshtarisë, rajoni kryesor është Kakheti, i cili prodhon 70% të rrushit të Gjeorgjisë. Tradicionalisht, verërat Gjeorgjiane mbajnë emrin e rajonit, rrethit ose fshatit burimor, ashtu si verërat rajonale Franceze si Bordeaux ose Burgundy. Ashtu si me këto verëra Franceze, verërat Gjeorgjiane janë zakonisht një përzierje e dy ose më shumë rrushit. Për shembull, një nga verërat e bardha më të njohura, Tsinandali, është një përzierje e rrushit Rkatsiteli dhe Mtsvane. '''''Rferencat''''' [[Kategoria:Agriculture in georgia (country)]] [[Kategoria:Wine by country]] [[Kategoria:Georgian drinks]] [[Kategoria:Georgian wine]] mtwm5khcqpvkksn5jijgrokpwcreiwu Turqit në Ballkan 0 352042 3002382 2966505 2026-06-27T20:42:22Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Turqit në Ballkan]] te [[Turqit e Ballkanit]] 2966505 wikitext text/x-wiki '''Turqit e Ballkanit''' ose '''turqit rumelianë''' janë [[Turqit|populli turk]] që jeton në [[Ballkani|Ballkan]] që nga sundimi [[Perandoria Osmane|osman]] si dhe pasardhësit e tyre që jetojnë ende sot në rajon. Turqit njihen zyrtarisht si pakicë në [[Bosnja dhe Hercegovina|Bosnje dhe Hercegovinë]],<ref>{{Cite web|last=OSCE|title=National Minorities in BiH|url=http://www.oscebih.org/default.aspx?id=53&lang=EN|access-date=2013-12-29|archive-date=11 korrik 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160711214038/http://www.oscebih.org/Default.aspx?id=53&lang=EN|url-status=dead}}</ref> [[Bullgaria|Bullgari]], [[Kroacia|Kroaci]], [[Kosova|Kosovë]], [[Maqedonia e Veriut|Maqedoninë e Veriut]] dhe [[Rumania|Rumani]] ; në [[Greqia|Greqi]] minoriteti turk njihet si “myslimanë grekë”. Për më tepër, [[gjuha turke]] ka statusin e gjuhës së pakicës në Bosnje dhe Hercegovinë, Maqedoninë e Veriut dhe Rumani. Perandoria Osmane pushtoi pjesë të Ballkanit midis shekullit të 14 dhe 16. Historikisht, që nga pushtimi osman deri dhe duke përfshirë shekullin e 19-të, [[myslimanët]] etnikisht joturq, veçanërisht sllavët e jugut të Ballkanit u referuan në gjuhët vendase si [[Poturët|turq (term për myslimanët)]] . Ky përdorim është i zakonshëm në letërsi, për shembull në veprat e Ivan Mažuranić dhe [[Petri II Petroviq-Njegosh|Petar II Petrović-Njegoš]] . Megjithatë, gjatë shekullit të 20-të ajo gradualisht ra jashtë favorit. Sot, grupi më i madh etnik kryesisht mysliman sllav njihet si [[boshnjakët]] . {| class="wikitable sortable" | colspan="8" style="text-align:center;" |Turkish communities in the Balkans |- !State or region !Community !Current status |- |[[Bosnja dhe Hercegovina|Bosnia and Herzegovina]] |Bosnian Turks |The 1991 Bosnian census found that there was a minority of 267 Turks,<ref>{{Cite web|last=Federal Office of Statistics|title=Population grouped according to ethnicity, by censuses 1961–1991|url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/NacPopE.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926213349/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/NacPopE.htm|archive-date=26 shtator 2011|access-date=16 tetor 2011}}</ref> while the census of 2013 gave a number of 1,108. |- |[[Bullgaria|Bulgaria]] |Bulgarian Turks |In the 2011 Bulgarian census, which did not receive a response regarding ethnicity from the total population, 588,318 people, or 8.8% of the self-appointed responders, determined their ethnicity as Turkish;<ref>{{Cite web|last=National Statistical Institute of Bulgaria|year=2011|title=2011 Census (Final data)|url=http://censusresults.nsi.bg/Census/Reports/2/2/R7.aspx|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|page=4}}</ref> while the latest census which provided answers from the entire population, the 2001 census, recorded 746,664 Turks, or 9.4% of the population.<ref>{{Cite web|last=National Statistical Institute of Bulgaria|year=2001|title=2001 Census|url=http://www.nsi.bg/Census/Ethnos.htm|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria}}</ref> Other estimates suggests that there are 750,000.<ref name="Sosyal 2011 loc=369">{{Harvnb|Sosyal|2011}}</ref><ref name="Novinite">{{Cite web|last=Novinite|title=Scientists Raise Alarm over Apocalyptic Scenario for Bulgarian Ethnicity|url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=122441|access-date=21 korrik 2011}}</ref> |- |[[Shqipëria|Albania]] |Albanian Turks |In the 2011 census in Albania, more than 800 people registered Turkish as their first language.<ref>{{Cite web|title=Population and Housing Census 2011|url=http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224003551/https://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf|archive-date=2012-12-24|access-date=2013-11-02}}</ref> |- |[[Kroacia|Croatia]] |Croatian Turks |According to the 2001 Croatian census the Turkish minority numbered 300.<ref>{{Cite web|last=Croatian Bureau of Statistics|title=POPULATION BY ETHNICITY, BY TOWNS/MUNICIPALITIES, CENSUS 2001|url=http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02.html|publisher=Croatian Bureau of Statistics|access-date=23 mars 2024|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104915/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02.html|url-status=dead}}</ref> More recent estimates have suggested that there are 2,000 Turks in Croatia.<ref>{{Cite web|last=Zaman|title=Altepe'den Hırvat Müslümanlara moral|url=http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1165160&title=altepeden-hirvat-muslumanlara-moral|access-date=9 shtator 2011|archive-date=13 janar 2013|archive-url=https://archive.today/20130113213940/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1165160&title=altepeden-hirvat-muslumanlara-moral|url-status=dead}}</ref> |- |[[Rodosi|Rhodes]] (in [[Greqia|Greece]]) <br /><br /> Kos (in Greece) |Dodecanese Turks |Some 5,000 Turks live in the Dodecanese islands of Rhodes and Kos.<ref>{{Harvnb|Clogg|2002}}.</ref> |- |[[Kosova|Kosovo]] |[[Turqit në Kosovë|Kosovan Turks]]<ref>{{Harvnb|Elsie|2010}}.</ref> |There are approximately 30,000 Kosovar Turks living in Kosovo, mostly in [[Mamusha]], [[Prizreni|Prizren]], and [[Prishtina|Pristina]].<ref name="Sosyal 2011 loc=368" /> |- |[[Maqedonia e Veriut|North Macedonia]] |[[Turqit në Maqedoninë e Veriut|Macedonian Turks]]<ref>{{Harvnb|Evans|2010}}.</ref> |The 2002 Macedonian census stated that there were 77,959 Macedonian Turks, forming about 4% of the total population and constituting a majority in [[Zhupa|Centar Župa]] and [[Pllasnica|Plasnica]].<ref>{{Harvnb|Republic of Macedonia State Statistical Office|2005}}.</ref> However, academic estimates suggest that they actually number between 170,000 and 200,000.<ref name="Sosyal 2011 loc=369" /><ref name="Abrahams 1996 loc=53">{{Harvnb|Abrahams|1996}}.</ref> Furthermore, about 200,000 Macedonian Turks migrated to Turkey during [[Lufta e Parë Botërore|World War I]] and [[Lufta e Dytë Botërore|World War II]] due to persecutions and discrimination.<ref>{{Harvnb|Evans|2010}}.</ref> |- |[[Serbia]] |Serbian Turks |There were 647 Serbian Turks living in the country according to the 2011 census. |- |[[Mali i Zi|Montenegro]] |Montenegrin Turks |There were 104 Montenegrin Turks according to the 2011 census.<ref name="Monstat">{{Cite web|last=Statistical Office of Montenegro|title=Population of Montenegro by sex, type of settlement, etnicity<!--sic-->, religion and mother tongue, per municipalities|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|access-date=21 shtator 2011|page=7}}</ref> The majority left their homes and migrated to [[Turqia|Turkey]] in the 1900s.<ref name="TodaysZaman">{{Cite web|title=Turks in Montenegrin town not afraid to show identity anymore|url=http://www.todayszaman.com/news-257530-turks-in-montenegrin-town-not-afraid-to-show-identity-anymore.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110922145648/http://www.todayszaman.com/news-257530-turks-in-montenegrin-town-not-afraid-to-show-identity-anymore.html|archive-date=22 shtator 2011|access-date=21 shtator 2011|website=Today's Zaman}}</ref> |- |Northern Dobruja (in [[Rumania|Romania]]) |Romanian Turks<ref>{{Harvnb|Brozba|2010}}.</ref> |There were 28,226 Romanian Turks living in the country according to the 2011 Romanian census.<ref name="Romanian National Institute of Statistics 2011 loc=10">{{Harvnb|National Institute of Statistics|2011}}</ref> However, academic estimates suggest that the community numbers between 55,000<ref name="Sosyal 2011 loc=368">{{Harvnb|Sosyal|2011}}</ref><ref name="Phinnemore 2006 loc=157">{{Harvnb|Phinnemore|2006}}.</ref> and 80,000.<ref name="Constantin et al 2006 loc=59">{{Harvnb|Constantin|Goschin|Dragusin|2008}}</ref> |- |Western Thrace (in [[Greqia|Greece]]) |Western Thrace Turks |The [[Greqia|Greek]] government refers to the community as "Greek Muslims" or "Hellenic Muslims" and does not specifically mention the ethnicity of the Muslims (including Turks) in Western Thrace.<ref name="Whitman 1990 loc=i">{{Harvnb|Whitman|1990}}.</ref> Traditionally, academics have suggested that the Western Thrace Turks number about 120,000–130,000,<ref name="Whitman 1990 loc=i" /> although more recent estimates suggest that the community numbers 150,000.{{Sfn|Ergener|2002}} Between 300,000 and 400,000 immigrated to [[Turqia|Turkey]] since 1923.<ref>{{Harvnb|Whitman|1990}}.</ref> |} == Shih edhe == * [[Muhaxhirë|Muhaxhirët]] * [[Turqit në Maqedoninë e Veriut]] == Referime == [[Kategoria:Grupe etnike në Ballkan]] [[Kategoria:Mërgata turke në Evropë]] g2wiv58qx9qho7yhuvlwukk78urp6hj 3002657 3002382 2026-06-28T06:19:33Z Leutrim.P 113691 Leutrim.P zhvendosi faqen [[Turqit e Ballkanit]] te [[Turqit në Ballkan]] përmes ridrejtimi: Nuk janë vendas, por të ardhur. Si shqiptarët në Turqi. Edhepse kur kalon kohë e gjatë mund të jenë bërë vendas. 2966505 wikitext text/x-wiki '''Turqit e Ballkanit''' ose '''turqit rumelianë''' janë [[Turqit|populli turk]] që jeton në [[Ballkani|Ballkan]] që nga sundimi [[Perandoria Osmane|osman]] si dhe pasardhësit e tyre që jetojnë ende sot në rajon. Turqit njihen zyrtarisht si pakicë në [[Bosnja dhe Hercegovina|Bosnje dhe Hercegovinë]],<ref>{{Cite web|last=OSCE|title=National Minorities in BiH|url=http://www.oscebih.org/default.aspx?id=53&lang=EN|access-date=2013-12-29|archive-date=11 korrik 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160711214038/http://www.oscebih.org/Default.aspx?id=53&lang=EN|url-status=dead}}</ref> [[Bullgaria|Bullgari]], [[Kroacia|Kroaci]], [[Kosova|Kosovë]], [[Maqedonia e Veriut|Maqedoninë e Veriut]] dhe [[Rumania|Rumani]] ; në [[Greqia|Greqi]] minoriteti turk njihet si “myslimanë grekë”. Për më tepër, [[gjuha turke]] ka statusin e gjuhës së pakicës në Bosnje dhe Hercegovinë, Maqedoninë e Veriut dhe Rumani. Perandoria Osmane pushtoi pjesë të Ballkanit midis shekullit të 14 dhe 16. Historikisht, që nga pushtimi osman deri dhe duke përfshirë shekullin e 19-të, [[myslimanët]] etnikisht joturq, veçanërisht sllavët e jugut të Ballkanit u referuan në gjuhët vendase si [[Poturët|turq (term për myslimanët)]] . Ky përdorim është i zakonshëm në letërsi, për shembull në veprat e Ivan Mažuranić dhe [[Petri II Petroviq-Njegosh|Petar II Petrović-Njegoš]] . Megjithatë, gjatë shekullit të 20-të ajo gradualisht ra jashtë favorit. Sot, grupi më i madh etnik kryesisht mysliman sllav njihet si [[boshnjakët]] . {| class="wikitable sortable" | colspan="8" style="text-align:center;" |Turkish communities in the Balkans |- !State or region !Community !Current status |- |[[Bosnja dhe Hercegovina|Bosnia and Herzegovina]] |Bosnian Turks |The 1991 Bosnian census found that there was a minority of 267 Turks,<ref>{{Cite web|last=Federal Office of Statistics|title=Population grouped according to ethnicity, by censuses 1961–1991|url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/NacPopE.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926213349/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/NacPopE.htm|archive-date=26 shtator 2011|access-date=16 tetor 2011}}</ref> while the census of 2013 gave a number of 1,108. |- |[[Bullgaria|Bulgaria]] |Bulgarian Turks |In the 2011 Bulgarian census, which did not receive a response regarding ethnicity from the total population, 588,318 people, or 8.8% of the self-appointed responders, determined their ethnicity as Turkish;<ref>{{Cite web|last=National Statistical Institute of Bulgaria|year=2011|title=2011 Census (Final data)|url=http://censusresults.nsi.bg/Census/Reports/2/2/R7.aspx|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|page=4}}</ref> while the latest census which provided answers from the entire population, the 2001 census, recorded 746,664 Turks, or 9.4% of the population.<ref>{{Cite web|last=National Statistical Institute of Bulgaria|year=2001|title=2001 Census|url=http://www.nsi.bg/Census/Ethnos.htm|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria}}</ref> Other estimates suggests that there are 750,000.<ref name="Sosyal 2011 loc=369">{{Harvnb|Sosyal|2011}}</ref><ref name="Novinite">{{Cite web|last=Novinite|title=Scientists Raise Alarm over Apocalyptic Scenario for Bulgarian Ethnicity|url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=122441|access-date=21 korrik 2011}}</ref> |- |[[Shqipëria|Albania]] |Albanian Turks |In the 2011 census in Albania, more than 800 people registered Turkish as their first language.<ref>{{Cite web|title=Population and Housing Census 2011|url=http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224003551/https://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf|archive-date=2012-12-24|access-date=2013-11-02}}</ref> |- |[[Kroacia|Croatia]] |Croatian Turks |According to the 2001 Croatian census the Turkish minority numbered 300.<ref>{{Cite web|last=Croatian Bureau of Statistics|title=POPULATION BY ETHNICITY, BY TOWNS/MUNICIPALITIES, CENSUS 2001|url=http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02.html|publisher=Croatian Bureau of Statistics|access-date=23 mars 2024|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104915/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02.html|url-status=dead}}</ref> More recent estimates have suggested that there are 2,000 Turks in Croatia.<ref>{{Cite web|last=Zaman|title=Altepe'den Hırvat Müslümanlara moral|url=http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1165160&title=altepeden-hirvat-muslumanlara-moral|access-date=9 shtator 2011|archive-date=13 janar 2013|archive-url=https://archive.today/20130113213940/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1165160&title=altepeden-hirvat-muslumanlara-moral|url-status=dead}}</ref> |- |[[Rodosi|Rhodes]] (in [[Greqia|Greece]]) <br /><br /> Kos (in Greece) |Dodecanese Turks |Some 5,000 Turks live in the Dodecanese islands of Rhodes and Kos.<ref>{{Harvnb|Clogg|2002}}.</ref> |- |[[Kosova|Kosovo]] |[[Turqit në Kosovë|Kosovan Turks]]<ref>{{Harvnb|Elsie|2010}}.</ref> |There are approximately 30,000 Kosovar Turks living in Kosovo, mostly in [[Mamusha]], [[Prizreni|Prizren]], and [[Prishtina|Pristina]].<ref name="Sosyal 2011 loc=368" /> |- |[[Maqedonia e Veriut|North Macedonia]] |[[Turqit në Maqedoninë e Veriut|Macedonian Turks]]<ref>{{Harvnb|Evans|2010}}.</ref> |The 2002 Macedonian census stated that there were 77,959 Macedonian Turks, forming about 4% of the total population and constituting a majority in [[Zhupa|Centar Župa]] and [[Pllasnica|Plasnica]].<ref>{{Harvnb|Republic of Macedonia State Statistical Office|2005}}.</ref> However, academic estimates suggest that they actually number between 170,000 and 200,000.<ref name="Sosyal 2011 loc=369" /><ref name="Abrahams 1996 loc=53">{{Harvnb|Abrahams|1996}}.</ref> Furthermore, about 200,000 Macedonian Turks migrated to Turkey during [[Lufta e Parë Botërore|World War I]] and [[Lufta e Dytë Botërore|World War II]] due to persecutions and discrimination.<ref>{{Harvnb|Evans|2010}}.</ref> |- |[[Serbia]] |Serbian Turks |There were 647 Serbian Turks living in the country according to the 2011 census. |- |[[Mali i Zi|Montenegro]] |Montenegrin Turks |There were 104 Montenegrin Turks according to the 2011 census.<ref name="Monstat">{{Cite web|last=Statistical Office of Montenegro|title=Population of Montenegro by sex, type of settlement, etnicity<!--sic-->, religion and mother tongue, per municipalities|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|access-date=21 shtator 2011|page=7}}</ref> The majority left their homes and migrated to [[Turqia|Turkey]] in the 1900s.<ref name="TodaysZaman">{{Cite web|title=Turks in Montenegrin town not afraid to show identity anymore|url=http://www.todayszaman.com/news-257530-turks-in-montenegrin-town-not-afraid-to-show-identity-anymore.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110922145648/http://www.todayszaman.com/news-257530-turks-in-montenegrin-town-not-afraid-to-show-identity-anymore.html|archive-date=22 shtator 2011|access-date=21 shtator 2011|website=Today's Zaman}}</ref> |- |Northern Dobruja (in [[Rumania|Romania]]) |Romanian Turks<ref>{{Harvnb|Brozba|2010}}.</ref> |There were 28,226 Romanian Turks living in the country according to the 2011 Romanian census.<ref name="Romanian National Institute of Statistics 2011 loc=10">{{Harvnb|National Institute of Statistics|2011}}</ref> However, academic estimates suggest that the community numbers between 55,000<ref name="Sosyal 2011 loc=368">{{Harvnb|Sosyal|2011}}</ref><ref name="Phinnemore 2006 loc=157">{{Harvnb|Phinnemore|2006}}.</ref> and 80,000.<ref name="Constantin et al 2006 loc=59">{{Harvnb|Constantin|Goschin|Dragusin|2008}}</ref> |- |Western Thrace (in [[Greqia|Greece]]) |Western Thrace Turks |The [[Greqia|Greek]] government refers to the community as "Greek Muslims" or "Hellenic Muslims" and does not specifically mention the ethnicity of the Muslims (including Turks) in Western Thrace.<ref name="Whitman 1990 loc=i">{{Harvnb|Whitman|1990}}.</ref> Traditionally, academics have suggested that the Western Thrace Turks number about 120,000–130,000,<ref name="Whitman 1990 loc=i" /> although more recent estimates suggest that the community numbers 150,000.{{Sfn|Ergener|2002}} Between 300,000 and 400,000 immigrated to [[Turqia|Turkey]] since 1923.<ref>{{Harvnb|Whitman|1990}}.</ref> |} == Shih edhe == * [[Muhaxhirë|Muhaxhirët]] * [[Turqit në Maqedoninë e Veriut]] == Referime == [[Kategoria:Grupe etnike në Ballkan]] [[Kategoria:Mërgata turke në Evropë]] g2wiv58qx9qho7yhuvlwukk78urp6hj Feja në Shtetet e Bashkuara 0 352055 3002560 2966510 2026-06-28T03:00:05Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002560 wikitext text/x-wiki {{Pie chart|thumb=right|caption=Feja në Shtetet e Bashkuara të Amerikës|label1=[[Protestantizmi]]|value1=34|color1=DarkBlue|label2=[[Kisha Katolike|Katolik]]|value2=23|color2=Blue|label3=Krishterë tjerë|value3=11|color3=SkyBlue|label4=[[Mormonët]]|value4=2|color4=Purple|label5=[[Judaizmi]]|value5=2|color5=Pink|label6=Të tjera|value6=6|color6=Green|label7=Të padekluarë|value7=21|color7=White|label8=Nuk janë përgjigjur|value8=1|color8=Black}} [[File:WashingtonNationalCathedralHighsmith15393v.jpg|lidhja=https://en.wikipedia.org/wiki/File:WashingtonNationalCathedralHighsmith15393v.jpg|majtas|parapamje|Katedralja Kombëtare në Uashington]] '''Feja në Shtetet e Bashkuara''' është e përhapur, e larmishme dhe e gjallë, me vendin që është shumë më [[Feja|fetar]] se [[Bota perëndimore|vendet e tjera të pasura perëndimore]] .<ref name="pewreligion2">{{Cite web|last=Fahmy|first=Dalia|date=31 korrik 2018|title=Americans are far more religious than adults in other wealthy nations|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/07/31/americans-are-far-more-religious-than-adults-in-other-wealthy-nations/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109160911/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/07/31/americans-are-far-more-religious-than-adults-in-other-wealthy-nations/|archive-date=9 janar 2020|access-date=23 janar 2020|website=Pew Research Center|quote=American adults under the age of 40 are less likely to pray than their elders, less likely to attend church services and less likely to identify with any religion – all of which may portend future declines in levels of religious commitment}}</ref> Një shumicë dërrmuese e amerikanëve besojnë në një fuqi më të lartë,<ref name=":112">{{Cite web|last=Mitchell|first=Travis|date=23 nëntor 2021|title=Few Americans Blame God or Say Faith Has Been Shaken Amid Pandemic, Other Tragedies|url=https://www.pewresearch.org/religion/2021/11/23/few-americans-blame-god-or-say-faith-has-been-shaken-amid-pandemic-other-tragedies/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|quote=The combined nine-in-ten Americans who believe in God or a higher power (91%) were asked a series of follow-up questions about the relationship between God and human suffering.}}</ref> angazhohen në praktika shpirtërore,<ref>{{Cite journal|last=Froese|first=Paul|last2=Uecker|first2=Jeremy E.|date=shtator 2022|title=Prayer in America: A Detailed Analysis of the Various Dimensions of Prayer|journal=Journal for the Scientific Study of Religion|language=en|volume=61|issue=3–4|pages=663–689|doi=10.1111/jssr.12810|issn=0021-8294|doi-access=free}}</ref> dhe e konsiderojnë veten [[Feja|fetar]] ose [[Spiritualiteti|shpirtëror]] .<ref>{{Cite book|last=Chaves|first=Mark|title=American Religion: Contemporary Trends|url=https://archive.org/details/americanreligion0000chav_j4l7|publisher=Princeton University Press|year=2017|isbn=9780691177564|location=Princeton, NJ; London|pages=[https://archive.org/details/americanreligion0000chav_j4l7/page/38 38]–39|quote=The vast majority of people — approximately 80 percent — describe themselves as both spiritual and religious. Still, a small but growing minority of Americans describe themselves as spiritual but not religious, as figure 3.4 shows. In 1998, 9 percent of Americans described themselves as at least moderately spiritual but not more than slightly religious. That number rose to 16 percent in the 2010s.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Pearce|first=Lisa D.|url={{Google books|id=ssngDwAAQBAJ|plainurl=y|page=5}}|title=Religion in America|last2=Gilliland|first2=Claire C.|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520296411|series=Sociology in the Twenty-First Century, 6|location=Oakland, Ca|page=5|quote=Most people in the United States, however, identify as spiritual and religious.}}</ref> [[Krishtërimi|Krishterimi]] është feja më e përhapur, ku shumica e amerikanëve janë [[Evangjelikalizmi|ungjillorë]], protestantë të linjës kryesore ose [[Kisha katolike|katolikë]] . Liria e fesë garantohet në Amendamentin e Parë të Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara . Shumë studiues të fesë e vlerësojnë këtë dhe [[Ndarja e fesë nga shteti|ndarjen e kishës nga shteti në]] vend për nivelin e lartë të fesë;<ref name="brooks2">Holifield, E. Brooks (2015).</ref> duke mos pasur një kishë shtetërore, ajo shmangi plotësisht përvojat e [[Lufta fetare|luftës dhe konfliktit fetar]] që karakterizonte [[Evropa|modernizimin evropian]] .<ref>{{Cite web|last=Donadio|first=Rachel|date=2021-11-22|title=Why Is France So Afraid of God?|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2021/12/france-god-religion-secularism/620528/|access-date=2023-09-20|website=The Atlantic|language=en}}</ref> Historia e saj e fesë ka qenë gjithmonë e shënuar nga pluralizmi dhe diversiteti [[Pluralizmi fetar|fetar]] .<ref>{{Cite book|last=Pasquier|first=Michael|title=Religion in America: The Basics|publisher=Routledge|year=2023|isbn=9780367691806|edition=2nd|location=London; New York|pages=6–7}}</ref> Në kohët koloniale, anglikanët, [[kuakerët]] dhe protestantët e tjerë të linjës kryesore, si dhe [[Mennonitët|menonitët]], erdhën nga Evropa Veriperëndimore . Protestantë të ndryshëm kundërshtues që ishin larguar nga [[Kisha Anglikane|Kisha e Anglisë]] e diversifikuan shumë peizazhin fetar. Feja e vendit është rritur shumë me kalimin e kohës.<ref name=":92">{{Cite news|last=Sullivan|first=Andrew|date=2018-09-14|title=The American Past: A History of Contradictions|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/books/review/jill-lepore-these-truths.html|access-date=2023-09-28|issn=0362-4331}}</ref> Përfshirja fetare në mesin e qytetarëve amerikanë është rritur gradualisht nga 17% në 1776 në 62% në 2000.<ref name="Stark churching">{{Cite book|last=Finke|first=Roger|title=The Churching of America, 1776–2005: Winners and Losers in our Religious Economy|url=https://archive.org/details/churchingofameri0000fink_g8o1|last2=Stark|first2=Rodney|date=2006|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0813535531|location=New Brunswick, NJ|pages=[https://archive.org/details/churchingofameri0000fink_g8o1/page/22 22], 23}}</ref> [[Trembëdhjetë Kolonitë|Trembëdhjetë kolonitë]] fillimisht u karakterizuan nga nivele të ulëta të fesë.<ref name=":92" /><ref>{{Cite web|last=Edwards|first=Mark|date=2015-07-02|title=Was America founded as a Christian nation?|url=https://www.cnn.com/2015/07/02/living/america-christian-nation/index.html|access-date=2023-09-28|website=CNN|language=en|quote=Only after the violent attacks on religion in the French Revolution did alarm about the low level of religion in America escalate and enthusiasm for religion catch fire.}}</ref> Dy Zgjimet e Mëdha - i pari në vitet 1730 dhe 1740, i dyti midis viteve 1790 dhe 1840 - çuan në një rritje të jashtëzakonshme të respektimit dhe lindën shumë besime ungjillore protestante . Kur filluan, një në dhjetë amerikanë ishin anëtarë të kongregacioneve; në kohën kur mbaruan, tetë në dhjetë ishin.<ref name=":92" /> Pasojat çuan në atë që historiani Martin Marty e quan "Perandoria Ungjillore", një periudhë në të cilën ungjillorët dominonin institucionet kulturore amerikane. Ata mbështetën masat për të hequr skllavërinë, për të çuar më tej [[të drejtat e grave]], për të miratuar [[Ndalimi në Shtetet e Bashkuara|ndalimin]] dhe për të reformuar arsimin dhe drejtësinë penale .<ref>{{Cite web|last=Conroy-Krutz|first=Emily|date=7 qershor 2013|title=Religion and Reform|url=https://www.americanyawp.com/text/10-religion-and-reform/|access-date=2023-03-19|website=The American Yawp|language=en-US}}</ref> Kisha Episkopale, e ndarë nga Kisha e Anglisë, u krijua në [[Revolucioni Amerikan|Revolucionin Amerikan]] . U shfaqën degë të reja protestante si [[Adventistët|Adventizmi]] ; Restaurues si [[Dëshmitarët e Jehovait]], [[Kisha e Jezu Krishtit e Shenjtorëve të Ditëve të Mëvonshme|lëvizja e Shenjtorëve të Ditëve të Mëvonshme]], Kishat e Krishtit dhe Kisha e Krishtit, Shkencëtarët, si dhe komunitetet Unitariane dhe Universaliste u përhapën të gjitha në shekullin e 19-të. [[Deizmi]] gjeti mbështetje edhe në mesin e shtresave të larta amerikane dhe mendimtarëve intelektualë. Gjatë valëve të emigrantëve nga mesi deri në fund të shekullit të 19-të dhe të 20-të, një numër i paprecedentë imigrantësh [[Kisha katolike|katolikë]] dhe [[Jehudët|hebrenj]] mbërritën në Shtetet e Bashkuara. [[Komuniteti Pfingst|Pentekostalizmi]] u shfaq në fillim të shekullit të 20-të si rezultat i Rilindjes së Rrugës Azusa . Universalizmi unitar rezultoi nga bashkimi i kishave unitariane dhe universaliste në shekullin e 20-të. SHBA ka popullsinë më të madhe të krishterë dhe protestante në botë .<ref name="Global Christianity">{{Cite web|last=ANALYSIS|date=19 dhjetor 2011|title=Global Christianity|url=https://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-exec.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730062627/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx|archive-date=30 korrik 2013|access-date=17 gusht 2012|publisher=Pewforum.org}}</ref> 75% e amerikanëve raportojnë [[Lutja|se luten]] shpesh ose ndonjëherë dhe feja luan një rol shumë (46%) ose mjaft (26%) të rëndësishëm në jetën e tyre.<ref name="Gallup Poll">{{Cite web|date=2022|title=Religion Historical Trends|url=https://news.gallup.com/poll/1690/religion.aspx|website=Gallup}}</ref> [[Judaizmi]] është feja e dytë më e madhe në SHBA, e praktikuar nga 2% e popullsisë, e ndjekur nga [[Hinduizmi]], [[Budizmi]] dhe [[Islami]], secili me 1% të popullsisë. [[Mississippi|Misisipi]] është shteti më fetar në vend, me 63% të popullsisë së tij të rritur të përshkruar si shumë fetar, duke thënë se feja është e rëndësishme për ta dhe ndjekja e shërbimeve fetare pothuajse çdo javë, ndërsa [[Nju Hëmpshër|New Hampshire]], me vetëm 20% të popullsisë së tij të rritur përshkroi si shumë fetar, është shteti më pak fetar.<ref name="Newport">{{Cite web|last=Newport|first=Frank|date=4 shkurt 2016|title=New Hampshire Now Least Religious State in U.S.|url=https://www.gallup.com/poll/189038/new-hampshire-least-religious-state.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819002439/http://www.gallup.com/poll/189038/new-hampshire-least-religious-state.aspx|archive-date=19 gusht 2017|access-date=3 gusht 2016|publisher=Gallup}}</ref> Kongresi identifikon në masë të madhe si fetarë dhe të krishterë; të dyja partitë [[Partia Republikane (ShBA)|republikane]] dhe [[Partia Demokratike (ShBA)|demokratike]] në përgjithësi emërojnë ata që janë.<ref>{{Cite web|last=Giatti|first=Ian M.|last2=Reporter|first2=Christian Post|date=2023-01-06|title=Christians continue to dominate Congress even as fewer Americans identify as religious: survey|url=https://www.christianpost.com/news/christians-continue-to-dominate-congress-even-as-fewer-americans.html|access-date=2023-09-20|website=The Christian Post|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Contreras|first=Russell|date=23 prill 2023|title=Our lawmakers are more religious than we are|url=https://www.axios.com/2023/04/23/lawmakers-more-religious-general-public|access-date=20 shtator 2023|website=[[Axios (website)|Axios]]}}</ref> E majta e krishterë, siç shihet përmes figurave si [[Martin Luther King|Martin Luther King Jr.]], [[Jimmy Carter]] dhe William Jennings Bryan ; së bashku me shumë figura brenda së djathtës së krishterë kanë luajtur një rol të thellë në politikën e vendit. == Historia == [[File:George-Henry-Boughton-Pilgrims-Going-To-Church.jpg|parapamje|''Pelegrinët që shkojnë në kishë'' nga George Henry Boughton (1867)]] Që në ditët e saj të hershme koloniale, kur disa kolonë protestantë anglezë dhe gjermanë u zhvendosën në kërkim të lirisë fetare, Amerika është ndikuar thellësisht nga feja. Gjatë gjithë historisë së saj, përfshirja fetare në mesin e qytetarëve amerikanë është rritur që nga viti 1776 nga 17% e popullsisë amerikane në 62% në 2000.<ref name="Stark churching"/> Përafërsisht 35-40 përqind e amerikanëve ndiqnin rregullisht shërbimet fetare nga Amerika koloniale e shekullit të tetëmbëdhjetë deri në vitin 1940.<ref name="brooks2">Holifield, E. Brooks (2015).</ref> Ky ndikim vazhdon në kulturën, jetën shoqërore dhe politikën amerikane.<ref>Kevin M. Schultz, and Paul Harvey, "Everywhere and Nowhere: Recent Trends in American Religious History and Historiography", ''Journal of the American Academy of Religion'', March 2010, Vol.</ref> Disa nga [[Trembëdhjetë Kolonitë|trembëdhjetë kolonitë]] origjinale u krijuan nga kolonë që dëshironin të praktikonin fenë e tyre brenda një komuniteti njerëzish me të njëjtin mendim: Kolonia e Gjirit të Masaçusetsit u krijua nga [[Puritanët]] anglezë (Kongregacionistët), Pensilvania nga [[Kuakerët]] Britanikë, Maryland nga katolikët anglezë dhe Virginia nga anglikanët anglezë. Pavarësisht nga këto, dhe si rezultat i ndërhyrjes së mosmarrëveshjeve fetare dhe preferencave në Angli<ref>See: [[English Civil War]], [[Glorious Revolution]], [[Restoration (England)]] and [[Nonconformist (Protestantism)|Nonconformists]]</ref> Akti i Plantacionit 1740 do të përcaktonte politikën zyrtare për emigrantët e rinj që vinin në [[Amerika britanike|Amerikën Britanike]] deri në [[Revolucioni Amerikan|Revolucionin Amerikan]] . Ndërsa shumica e kolonëve dhe kolonistëve gjatë kësaj kohe ishin protestantë, disa kolonë të hershëm [[Kisha katolike|katolikë]] dhe [[Judaizmi|hebrenj]] mbërritën gjithashtu nga Evropa Veriperëndimore në koloni; megjithatë, numri i tyre ishte shumë i vogël në krahasim me shumicën protestante. Edhe në "Catholic Proprietary" ose koloninë e Maryland, shumica dërrmuese e kolonistëve të Maryland ishin protestantë deri në vitin 1670.<ref>Richard Middleton, ''Colonial America, A History, 1665-1776'' (Oxford:Blackwell Publishing, 2002), 166-167.</ref> Teksti i Amendamentit të Parë në [[Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara|Kushtetutën]] e SHBA-së thotë se "Kongresi nuk do të bëjë asnjë ligj që respekton themelimin e fesë, ose ndalon ushtrimin e lirë të tij; ose shkurton lirinë e fjalës ose të shtypit; ose të drejtën e njerëzve në mënyrë paqssore. për t'u mbledhur dhe për t'i kërkuar Qeverisë për një korrigjim të ankesave."<ref>{{Cite web|title=U.S. Constitution - First Amendment|url=https://constitution.congress.gov/constitution/amendment-1/|access-date=19 qershor 2022|website=constitution.congress.gov}}</ref> Garanton ushtrimin e lirë të fesë, duke e penguar gjithashtu qeverinë të krijojë një fe shtetërore . Megjithatë, shtetet nuk ishin të detyruara nga dispozita, dhe deri në vitet 1830, <nowiki>[[Massachusetts]]</nowiki> siguroi paratë e taksave për kishat lokale të Kongregacionit.<ref>{{Cite book|last=David E. Swift|url=https://books.google.com/books?id=bUVNttmT13AC&pg=PA180|title=Black Prophets of Justice: Activist Clergy Before the Civil War|publisher=LSU Press|year=1989|isbn=9780807124994|page=180|access-date=17 tetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424030433/https://books.google.com/books?id=bUVNttmT13AC&pg=PA180|archive-date=24 prill 2016|url-status=live}}</ref> Që nga vitet 1940, Gjykata e Lartë e ka interpretuar Amendamentin e Katërmbëdhjetë si zbatim të Amendamentit të Parë për qeveritë shtetërore dhe lokale.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2021)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> Presidenti John Adams dhe një Senat unanim miratuan Traktatin e Tripolit në 1797 që thoshte: "Qeveria e Shteteve të Bashkuara të Amerikës nuk është, në asnjë kuptim, e bazuar në fenë e krishterë". Studiuesit dhe autorët ekspertë i janë referuar Shteteve të Bashkuara si një "komb protestant" ose "i themeluar mbi parimet protestante",<ref name="Tri-Faith America p. 9">Tri-Faith America: How Catholics and Jews Held Postwar America to Its Protestant Promise by Kevin M. Schultz, p. 9</ref><ref>Obligations of Citizenship and Demands of Faith: Religious Accommodation in Pluralist Democracies by Nancy L. Rosenblum, Princeton University Press, 2000 – 438, p. 156</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite book|last=Marty|first=Martin E.|url={{Google books|id=SdGQMrZFVa4C|plainurl=y}}|title=The Protestant Voice in American Pluralism|publisher=University of Georgia Press|year=2004|isbn=0-8203-2580-5|location=Aphens, Ga; London|author-link=Martin E. Marty}}</ref><ref>{{Cite web|date=27 gusht 2015|title=10 facts about religion in America|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/08/27/10-facts-about-religion-in-america/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125032511/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/08/27/10-facts-about-religion-in-america/|archive-date=25 nëntor 2020|access-date=27 gusht 2017|website=pewresearch.org}}</ref> duke theksuar në mënyrë specifike trashëgiminë e tij [[Kalvinizmi|kalviniste]] .<ref>{{Cite book|last=Barnstone|first=Aliki|url=https://books.google.com/books?id=_UJXV7HYlaQC&pg=PR13|title=The Calvinist Roots of the Modern Era|last2=Manson|first2=Michael Tomasek|last3=Singley|first3=Carol J.|date=27 gusht 1997|publisher=UPNE|isbn=9780874518085|access-date=27 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019044726/https://books.google.com/books?id=_UJXV7HYlaQC|archive-date=19 tetor 2017|url-status=live|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|last=Holmes|first=David L.|url=https://archive.org/details/faithsoffounding0000holm|title=The Faiths of the Founding Fathers|date=1 maj 2006|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=9780195300925|page=[https://archive.org/details/faithsoffounding0000holm/page/13 13]|quote=united states founded on calvinism.|access-date=27 gusht 2017|url-access=registration|via=Internet Archive}}</ref> Motoja moderne zyrtare e [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara të Amerikës]], e vendosur në një ligj të vitit 1956 të nënshkruar nga [[Presidenti i Shteteve të Bashkuara|presidenti]] [[Dwight D. Eisenhower]], është " Në Zotin Ne besojmë ".<ref name="USTFS">{{Cite web|title=U.S. on the History of "In God We Trust"|url=https://www.treasury.gov/about/education/Pages/in-god-we-trust.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417102334/https://www.treasury.gov/about/education/Pages/in-god-we-trust.aspx|archive-date=17 prill 2016|access-date=22 prill 2009|publisher=United States Department of the Treasury}}</ref> Fraza u shfaq për herë të parë në monedhat amerikane në 1864.<ref name="USTFS" /> Sipas një sondazhi të vitit 2002 nga Qendra Kërkimore Pew, gati 6 në 10 amerikanë thanë se feja luan një rol të rëndësishëm në jetën e tyre, krahasuar me 33% në Britaninë e Madhe, 27% në Itali, 21% në Gjermani, 12% në Japoni, dhe 11% në Francë. Raporti i sondazhit deklaroi se rezultatet treguan se Amerika ka një ngjashmëri më të madhe me vendet në zhvillim (ku përqindjet më të larta thonë se feja luan një rol të rëndësishëm) sesa me kombet e tjera të pasura, ku feja luan një rol të vogël.<ref name="pewreligion2"/> == Liria e fesë == [[File:Large_Broadside_on_the_Maryland_Toleration_Act.jpg|parapamje|Akti i Tolerimit të Maryland- it siguroi lirinë fetare në koloninë angleze të Maryland . Ligje të ngjashme u miratuan në [[Rod Ajlënd|Rhode Island dhe Plantations Providence]], [[Kënetikët|Connecticut]] dhe [[Pensilvania|Pennsylvania]] . Këto ligje qëndronin në kontrast të drejtpërdrejtë me sundimin teokratik [[Puritanët|puritan]] në kolonitë e Plymouth dhe Massachusetts Bay . ]] Sipas Noah Feldman, qeveria federale e Shteteve të Bashkuara ishte qeveria e parë që u krijua pa asnjë fe të vendosur fare. [[Category:Articles with disputed statements from September 2023]] [[Kategoria:Feja sipas vendit]] [[Kategoria:Shtete të Bashkuara]] <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<span title="The material near this tag is possibly inaccurate or nonfactual. (September 2023)">e dyshimtë</span>&#x20;''&#x5D;</sup><ref name=":10">Feldman, Noah (2005).</ref> Megjithatë, disa shtete themeluan fetë deri në vitet 1830. Duke modeluar dispozitat në lidhje me fenë brenda Statutit të Virxhinias për Lirinë Fetare, hartuesit e Kushtetutës hodhën poshtë çdo provë fetare për detyrë dhe Amendamenti i Parë i mohoi në mënyrë specifike qeverisë federale çdo kompetencë për të miratuar ndonjë ligj që respekton ose një themelim të fesë ose ndalon lirinë e saj. ushtrimin, duke mbrojtur kështu çdo organizatë, institucion apo emërtim fetar nga ndërhyrja e qeverisë. Vendimi u ndikua kryesisht nga idealet racionaliste dhe protestante evropiane, por ishte gjithashtu pasojë e shqetësimeve pragmatike të grupeve minoritare fetare dhe shteteve të vogla që nuk donin të ishin nën pushtetin ose ndikimin e një feje kombëtare që nuk i përfaqësonte ato.<ref>Marsden, George M. 1990.</ref> == Krishterimi == Feja më e popullarizuar në SHBA është [[Krishtërimi|krishterimi]], që përfshin shumicën e popullsisë (73.7% e të rriturve në 2016), me shumicën e të krishterëve amerikanë që i përkasin një besimi [[Protestantizmi|protestant]] ose një degë protestante (si [[Mormonët|mormonizmi]] ose [[Dëshmitarët e Jehovait]] ).<ref name="Gallup2016religion">{{Cite news|last=Newport|first=Frank|date=23 dhjetor 2016|title=Five Key Findings on Religion in the U.S.|language=en-us|work=Gallup|url=https://news.gallup.com/poll/200186/five-key-findings-religion.aspx|url-status=live|access-date=5 prill 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912113030/http://www.gallup.com/poll/200186/five-key-findings-religion.aspx|archive-date=12 shtator 2017}}</ref> Sipas buletinit të Shoqatës së Statisticienëve të Organeve Fetare Amerikane të botuar në mars 2017, bazuar në të dhënat e vitit 2010, të krishterët ishin popullsia më e madhe fetare në të gjitha 3,143 qarqet në vend.<ref name="ASARB-March2017">{{Cite web|date=mars 2017|title=Religion Census Newsletter|url=https://www.rcms2010.org/images/NL201703LargestNonXnMail.pdf|access-date=17 mars 2017|website=RCMS2010.org|publisher=Association of Statisticians of American Religious Bodies}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Afërsisht 48.9% e amerikanëve janë [[Protestantizmi|protestantë]], 23.0% janë [[Kisha katolike|katolikë]], 1.8% janë mormonë (anëtarë të Kishës së Jezu Krishtit të Shenjtorëve të Ditëve të Mëvonshme ).<ref name="Gallup2016religion" /> Krishterimi u prezantua gjatë periudhës së kolonizimit evropian . Shtetet e Bashkuara kanë popullsinë më të madhe të krishterë në botë .<ref name="Global Christianity"/><ref>{{Cite web|date=1 dhjetor 2014|title=Global Christianity|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/map.php#/Azerbaijan,ALL|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719204928/http://features.pewforum.org/global-christianity/map.php#/Azerbaijan,ALL|archive-date=19 korrik 2014|access-date=23 gusht 2015|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project}}</ref> == Statistikat == Regjistrimi në SHBA nuk pyet për fenë. Grupe të ndryshme kanë kryer sondazhe për të përcaktuar përqindjet e përafërta të atyre që janë të lidhur me secilin grup fetar. {{Graph:Chart}} === Shoqata e Arkivave të të Dhënave të Fesë (1900-2050) === {| class="wikitable" |+Fetë kryesore !Viti !Të gjithë të krishterët !Të pafe !Hebrenjtë !Musliman !Budistët |- |1900 |97.0 |1.3 |1.4 | | |- |1950 |93.1 |3.3 |3.1 |0.1 | |- |1970 |91.3 |5.2 |2.6 |0.4 |0.1 |- |2000 |82.0 |12.0 |1.9 |1.2 |1.2 |- |2020 |74.2 |19.7 |1.7 |1.4 |1.3 |- |2050 (P) |66.3 |25.8 |1.3 |2.6 |1.8 |} === Të dhënat e Qendrës Kërkimore Pew 2014 === [[File:Plurality_Religious_Denomination_by_U.S._State.svg|djathtas|parapamje|Harta e mësipërme tregon pluralitetin e emërtimit fetar sipas shteteve që nga viti 2014 sipas Qendrës Kërkimore Pew.<br /><br /><br /><br />'''Protestantizmi'''<div class="legend"><span class="legend-color mw-no-invert" style="background-color:#08519C; color:white;">&nbsp;</span>&nbsp;70 - 79%</div> {{legend|#3182BD|60 - 69%}} {{legend|#6BAED6|50 - 59%}} {{legend|#9ECAE1|40 - 49%}} {{legend|#C6DBEF|30 - 39%}} '''Katolicizmi'''{{Legend|#FC9272|40 - 49%}} {{legend|#FCBBA1|30 - 39%}} '''Mormonizmi'''{{Legend|#9E9AC8|50 - 59%}} '''Të padeklauarë'''<div class="legend"><span class="legend-color mw-no-invert" style="background-color:#D9D9D9; color:black;">&nbsp;</span>&nbsp;30 - 39%</div>]] == Islami == [[File:Islamic_Center_of_Washington_-_2551_Massachusetts_Avenue_NW.jpg|parapamje|Qendra Islamike e Uashingtonit në kryeqytetin e vendit është një qendër kryesore islamike amerikane.]] [[Islami]] është ndoshta feja e tretë më e madhe në numër në Shtetet e Bashkuara, pas Krishterimit dhe Judaizmit, e ndjekur, sipas Gallup, nga 0.8% e popullsisë në vitin 2016.<ref name="Gallup2016religion"/> Hinduizmi dhe budizmi e ndjekin atë nga afër në numër (në vitin 2014 Anketa e Jetës Fetare në shkallë të gjerë gjeti Islamin me 0,9% dhe dy të tjerët me 0,7% secili<ref name="pew15">{{Cite web|date=12 maj 2015|title=America's Changing Religious Landscape|url=https://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324055753/https://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/|archive-date=24 mars 2021|access-date=19 gusht 2019|publisher=[[Pew Research Center]]: Religion & Public Life}}</ref> ). Sipas buletinit të Shoqatës së Statisticienëve të Organeve Fetare Amerikane të botuar në mars 2017, bazuar në të dhënat e vitit 2010, myslimanët ishin feja më e madhe e pakicës në 392 qarqe nga 3143 qarqe në vend.<ref name="ASARB-March2017"/> Sipas Institutit për Politika Sociale dhe Mirëkuptim (ISPU) në vitin 2018, në Shtetet e Bashkuara jetojnë afërsisht 3.45 milionë myslimanë, me 2.05 milionë të rritur dhe pjesa tjetër janë fëmijë.<ref name=":1">{{Cite web|date=korrik 2018|title=Impact Report of Muslim Contributions to New York City|url=https://static1.squarespace.com/static/584f0e56ebbd1ae235d63da5/t/5b4f7d04352f534ff9fbe5c7/1531936037053/MAP-NYC-Report-Web.pdf%7Ctitle=An|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227030851/https://static1.squarespace.com/static/584f0e56ebbd1ae235d63da5/t/5b4f7d04352f534ff9fbe5c7/1531936037053/MAP-NYC-Report-Web.pdf%7Ctitle=An|archive-date=27 shkurt 2021|access-date=19 gusht 2019|website=Muslims for American Progress|publisher=Institute for Social Policy and Understanding}}</ref> Në të gjithë grupet e besimit, ISPU zbuloi në vitin 2017 se muslimanët kishin më shumë gjasa të lindnin jashtë SHBA-së (50%), me 36% që i janë nënshtruar natyralizimit. Myslimanët amerikanë janë gjithashtu komuniteti fetar më i larmishëm i Amerikës me 25% që identifikohen si zezakë ose afrikano-amerikanë, 24% identifikohen si të bardhë, 18% identifikohen si aziatikë/kinezë/japonezë, 18% identifikohen si arabë dhe 5% identifikohen si hispanikë.<ref name=":2">{{Cite web|date=21 mars 2017|title=American Muslim Poll 2017 {{!}} ISPU|url=https://www.ispu.org/american-muslim-poll-2017/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181121165732/https://www.ispu.org/american-muslim-poll-2017/|archive-date=21 nëntor 2018|access-date=5 dhjetor 2018|website=Institute for Social Policy and Understanding|language=en-US}}</ref> Përveç diversitetit, muslimanët amerikanë kanë më shumë gjasa të raportojnë se janë me të ardhura të ulëta, dhe mes atyre që identifikohen si klasë e mesme, shumica janë gra muslimane, jo burra. Edhe pse nivelet e arsimimit mysliman amerikan janë të ngjashëm me komunitetet e tjera fetare, përkatësisht të krishterët, brenda popullsisë muslimane amerikane, gratë muslimane i kalojnë burrat myslimanë në arsim, me 31% të grave muslimane që kanë mbaruar një universitet katërvjeçar. 90% e muslimanëve amerikanë identifikohen si të drejtë.<ref name=":2" /> Islami në Amerikë filloi në mënyrë efektive me ardhjen e skllevërve afrikanë. Është vlerësuar se rreth 10% e skllevërve afrikanë të transportuar në Shtetet e Bashkuara ishin myslimanë.<ref name="NHC.islam">{{Cite web|last=Tweed|first=Thomas A.|title=Islam in America: From African Slaves to Malcolm X|url=https://nationalhumanitiescenter.org/tserve/twenty/tkeyinfo/islam.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212032027/http://nationalhumanitiescenter.org/tserve/twenty/tkeyinfo/islam.htm|archive-date=12 dhjetor 2021|access-date=21 korrik 2009|publisher=National Humanities Center}}</ref> Megjithatë, shumica u bënë të krishterë dhe Shtetet e Bashkuara nuk kishin një popullsi të konsiderueshme myslimane deri në ardhjen e emigrantëve nga zonat myslimane arabe dhe të Azisë Lindore.<ref>[[Kambiz GhaneaBassiri]], ''A History of Islam in America: From the New World to the New World Order'' ([[Cambridge University Press]], 2010) pp. 59–94</ref> Sipas disa ekspertëve,<ref name="aar">{{Cite book|last=Timothy Miller|url=https://archive.org/details/americasalternat00mill|title=America's alternative religions|publisher=[[State University of New York Press]]|year=1995|isbn=9780791423974|page=[https://archive.org/details/americasalternat00mill/page/280 280]|quote=Ahmadiyya.|url-access=registration}}</ref> Islami më vonë fitoi një profil më të lartë përmes Kombit të Islamit, një grup fetar që u bëri thirrje amerikanëve me ngjyrë pas viteve 1940; të konvertuarit e tij të shquar përfshinin [[Malcolm X]] dhe [[Muhammad Ali|Muhamed Ali]] .<ref>Mattias Gardell, ''In the Name of Elijah Muhammad: Louis Farrakhan and The Nation of Islam'' ([[Duke University Press]], 1996)</ref><ref>C. Eric Lincoln, ''The Black Muslims in America'' (3rd ed. [[Eerdmans]], 1994)</ref> Myslimani i parë i zgjedhur në Kongres ishte Keith Ellison në 2006,<ref>{{Cite news|date=11 shkurt 2009|title=First Muslim Elected to Congress|publisher=Cbsnews.com|url=https://www.cbsnews.com/stories/2006/11/08/politics/main2163201.shtml|url-status=live|access-date=29 dhjetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012013020/http://www.cbsnews.com/stories/2006/11/08/politics/main2163201.shtml|archive-date=12 tetor 2013}}</ref> i ndjekur nga André Carson në 2008.<ref>{{Cite news|last=Cebula|first=Judith|date=11 mars 2008|title=Second Muslim elected to Congress|publisher=Reuters.com|url=https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN1164415020080312|url-status=live|access-date=29 dhjetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008123719/https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN1164415020080312|archive-date=8 tetor 2020}}</ref> Nga të gjitha grupet fetare të anketuara nga ISPU, muslimanët u zbuluan se ishin më të prirurit për të raportuar përvoja të diskriminimit fetar (61%). Kjo gjithashtu mund të zbërthehet kur shikohet gjinia (me femrat muslimane më shumë gjasa se meshkujt muslimanë për të përjetuar diskriminim racor), moshën (me të rinjtë më të prirur të raportojnë se kanë përjetuar diskriminim racor sesa të moshuarit) dhe racën (me muslimanët arabë. ka më shumë gjasa të raportojë se ka përjetuar diskriminim fetar). Myslimanët e lindur në Shtetet e Bashkuara kanë më shumë gjasa të përjetojnë të tre format e diskriminimit, gjinor, fetar dhe racor.<ref name=":2"/> Hulumtimet tregojnë se muslimanët në Shtetet e Bashkuara janë përgjithësisht më të asimiluar dhe më të begatë se sa homologët e tyre në Evropë.<ref>{{Cite web|title=Zogby phone survey|url=https://www.projectmaps.com/AMP2004report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130626110709/https://www.projectmaps.com/AMP2004report.pdf|archive-date=26 qershor 2013|access-date=17 mars 2012|publisher=Projectmaps.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=America's Muslims after 9/11|url=https://www1.voanews.com/english/news/a-13-Muslims2006-09-10-voa17.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717231216/https://www.voanews.com/english/news/a-13-Muslims2006-09-10-voa17.html|archive-date=17 korrik 2011|access-date=22 maj 2010|publisher=Voice of America}}</ref><ref name="Muslim Americans">{{Cite web|title=Muslim Americans, Pew Research Center|url=https://pewresearch.org/assets/pdf/muslim-americans.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120916051122/https://pewresearch.org/assets/pdf/muslim-americans.pdf|archive-date=16 shtator 2012|access-date=29 dhjetor 2012}}</ref> Ashtu si komunitetet e tjera nënkulturore dhe fetare, komuniteti islam ka krijuar organizatat e veta politike dhe organizatat bamirëse. == Linqe te jashtme == * [https://www.thearda.com Shoqata e Arkivave të të Dhënave Fetare] - përmbledhje e të dhënave fetare nga një projekt i mbështetur bashkërisht nga Penn State University, Chapman University, Lilly Endowment dhe John Templeton Foundation * [https://commons.trincoll.edu/aris/ Sondazhet e serive kohore ARIS (American Religious Identification Survey)] - faqe interneti e ekipit kërkimor akademik që kreu "tre anketa të mëdha të përsëritura, përfaqësuese, kombëtare të të rriturve" në Shtetet e Bashkuara kontinentale në 1990, 2001 dhe 2008. Përfshin raporte, grupe të dhënash dhe informacione të tjera. * [https://www.materialreligion.org/ Projekti i Historisë Materiale të Fesë Amerikane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240327014439/https://www.materialreligion.org/ |date=27 mars 2024 }} - i bazuar në Shkollën Hyjnore të Universitetit Vanderbilt dhe i mbështetur nga Lilly Endowment * [https://www.pewforum.org/ Pew Forum on Religion & Public Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200304222147/https://www.pewforum.org/ |date=4 mars 2020 }} - një projekt i Qendrës Kërkimore Pew, duke publikuar raporte statistikore mbi fenë dhe jetën amerikane * [https://www.gallup.com/poll/1690/religion.aspx Feja: Trendet historike të Gallup] - sondazhi i opinionit të amerikanëve nga Sondazhi i Gallup nga vitet 1940 e deri më sot olhuo9a2hvobmcoq1yrtysl8uzm5l3f Diskutim:Turqit në Ballkan 1 352122 3002384 2718069 2026-06-27T20:42:22Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Diskutim:Turqit në Ballkan]] te [[Diskutim:Turqit e Ballkanit]] 2718069 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Turqit në Ballkan]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2651509 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160711214038/http://www.oscebih.org/Default.aspx?id=53&lang=EN për lidhjen http://www.oscebih.org/default.aspx?id=53&lang=EN. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.today/20130113213940/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1165160&title=altepeden-hirvat-muslumanlara-moral për lidhjen http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1165160&title=altepeden-hirvat-muslumanlara-moral. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 mars 2024 22:35 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Turqit në Ballkan]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2718068 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304104915/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02.html për lidhjen http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 nëntor 2024 00:16 (CET) f3pmc2vt00uw0ge7mouwepj9sv9zem9 3002659 3002384 2026-06-28T06:19:34Z Leutrim.P 113691 Leutrim.P zhvendosi faqen [[Diskutim:Turqit e Ballkanit]] te [[Diskutim:Turqit në Ballkan]] përmes ridrejtimi: Nuk janë vendas, por të ardhur. Si shqiptarët në Turqi. Edhepse kur kalon kohë e gjatë mund të jenë bërë vendas. 2718069 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Turqit në Ballkan]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2651509 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160711214038/http://www.oscebih.org/Default.aspx?id=53&lang=EN për lidhjen http://www.oscebih.org/default.aspx?id=53&lang=EN. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.today/20130113213940/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1165160&title=altepeden-hirvat-muslumanlara-moral për lidhjen http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1165160&title=altepeden-hirvat-muslumanlara-moral. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 mars 2024 22:35 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Turqit në Ballkan]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2718068 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304104915/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02.html për lidhjen http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 nëntor 2024 00:16 (CET) f3pmc2vt00uw0ge7mouwepj9sv9zem9 Diskutim:Shkenca dhe teknologjia në Izrael 1 353629 3002639 2996338 2026-06-28T04:23:12Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Shkenca dhe teknologjia në Izrael/Arkivi 1]] 3002639 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Shkenca dhe teknologjia në Izrael/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} k1fvveukei29mk0ug7ovcdcwszfb8fm Ultras (futboll) 0 353722 3002439 2966806 2026-06-27T22:31:46Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002439 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Football_ultras.jpg|djathtas|parapamje| Ultrasit e [[PFC Levski Sofje|Levski Sofjes]]]] [[Skeda:Tifosi_curva_nord_lazio.jpg|djathtas|parapamje| Ultrasit e [[S.S. Lazio|Lacios]]]] '''Ultras''' ose '''Ultrasit''' janë një lloj [[Kultura e futbollit të shoqatës|shoqate tifozësh futbolli]] që janë të njohur për [[Fandom|mbështetjen e tyre fanatike]]. Termi e ka origjinën në Itali, por përdoret në mbarë botën për të përshkruar tifozët kryesisht të organizuar të skuadrave të futbollit. Tendenca e sjelljes së grupeve ultras përfshin këndimin e [[Këngë futbolli|këngëve të futbollit]], luajtjen e instrumenteve muzikore si [[Daullja|daulle]], përdorimin e tyre të [[Flakët|fishekëve]] dhe [[Bomba e tymit|bombave tymi]] (kryesisht në koreografinë ''[[tifo]]''), përdorimin e shpeshtë të shfaqjeve të përpunuara, mbështetjen vokale në grupe të mëdha dhe shfaqjen e flamujve dhe banderolave. në stadiumet e futbollit, të gjitha këto janë krijuar për të krijuar një atmosferë që inkurajon ekipin e tyre dhe frikëson lojtarët kundërshtarë dhe mbështetësit e tyre. Këto grupe gjithashtu zakonisht organizojnë udhëtime për të marrë pjesë [[Lojë larg|në lojëra jashtë vendit]]. Grupet ultras kanë qenë përgjegjës për shumë raste të [[Huliganizëm në futboll|huliganizmit dhe dhunës në futboll]],<ref name="Spiked">{{Cite web|date=9 shkurt 2007|title=Ultra vires|url=http://www.spiked-online.com/index.php/site/article/2836/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224042909/http://www.spiked-online.com/index.php/site/article/2836|archive-date=24 shkurt 2011|access-date=18 janar 2011|publisher=Spiked}}</ref> edhe pse ndryshe nga [[Lista e firmave huligane|firmat huligane]], ultrasit nuk kanë objektivin e qartë për të luftuar tifozët e tjerë.<ref>{{Cite web|title=What is a football ultra? Serie A hardcore fan culture explained|url=https://www.goal.com/en/news/what-is-a-football-ultra-serie-a-hardcore-fan-culture-explained/aohlkilv}}</ref> Grupet ultras janë gjithashtu në disa raste të lidhura drejtpërdrejt me ideologji si [[neo-nazizmi]] dhe forma të tjera të [[Politika e ekstremit të djathtë|politikës së ekstremit të djathtë]],<ref>{{Cite news|last=Pantelick|first=Nicolas|date=2 shkurt 2022|title=Fanaticism and the "Ultras" Movement: How Far Will You Go to Support Your Team?|work=Harvard International Review|url=https://hir.harvard.edu/fanaticism-and-the-ultras-movement/}}</ref><ref>{{Cite news|last=Parkin|first=Simon|date=24 prill 2018|title=The rise of Russia's neo-Nazi football hooligans|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/news/2018/apr/24/russia-neo-nazi-football-hooligans-world-cup}}</ref><ref name="CBC Sports">{{Cite web|date=15 prill 2005|title=The dark heart of Italian soccer|url=http://www.cbc.ca/sports/columns/analysis/molinaro/molinaro_050415.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224035856/http://www.cbc.ca/sports/columns/analysis/molinaro/molinaro_050415.html|archive-date=24 shkurt 2011|access-date=18 janar 2011|publisher=[[CBC Sports]]}}</ref> dhe nganjëherë [[politika e ekstremit të majtë]].<ref>{{Cite web|date=25–26 tet 2018|title=Learning from adjacent fields: the relation between extremism and hooliganism|url=https://home-affairs.ec.europa.eu/system/files/2020-09/ran_study_visit_learning_from_adjacent_fields_25-26_10_2018_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230717004908/https://home-affairs.ec.europa.eu/system/files/2020-09/ran_study_visit_learning_from_adjacent_fields_25-26_10_2018_en.pdf|archive-date=17 korr 2023|access-date=4 gusht 2023|website=home-affairs.ec.europa.eu|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Jones|first=Tobias|date=2020-03-26|title=1312 by James Montague review – inside the world of football's ultras|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/books/2020/mar/26/1312-by-james-montague-review-inside-the-world-of-footballs-ultras|access-date=2023-07-04|issn=0261-3077}}</ref> Në disa raste, huliganizmi dhe/ose ky politizim shkon deri në pikën ku mbështetja për ekipin e tyre zbret në një tipar dytësor të fenomenit.<ref>{{Cite web|date=12 nëntor 2007|title=Fan tragedy sends the fight against Ultras back to square one|url=https://www.theguardian.com/football/2007/nov/12/europeanfootball.sport2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204223329/http://www.theguardian.com/football/2007/nov/12/europeanfootball.sport2|archive-date=4 dhjetor 2013|access-date=18 janar 2011|website=[[The Guardian]]}}</ref> Në dekadat e fundit, kultura është bërë një pikë qendrore e lëvizjes kundër [[Komercializimi|komercializimit]] të sportit dhe futbollit në veçanti.<ref>{{Cite web|date=7 prill 2008|title=Are German fans really turning against the beautiful game?|url=https://www.theguardian.com/football/2008/apr/07/europeanfootball.sport2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204191316/http://www.theguardian.com/football/2008/apr/07/europeanfootball.sport2|archive-date=4 dhjetor 2013|access-date=18 janar 2011|website=[[The Guardian]]}}</ref> Ultras kanë gjithashtu variante dhe analoge rajonale, të tilla si huliganët në [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar]], ''[[barra bravas]]'' në [[Amerika hispanike|Amerikën hispanike]],<ref>{{Cite web|title=World Cup 2022: Argentina's 'barras bravas' bring the noise – DW – 12/11/2022|url=https://www.dw.com/en/world-cup-2022-argentinas-barras-bravas-bring-the-noise/a-64062560|access-date=2023-03-08|website=dw.com|language=en}}</ref> dhe ''[[Torcida organizada|torcidas organizadas]]'' në [[Brazili|Brazil]].<ref>{{Cite web|title=Torcidas Organizadas: Torcidas Organizadas no Brasil e no Mundo|url=https://brasilescola.uol.com.br/educacao-fisica/torcidas-organizadas.htm|access-date=2023-03-08|website=Brasil Escola|language=pt-br}}</ref> == Historia == Origjina e lëvizjes ultras është e diskutueshme,<ref name="In Bed With Maradona">{{Cite web|date=2 nëntor 2010|title=We Don't Fight, We Paint Flags Instead|url=http://inbedwithmaradona.com/journal/2010/11/2/we-dont-fight-we-paint-flags-instead.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713024313/http://inbedwithmaradona.com/journal/2010/11/2/we-dont-fight-we-paint-flags-instead.html|archive-date=13 korrik 2011|access-date=5 shkurt 2011|publisher=In Bed With Maradona}}</ref> me shumë grupe mbështetëse nga vende të ndryshme që bëjnë pretendime vetëm në bazë të datave të tyre të themelimit. Niveli i mosmarrëveshjes dhe konfuzionit ndihmohet nga një tendencë bashkëkohore (kryesisht në Evropë) për të kategorizuar të gjitha grupet e mbështetësve haptazi fanatikë si ultras. Grupet mbështetëse të një natyre të krahasueshme me ultrasit kanë qenë të pranishëm në Brazil që nga viti 1939, kur u formua ''[[Torcida organizada|organizada e parë torcida]]'' (edhe pse këto grupe filluan të fokusoheshin te dhuna në vitet 1970). Të frymëzuar nga torcidat dhe skenat shumëngjyrëshe të [[Kampionati Botëror i Futbollit 1950|Kupës së Botës 1950]], mbështetësit e [[HNK Hajduk Split|Hajduk Split]] formuan [[Torcida Split]] më 28 tetor 1950.<ref>{{Cite web|title=Povijest|url=http://www.torcida.hr/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=47&Itemid=98|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110217032145/http://www.torcida.hr/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=47&Itemid=98|archive-date=17 shkurt 2011|access-date=5 shkurt 2011|website=Torcida.hr|language=hr}}</ref> Grupi përmendet shpesh si grupi më i vjetër i stilit torcida në Evropë. Por grupet e para të mbështetësve në botë të krijuara për të prodhuar dhunë ishin <nowiki><i id="mwXQ">barras bravas</i></nowiki>, të lindura në [[Argjentina|Argjentinë]] në vitet 1950. [[Skeda:Torcida_Jovem_RQI.jpg|parapamje| [[Torcida Jovem]] e [[Santos FC|Santos]] në Brazil. Një shembull i një ''[[Torcida organizada|Torcida Organizada]]'' braziliane]] Një vend i lidhur ngushtë me lëvizjen ultras është Italia.<ref name="In Bed With Maradona">{{Cite web|date=2 nëntor 2010|title=We Don't Fight, We Paint Flags Instead|url=http://inbedwithmaradona.com/journal/2010/11/2/we-dont-fight-we-paint-flags-instead.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713024313/http://inbedwithmaradona.com/journal/2010/11/2/we-dont-fight-we-paint-flags-instead.html|archive-date=13 korrik 2011|access-date=5 shkurt 2011|publisher=In Bed With Maradona}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20110713024313/http://inbedwithmaradona.com/journal/2010/11/2/we-dont-fight-we-paint-flags-instead.html "We Don't Fight, We Paint Flags Instead"]. In Bed With Maradona. 2 November 2010. Archived from [http://inbedwithmaradona.com/journal/2010/11/2/we-dont-fight-we-paint-flags-instead.html the original] on 13 July 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 February</span> 2011</span>.</cite></ref><ref name="WSC">{{Cite web|date=prill 2007|title=Ultra sensitive|url=http://www.wsc.co.uk/content/view/196/29/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110124020008/http://www.wsc.co.uk/content/view/196/29/|archive-date=24 janar 2011|access-date=18 janar 2011|website=When Saturday Comes}}</ref> Grupet e para ultras italiane u formuan në vitin 1951, duke përfshirë Fedelissimi Granata të [[Torino F.C.|Torinos]]. Vitet 1960 panë përhapjen dhe zhvillimin e vazhdueshëm të kulturës me formimin e grupeve [[Fossa dei Leoni]] dhe [[F.C. Internazionale Milano|Boys San]], të parët që shpesh konsiderohen në Itali si grupi i parë ultras me të drejta të plota (i lidhur me dhunën). Termi "ultras" u përdor si emër për herë të parë në vitin 1969, kur mbështetësit e [[U.C. Sampdoria|Sampdoria]] formuan [[U.C. Sampdoria|Ultras Tito Cucchiaroni]] dhe tifozët e Torinos formuan Ultras Granata. Stili i mbështetjes që do të bëhej sinonim i futbollit italian u zhvillua më shumë gjatë viteve 1970, pasi u formuan më shumë grupe, duke përfshirë radikalët [[S.S. Lazio|SS Lazio]] Ultras në 1974, me një mbizotërim të fortë të sloganeve dhe thirrjeve fashiste midis grupeve të tjera si mbështetësit e Hellas Verona. Mbështetja aktive e ultrasve u bë më e dukshme, në kontrast me kulturën "tradicionale", shfaqjet koreografike, pankartat dhe simbolet e firmave, flamujt gjigantë, daullet dhe fishekzjarrët u bënë normë pasi grupet synonin ta çonin mbështetjen e tyre në nivele më të larta.<ref name="Football Italia">{{Cite web|date=28 tetor 2009|title=Ultras rule?|url=http://www.football-italia.net/blogs/si60.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101123085614/http://football-italia.net/blogs/si60.html|archive-date=23 nëntor 2010|access-date=18 janar 2011|publisher=Football Italia}}</ref> Dekada pa gjithashtu [[Vite plumbi (Itali)|dhunën dhe trazirat e shoqërisë italiane në atë kohë]] të mbivendosen me lëvizjen ultras, duke shtuar një dimension që e ka pllakosur atë që atëherë.<ref>{{Cite book|last=Alberto Testa|first=Gary Armstrong|title=Football, Fascism and Fandom|url=https://archive.org/details/footballfascismf0000test|publisher=A&C Black|year=2010|isbn=978-1-4081-2371-3}}</ref> Lëvizja ultras u përhap në Evropë, Australi, Azi dhe Afrikën e Veriut gjatë viteve 1980, 1990 dhe 2000, duke filluar me vendet gjeografikisht më afër Italisë.<ref>{{Cite journal|last=Spaaij|first=Ramón|last2=Viñas|first2=Carles|date=mars 2005|title=Passion, politics and violence: A socio‐historical analysis of Spanish ultras|journal=Soccer & Society|volume=6|issue=1|pages=79–96|doi=10.1080/1466097052000337034}}</ref> == Karakteristikat == Grupet ultras zakonisht përqendrohen në një grup themelor themeluesish ose drejtuesish (të cilët tentojnë të mbajnë kontrollin ekzekutiv),<ref name="Ultras pull the strings" /> me nëngrupe më të vogla të organizuara sipas vendndodhjes, miqësisë ose qëndrimit politik. Ultras priren të përdorin stile dhe madhësi të ndryshme të banderolave dhe flamujve që mbajnë emrin dhe simbolet e grupit të tyre.<ref name="Ultras pull the strings">{{Cite web|date=4 shkurt 2007|title=Ultras pull the strings as Italy descends into chaos|url=https://www.theguardian.com/football/2007/feb/04/newsstory.sport1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141002185527/http://www.theguardian.com/football/2007/feb/04/newsstory.sport1|archive-date=2 tetor 2014|access-date=5 shkurt 2011|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gruppi|url=http://www.asromaultras.org/gruppi.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110212220520/http://www.asromaultras.org/gruppi.html|archive-date=12 shkurt 2011|access-date=5 shkurt 2011|website=asromaultras.org|language=it}}</ref> Disa grupe ultras shesin mallrat e tyre për të mbledhur fonde për shfaqjen e shfaqjeve.<ref name="Ultras pull the strings" /><ref>{{Cite web|title=AS Roma Ultras|url=http://www.asromaultras.org/as_roma_ultras.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213065648/http://www.asromaultras.org/as_roma_ultras.html|archive-date=13 shkurt 2011|access-date=18 janar 2011|website=asromaultras.org|language=it}}</ref> Një grup ultras mund të numërojë nga një grusht tifozësh në qindra ose mijëra, me grupe më të mëdha që shpesh pretendojnë seksione të tëra të një stadiumi për vete. Grupet Ultras shpesh kanë një [[Përfaqësimi (politik)|përfaqësues]] që lidhet rregullisht me pronarët e klubit, kryesisht në lidhje me biletat, ndarjen e vendeve dhe objektet e magazinimit.<ref name="Ultras pull the strings" /> Disa klube u ofrojnë grupeve bileta më të lira, dhoma magazinimi për flamujt dhe pankartat dhe qasje të hershme në stadium para ndeshjeve për të përgatitur shfaqje. Këto lloj marrëdhëniesh të favorizuara shpesh kritikohen kur grupet ultras abuzojnë me pushtetin e tyre.<ref name="CBC Sports">{{Cite web|date=15 prill 2005|title=The dark heart of Italian soccer|url=http://www.cbc.ca/sports/columns/analysis/molinaro/molinaro_050415.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224035856/http://www.cbc.ca/sports/columns/analysis/molinaro/molinaro_050415.html|archive-date=24 shkurt 2011|access-date=18 janar 2011|publisher=[[CBC Sports]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.cbc.ca/sports/columns/analysis/molinaro/molinaro_050415.html "The dark heart of Italian soccer"]. [[CBC Sports]]. 15 April 2005. [https://web.archive.org/web/20110224035856/http://www.cbc.ca/sports/columns/analysis/molinaro/molinaro_050415.html Archived] from the original on 24 February 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 January</span> 2011</span>.</cite></ref> === Huliganizmi === [[Skeda:Zabrze-Chorzów_fight.jpg|parapamje| [[Huliganizmi i futbollit në Poloni|Huliganët polakë të futbollit]] në përplasje të dhunshme]] Ndërsa grupet ultras mund të bëhen të dhunshëm, shumica e ndeshjeve të ndjekura nga ultras përfundojnë pa incidente të dhunshme. Ndryshe nga [[Lista e firmave huligane|firmat huligane]], qëllimi kryesor i të cilave është të luftojnë [[Huligan futbolli|huliganët]] e klubeve të tjera, fokusi kryesor i ultrasve është përgjithësisht të mbështesin ekipin e tyre.<ref name="Spiked">{{Cite web|date=9 shkurt 2007|title=Ultra vires|url=http://www.spiked-online.com/index.php/site/article/2836/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224042909/http://www.spiked-online.com/index.php/site/article/2836|archive-date=24 shkurt 2011|access-date=18 janar 2011|publisher=Spiked}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20110224042909/http://www.spiked-online.com/index.php/site/article/2836 "Ultra vires"]. Spiked. 9 February 2007. Archived from [http://www.spiked-online.com/index.php/site/article/2836/ the original] on 24 February 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 January</span> 2011</span>.</cite></ref> Disa huliganë përpiqen të mos bien në sy kur udhëtojnë; zakonisht nuk vishen me ngjyra ekipore, për të shmangur zbulimin nga policia. Megjithatë, brenda kulturës ultra ose huligane, ata që vishen për t'u "përzier" do të quheshin [[Rastesishme (nënkulturë)|të rastësishëm]], i cili shihet nga disa si një degë e huliganizmit, por ende ruan pavarësinë dhe kulturën e vet. Ultras priren të jenë më të dukshëm kur udhëtojnë, duke shfaqur me krenari shallet e tyre dhe ngjyrat e klubit ndërsa mbërrijnë ''masivisht'', gjë që lejon policinë të vëzhgojë me vëmendje lëvizjet e tyre. == Shiko gjithashtu == * [[Curva]] * [[Huliganizmi|Huligan]] * [[Lista e rivaliteteve të futbollit të shoqatave]] * [[Lista e firmave huligane]] * [[Torcida organizada]] == Referime == f7d1clfg3h7hort5u7ui9928ywijybg Fetë darmike 0 355214 3002358 2974799 2026-06-27T19:40:42Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002358 wikitext text/x-wiki {{Pie chart|caption=Fetë indiane si përqindje e popullsisë së botës|label1=Hinduizmi|value1=16|color1=orange|label2=Budizmi|value2=7.1|color2=yellow|label3=Sikizmi|value3=0.35|color3=DarkKhaki|label4=Xhainizmi|value4=0.06|color4=LightCoral|other=yes}}'''Fetë indiane''', ndonjëherë të quajtura edhe '''fetë Dharmike''' ose '''fetë Indike''', janë [[Feja|disa fe]] që kanë origjinën në [[Nënkontinenti indian|nënkontinentin Indian]] . Këto fe, të cilat përfshijnë [[Budizmi|Budizmin]], [[Hinduizmi|Hinduizmin]], [[Xhainizmi|Jainizmin]] dhe [[Sikizmi|Sikizmin]], klasifikohen gjithashtu si fe lindore . Megjithëse fetë indiane janë të lidhura përgjatë [[Historia e Indisë|historisë së Indisë]], ato përbëjnë një gamë të gjerë komunitetesh fetare dhe nuk kufizohen në nënkontinentin Indian.<ref group="web" name="EB" /> {| class="wikitable floatright" |+Fetë indiane sipas numrit të ndjekësve (anketë 2020)<ref>{{Cite web|title=Központi Statisztikai Hivatal|url=http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/26/tables/load4_1_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065121/http://www.ksh.hu/nepszamlalas/|archive-date=7 janar 2019|access-date=2 tetor 2013|publisher=Nepszamlalas.hu}}</ref><ref>{{Cite web|date=janar 2015|title=Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact|url=http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141543/http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|archive-date=25 maj 2017|access-date=29 maj 2015|website=gordonconwell.edu}}</ref><ref>{{Cite news|date=15 korrik 2021|title=Viewpoint: Why Sikhs celebrate kindness – BBC News|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-57817615}}</ref><ref>{{Cite web|date=11 qershor 2020|title=Countries With The Largest Jain Populations – WorldAtlas|url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-largest-jain-populations.html}}</ref> ! Feja ! Popullatë |- | [[Hindutë]][[Skeda:Om.svg|16x16px]] | 1.25 miliardë |- | [[Budizmi|Budistët]][[Skeda:Dharma_Wheel.svg|18x18px]] | 520 milionë |- | [[Sikizmi|sikët]][[Skeda:Khanda.svg|19x19px]] | 30 milionë |- | [[Xhainizmi|Jainët]][[Skeda:Jainism.svg|33x33px]] | 6 milionë |- | Të tjerët | 4 milionë |- | Total | '''1.81 miliardë''' |}  Dëshmitë që dëshmojnë [[Besimet parahistorike|një fe parahistorike]] në nënkontinentin Indian rrjedhin nga pikturat shkëmbore të shpërndara [[Mezoliti|të Mezolitit]] . Populli [[Harapa|Harap]] i [[Qytetërimi i Luginës së Indit|qytetërimit të Luginës së Indit]], i cili zgjati nga 3300 deri në 1300 pes (periudha e pjekur 2600-1900 pes), kishte një kulturë të hershme të urbanizuar që i paraprin fesë Vedike.<ref>{{Cite news|last=Vir Sanghvi|title=Rude Travel: Down The Sages|work=Hindustan Times|url=https://www.hindustantimes.com/brunch/rude-travel-down-the-sages/story-SYVGGDouZrOTgJogiul6IN.html}}</ref><sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Vërtetueshmëria|<span title="Vir Singhvi is a Journalist not a scholar. (February 2017)">më mirë&nbsp;burimi&nbsp;nevojshme</span>]]'' &#x5D;</sup> Historia e dokumentuar e feve indiane fillon me [[Feja historike Vedike|fenë historike Vedike]], praktikat fetare të [[indo-iranianët|indo-iranianëve]] të hershëm, të cilat u mblodhën dhe më vonë [[Shakha|u redaktuan]] në ''[[Vedat|Veda]]'', si dhe Agamat me origjinë [[Popujt Dravidian|dravidiane]] . Periudha e kompozimit, redaktimit dhe komentimit të këtyre teksteve njihet si [[periudha Vedike]], e cila zgjati afërsisht nga viti 1750 deri në 500 pes. {{Sfn|Michaels|2004}} Pjesët filozofike të Vedave u përmblodhën në [[Upanishadet|Upanishadët]], të cilat zakonisht quhen ''[[Vedanta|Vedānta]]'', të interpretuara në mënyra të ndryshme që të nënkuptojnë ose "kapitujt e fundit, pjesët e [[Vedat|Vedës]] " ose "objekti, qëllimi më i lartë i Vedës".<ref>Max Muller, [https://archive.org/stream/upanishads01ml#page/n93/mode/2up The Upanishads], Part 1, Oxford University Press, page LXXXVI footnote 1</ref> Upanishadët e hershëm paraprijnë të gjitha Epokën e Përbashkët, pesë nga njëmbëdhjetë Upanishadët kryesorë u kompozuan sipas të gjitha gjasave përpara shekullit të 6-të pes, {{Sfn|Olivelle|2014}} {{Sfn|King|1995}} dhe përmbajnë përmendjet më të hershme të ''[[Joga|Yoga]]'' dhe [[Moksha]] . {{Sfn|Olivelle|1998}} Periudha śramaṇa midis 800 dhe 200 pes shënon një "pikë kthese midis hinduizmit vedik dhe hinduizmit puranik". {{Sfn|Michaels|2004}} Lëvizja Shramana, një lëvizje e lashtë fetare indiane paralele por e ndarë nga tradita Vedike, shpesh sfidonte shumë nga konceptet Vedike dhe Upanishadike të shpirtit (Atman) dhe realitetit përfundimtar (Brahman). Në shekullin e 6-të pes, lëvizja shramnike u maturua në [[Xhainizmi|xhainizëm]] {{Sfn|Jain|2008}} dhe [[Budizmi|budizëm]] {{Sfn|Svarghese|2008}} dhe ishte përgjegjëse për ndarjen e feve indiane në dy degë kryesore filozofike të astikës, e cila nderon Vedën (p.sh., gjashtë shkollat ortodokse të hinduizmit) dhe [[Āstika dhe nāstika|nastikës]](p.sh., Budizmi, Jainizmi, Charvaka, etj.). Megjithatë, të dyja degët ndanin konceptet e lidhura me [[Joga|Yoga]], ''[[Samsara|saṃsāra]]'' (cikli i lindjes dhe vdekjes) dhe ''[[moksha]]'' (çlirimi nga ai cikël). Periudha Puranike (200 pes – 500 e.s.) dhe periudha e mesjetës së hershme (500–1100 e.s.) krijuan konfigurime të reja të hinduizmit, veçanërisht bhakti dhe [[Shaivizmi]], [[Shaktizmi]], [[Vaishnavizmi]], [[Smarta]] dhe grupe më të vogla si Shrauta konservatore. Periudha e hershme islame (1100–1500 e.s.) gjithashtu u dha shtysë lëvizjeve të reja. [[Sikizmi|Sikhizmi]] u themelua në shekullin e 15-të mbi mësimet e Guru Nanakut dhe nëntë Guruve të njëpasnjëshëm sikhë në Indinë Veriore .<ref group="web" name="ADR">{{Cite web|last=Adherents.com|title=Religions by adherents|url=http://www.adherents.com/misc/rel_by_adh_CSM.html|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229121302/http://www.adherents.com/misc/rel_by_adh_CSM.html|archive-date=29 dhjetor 2011|access-date=9 shkurt 2007|format=PHP}}</ref> Shumica dërrmuese e adhuruesve të tij e kanë origjinën në rajonin e Punxhabit . Gjatë periudhës së sundimit britanik në Indi, u ngrit një riinterpretim dhe sintezë e hinduizmit, e cila ndihmoi [[Lëvizja indiane për pavarësi|lëvizjen indiane e pavarësise]] . == Historia == {{Kryesor|Tantra}} === Periodizimi === Historiani skocez James Mill, në veprën e tij kryesore ''Historia e Indisë Britanike'' (1817), dalloi tre faza në historinë e Indisë, përkatësisht periudhat hindu, myslimane dhe britanike. Ky periodizim është kritikuar, për keqkuptimet që ka shkaktuar. Një tjetër periodizim është ndarja në "periudha antike, klasike, mesjetare dhe moderne", megjithëse ky periodizim ka marrë edhe kritika. {{Sfn|Thapar|1978}} Smart dhe Michaels duket se ndjekin periodizimin e Mill, ndërsa Flood dhe Muesse ndjekin periodizimin e "periudhave antike, klasike, mesjetare dhe moderne". Një periodizim i përpunuar mund të jetë si më poshtë: {{Sfn|Michaels|2004}} * Parahistoria indiane duke përfshirë [[Qytetërimi i Luginës së Indit|qytetërimin e Luginës së Indit]] (deri rreth vitit 1750 pes) * Epoka e hekurit duke përfshirë [[Periudha Vedike|periudhën Vedike]] (rreth 1750–600 pes) * "Urbanizimi i dytë" (rreth 600–200 pes) * Periudha klasike (rreth 200 pes-1200 e.s.) [note 7] ** Periudha paraklasike (rreth 200 pes-320 e.s.) ** "Epoka e Artë" (Perandoria Gupta) (rreth 320–650 e.s.) ** Periudha e vonë-klasike (rreth 650–1200 e.s.) * Periudha mesjetare (rreth 1200–1500 e.s.) * Moderne e hershme (rreth 1500–1850) * Periudha moderne (Raxhi britanik dhe pavarësia) (nga 1850 e këtej) === Fetë paravedike (para rreth vitit 1750 pes) === ==== Parahistoria ==== Feja më e hershme e ndjekur nga popujt e nënkontinentit Indian, duke përfshirë ata të [[Lumi Indus|Luginës së Indit]] dhe [[Gangu|Luginës së Gangut]], ka të ngjarë të ishte [[animizmi]] [[Feja etnike|vendor]] që nuk kishte misionarë .<ref name=":02">{{Cite book|last=Harari|first=Yuval Noah|title=Sapiens: A Brief History of Humankind|url=https://archive.org/details/sapiensbriefhist0000unse|publisher=Penguin Random House UK|year=2015|isbn=978-0-09-959008-8|location=London|pages=[https://archive.org/details/sapiensbriefhist0000unse/page/235 235]–236|translator-last=Harari|translator-first=Yuval Noah|oclc=910498369|author-link=Yuval Noah Harari|translator-last2=Purcell|translator-first2=John|translator-last3=Watzman|translator-first3=Haim|translator-link=Yuval Noah Harari|translator-link3=Haim Watzman}}</ref> [[Skeda:Mohenjo-daro_Priesterkönig.jpeg|parapamje| "Mbreti prift" i [[Qytetërimi i Luginës së Indit|qytetërimit të Luginës së Indus]]]] Dëshmitë që vërtetojnë [[Besimet parahistorike|fenë parahistorike]] në nënkontinentin Indian rrjedhin nga pikturat shkëmbore të shpërndara [[Mezoliti|të Mesolitit]], si në Bhimbetka, që përshkruajnë vallet dhe ritualet. Bujqësia [[Neoliti|neolitike]] që banonte në luginën [[Lumi Indus|e lumit Ind]] i varrosnin të vdekurit e tyre në një mënyrë që sugjeronte praktika shpirtërore që përfshinin nocionet e një jete të përtejme dhe besimin në magji. {{Sfn|Heehs|2002}} Vende të tjera të Epokës së Gurit të Azisë Jugore, të tilla si strehimoret shkëmbore Bhimbetka në Madhya Pradesh qendror dhe petroglifet Kupgal të Karnatakës lindore, përmbajnë art shkëmbor që portretizon rite fetare dhe dëshmi të muzikës së mundshme të ritualizuar.<ref group="web">{{Cite news|date=19 mars 2004|title=Ancient Indians made 'rock music'|work=[[BBC News]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3520384.stm|access-date=7 gusht 2007}}</ref> ==== Qytetërimi i Luginës së Indit ==== {{multiple image|total_width=300|align=right|image1=Mahabodhitemple.jpg|alt1=|caption1=[[Tempulli Mahabodhi]] [[Budizmi|Budist]], [[Bodh Gaya]], [[Bihar]]|image2=Palitana.jpg|alt2=|caption2=[[Tempulli Palitana]] [[Xhainizmi|Xhainist]], Kodra [[Shatrunjaya]], [[Guxharat|Guxharat]]|footer=}} Religjioni dhe sistemi i besimit të njerëzve [[Lumi Indus|të luginës së Indus]] ka marrë vëmendje të posaçme, veçanërisht nga pikëpamja e identifikimit të pararendësve të hyjnive dhe praktikave fetare të feve indiane që u zhvilluan më vonë në zonë. Megjithatë, për shkak të mungesës së provave, të cilat janë të hapura për interpretime të ndryshme dhe faktit që shkrimi Ind mbetet i padeshifruar, përfundimet janë pjesërisht spekulative dhe kryesisht të bazuara në një pamje retrospektive nga një këndvështrim shumë i mëvonshëm hindu. {{Sfn|Wright|2009}} Një vepër e hershme dhe me ndikim në këtë zonë që vendosi prirjen për interpretimet hindu të dëshmive arkeologjike nga vendet e Harapanit {{Sfn|Ratnagar|2004}} ishte ajo e John Marshall, i cili në 1931 identifikoi këto si tipare të spikatura të fesë Inde: një Zot i Madh Mashkull dhe një Nënë Perëndeshë; hyjnizimi ose nderimi i kafshëve dhe bimëve; paraqitje simbolike e falusit ( [[Lingam|linga]] ) dhe vulvës ( [[Yoni|joni]] ); dhe, përdorimi i banjove dhe ujit në praktikën fetare. Interpretimet e Marshallit janë debatuar shumë dhe nganjëherë janë diskutuar gjatë dekadave në vijim. {{Sfn|Marshall|1931}} {{Sfn|Possehl|2002}} [[Skeda:Shiva_Pashupati.jpg|parapamje| E ashtuquajtura ''vula e Pashupatit'', që tregon një figurë të ulur dhe ndoshta [[itifalike]], të rrethuar nga kafshë.]] Një vulë e luginës së Indus tregon një figurë të ulur, ndoshta itifalike dhe tricefalike, me një shami me brirë, të rrethuar nga kafshë. Marshall e identifikoi figurën si një formë të hershme të perëndisë hindu [[Shiva]] (ose [[Rudra]] ), i cili lidhet me asketizmin, [[Joga|jogën]] dhe linga; konsiderohet si zot i kafshëve; dhe shpesh përshkruhet si me tre sy. Prandaj, vula është njohur si [[Vula e Pashupatit]], sipas ''Pashupatit'' (zot i të gjitha kafshëve), një epitet i Shivës. {{Sfn|Marshall|1931}} {{Sfn|Possehl|2002}} Ndërsa puna e Marshallit ka fituar njëfarë mbështetjeje, shumë kritikë dhe madje mbështetës kanë ngritur disa kundërshtime. Doris Srinivasan ka argumentuar se figura nuk ka tre fytyra, apo qëndrim jog, dhe se në [[Vedat|literaturën Vedike]] Rudra nuk ishte një mbrojtës i kafshëve të egra. {{Sfn|Srinivasan|1975}} {{Sfn|Srinivasan|1997}} Herbert Sullivan dhe Alf Hiltebeitel gjithashtu hodhën poshtë konkluzionet e Marshallit, me të parët që pretendonin se figura ishte femër, ndërsa i dyti e lidhi figurën me ''Mahishën'', Zotin e Buallit dhe kafshët përreth me [[vahana]] (automjete) hyjnish për katër drejtimet kardinal. {{Sfn|Sullivan|1964}} {{Sfn|Hiltebeitel|2011}} Pavarësisht kritikave për lidhjen e Marshallit të vulës me një ikonë proto-Shiva, ajo është interpretuar si [[Tirthankara]] Rishabha nga Jains dhe Vilas Sangave<ref>{{Cite book|last=Vilas Sangave|url=https://books.google.com/books?id=2FGSGmP4jNcC|title=Facets of Jainology: Selected Research Papers on Jain Society, Religion, and Culture|publisher=Popular Prakashan|year=2001|isbn=978-81-7154-839-2|location=Mumbai}}</ref> ose një [[Gautama Buddha|Buda]] i hershëm nga budistët. {{Sfn|Ratnagar|2004}} Historianët si Heinrich Zimmer, Thomas McEvilley janë të mendimit se ekziston një lidhje midis qytetërimit të parë [[Xhainizmi|Xhain]] Tirthankara Rishabha dhe qytetërimit të Luginës së Indit. {{Sfn|Zimmer|1969}} === Periudha Vedike (1750–800 pes) === {{Quote|... disa mendimtarë filluan ti trajtonin si një të tërë të gjitha mësimet filozofike të shumëllojshme të Upanishadëve, epikave, Puranave, dhe shkolave të njohura retrospektivisht "gjashtë sistemet" (''saddarsana'') e filozofisë së rrymës kryesore hindu.{{sfn|Nicholson|2010|p=2}}}} Historia e dokumentuar e feve indiane fillon me [[Feja historike Vedike|fenë historike Vedike]], praktikat fetare të [[Popujt indo-arianë|indo-arianëve]] të hershëm, të cilat u mblodhën dhe më vonë [[Shakha|u redaktuan]] në ''[[Vedat|Samhitas]]'' (zakonisht të njohura si Vedas), katër koleksione kanonike himnesh ose [[Mantra|mantrash]] të kompozuara në [[Gjuha sanskrite vedike|sanskritishten arkaike]] . Këto tekste janë tekstet qendrore ''[[shruti]]'' (të zbuluara) të [[Hinduizmi|hinduizmit]] . Periudha e kompozimit, redaktimit dhe komentimit të këtyre teksteve njihet si [[periudha Vedike]], e cila zgjati afërsisht nga viti 1750 deri në 500 pes. {{Sfn|Michaels|2004}} [[Periudha Vedike]] është më domethënëse për përbërjen e katër Vedave, Brahmanave dhe Upanishadëve më të vjetër (të dyja të paraqitura si diskutime mbi ritualet, mantrat dhe konceptet që gjenden në katër Vedat), të cilat sot janë disa nga [[Teksti fetar|tekstet kanonike]] më të rëndësishme të hinduizmit, dhe janë kodifikimi i shumë prej asaj që u zhvillua në besimet thelbësore të hinduizmit.<ref name="Witzel">[[Stephanie W. Jamison]] and [[Michael Witzel]] in Arvind Sharma, editor, ''The Study of Hinduism''. University of South Carolina Press, 2003, page 65</ref>{{multiple image|total_width=300|align=right|image1=Buddha in Sarnath Museum (Dhammajak Mutra).jpg|alt1=|caption1=Një statujë e [[Gautama Buddha|Gautama Budës]] nga [[Sarnath|Sarnathi]], [[Uttar Pradesh]], India, shekulli 4 es.|image2=Mahavir.jpg|alt2=|caption2=Idhulli i [[Mahavira|Mahavirës]], [[Tirthankara]] i 24ët dhe i fundit i [[Xhainizmi|Jainizmit]].|footer=}} ==== Periudha e hershme Vedike - kompozime të hershme Vedike (rreth 1750–1200 pes) ==== [[Rishi|Rishit]], kompozitorët e himneve të [[Rigveda|Rigvedës]], konsideroheshin poetë dhe shikues të frymëzuar. Mënyra e adhurimit ishte kryerja e [[Jaxhna|Jaxhnjës]], sakrifica që përfshinte sakrificën dhe sublimimin e havanës sámagri (përgatitje bimore)<ref>{{Cite book|last=Parmar|first=Manish Singh|url=https://books.google.com/books?id=hutUDwAAQBAJ&dq=The+mode+of+worship+was+the+performance+of+Yajna%2C+sacrifices+which+involved+sacrifice+and+sublimation+of+the+havana+s%C3%A1magri+%28herbal+preparations%29&pg=PP13|title=Ancient India: A Glimpse of Indias' Glorious Ancient Past|date=2018-04-10|publisher=BookRix|isbn=978-3-7438-6452-8|language=en}}</ref> në zjarr, të shoqëruar nga këndimi i [[Samagana|Samanëve]] dhe 'mërmëritja' e [[Jaxhurveda|Jaxhuve]], mantrës flijuese. Kuptimi sublim i fjalës jaxhnja rrjedh nga folja sanskrite ''yaj'', e cila ka një kuptim të trefishtë të adhurimit të hyjnive (devapujana), unitetit (saògatikaraña) dhe bamirësisë (dána). Një element thelbësor ishte zjarri i flijimit - [[Agni]] hyjnor - në të cilin derdheshin ofrimet, pasi çdo gjë që ofrohej në zjarr besohej se arrinte te Zoti.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2023)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> Konceptet qendrore në Vedat janë [[Satya]] dhe [[Rta]] . ''Satya'' rrjedh nga Sat, pjesëza e tanishme e rrënjës foljore ''si'', "të jesh, të ekzistosh, të jetosh". {{Sfn|Zimmer|1989}} ''Sat'' do të thotë "ajo që ekziston me të vërtetë [...] e vërteta ekzistuese e vërtetë; e mira", {{Sfn|Zimmer|1989}} dhe ''Sat-ya'' do të thotë "është-qenie". {{Sfn|Zimmer|1989}} ''Rta'', "ajo që është e lidhur siç duhet; rendi, rregulli; e vërteta", është parimi i rendit natyror që rregullon dhe koordinon funksionimin e universit dhe gjithçkaje brenda tij. {{Sfn|Holdrege|2004}} "Satya (e vërteta si qenie) dhe rita (e vërteta si ligj) janë parimet kryesore të Realitetit dhe manifestimi i tij është sfondi i kanoneve të darmës, ose një jetë me drejtësi." {{Sfn|Krishnananda|1994}} "Satya është parimi i integrimit i rrënjosur në Absolutin, rita është zbatimi dhe funksioni i tij si rregull dhe rend që vepron në univers." {{Sfn|Krishnananda|1994}} Përputhja me Ṛta do të mundësonte përparim ndërsa shkelja e saj do të çonte në ndëshkim. Panikkar vëren: {{Quote|''Ṛta'' është baza e gjithëçkaje; është "supremja", megjithëse kjo nuk duhet kuptuar në një sens statik. [...] Është shprehja e dinamizmit primordial që është i trashëguar në çdo gjë...."{{sfn|Panikkar|2001|pp=350–351}}}} Termi ''rta'' është trashëguar nga [[feja proto-indo-iraniane]], feja e [[Popujt indo-arianë|popujve indo-iranian]] para shkrimeve më të hershme [[Vedat|Vedike]] (Indo-ariane) dhe [[Zoroastrizmi|Zoroastriane]] (Iraniane). " [[Asha]] " është termi [[Avestan|i gjuhës avestane]] (që korrespondon me atë të [[Gjuha sanskrite vedike|gjuhës Vedike]] [[ṛta]] ) për një koncept me rëndësi thelbësore<ref name="DG_1963_46">{{Harvnb|Duchesne-Guillemin|1963}}.</ref> për teologjinë dhe doktrinën [[Zoroastrizmi|Zoroastriane]] . Termi "dharma" ishte përdorur tashmë në mendimin brahmanik, ku u konceptua si një aspekt i [[Rta|Rtas]] . {{Sfn|Day|1982}} ==== Periudha e mesme Vedike (rreth 1200–850 pes) ==== Gjatë periudhës së Mesme Vedike, u kompozuan mantrat e Jaxhurvedës dhe tekstet më të vjetra Brahmana. {{Sfn|Michaels|2004}} [[Brahmin|Brahmanët]] u bënë ndërmjetës të fuqishëm. {{Sfn|Michaels|2004}}Rrënjët historike të [[Xhainizmi në Indi|xhainizmit në Indi]] gjurmohen në shekullin e 9-të para Krishtit me ngritjen e Parshvanathës dhe filozofisë së tij jo të dhunshme. {{Sfn|Dundas|2002}} {{Sfn|Zimmer|1953}} ==== Periudha Vedike e Vonë (nga 850 pes) ==== Feja Vedike evoluoi në [[Hinduizmi|Hinduizëm]] dhe [[Vedanta]], një rrugë fetare që e konsideron veten "thelb" të Vedave, duke interpretuar panteonin vedik si një pamje unitare të universit me "Zotin" (Brahman) i parë si të brendshëm dhe transhendent në format e [[Ishvara|Ishvarës]] dhe [[Brahman|Brahmanit]]. Ky sistem i mendimit post-Vedik, së bashku me [[Upanishadet]] dhe tekstet e mëvonshme si [[Itihasa|epikat]] ( [[Ramajana]] dhe [[Mahabharata]] ), është një komponent kryesor i hinduizmit modern. Traditat rituale të fesë Vedike ruhen në traditën konservatore Śrauta.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2023)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> === Periudha Shramanike (rreth 800–200 pes) === Gjatë kohës së lëvizjeve reformuese shramanike "humbën shumë elementë të fesë Vedike". {{Sfn|Michaels|2004}} Sipas Michaels, "është e justifikuar të shihet një pikë kthese midis fesë Vedike dhe feve hindu". {{Sfn|Michaels|2004}} ===== Xhainizmi ===== ===== Budizmi ===== [[Skeda:Buddhist_Monks_performing_traditional_Sand_mandala_made_from_coloured_sand.jpg|parapamje| Murgjit budistë që kryejnë mandala tradicionale me rërë të bërë nga rërë me ngjyrë]] ==== Përhapja e xhainizmit dhe budizmit (500–200 pes) ==== Si xhainizmi ashtu edhe budizmi u përhapën në të gjithë Indinë gjatë periudhës së perandorisë Magadha.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2023)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> [[Budizmi]] lulëzoi gjatë mbretërimit të [[Ashoka]] të Perandorisë Maurja, i cili patronoi mësimet budiste dhe unifikoi nënkontinentin Indian në shekullin e 3-të pes. Ai dërgoi misionarë jashtë vendit, duke lejuar që budizmi të përhapet në të gjithë Azinë.<ref name="Heehs_2002_106">{{Harvnb|Heehs|2002}}.</ref> [[Xhainizmi]] filloi periudhën e tij të artë gjatë mbretërimit të perandorit Kharavela të Kalingës në shekullin II pes për shkak të patronazhit të tij të rëndësishëm të fesë. Mbretërimi i tij konsiderohet një periudhë rritjeje dhe ndikimi për fenë, megjithëse xhainizmi kishte lulëzuar për shekuj më parë dhe vazhdoi të zhvillohej në rëndësi pas kohës së tij.<ref>{{Cite web|title=Kharavela - The Great Philanthropic Emperor|url=https://magazines.odisha.gov.in/orissareview/apr-2007/engpdf/page40-41.pdf|access-date=20 maj 2024|archive-date=10 mars 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310235038/https://magazines.odisha.gov.in/orissareview/apr-2007/engpdf/page40-41.pdf|url-status=dead}}</ref> ==== Kultura Dravidiane ==== Feja e hershme dravidiane përbëhej nga forma jo- [[Feja historike vedike|vedike]] e [[Hinduizmi|hinduizmit]] në atë që ata ishin historikisht ose aktualisht janë [[agama (hinduizëm)|agamikë]] . Agamat janë me origjinë jo-[[Vedat|vedike]]<ref>{{Cite book|title=Āgamaprāmāṇya of Yāmunācārya|publisher=Oriental Institute, Maharaja Sayajirao University of Baroda|year=1976|editor-last=Mudumby Narasimhachary|series=Issue 160 of Gaekwad's Oriental Series}}</ref> dhe janë datuar ose si tekste post-vedike. ose si kompozime gojore paravedike.<ref>{{Cite web|last=Nagalingam|first=Pathmarajah|year=2009|title=Chapter 3|url=http://www.siddha.com.my/forum/religionoftheagamas/chapter3.html|website=The Religion of the Agamas|publisher=Siddhanta Publications}}</ref> ''Agamat'' janë një koleksion i [[Teksti fetar|shkrimeve]] të shenjta [[Gjuha tamile|tamile]] dhe më vonë [[Gjuha sanskrite|sanskrite]] që përbëjnë kryesisht metodat e ndërtimit të tempullit dhe krijimit të ''murtit'', mjetet e adhurimit të hyjnive, doktrinat filozofike, praktikat medituese, arritjen e dëshirave të gjashtëfishta dhe katër lloje të jogës. Adhurimi i hyjnisë tutelare, florës dhe faunës së shenjtë në hinduizëm njihet gjithashtu si një mbijetesë e fesë Dravidiane para-Vedike. [[Skeda:WLA_lacma_12th_century_Maharishi_Agastya.jpg|parapamje| I urti Agastja, babai i letërsisë Tamile]] Veprat gramatikore të lashta tamile [[Tolkappiyam]], dhjetë antologjitë [[Pattuppāṭṭu]], tetë antologjitë [[Eṭṭuttokai]] hedhin dritë gjithashtu mbi fenë e hershme të dravidianëve të lashtë. ''Seyon'' u lavdërua si ''perëndia e kuqe e ulur në pallua blu, e cila është gjithnjë e re dhe e shkëlqyer,'' si ''perëndia e preferuar e tamilëve.''<ref name="Kanchan Sinha 1979">Kanchan Sinha, Kartikeya in Indian art and literature, Delhi: Sundeep Prakashan (1979).</ref> [[Shiva]] shihej gjithashtu si Zoti suprem.<ref name="Kanchan Sinha 1979" /> Ikonografia e hershme e [[Murugan|Seyyon]]<ref>{{Cite web|last=Mahadevan|first=Iravatham|date=6 maj 2006|title=A Note on the Muruku Sign of the Indus Script in light of the Mayiladuthurai Stone Axe Discovery|url=http://www.harappa.com/arrow/stone_celt_indus_signs.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060904034700/http://www.harappa.com/arrow/stone_celt_indus_signs.html|archive-date=4 shtator 2006|website=harappa.com}}</ref> dhe [[Shiva|Shivës]]<ref name="Ranbir Vohra 2000 15">{{Cite book|last=Ranbir Vohra|title=The Making of India: A Historical Survey|url=https://archive.org/details/makingofindiahis00vohr|publisher=M.E. Sharpe|year=2000|page=[https://archive.org/details/makingofindiahis00vohr/page/15 15]}}</ref><ref name="Grigorii Maksimovich Bongard-Levin 1985 45">{{Cite book|last=Grigorii Maksimovich Bongard-Levin|title=Ancient Indian Civilization|publisher=Arnold-Heinemann|year=1985|page=45}}</ref><ref name="Steven Rosen, Graham M. Schweig 2006 45">{{Cite book|last=Steven Rosen|title=Essential Hinduism|url=https://archive.org/details/essentialhinduis0000rose|last2=Graham M. Schweig|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|page=[https://archive.org/details/essentialhinduis0000rose/page/44 45]}}</ref> {{Sfn|Singh|1989}}<ref>Kenoyer, Jonathan Mark. ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization''. Karachi: Oxford University Press, 1998.</ref> dhe lidhja e tyre me florën dhe faunën vendase shkon prapa në qytetërimin e Luginës së Indit.<ref name="Ranbir Vohra 2000 15" /><ref name="Steven Rosen, Graham M. Schweig 2006 45" /> {{Sfn|Basham|1967}}<ref>{{Cite book|last=Frederick J. Simoons|title=Plants of life, plants of death|url=https://archive.org/details/plantsoflifeplan0000simo|year=1998|page=[https://archive.org/details/plantsoflifeplan0000simo/page/n384 363]}}</ref> {{Sfn|Flood|1996}}<ref name="Grigorii Maksimovich Bongard-Levin 1985 45" /><ref>{{Cite book|last=John Keay|title=India: A History|year=2000|url=https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000unse|publisher=Grove Press|page=[https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000unse/page/14 14]}}{{Nevojitet citimi i plotë|date=March 2021}}</ref> Peizazhi Sangam u klasifikua në pesë kategori, ''thinais'', bazuar në humorin, stinën dhe tokën. [[Tolkappiyam]], përmend se secili prej këtyre ''Thinai'' kishte një hyjni të lidhur si [[Murugan|Seyyon]] në ''Kurinji'' - kodrat, [[Vishnu|Thirumaal]] në ''Mullai'' - pyjet dhe [[Durga|Kotravai]] në ''Marutham'' - fushat dhe [[Indra|Wanji-ko]] në ''Neithal'' - brigjet dhe detet. Zotat e tjerë të përmendur ishin [[Krishna|Mayyon]] dhe [[Balaram|Vaali]], të cilët u asimiluan të gjithë në hinduizëm me kalimin e kohës. Ndikimi gjuhësor dravidian<ref name="Q. Adams, 1997 p.308">J.P. Mallory and D. Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (1997), p.308.</ref> në fenë e hershme Vedike është i dukshëm, shumë nga këto tipare janë tashmë të pranishme në [[Gjuhët indo-ariane|gjuhën më të vjetër të njohur indo-ariane]], gjuhën e ''[[Rigveda|Rigvedës]]'' (rreth 1500 pes),<ref name="Q. Adams, 1997 p.308" /> e cila përfshin gjithashtu mbi një duzinë fjalë të huazuara nga gjuha dravidiane.<ref>K. Zvelebil, ''Dravidian Linguistics: an Introduction'', (Pondicherry: Pondicherry Institute of Linguistics and Culture 1990), p. 81.</ref> {{Sfn|Krishnamurti|2003}} Ky përfaqëson një bashkim të hershëm fetar dhe kulturor {{Sfn|Lockard|2007}} ose sintezë {{Sfn|Hiltebeitel|2007}} midis dravidianëve të lashtë dhe indo-arianëve, e cila u bë më e dukshme me kalimin e kohës me ikonografinë e shenjtë, traditat, filozofinë, florën dhe faunën që vazhdoi të ndikojë hinduizmin, budizmin, çarvakën, shramanën dhe xhainizmin. {{Sfn|Tiwari|2002}} {{Sfn|Lockard|2007}} {{Sfn|Zimmer|1951}} {{Sfn|Larson|1995}} [[Skeda:01AnnamalaiyarTemple&Thiruvannamalai&TamilNadu&AerialViewfromVirupakshaCave.jpg|majtas|parapamje| Planifikim tipik i arkitekturës dravidiane që evoluoi nga ''koyil'' si rezidencë e mbretit.]] Në të gjithë [[Tamilakam|Tamilakamin]], një mbret konsiderohej si hyjnor nga natyra dhe kishte rëndësi fetare.<ref>{{Cite book|last=Harman|first=William P.|title=The sacred marriage of a Hindu goddess|publisher=Motilal Banarsidass|year=1992|page=6}}</ref> Mbreti ishte 'përfaqësuesi i Zotit në tokë' dhe jetonte në një "koyil", që do të thotë "banesa e një perëndie". Fjala moderne tamile për tempull është [[Koili|koil]] . Adhurimi titullar iu bë edhe mbretërve.<ref>{{Cite book|last=Anand|first=Mulk Raj|url=https://www.google.co.uk/search?tbm=bks&q=The+king+is+%27the+representative+of+God+on+earth%27+and+lives+in+a+palace+called+%27+Koyil%27%2C+which+means+the+residence+of+God.+The+ritual+worship+of+God|title=Splendours of Tamil Nadu|publisher=Marg Publications|year=1980}}</ref><ref>{{Cite book|last=Chopra|first=Pran Nath|title=History of South India|publisher=S. Chand|year=1979}}</ref> Fjalët moderne për perëndinë si "kō" ("mbret"), "iṟai" ("perandor") dhe "āṇḍavar" ("pushtues") tani kryesisht u referohen perëndive. Këta elementë u përfshinë më vonë në [[Hinduizmi|hinduizëm]] si martesa legjendare e [[Shiva|Shivës]] me mbretëreshën Mīnātchi që sundoi Madurai ose Wanji-ko, një zot që më vonë u bashkua nën [[Indra|Indrën]] .<ref>{{Cite book|last=Bate|first=Bernard|title=Tamil oratory and the Dravidian aesthetic: democratic practice in south India|publisher=Columbia University Press|year=2009}}</ref> [[Tolkappiyar]] i referohet Tre Mbretërve të Kurorëzuar si "Tre të lavdëruar nga Qielli".<ref>{{Cite book|last=A. Kiruṭṭin̲an̲|title=Tamil culture: religion, culture, and literature|publisher=Bharatiya Kala Prakashan|year=2000|page=17}}</ref> Në jugun që flet dravidianisht, koncepti i mbretërimit hyjnor çoi në marrjen e roleve kryesore nga shteti dhe tempulli.<ref>{{Cite book|last=Embree|first=Ainslie Thomas|url=https://archive.org/details/encyclopediaofas0000embr|title=Encyclopedia of Asian history: Volume 1|publisher=Scribner|year=1988|isbn=978-0-684-18898-0|author-link=Ainslie Embree|url-access=registration}}</ref> === Periudha epike dhe e hershme puranike (200 pes – 500 e.s.) === [[Skeda:Met,_india_(uttar_pradesh),_gupta_period,_krishna_battling_the_horse_demon_keshi,_5th_century.JPG|majtas|parapamje| Krishna duke luftuar me demonin Keshi, shekulli i 5-të, periudha Gupta.]] Flood dhe Muesse marrin periudhën midis 200 pes dhe 500 pes si një periudhë të veçantë, {{Sfn|Flood|1996}} {{Sfn|Muesse|2011}} në të cilën po shkruheshin epikat dhe puranat e para. {{Sfn|Muesse|2011}} Michaels merr një hapësirë më të madhe kohore, përkatësisht periudhën midis 200 pes dhe 1100 CE, {{Sfn|Michaels|2004}} e cila pa ngritjen e të ashtuquajturit "Hinduizëm Klasik", {{Sfn|Michaels|2004}} me "epokën e tij të artë" {{Sfn|Michaels|2004}} gjatë Perandorisë Gupta. {{Sfn|Michaels|2004}} [[Skeda:Lalita_statue.jpg|djathtas|parapamje| Një statujë bazalti e [[Tripura Sundari|Lalitës]] e rrethuar nga [[Ganesha|Gaṇeśa]] dhe [[Kārttikeya]], epoka Pala.]] Sipas Alf Hiltebeitel, një periudhë konsolidimi në zhvillimin e hinduizmit ndodhi midis kohës së Upanishadit të vonë Vedic (rreth 500 pes) dhe periudhës së ngritjes së [[Perandoria Gupta|Guptas]] (rreth 320–467 e.s.), të cilën ai e quan "sintezën hindus", "sintezën brahmanike" ose "sintezën ortodokse". {{Sfn|Hiltebeitel|2002}} Ai zhvillohet në ndërveprim me fetë dhe popujt e tjerë. ==== Vedanta - Brahma sutra (200 pes) ==== Në shkrimet e mëparshme, [[Gjuha sanskrite|sanskritishtja]] 'Vedānta' thjesht u referohej vetëm [[Upanishadet|Upanishadëve]], tekstet vedike më spekulative dhe më filozofike. Megjithatë, në periudhën mesjetare të hinduizmit, fjala ''Vedānta'' filloi të nënkuptojë shkollën e filozofisë që interpretonte Upanishadët. Vedānta tradicionale e konsideron shabda [[Pramana|pramāṇa]] ( prova nga shkrimet e shenjta ) si mjetin më autentik të dijes, ndërsa [[Pramana|pratyakṣa]] ( [[Përceptimi|perceptimi]] ) dhe anumāna ( konkluzion logjik) konsiderohen si të varur (por të vlefshme). {{Sfn|Puligandla|1997}} {{Sfn|Raju|1992}} ==== Letërsia hindu ==== [[Skeda:Sripuram_Temple_Full_View.jpg|parapamje| Tempulli i Artë i Mahalakshmit në Vellore .]] Dy nga ''epikat'' më të nderuara të hinduizmit, [[Mahabharata]] dhe [[Ramajana]] ishin kompozime të kësaj periudhe. Përkushtimi ndaj hyjnive të veçanta pasqyrohej nga përbërja e teksteve të përbëra për adhurimin e tyre. Për shembull, ''Ganapati Purana'' u shkrua për përkushtim ndaj Ganapatit (ose [[Ganesha|Ganeshës]] ). Hyjnitë popullore të kësaj epoke ishin [[Shiva]], [[Vishnu]], [[Durga]], [[Surja|Surya]], Skanda dhe [[Ganesha]] (duke përfshirë format / mishërimet e këtyre hyjnive). <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2023)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> Në periudhën e fundit vedantike, disa tekste u hartuan gjithashtu si përmbledhje/bashkëngjitje të Upanishadëve. Këto tekste të quajtura kolektivisht si [[Puranat|Purana]] lejuan një interpretim hyjnor dhe mitik të botës, jo ndryshe nga fetë e lashta helene ose romake. U kompozuan legjenda dhe epika me një mori perëndish dhe perëndeshash me karakteristika njerëzore.  ==== Xhainizmi dhe Budizmi ==== Periudha Gupta shënoi një pikë kthese të kulturës indiane: Guptas kryenin sakrifica Vedike për të legjitimuar sundimin e tyre, por ata gjithashtu patronizuan [[Budizmi|Budizmin]], i cili vazhdoi të ofronte një alternativë ndaj ortodoksisë brahmanike. Budizmi vazhdoi të kishte një prani të konsiderueshme në disa rajone të Indisë deri në shekullin e 12-të.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2023)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> Kishte disa mbretër budistë që [[Vaishnavizmi|adhuronin Vishnu]], si [[Perandoria Gupta]], Perandoria Pala, Chalukyas, Somavanshi dhe Satavahana .<ref>Durga Prasad, P. 116, ''History of the Andhras up to 1565 A. D.''</ref> Budizmi mbijetoi i ndjekur nga hindutë.<ref>''National Geographic'' January 2008, VOL. 213, NO. 1 "The flow between faiths was such that for hundreds of years, almost all Buddhist temples, including the ones at [[Shpellat Axhanta|Ajanta]], were built under the rule and patronage of Hindu kings."{{Nevojitet citimi i plotë|date=March 2021}}</ref> ==== Tantra ==== Tantrizmi filloi në shekujt e hershëm të erës sonë dhe u zhvillua në një traditë plotësisht të artikuluar nga fundi i [[Perandoria Gupta|periudhës Gupta]] . Sipas Michaels kjo ishte "Epoka e Artë e Hinduizmit" {{Sfn|Michaels|2004}} (rreth 320–650 es {{Sfn|Michaels|2004}} ), e cila lulëzoi gjatë [[Perandoria Gupta|Perandorisë Gupta]] {{Sfn|Michaels|2004}} (320 deri në 550 e.s.) deri në rënien e Perandorisë Harsha {{Sfn|Michaels|2004}} (606-647 e.s.). Gjatë kësaj periudhe, pushteti u qëndërzua, së bashku me rritjen e tregtisë në distancë, standardizimin e procedurave ligjore dhe përhapjen e përgjithshme të shkrim-leximit. {{Sfn|Michaels|2004}} Budizmi Mahajana lulëzoi, por kultura ortodokse Brahmana filloi të rinovohej nga patronazhi i dinastisë Gupta. {{Sfn|Nakamura|2004}} Pozicioni i Brahmanëve u përforcua, {{Sfn|Michaels|2004}} dhe tempujt e parë hindu u shfaqën gjatë epokës së vonë Gupta. {{Sfn|Michaels|2004}} === Periudha mesjetare dhe e vonë Puranike (500–1500 e.s.) === ==== Periudha e vonë-klasike (rreth 650–1100 e.s.) ==== Pas përfundimit të Perandorisë Gupta dhe rënies së Perandorisë Harsha, pushteti u decentralizua në Indi. U shfaqën disa mbretëri më të mëdha, me "shtete vazale të panumërta". {{Sfn|Michaels|2004}} Mbretëritë sundoheshin nëpërmjet një sistemi feudal. Mbretëritë më të vogla vareshin nga mbrojtja e mbretërive më të mëdha. "Mbreti i madh ishte i largët, lartësohej dhe hyjnizphej", {{Sfn|Michaels|2004}} siç pasqyrohet në Mandalën tantrike, e cila gjithashtu mund të përshkruajë mbretin si qendrën e mandalës. {{Sfn|White|2000}} Shpërbërja e pushtetit qendror çon gjithashtu në rajonalizimin e religjiozitetit dhe rivalitetit fetar. {{Sfn|Michaels|2004}} Kultet dhe gjuhët vendore u fuqizuan dhe ndikimi i "hinduizmit ritualist brahmanik" {{Sfn|Michaels|2004}} u pakësua. {{Sfn|Michaels|2004}} Lëvizjet rurale dhe devocionale u ngritën, së bashku me [[Shaivizmi|Shaivizmin]], [[Vaishnavizmi|Vaishnavizmin]], [[Bhakti]] dhe Tantra, {{Sfn|Michaels|2004}} edhe pse "grupimet sektare ishin vetëm në fillim të zhvillimit të tyre". {{Sfn|Michaels|2004}} Lëvizjet fetare duhej të konkurronin për njohjen nga zotërit vendas. {{Sfn|Michaels|2004}} Budizmi humbi pozicionin e tij dhe filloi të zhdukej në Indi. {{Sfn|Michaels|2004}} ===== Vedanta ===== Në të njëjtën periudhë [[Vedanta]] ndryshoi, duke përfshirë mendimin budist dhe theksin e tij në vetëdijen dhe punën e mendjes. {{Sfn|Scheepers|2000}} Budizmi, i cili u mbështet nga qytetërimi i lashtë urban indian, humbi ndikimin ndaj feve tradicionale, të cilat i kishin rrënjët në fshat. {{Sfn|Scheepers|2000}} Në Bengal, Budizmi madje u ndoq penalisht. Por në të njëjtën kohë, Budizmi u përfshi në hinduizëm, kur Gaudapada përdori filozofinë budiste për të riinterpretuar Upanishadët. {{Sfn|Scheepers|2000}} ===== Budizmi ===== Ndërmjet viteve 400 dhe 1000 të es hinduizmi u zgjerua ndërsa rënia e budizmit në Indi vazhdoi.<ref name="BBC ethics2">{{Cite web|date=26 korrik 2004|title=The rise of Buddhism and Jainism|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/history/history_2.shtml|access-date=21 prill 2007|website=Religion and Ethics—Hinduism: Other religious influences|publisher=BBC}}</ref> Budizmi më pas u zhduk efektivisht në Indi, por mbijetoi në Nepal dhe Sri Lanka..<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2023)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> ===== Bhakti ===== [[Lëvizja Bhakti]] filloi me theksimin në adhurimin e Zotit, pavarësisht nga statusi i dikujt – qoftë priftëror apo laik, burra apo gra, status më i lartë shoqëror ose status më i ulët shoqëror. Lëvizjet u përqendruan kryesisht në format e Vishnus ( [[Rama]] dhe [[Krishna]] ) dhe Shiva. Megjithatë, kishte besimtarë të njohur të kësaj epoke të Durgës.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2013)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> Përkrahësit më të njohur të kësaj lëvizjeje ishin Alvarët dhe Najanarët nga India jugore. Mësuesi më popullor Shaiva i jugut ishte Basava, ndërsa i veriut ishte Gorakhnath . <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2013)">Citimi i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> Shenjtoret femra përfshijnë figura si Akkamadevi, Lalleshvari dhe Molla .  Alvarët ( {{lang-ta|ஆழ்வார்கள்}} , ''āḻvārkaḷ'' [ aːɻʋaːr ], ata të zhytur në Zot) ishin poetët-shenjtorë [[popull tamil|tamilë]] të Indisë jugore, të cilët jetuan midis shekujve të 6-të dhe 9-të të es dhe përkrahën "përkushtimin emocional" ose [[bhakti]] ndaj Vishnu-Krishnës në këngët e tyre të mallit, ekstazës dhe shërbimit.<ref>{{Cite web|last=Andrea Nippard|title=The Alvars|url=http://www.mahavidya.ca/wp-content/uploads/2010/05/Nippard-Andrea-The-Alvars-Yes.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001609/http://www.mahavidya.ca/wp-content/uploads/2010/05/Nippard-Andrea-The-Alvars-Yes.pdf|archive-date=3 dhjetor 2013|access-date=20 prill 2013}}</ref> Mësuesi më popullor vaishnava i jugut ishte [[Ramanuja|Ramanuxha]], ndërsa i veriut ishte [[Ramananda]] . <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2023)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> Sri Vallabha Acharya (1479–1531) është një figurë shumë e rëndësishme nga kjo epokë. Ai themeloi shkollën Shuddha Advaita ( <nowiki><i id="mwBGw">Jo-dualizëm i pastër</i></nowiki> ) të mendimit [[Vedanta]] . ==== Sundimi i hershëm islamik (rreth 1100–1500 e.s.) ==== Në shekujt e 12-të dhe të 13-të, [[popull turk|turqit]] dhe [[Afganistani|afganët]] pushtuan pjesë të Indisë veriore dhe krijuan [[Sulltanati i Delhi|Sulltanatin e Delhit]] në ish-pronat e Raxhputëve . Dinastia pasuese e skllevërve të [[Delhi|Delhit]] arriti të pushtonte zona të mëdha të Indisë veriore, afërsisht të barabarta në shtrirje me [[Perandoria Gupta|Perandorinë e lashtë Gupta]], ndërsa dinastia Khalji pushtoi pjesën më të madhe të Indisë qendrore, por përfundimisht ishte e pasuksesshme në pushtimin dhe bashkimin e nënkontinentit. Sulltanati nisi një periudhë të rilindjes kulturore indiane. Përzierja "indo-myslimane" e kulturave që rezultoi la monumente sinkretike të qëndrueshme në arkitekturë, muzikë, letërsi, fe dhe veshje.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2023)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> ===== Hinduizmi ===== [[Skeda:An_aerial_view_of_Madurai_city_from_atop_of_Meenakshi_Amman_temple.jpg|alt=aerial image of a temple campus.|qendër|parapamje| Një pamje ajrore e Tempullit Meenakshi nga maja e [[Gopurami|gopuramit]] jugor, duke parë veriun. Tempulli u rindërtua nga Perandoria Vixhajanagara.]] Sipas Nicholson, tashmë midis shekullit të 12-të dhe 16-të, ===== Sikizmi (shekulli i 15-të) ===== [[Skeda:Golden_Temple_India.jpg|parapamje| [[Harmandir Sahibi|Harmandir Sahib]] ( ''Tempulli i Artë'' ) është kulturalisht vendi më domethënës i adhurimit për Sikët .]] Sikizmi filloi në Punjab të shekullit të 15-të, Sulltanatin e Delhit ( [[India]] dhe [[Pakistani]] i sotëm) me mësimet e Nanakut dhe nëntë guruve të njëpasnjëshëm. Besimi kryesor në sikizëm është besimi në ''[[Waheguru|Vāhigurū]]'' - i përfaqësuar nga simboli i shenjtë i ''[[Ek Onkar|ēk ōaṅkār]]'' [që do të thotë një zot]. Traditat dhe mësimet e sikizmit janë të lidhura qartë me historinë, shoqërinë dhe kulturën e [[Rajoni Punjab|Punxhabit]] . Adhuruesit e Sikizmit njihen si Sikë ( ''student'' ose ''dishepuj'' ) dhe numërojnë mbi 27 milionë në të gjithë botën. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2023)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> === Periudha moderne (1500–tani) === ==== India moderne (pas 1800) ==== [[Skeda:Mahamaham_Festival_in_Kumbakonam.jpg|djathtas|parapamje| Festivali Mahamagam është një festë e shenjtë që festohet një herë në dymbëdhjetë vjet në [[Tamil Nadu]] . Festivali Mahamagam, i cili mbahet në Kumbakonam . Ky festival quhet edhe Kumbamela e Jugut.<ref>{{Cite web|title=Mahamagam Festival|url=http://blessingsonthenet.com/indian-festival/festival/id/227/mahamagam-festival/|access-date=14 shkurt 2014}}</ref><ref>{{Citation|last=Madan Prasad Bezbaruah|title=Fairs and Festivals of India|url=https://books.google.com/books?id=jAbgAAAAMAAJ&q=maha+magam|page=326|year=2003|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-212-0809-3|access-date=14 shkurt 2014|last2=Krishna Gopal|last3=Phal S. Girota}}</ref>]] [[Skeda:Kumbh_Mela_2001.jpg|parapamje| Mbledhja më e madhe fetare e mbajtur ndonjëherë në Tokë, Maha Kumbh Mela e vitit 2001 e mbajtur në [[Allahabad|Prajagraxh]] tërhoqi rreth 70 milionë hindu nga e gjithë bota.]] ===== Hinduizmi ===== Në shekullin e 19-të, nën ndikimin e forcave koloniale, një vizion sintetik i hinduizmit u formulua nga Raja Ram Mohan Roy, [[Swami Vivekananda]], [[Aurobindo Ghosh|Sri Aurobindo]], Sarvepalli Radhakrishnan dhe [[Mahatma Gandi|Mahatma Gandhi]] . {{Sfn|King|1999}} Këta mendimtarë janë prirur të kenë një pikëpamje gjithëpërfshirëse të historisë fetare të Indisë, duke theksuar ngjashmëritë midis feve të ndryshme indiane. {{Sfn|King|1999}} Epoka moderne ka krijuar dhjetëra shenjtorë hindu me ndikim ndërkombëtar. {{Sfn|Michaels|2004}} Për shembull, Brahma Baba themeloi Brahma Kumaris, një nga lëvizjet më të mëdha të reja fetare hindu, e cila u mëson miliona njerëzve disiplinën e Raxha Jogës .<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2013)">citimi i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> Duke përfaqësuar Vaishnavizmin tradicional Gaudija, Prabhupada themeloi lëvizjen [[Shoqëria Ndërkombëtare për Ndërgjegjen e Krishna|Hare Krishna]], një organizatë tjetër me shtrirje globale. Në Indinë e fundit të shekullit të 18-të, Swaminarayan themeloi Swaminarayan Sampraday. Anandamurti, themeluesi i Ananda Margës, ka ndikuar gjithashtu shumë në mbarë botën. Nëpërmjet ndikimit ndërkombëtar të të gjitha këtyre emërimeve të reja hindu, shumë praktika hindu si joga, meditimi, mantra, hamendja dhe vegjetarianizmi janë adoptuar nga të konvertuarit e rinj. ===== Xhainizmi ===== Xhainizmi vazhdon të jetë një fe me ndikim dhe komunitetet Jain jetojnë në shtetet indiane [[Guxharat]], [[Rajastani|Raxhastan]], Madja Pradesh, [[Maharashtra]], [[Karnataka]] dhe [[Tamil Nadu]]. Autorët xhainë të disa librave klasikë në gjuhë të ndryshme indiane për një periudhë të konsiderueshme kohore.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2023)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> ===== Budizmi ===== Lëvizja Budiste Dalit e referuar edhe si Navajana<ref name="Buddhism in India : Challenging Brahmanism and Caste">Omvedt, Gail. Buddhism in India : Challenging Brahmanism and Caste. 3rd ed. London/New Delhi/Thousand Oaks: Sage, 2003. pages: 2, 3–7, 8, 14–15, 19, 240, 266, 271</ref> është një lëvizje e ringjalljes [[Budizmi|budiste]] të shekullit të 19-të dhe të 20-të në Indi. Ajo mori shtysën e saj më thelbësore nga thirrja e [[B. R. Ambedkar|B. R. Ambedkarit]] për konvertimin e [[Dalitët|Dalitëve]] në [[Budizmi|Budizëm]] në vitin 1956 dhe mundësinë për t'i shpëtuar shoqërisë me bazë [[Kastë|kastën]] që i konsideronte ata si më të ulëtit në hierarki.<ref>{{Citation|last=Thomas Pantham|title=Political Ideas in Modern India: thematic explorations|url=https://books.google.com/books?id=KJejtAaonsEC&q=%22Self-respect+movement%22&pg=PA48|year=2006|publisher=Sage Publications|isbn=0-7619-3420-0|last2=Vrajendra Raj Mehta|last3=Vrajendra Raj Mehta}}</ref> == Ngjashmëritë dhe dallimet == [[Skeda:Abraham_Dharma.png|parapamje| Harta që tregon përhapjen e feve [[Fetë abrahamike|abrahamike]] (rozë) dhe indiane (të verdhë) në secilin vend]] Sipas Tilak, fetë e Indisë mund të interpretohen "në mënyrë diferenciale" ose "integrale", {{Sfn|Sherma|Sarma|2008}} që është ose duke theksuar dallimet ose ngjashmëritë. {{Sfn|Sherma|Sarma|2008}} Sipas Sherma dhe Sarma, indologët perëndimorë janë prirur të theksojnë dallimet, ndërsa indologët indianë kanë tendencë të theksojnë ngjashmëritë. {{Sfn|Sherma|Sarma|2008}} === Ngjashmëritë === [[Hinduizmi]], [[Budizmi]], [[Xhainizmi|Jainizmi]] dhe [[Sikizmi|Sikhizmi]] ndajnë disa koncepte kyçe, të cilat interpretohen ndryshe nga grupe dhe individë të ndryshëm. {{Sfn|Sherma|Sarma|2008}} Deri në shekullin e 19-të, ithtarët e atyre feve të ndryshme nuk prireshin ta etiketonin veten si në kundërshtim me njëri-tjetrin, por "e perceptonin veten si pjesë e së njëjtës familje të zgjeruar kulturore". {{Sfn|Lipner|1998}} ==== Dharma ==== [[Skeda:2019_Jan_15_-_Kumbh_Mela_-_Devotee_Reading_Holy_Booklet_at_Prayagraj_Kumbh_Mela.jpg|parapamje| Një besimtar përballë [[Gangu|Gangut]], duke lexuar një pirg librash të shenjtë ("Chalisa" e perëndive të ndryshme) në Kumbh Mela]] Spektri i këtyre feve quhen fe Dharmike për shkak të mbivendosjes së tyre mbi konceptin thelbësor të [[Dharma|Darmës]]. Ka kuptime të ndryshme në varësi të kontekstit. Për shembull, mund të nënkuptojë detyrë, drejtësi, mësime shpirtërore, sjellje, etj. ==== Soteriologjia ==== Hinduizmi, Budizmi, Jainizmi dhe Sikhizmi ndajnë konceptin e [[Moksha|mokshës]], çlirimin nga cikli i rilindjes. {{Sfn|Tiwari|1983}} Megjithatë, ata ndryshojnë në natyrën e saktë të këtij çlirimi. {{Sfn|Tiwari|1983}} ==== Rituali ==== Tiparet e përbashkëta mund të vërehen edhe në rituale. Rituali i vajosjes së kokës ,''abhiseka'', është i rëndësishëm në tre nga këto tradita të dallueshme, duke përjashtuar sikizmin (në budizëm ai gjendet brenda [[Vajrayana|Vaxhrajanës]] ).<ref name=":0">{{Cite book|last=Others|first=Muzaffar H. Syed &|url=https://books.google.com/books?id=Sy5gEAAAQBAJ|title=History of Indian Nation: Ancient India|date=2022-02-20|publisher=K.K. Publications|page=358|language=en}}</ref> Rituale të tjera të rëndësishme janë djegja e të vdekurve, mbajtja e vermikut në kokë nga gratë e martuara dhe rituale të ndryshme martesore.<ref name=":0" /> Në letërsi, shumë tregime klasike dhe purana kanë versione hindu, budiste ose xhainiste.<ref group="web">c.f. ''[[Encyclopædia Britannica]]'', s.v. "Jainism > Jainism, Hinduism, and Buddhism"</ref> Të katër traditat kanë nocionet: ''[[karma]]'', ''[[dharma]]'', ''[[samsara]]'', ''[[moksha]]'' dhe ''forma të ndryshme të [[Joga|jogës]]'' .<ref name=":0" /> ==== Mitologjia ==== [[Rama]] është një figurë heroike në të gjitha këto fe. Në hinduizëm ai është Zoti i mishëruar në formën e një mbreti princëror; në Budizëm, ai është një [[Bodhisattva|Bodhisattva -i]] mishëruar; në xhainizëm, ai është qenia njerëzore e përsosur. Ndër [[Ramajana|Ramajanat]] budiste janë: ''Vessantarajataka'',<ref>Pollock, P. 661 ''Literary Cultures in History:''</ref> Reamker, Ramakien, Phra Lak Phra Lam, Hikayat Seri Rama, etj. Ekziston edhe ''Khamti Ramayana'' midis fisit Khamti të Asom ku Rama është një [[Avatari|Avatar]] i një Bodhisattva që mishërohet për të ndëshkuar mbreti demon Ravana (B.Datta 1993). ''Tai Ramayana'' është një libër tjetër që tregon historinë hyjnore në Asom.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2023)">citim i nevojshëm</span>]]'' &#x5D;</sup> [[Kategoria:Fe indiane]] [[Kategoria:Faqe me adresa nga Wayback Machine që përdorin stampën e arkivës së rrjetit]] [[Kategoria:Artikuj me lidhje të jashtme të vdekura përfundimisht]] [[Kategoria:Artikuj me lidhje të jashtme të vdekura]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] [[Kategoria:Faqe që përdorin shumë imazhe me imazhe të shkallëzuara automatikisht]] <references group="web" /> h3hc4rexveiav66y4v2a3abl6rfqlcx Ku Klux Klan 0 355239 3002332 2967132 2026-06-27T16:11:04Z ~2026-37084-16 189687 3002332 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = Ku Klux Klan | image = [[File:Flag of the Ku Klux Klan.svg|200px]] | caption = ''Flamuri Duke'', i përdorur nga disa në Klanin e Tretë dhe i emërtuar sipas liderit të dikurshëm të Klanit [[David Duke]]. [[#Blood Drop Cross|Kryqi i Pikës së Gjakut]] tregohet në qendër.<ref>{{cite web|title=Historical Flags of Our Ancestors – Flags of Extremism – Part 1 (a-m)|url=http://www.loeser.us/flags/hate.html|website=www.loeser.us|access-date=2 dhjetor 2022|archive-date=12 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112075546/http://www.loeser.us/flags/hate.html|url-status=live}}</ref> | label1 = Në ekzistencë | data1 = {{ubl|'''First Klan:''' 1865–1872|'''Second Klan:''' 1915–1944|'''Third Klan:''' 1946/1950–present}} | label2 = I themeluar më | data2 = [[Pulaski, Tennessee]], U.S. (first Klan)<br />[[Stone Mountain, Georgia]], SHBA (Klani i Dytë dhe i Tretë) | label3 = Anëtarët | data3 = {{ubl|'''Klani i Parë:''' I Panjohur|'''Klani i Dytë:''' {{circa}} 3 milionë – 6 milionë<ref>McVeigh, Rory. "Structural Incentives for Conservative Mobilization: Power Devaluation and the Rise of the Ku Klux Klan, 1915–1925". ''Social Forces'', Vol. 77, No. 4 (June 1999), p. 1463.</ref><br />(kulmoi në 1924–1925)|'''Klani i tretë:''' c. 5,000–8,000<ref name="Ku Klux Klan">{{cite web|title=Ku Klux Klan|url=http://www.splcenter.org/get-informed/intelligence-files/ideology/ku-klux-klan|publisher=[[Southern Poverty Law Center]]|access-date=7 shkurt 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723072431/http://www.splcenter.org/get-informed/intelligence-files/ideology/ku-klux-klan|archive-date=23 korrik 2013}}</ref>}} | label4 = Ideologjia politike | data4 = {{flatlist| * [[Racizmi kundër të zinjve]] * [[Supremacia e bardhë]] * [[Nacionalizmi i bardhë]] * [[Vigjilantizmi]] * [[Ndarja racore|Segregimi]]{{efn|The Ku Klux Klan opposed the civil rights and Black rights movements, and often killed Black people that either committed crimes, or simply exercised their rights of voting, owning guns, land, etc.<ref>Blow, Charles M. (January 7, 2016). [https://www.nytimes.com/2016/01/07/opinion/gun-control-and-white-terror.html "Gun Control and White Terror"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220304044629/https://www.nytimes.com/2016/01/07/opinion/gun-control-and-white-terror.html |date=March 4, 2022 }}. ''The New York Times''. Retrieved March 3, 2022.</ref>}} * [[Terrorizmi i krishterë]]<ref>{{cite book|last=Al-Khattar|first=Aref M.|title=Religion and terrorism: an interfaith perspective|url=https://archive.org/details/religionterroris0000alkh|publisher=Praeger|location=Westport, Connecticut|year=2003|pages=[https://archive.org/details/religionterroris0000alkh/page/21 21], 30, 55}}</ref><ref>Michael, Robert, and Philip Rosen. ''Dictionary of antisemitism from the earliest times to the present''. Lanham, Maryland: Scarecrow Press, 1997, p. 267.{{ISBN?}}</ref> * [[Neo-Konfederatë|Neo-Konfederatizmi]]}} '''Pas 1915:'''{{flatlist| * [[Nordicizmi]] * [[Identiteti i krishterë]]<ref>Barkun, pp. 60–85.</ref> * [[Populizmi i djathtë]] * [[Konservatizmi shoqëror]]{{efn|KKK është përshkruar si [[Nativism (politics)|nativist]],{{sfn|Pegram|2011|pp=47–88}} si dhe [[anti-feminist]], [[anti-abort]],<ref>{{cite magazine|last=Dibranco|first=Alex|title=The Long History of the Anti-Abortion Movement's Links to White Supremacists|url=https://www.thenation.com/article/politics/anti-abortion-white-supremacy/|magazine=The Nation|quote=In 1985, the KKK began creating wanted posters listing personal information for abortion providers (doxing before the Internet age) ... Groups like the Confederate Knights of the Ku Klux Klan trafficked in rhetoric that mirrored that of the anti-abortion movement—with an anti-Semitic twist: 'More than ten million white babies have been murdered through Jewish-engineered legalized abortion since 1973 here in America and more than a million per year are being slaughtered this way.'|date=3 shkurt 2020|access-date=9 qershor 2020|archive-date=2 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200602181321/https://www.thenation.com/article/politics/anti-abortion-white-supremacy/|url-status=live}}</ref> dhe [[Retorika anti-LGBT|anti-LGBT]].<ref>{{cite web|title=Ku Klux Klan distributes homophobic, antisemitic flyers targeting school board in Virginia|url=https://www.algemeiner.com/2021/06/18/ku-klux-klan-fanatics-distribute-antisemitic-homophobic-flyers-targeting-school-board-in-virginia/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701022823/https://www.algemeiner.com/2021/06/18/ku-klux-klan-fanatics-distribute-antisemitic-homophobic-flyers-targeting-school-board-in-virginia/|quote=Police in Virginia are investigating a series of violently antisemitic and homophobic flyers targeting a local school board that were distributed by a white supremacist group affiliated with the Ku Klux Klan (KKK). Flyers denouncing the school board in Fairfax, Va., as 'Jew-inspired, communist, queer-loving sex fiends violating the words of the Holy Bible' were discovered on Wednesday|archive-date=1 korrik 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Ku Klux Klan rallies against homosexuals in Lancaster|url=https://www.upi.com/Archives/1991/08/24/Klan-rallies-against-homosexuals-in-Lancaster/9309683006400/|website=United Press International|archive-url=https://web.archive.org/web/20210704035205/https://www.upi.com/Archives/1991/08/24/Klan-rallies-against-homosexuals-in-Lancaster/9309683006400/|archive-date=4 korrik 2021|date=24 gusht 1991}}</ref><ref>{{cite web|title=Ku Klux Klan supports Alabama chief Justice Rory Moore's attempts to stop gay marriage|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/ku-klux-klan-supports-alabama-chief-justice-rory-moore-s-attempts-stop-gay-marriage-10044956.html|website=Independent|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705013149/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/ku-klux-klan-supports-alabama-chief-justice-rory-moore-s-attempts-stop-gay-marriage-10044956.html|archive-date=5 korrik 2021|date=13 shkurt 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Ku Klux Klan distributes anti-transgender fliers in at least 1 Alabama neighborhood|date=24 maj 2016|url=https://www.al.com/news/2016/05/ku_klux_klan_distributes_anti-.html|access-date=12 shtator 2020|archive-date=12 shtator 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912171727/https://www.al.com/news/2016/05/ku_klux_klan_distributes_anti-.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=KKK Allegedly Threatens Gay Political Candidate in Florida|date=31 gusht 2017|publisher=[[NBC News]]|url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/kkk-allegedly-threatens-gay-political-candidate-florida-n797891|access-date=12 shtator 2020|archive-date=12 shtator 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912171812/https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/kkk-allegedly-threatens-gay-political-candidate-florida-n797891|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lgbtqnation.com/2010/10/ku-klux-klan-plans-rally-to-support-anti-gay-counseling-student/|title=Ku Klux Klan plans rally to support anti-gay counseling student|website=LGBTQ Nation|date=5 tetor 2010|access-date=12 shtator 2020|archive-date=13 korrik 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220713191736/https://www.lgbtqnation.com/2010/10/ku-klux-klan-plans-rally-to-support-anti-gay-counseling-student/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lgbtqnation.com/2015/11/kkk-to-floridians-end-aids-by-bashing-gays/|title=KKK to Floridians: End AIDS by 'bashing gays'|website=LGBTQ Nation|date=23 nëntor 2015|access-date=12 shtator 2020|archive-date=12 shtator 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912172223/https://www.lgbtqnation.com/2015/11/kkk-to-floridians-end-aids-by-bashing-gays/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Ku Klux Klan Rallies In Ellijay, GA – Condemns Homosexuals, Illegal Immigrants, Black Americans and Others|date=13 shtator 2010|url=http://www.back2stonewall.com/2010/09/ku-klux-klan-rallies-in-ellijay-ga.html|access-date=12 shtator 2020|archive-date=24 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024205630/http://www.back2stonewall.com/2010/09/ku-klux-klan-rallies-in-ellijay-ga.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=KKK members protest LGBTQ pride march in Florence|date=13 qershor 2017|url=https://www.al.com/news/2017/06/kkk_members_protest_lgbtq_prid.html|access-date=12 shtator 2020|archive-date=12 shtator 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912172004/https://www.al.com/news/2017/06/kkk_members_protest_lgbtq_prid.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Ku Klux Klan plans rally to support anti-gay counseling student|url=https://www.lgbtqnation.com/2010/10/ku-klux-klan-plans-rally-to-support-anti-gay-counseling-student/|website=LGBTQ Nation|date=5 tetor 2010|access-date=5 tetor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20220713191736/https://www.lgbtqnation.com/2010/10/ku-klux-klan-plans-rally-to-support-anti-gay-counseling-student/|archive-date=13 korrik 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=Mississippi KKK leader defends post-Orlando anti-gay leaflets|url=https://www.cbsnews.com/news/mississippi-kkk-imperial-wizard-post-orlando-anti-gay-leaflets/|website=CBS News|date=22 qershor 2016|access-date=22 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20220728113429/https://www.cbsnews.com/amp/news/mississippi-kkk-imperial-wizard-post-orlando-anti-gay-leaflets/|archive-date=28 korrik 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=Klan leader calls for death for homosexuals|url=https://www.tampabay.com/archive/1992/07/13/klan-leader-calls-for-death-for-homosexuals/?outputType=amp|website=Tampa Bay Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20220728113428/https://www.tampabay.com/archive/1992/07/13/klan-leader-calls-for-death-for-homosexuals/?outputType=amp|archive-date=28 korrik 2022|date=13 korrik 1992|quote=50 Klansmen, skinheads and supporters proclaimed gays and lesbians should receive the death penalty.}}</ref>}} * [[Antisemitizmi]]<ref>{{cite web|title=Ku Klux Klan Revived in South; Leader Says Organization Will Fight "kikes"|url=https://www.jta.org/archive/ku-kluk-klan-revived-in-south-leader-says-organization-will-fight-kikes|website=Jewish Telegraph Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20230621091339/https://www.jta.org/archive/ku-kluk-klan-revived-in-south-leader-says-organization-will-fight-kikes|archive-date=21 qershor 2023|location=United States|language=en|date=11 dhjetor 1945|quote=A report to the World-Telegram today from Atlanta, Georgia, says that the Ku Klux Klan has resumed functioning there, with all its trappinge burning crosses, hoods and other KKK rituals – and quotes Grand Dragon Samuel Greens as stating that "we are not fighting Jews because of their religion. We are fighting the kikes, and-there are as many kikes among the Protestants as among the Jews." Active in the Klan revival is J.B.Stoner of Chattanooga who last year sent a petition to Congress reading: "I request, urge and petition you to pass a resolution recognizing the fact that the Jews are children of the devil and that, consequently, they constitute a grave danger to the United States of America."}}</ref><ref>{{cite web|title=Anti-Semitic and racist KKK fliers dropped in Philadelphia suburb|website=[[The Times of Israel]]|url=https://www.timesofisrael.com/anti-semitic-and-racist-kkk-fliers-dropped-in-philadelphia-suburb/#gs.fyl070|access-date=12 shtator 2020|archive-date=2 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102025926/https://www.timesofisrael.com/anti-semitic-and-racist-kkk-fliers-dropped-in-philadelphia-suburb/#gs.fyl070|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=KKK drops antisemitic fliers in Florida to recruit members|date=18 tetor 2017|url=https://www.jewishledger.com/2017/10/kkk-drops-antisemitic-fliers-florida-recruit-members/|access-date=12 shtator 2020|archive-date=30 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030042122/https://www.jewishledger.com/2017/10/kkk-drops-antisemitic-fliers-florida-recruit-members/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://forward.com/fast-forward/384722/kkk-flyers-threatening-blacks-and-jews-found-in-florida/|title=KKK Flyers Threatening Blacks And Jews Found In Florida|website=The Forward|date=10 tetor 2017|access-date=12 shtator 2020|archive-date=21 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021111708/https://forward.com/fast-forward/384722/kkk-flyers-threatening-blacks-and-jews-found-in-florida/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Antisemitic, racist KKK fliers dropped in Cherry Hill, NJ|newspaper=Jewish Ledger|date=16 tetor 2018|url=http://www.jewishledger.com/2018/10/antisemitic-racist-kkk-fliers-dropped-cherry-hill-nj/|access-date=12 shtator 2020|archive-date=30 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030043722/http://www.jewishledger.com/2018/10/antisemitic-racist-kkk-fliers-dropped-cherry-hill-nj/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Racist, antisemitic fliers dropped in Virginia neighborhood before MLK Day|date=16 janar 2018|url=https://www.jpost.com/Diaspora/Antisemitism/Racist-antisemitic-fliers-dropped-in-Virginia-neighborhood-before-MLK-Day-536873|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612012438/https://www.jpost.com/Diaspora/Antisemitism/Racist-antisemitic-fliers-dropped-in-Virginia-neighborhood-before-MLK-Day-536873|archive-date=12 qershor 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Ku Klux Klan extends antisemitic campaign to Argentina|url=https://www.jta.org/archive/ku-klux-klan-extends-anti-semitic-campaign-to-argentina-jews-charge|website=Jewish Telegraph Agency|date=20 mars 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20220728114752/https://www.jta.org/archive/ku-klux-klan-extends-anti-semitic-campaign-to-argentina-jews-charge|archive-date=28 korrik 2022}}</ref> * [[Anti-imigrimi]] * [[Anti-komunizmi]] * [[Diskriminimi ndaj ateistëve|Anti-ateizmi]]<ref name=":0">{{Cite journal|last=Laats|first=Adam|date=2012|title=Red Schoolhouse, Burning Cross: The Ku Klux Klan of the 1920s and Educational Reform|url=https://www.jstor.org/stable/23251451|journal=History of Education Quarterly|volume=52|issue=3|pages=323–350|doi=10.1111/j.1748-5959.2012.00402.x|jstor=23251451|s2cid=142780437|issn=0018-2680|access-date=25 dhjetor 2022|archive-date=25 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225231504/https://www.jstor.org/stable/23251451|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite magazine|date=1927-01-17|title=Kingdom|language=en-US|magazine=Time|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,729846,00.html|access-date=2022-12-25|issn=0040-781X|archive-date=25 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225231504/https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,729846,00.html|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|title=Ku Klux Klan Ledgers {{!}} History Colorado|url=https://www.historycolorado.org/kkkledgers|access-date=2022-12-25|website=www.historycolorado.org|archive-date=25 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225231502/https://www.historycolorado.org/kkkledgers|url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{Cite news|date=1920|title=Principles and Purposes of the Knights of the Ku Klux Klan|url=https://digitalcommons.library.umaine.edu/paul_bean_papers/72|language=en|access-date=25 dhjetor 2022|archive-date=27 nëntor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127024326/https://digitalcommons.library.umaine.edu/paul_bean_papers/72/|url-status=live}}</ref> * [[Anti-Katolicizmi]]<ref>{{cite web|author1=Kristin Dimick|title=The Ku Klux Klan and the Anti-Catholic School Bills of Washington and Oregon|url=https://depts.washington.edu/civilr/kkk_i49.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20220514005403/https://depts.washington.edu/civilr/kkk_i49.htm|archive-date=14 maj 2022}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Philip N. Racine|title=The Ku Klux Klan, Anti-Catholicism, and Atlanta's Board of Education, 1916–1927|journal=The Georgia Historical Quarterly|year=1973|volume=57|issue=1|pages=63–75|url=https://www.jstor.org/stable/40579872|publisher=Georgia Historical Society|jstor=40579872|archive-url=https://web.archive.org/web/20220728115804/https://www.jstor.org/stable/40579872|archive-date=28 korrik 2022}}</ref><ref>{{cite thesis|author1=Christine K. Erickson|title=The Boys in Butte: The Ku Klux Klan confronts the Catholics, 1923–1929|url=https://scholarworks.umt.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=6273&context=etd|type=MA thesis|publisher=University of Montana|archive-url=https://web.archive.org/web/20220728120035/https://scholarworks.umt.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=6273&context=etd|archive-date=28 korrik 2022}}</ref>}} '''Pas 1950:'''{{flatlist| * [[Anti-misgjenimi]] * [[Anti-sindikata]] * [[Neofashizmi]] * [[Neonazizmi]] * [[Anti-globalizimi]] * [[Islamofobia]]<ref>{{cite web|title=Ku Klux Klan Fliers Promoting Islamophobia Found In Washington State Neighborhood|date=2 mars 2015|url=https://www.huffingtonpost.ca/entry/kkk-fliers-washington_n_6785614?ri18n=true|access-date=12 shtator 2020|archive-date=20 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020234353/https://www.huffingtonpost.ca/entry/kkk-fliers-washington_n_6785614?ri18n=true|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Alabama KKK actively recruiting to 'fight the spread of Islam'|date=10 dhjetor 2015|url=https://altoday.com/archives/7396-alabama-kkk-actively-recruiting-to-fight-the-spread-of-islam|access-date=12 shtator 2020|archive-date=15 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115220920/https://altoday.com/archives/7396-alabama-kkk-actively-recruiting-to-fight-the-spread-of-islam|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=In the Army and the Klan, he hated Muslims|url=https://www.washingtonpost.com/news/local/wp/2018/06/05/feature/in-the-army-and-the-klan-he-hated-muslims-now-one-was-coming-to-his-home/|newspaper=The Washington Post|access-date=5 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20220713222625/https://www.washingtonpost.com/news/local/wp/2018/06/05/feature/in-the-army-and-the-klan-he-hated-muslims-now-one-was-coming-to-his-home/|archive-date=13 korrik 2022}}</ref>}} | label5 = [[Qëndrimet politike]] | data5 = [[Politikat e skajit të djathtë|E djathta e skajshme]] }}   '''Ku Klux Klan''' {{Efn|Commonly [[mispronunciation|mispronounced]] {{IPAc-en|ˌ|k|l|uː|-}}.}} i shkurtuar zakonisht në '''KKK''' ose '''Klan''', është emri i disa supremacistëve të bardhë amerikanë historikë dhe të tanishëm, [[Terrorizmi|organizatave terroriste]] të së djathtës ekstreme dhe grupeve të urrejtjes . Sipas historianit Fergus Bordewich, Klani ishte "lëvizja e parë e organizuar terroriste në historinë amerikane".<ref name="Fergus Bordewich">Fergus Bordewich.</ref><ref name="Interview Bordewich">{{Cite web|title=The Untold Story of Grant vs. the KKK: A Deep Dive with Historian Fergus M. Bordewich|url=https://www.youtube.com/watch?v=URe55kNd6mM|access-date=17 nëntor 2023|website=YouTube}}</ref> Objektivat e tyre kryesore, në kohë dhe vende të ndryshme, kanë qenë [[afrikano-amerikanët]], [[Jehudët|hebrenjtë]] dhe [[Kisha katolike|katolikët]] . Tre grupe të veçanta që e quajnë veten Klan kanë ekzistuar në periudha kohore që nuk mbivendosen. Secili përfshinte kapituj vendorë me pak ose aspak drejtim qëndror. Secili ka mbrojtur pozicione reaksionare si nacionalizmi i bardhë, anti-imigrimi dhe - veçanërisht në përsëritjet e mëvonshme - nordicizmi, [[antisemitizmi]], [[Antikatolicizmi|anti-katolicizmi]], populizmi i krahut të djathtë, antikomunizmi, [[homofobia]], [[Diskriminimi ndaj ateistëve|anti-ateizmi]] dhe [[islamofobia]] . Klani i parë, i themeluar nga veteranët e Konfederatës në fund të viteve 1860, sulmoi dhe vrau zezakët politikisht aktivë dhe aleatët e tyre në Jug .<ref>{{Cite web|title=Ku Klux Klan Established|url=https://civilwaronthewesternborder.org/timeline/ku-klux-klan-established|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126124455/https://civilwaronthewesternborder.org/timeline/ku-klux-klan-established|archive-date=26 janar 2023|access-date=26 janar 2023|website=Civil War on the Western Border: The Missouri-Kansas Conflict, 1855-1865|publisher=Digital History, Kansas City Public Library}}</ref> Përsëritja e dytë e Klanit filloi në fund të viteve 1910 dhe ishte i pari që përdori djegie të kryqëzuara dhe rroba me kapuç të bardhë. KKK-ja e viteve 1920 kishte një anëtarësim mbarëkombëtar me miliona dhe pasqyronte një pjesë të tërthortë të popullsisë së bardhë anglishtfolëse dhe protestante të lindur në vend.<ref>{{Cite web|title=See the rise of the KKK in the U.S., 1915-1940|url=https://labs.library.vcu.edu/klan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013073158/https://labs.library.vcu.edu/klan/|archive-date=13 tetor 2016|access-date=2023-03-31|website=Mapping the Second Ku Klux Klan, 1915-1940}}</ref> Klani i tretë u formua në mesin e shekullit të 20-të, kryesisht si një reagim ndaj lëvizjes në rritje të të drejtave civile . Ajo përdori vrasje dhe bomba për të arritur qëllimet e saj. Të tre lëvizjet kanë bërë thirrje për "pastrimin" e shoqërisë amerikane dhe të gjitha konsiderohen si organizata ekstremiste të ekstremit të djathtë . Në çdo epokë, anëtarësimi ishte sekret dhe vlerësimet e totalit ishin shumë të ekzagjeruara si nga aleatët ashtu edhe nga armiqtë. Klani i parë, i krijuar në vazhdën e [[Lufta Civile Amerikane|Luftës Civile]], ishte një organizatë përcaktuese e epokës së Rindërtimit . Forcat federale të ligjit filluan të ndërmarrin veprime kundër tij rreth vitit 1871. Klan u përpoq të rrëzonte qeveritë e shteteve republikane në Jug, veçanërisht duke përdorur frikësimin e votuesve dhe dhunën e synuar kundër udhëheqësve afrikano-amerikanë. Klan u organizua në kapituj të shumtë të pavarur në të gjithë Shtetet e Bashkuara Jugore. Çdo kapitull ishte autonom dhe shumë i fshehtë në lidhje me anëtarësimin dhe planet. Anëtarët bënin kostumet e tyre, shpesh shumëngjyrëshe: rroba, maska dhe kapele me majë, të dizajnuara për të qenë të tmerrshëm dhe për të fshehur identitetin e tyre. Klani i dytë filloi në 1915 si një grup i vogël në [[Xhorxhia|Gjeorgji]] . Papritmas filloi të rritet pas vitit 1920 dhe lulëzoi në mbarë vendin në fillim dhe mesi të viteve 1920, duke përfshirë zonat urbane të Midwest dhe Perëndimit . Duke marrë frymëzim nga filmi pa zë i DW Griffith i vitit 1915, ''The Birth of a Nation'', i cili mitologjizoi themelimin e Klan-it të parë, ai përdori teknika marketingu dhe një strukturë organizative popullore vëllazërore . E rrënjosur në komunitetet lokale protestante, ajo kërkoi të ruante supremacinë e bardhë, shpesh mori një qëndrim [[Ndalimi në Shtetet e Bashkuara|ndalues]] dhe kundërshtoi [[Jehudët|hebrenjtë]], duke theksuar gjithashtu kundërshtimin e saj ndaj pushtetit të pretenduar politik të [[Papa|Papës]] dhe Kishës Katolike . Ky Klan i dytë lulëzoi si në shtetet jugore ashtu edhe në veri; ajo u financua nga tarifat e fillimit dhe duke u shitur anëtarëve të saj një kostum standard të bardhë. Kapitujt nuk kishin detyrime. Ai përdori fjalë K të cilat ishin të ngjashme me ato të Klanit të parë, ndërsa shtoi djegie të kryqëzuara dhe parada masive për të frikësuar të tjerët. Ai ra me shpejtësi në gjysmën e dytë të viteve 1920. Manifestimi i tretë dhe aktual i KKK-së doli pas vitit 1950, në formën e grupeve të lokalizuara dhe të izoluara që përdorin emrin KKK. Ata janë fokusuar në kundërshtimin e lëvizjes për të drejtat civile, duke përdorur shpesh dhunë dhe vrasje për të shtypur aktivistët. Ky manifestim është klasifikuar si një grup urrejtjeje nga Lidhja Anti-Shpifje dhe Qendra Ligjore e Varfërisë Jugore . Më 2016 , Lidhja Anti-Shpifje e vlerëson anëtarësimin e përgjithshëm të KKK në mbarë vendin në rreth 3,000, ndërsa Qendra Ligjore për Varfërinë Jugore e vendos atë në 6,000 anëtarë në total.<ref>{{Cite web|title=At 150, KKK sees opportunities in US political trends|url=http://bigstory.ap.org/article/a8ed212468c741eb993609cd480efe21/ku-klux-klan-dreams-rising-again-150-years-after-founding|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701232217/http://bigstory.ap.org/article/a8ed212468c741eb993609cd480efe21/ku-klux-klan-dreams-rising-again-150-years-after-founding|archive-date=1 korrik 2016|access-date=2 korrik 2016|language=en-US}}</ref> Mishërimi i dytë dhe i tretë i Ku Klux Klan-it bënë referenca të shpeshta ndaj një perceptimi të mitologjizuar të rremë të gjakut " anglo-saksone " të Amerikës, duke dëgjuar nativizmin e shekullit të 19-të. {{Sfn|Newton|2001}} Megjithëse anëtarët e KKK-së betohen se do të mbështesin "moralin e krishterë", besimet e krishtera i denoncojnë gjerësisht ata.<ref name="Perlmutter1999">{{Cite book|last=Perlmutter|first=Philip|url=https://archive.org/details/legacyofhateshor00perl/page/170|title=Legacy of Hate: A Short History of Ethnic, Religious, and Racial Prejudice in America|publisher=M. E. Sharpe|year=1999|isbn=978-0765604064|page=[https://archive.org/details/legacyofhateshor00perl/page/170 170]|quote=Kenneth T. Jackson, in his ''The Ku Klux Klan in the City 1915–1930'', reminds us that 'virtually every' Protestant denomination denounced the KKK, but that most KKK members were not 'innately depraved or anxious to subvert American institutions', but rather believed their membership in keeping with 'one-hundred percent Americanism' and Christian morality.}}</ref> [[Skeda:Ku_Klux_Klan_costumes_in_North_Carolina_in_1870.jpg|parapamje| Përshkrim i Ku Klux Klan në Karolinën e Veriut në 1870, bazuar në një fotografi të marrë nën mbikëqyrjen e një oficeri federal që kapi kostumet e Klanit]] [[Skeda:KKK_night_rally_in_Chicago_c1920_cph.3b12355.jpg|parapamje| Tubimi i KKK pranë [[Çikago|Çikagos]] në vitet 1920]] [[Kategoria:Faqe me adresa nga Wayback Machine që përdorin stampën e arkivës së rrjetit]] 5oboh1fpt3cyl0scjeaxlk2mxmwhvx0 Përpunimi numerik i sinjalit 0 356233 3002486 2988211 2026-06-28T00:34:22Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002486 wikitext text/x-wiki  '''Përpunimi numerik i sinjalit''' ( '''DSP''' ) është përdorimi i përpunimit dixhital, të tillë si nga kompjuterët ose procesorët më të specializuar të sinjalit dixhital, për të kryer një shumëllojshmëri të gjerë veprimesh mbi sinjale. Sinjalet dixhitale të përpunuara në këtë mënyrë janë një sekuencë numrash që përfaqësojnë [[Kampionimi (përpunimi i sinjalit)|mostra]] të një ndryshoreje të vazhdueshme në një fushë të tillë si koha, hapësira ose frekuenca. Në elektronikën dixhitale, një sinjal dixhital përfaqësohet si një tren impulsesh,<ref>{{Cite book|last=B. SOMANATHAN NAIR|title=Digital electronics and logic design|date=2002|publisher=PHI Learning Pvt. Ltd.|isbn=9788120319561|page=289|quote=Digital signals are fixed-width pulses, which occupy only one of two levels of amplitude.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Joseph Migga Kizza|title=Computer Network Security|url=https://archive.org/details/computernetworks0000kizz_m2d0|date=2005|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9780387204734}}</ref> i cili zakonisht gjenerohet nga ndërrimi i një [[transistori]] .<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N6FDii6_nSEC&pg=PA151|title=2000 Solved Problems in Digital Electronics|date=2005|publisher=[[Tata McGraw-Hill Education]]|isbn=978-0-07-058831-8|page=151}}</ref> Përpunimi numerik i sinjalit dhe [[përpunimi analog i sinjalit]] janë nënfusha të përpunimit të sinjalit. Zbatimet e PNS-së përfshijnë [[Përpunimi i të folurit|përpunimin]] e zërit dhe të të folurit, [[Sonari|sonarin]], [[Radari|radarin]] dhe përpunimin e grupeve të tjera të ndijuesve (sensorëve), [[Vlerësimi i densitetit spektral|vlerësimin e densitetit spektral]], [[Përpunimi statistikor i sinjalit|përpunimin statistikor të sinjalit]], përpunimin dixhital të imazhit, ngjeshjen e të dhënave, kodimin e videos, kodimin audio, ngjeshjen e imazhit, përpunimin e sinjalit për [[Telekomunikacioni|telekomunikacionet]], sistemet e kontrollit, [[Inxhinieria mjekësore|inxhinieri biomjekësore]], dhe [[Sizmologjia|sizmologji]], ndër të tjera. PNS mund të përfshijë veprime lineare ose jolineare. Përpunimi jolinear i sinjalit është i lidhur ngushtë me identifikimin jolinear të sistemit<ref>{{Cite book|last=Billings|first=Stephen A.|title=Nonlinear System Identification: NARMAX Methods in the Time, Frequency, and Spatio-Temporal Domains|date=sht 2013|publisher=Wiley|isbn=978-1-119-94359-4|location=UK}}</ref> dhe mund të zbatohet në rrafshet [[Rrafshi i kohës|kohore]], [[Rrafshi i frekuencës|frekuencës]] dhe [[Hapësirë-koha|hapësinore-kohore]]. Zbatimi i llogaritjes dixhitale në përpunimin e sinjalit lejon shumë përparësi ndaj përpunimit analog në shumë zbatime, si zbulimi dhe korrigjimi i gabimeve në transmetim, si dhe ngjeshja e të dhënave .<ref>{{Cite book|last=Broesch|first=James D.|title=Digital Signal Processing: Instant access|url=https://archive.org/details/digitalsignalpro0000broe_s1q7|last2=Stranneby|first2=Dag|last3=Walker|first3=William|date=2008-10-20|publisher=Butterworth-Heinemann-Newnes|isbn=9780750689762|edition=1|page=[https://archive.org/details/digitalsignalpro0000broe_s1q7/page/3 3]}}</ref> Përpunimi numerik i sinjalit është gjithashtu thelbësor për teknologjinë dixhitale, si telekomunikacioni dixhital dhe [[Komunikimi pa tela|komunikimet me valë]] .<ref name="Srivastava">{{Cite book|last=Srivastava|first=Viranjay M.|url=https://books.google.com/books?id=fkO9BAAAQBAJ&pg=PA1|title=MOSFET Technologies for Double-Pole Four-Throw Radio-Frequency Switch|last2=Singh|first2=Ghanshyam|date=2013|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=9783319011653|page=1}}</ref> DSP është i zbatueshëm si për të dhënat e transmetimit ashtu edhe për të dhënat statike (të ruajtura). == Kampionimi i sinjalit == Për të analizuar dhe manipuluar në mënyrë dixhitale/numerike një sinjal analog, ai duhet të digjitalizohet me një [[Konvertuesi analog në dixhital|konvertues analog në dixhital]] (ADC).<ref>{{Cite journal|last=Walden|first=R. H.|date=1999|title=Analog-to-digital converter survey and analysis|url=https://archive.org/details/ieee-journal-on-selected-areas-in-communications_1999-04_17_4/page/539|journal=IEEE Journal on Selected Areas in Communications|volume=17|issue=4|pages=539–550|doi=10.1109/49.761034}}</ref> Kampionimi zakonisht kryhet në dy faza, [[diskretizimi]] dhe [[Kuantizimi (përpunimi i sinjalit)|kuantizimi]] . Diskretizimi do të thotë që sinjali ndahet në intervale të barabarta kohore dhe çdo interval përfaqësohet nga një matje e vetme e amplitudës. Kuantizimi do të thotë se çdo matje e amplitudës përafrohet me një vlerë nga një bashkësi e fundme. Rrumbullakimi i [[Numrat realë|numrave realë]] në numra të plotë është një shembull. [[Teorema e kampionimit Nyquist–Shannon|Teorema e kampionimit Nyquist-Shannon]] thotë se një sinjal mund të rindërtohet saktësisht nga mostrat e tij nëse frekuenca e kampionimit është më e madhe se dyfishi i përbërësit të frekuencës më të lartë në sinjal. Në praktikë, shpeshtësia e marrjes së mostrave është dukshëm më e lartë se kjo.<ref>{{Cite journal|last=Candes|first=E. J.|last2=Wakin|first2=M. B.|date=2008|title=An Introduction To Compressive Sampling|url=https://resolver.caltech.edu/CaltechAUTHORS:CANieeespm08|journal=IEEE Signal Processing Magazine|volume=25|issue=2|pages=21–30|bibcode=2008ISPM...25...21C|doi=10.1109/MSP.2007.914731}}</ref> Është e zakonshme të përdoret një filtër anti-aliasing për të kufizuar gjerësinë e brezit të sinjalit në përputhje me teoremën e kampionimit, megjithatë kërkohet një përzgjedhje e kujdesshme e këtij filtri sepse sinjali i rindërtuar do të jetë sinjali i filtruar plus aliasing i mbetur nga refuzimi i papërsosur i brezit të ndalimit në vend të sinjal origjinal (i pafiltruar). Analizat dhe derivimet teorike të PNS-së zakonisht kryhen në modelet e sinjalit me kohë diskrete pa pasaktësi në amplitudë ( gabimi i kuantizimit ), të krijuara nga procesi abstrakt i [[Kampionimi (përpunimi i sinjalit)|kampionimit]]. Metodat numerike kërkojnë një sinjal të kuantizuar, siç janë ato të prodhuara nga një ADC. Rezultati i përpunuar mund të jetë një spektër frekuencash ose një grup statistikash. Por shpesh është një tjetër sinjal i kuantizuar që konvertohet përsëri në formë analoge nga një konvertues dixhital në analog (DAC). === Valëza === [[Skeda:Jpeg2000_2-level_wavelet_transform-lichtenstein.png|parapamje|300x300px| Një shembull i transformimit diskret 2D të valëzës që përdoret në JPEG2000 . Imazhi origjinal është trajtuar me një filtër high-pass, duke nxjerrë tre imazhe të mëdha, ku secili përshkruan ndryshimet vendore në ndriçimin (detajet) e imazhit origjinal. Më pas filtrohet me kalim të ulët dhe zvogëlohet, duke dhënë një imazh të përafërt; ky imazh filtrohet me kalim të lartë për të prodhuar tre imazhe me detaje më të vogla dhe filtrohet me kalim të ulët për të prodhuar imazhin e përafrimit përfundimtar në pjesën e sipërme majtas.]] Në [[Analiza numerike|analizën numerike]] dhe [[Analiza funksionale|analizën funksionale]], një transformim diskret i valëzës është çdo transformim valëzues për të cilin valëzimet janë kampionuar në mënyrë diskrete. Ashtu si me transformimet e tjera të valëve, një avantazh kryesor që ka ndaj [[Transformimi i Furierit|transformimeve Fourier]] është rezolucioni kohor: ai kap informacionin e frekuencës ''dhe'' vendndodhjes. Saktësia e zgjidhjes së përbashkët kohë-frekuencë është e kufizuar nga parimi i pasigurisë së kohës-frekuencës. == Zbatimi == [[Algoritmi|Algoritmet]] DSP mund të ekzekutohen në kompjuterë me qëllime të përgjithshme<ref>{{Cite book|last=Weipeng|first=Jiang|title=7th International Conference on Communications and Networking in China|last2=Zhiqiang|first2=He|last3=Ran|first3=Duan|last4=Xinglin|first4=Wang|date=gusht 2012|isbn=978-1-4673-2699-5|pages=797–801|chapter=Major optimization methods for TD-LTE signal processing based on general purpose processor|doi=10.1109/ChinaCom.2012.6417593|chapter-url=https://ieeexplore.ieee.org/document/6417593}}</ref> dhe procesorë sinjalesh dixhitale .<ref>{{Cite book|last=Zaynidinov|first=Hakimjon|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9467190|title=2021 8th International Conference on Computer and Communication Engineering (ICCCE)|last2=Ibragimov|first2=Sanjarbek|last3=Tojiboyev|first3=Gayrat|last4=Nurmurodov|first4=Javohir|date=2021-06-22|publisher=IEEE|isbn=978-1-7281-1065-3|pages=7–12|chapter=Efficiency of Parallelization of Haar Fast Transform Algorithm in Dual-Core Digital Signal Processors|doi=10.1109/ICCCE50029.2021.9467190}}</ref> Algoritmet DSP zbatohen gjithashtu në harduer të ndërtuar me qëllim të tillë si qarku i integruar specifik për aplikacionin (ASIC).<ref>{{Cite journal|last=Lyakhov|first=P.A.|date=qershor 2023|title=Area-Efficient digital filtering based on truncated multiply-accumulate units in residue number system 2 n - 1, 2 n, 2 n + 1|journal=Journal of King Saud University - Computer and Information Sciences|language=en|volume=35|issue=6|pages=101574|doi=10.1016/j.jksuci.2023.101574|doi-access=free}}</ref> Teknologjitë shtesë për përpunimin e sinjalit dixhital përfshijnë mikroprocesorë më të fuqishëm për qëllime të përgjithshme, [[Njësia e përpunimit të grafikës|njësi të përpunimit grafik]], grupe portash të programueshme në terren (FPGA), kontrollues sinjalesh dixhitale (kryesisht për aplikime industriale si kontrolli i motorit) dhe procesorë të rrjedhës .<ref>{{Cite book|last=Stranneby|first=Dag|url=https://books.google.com/books?id=NKK1DdqcDVUC&pg=PA241|title=Digital Signal Processing and Applications|last2=Walker|first2=William|publisher=Elsevier|year=2004|isbn=0-7506-6344-8|edition=2nd}}</ref> == Zbatimet == Fushat e përgjithshme të aplikimit për DSP përfshijnë: {{Div col|colwidth=20em}} *[[Proçesimi i sinjaleve audio]] *[[Ngjeshja e të dhënave audio]] e.g. [[MP3]] *[[Ngjeshja e të dhënave video]] *[[Grafika kompjuterike]] *[[Proçesimi numerik i sinjalit]] *[[Manipulimi i fotove]] *[[Proçesimi i gjuhës]] *[[Njohja e gjuhës]] *[[Transmetimi i të dhënave]] *[[Radari]] *[[Sonari]] *[[Proçesimi i sinjaleve financiare]] *[[Parashikimet ekonomike]] *[[Sizmiologjia]] *[[Biomjekësia]] *[[Parashikimi i motit]] {{Div col end}} jyhzg76umpv483haio8juwbpzshuk8e Treku i madh 0 356574 3002444 2984515 2026-06-27T22:45:04Z InternetArchiveBot 115207 Adding 4 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002444 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Great_Trek_map_full.png|parapamje|300x300px|Një hartë që përshkruan rrugët e pjesëve më të mëdha të ecjes gjatë valës së parë të Udhëtimit të Madh (1835-1840) së bashku me betejat dhe ngjarjet kryesore. Zona e verdhë që tregon zonën fillestare të kolonizimit shtrihet shumë larg në jug - në jug të Thaba Nchu dhe ajo që do të bëhej Bloemfontein ishte një zonë e kolonizuar nga Grikuat (Griqua) dhe Trekboerët.]]   '''Udhëtimi i Madh''' ( [[Gjuha afrikane|Afrikaans]]: ''Die Groot Trek'' [ di ˌχruət ˈtrɛk ] ; [[Gjuha holandeze|Hollandisht]]: ''De Grote Trek'' [ də ˌɣroːtə ˈtrɛk ] ) ishte një migrim drejt veriut i kolonëve holandishtfolës që udhëtuan me trena vagonësh nga Kolonia e Kepit në brendësi të [[Republika Jugafrikane|Afrikës së Jugut]] moderne nga viti 1836 e tutje, duke kërkuar të jetonin përtej administratës koloniale britanike të Kepit.<ref name="Laband">{{Cite book|last=Laband|first=John|title=The Transvaal Rebellion: The First Boer War, 1880–1881|date=2005|publisher=Routledge Books|isbn=978-0582772618|location=Abingdon|pages=10–13}}</ref> Udhëtimi i Madh erdhi nga kulmi i tensioneve midis pasardhësve ruralë të kolonëve origjinalë evropianë të Kepit, të njohur kolektivisht si ''[[Boerët|Boerë]]'', dhe [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]] .<ref name="Lloyd1">{{Cite book|last=Lloyd|first=Trevor Owen|title=The British Empire, 1558–1995|url=https://archive.org/details/britishempire1550000lloy_y9l5|date=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0198731337|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/britishempire1550000lloy_y9l5/page/201 201]–206}}</ref> Ai ishte gjithashtu reflektues i një prirje gjithnjë e më të zakonshme midis komuniteteve individuale Boere për të ndjekur një mënyrë jetese izolacioniste dhe gjysmë nomade, larg nga ndërlikimi administrativ në zhvillim në [[Kapshtad|Cape Town]] .<ref name="Greaves">{{Cite book|last=Greaves|first=Adrian|url=https://books.google.com/books?id=4Zn9AwAAQBAJ|title=The Tribe that Washed its Spears: The Zulus at War|date=2013|publisher=Pen & Sword Military|isbn=978-1629145136|location=Barnsley|pages=36–55}}</ref> Boerët që morën pjesë në Udhëtimin e Madh e identifikuan veten si '''''voortrekker''''' ( /ˈ f ʊər t r ɛ k ər z /,  ), që do të thotë "pionierë", "udhëzues" (fjalë për fjalë "përpara-trekker") në [[Gjuha holandeze|holandisht]] dhe [[Gjuha afrikane|afrikanisht]] . Udhëtimi i Madh çoi drejtpërdrejt në themelimin e disa republikave autonome Boere, përkatësisht [[Republika e Afrikës së Jugut|Republikës së Afrikës së Jugut]] (e njohur gjithashtu thjesht si ''Transvaal'' ), [[Shteti i Lirë Portokalli|Shtetit të Lirë të Oranzhit]] dhe [[Republika Natalia|Republikës Natalia]] .<ref name="Arquilla">{{Cite book|last=Arquilla|first=John|title=Insurgents, Raiders, and Bandits: How Masters of Irregular Warfare Have Shaped Our World|url=https://archive.org/details/insurgentsraider0000arqu|date=2011|publisher=Rowman & Littlefield Publishing Group|isbn=978-1566638326|location=Lanham|pages=[https://archive.org/details/insurgentsraider0000arqu/page/130 130]–142}}</ref> Ai gjithashtu çoi në konflikte që rezultuan në zhvendosjen e [[Populli i Ndebeles veriore|popullit Ndebele Verior]],<ref name="Kaap1">{{Cite book|last=Bradley|first=John|title=Cape Town: Winelands & the Garden Route|url=https://archive.org/details/capetownwineland0000unse|last2=Bradley|first2=Liz|last3=Vidar|first3=Jon|last4=Fine|first4=Victoria|date=2011|publisher=Modern Overland|isbn=978-1609871222|location=Madison, Wisconsin|pages=[https://archive.org/details/capetownwineland0000unse/page/13 13]–19}}</ref> dhe konflikte me [[Zulu|popullin Zulu]] që kontribuan në rënien dhe kolapsin përfundimtar të [[Mbretëria Zulu|Mbretërisë Zulu]] .<ref name="Greaves">{{Cite book|last=Greaves|first=Adrian|url=https://books.google.com/books?id=4Zn9AwAAQBAJ|title=The Tribe that Washed its Spears: The Zulus at War|date=2013|publisher=Pen & Sword Military|isbn=978-1629145136|location=Barnsley|pages=36–55}}</ref> == Sfondi == [[Skeda:Daniell_Trekboer.jpg|parapamje| ''Trekboers duke bërë një kamp''(1804) nga Samuel Daniell .]] Para ardhjes së evropianëve, zona [[Kepi i Shpresës së Mirë|e Kepit të Shpresës së Mirë]] ishte e populluar nga fise [[Khoisan]] .<ref name="EmptyLandMyth">{{Cite web|title=The Empty Land Myth|url=https://www.sahistory.org.za/article/empty-land-myth|access-date=7 dhjetor 2023|website=South African History Online}}</ref> Evropianët e parë u vendosën në zonën e Kepit nën kujdesin e [[Kompania holandeze e Indisë Lindore|Kompanisë Hollandeze të Indisë Lindore]] (e njohur edhe me inicialet holandeze ''VOC'' ), e cila krijoi një stacion furnizimi atje në 1652 për t'i siguruar flotës së saj të lidhura jashtë me furnizime të reja dhe një port strehimi gjatë udhëtimi i gjatë detar nga Evropa në Azi.<ref name="Hunt1">{{Cite book|last=Hunt|first=John|title=Dutch South Africa: Early Settlers at the Cape, 1652–1708|date=2005|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-1904744955|editor-last=Campbell|editor-first=Heather-Ann|location=Philadelphia|pages=13–35}}</ref> Në pak dekada të shkurtra, Kepi ishte bërë shtëpia e një popullsie të madhe ''"vrijlieden"'', të quajtur gjithashtu ''"vrijburger"'' (qytetarë të lirë), ish-punonjës të Kompanisë që mbetën në territoret holandeze jashtë shtetit pas përfundimit të kontratave të tyre.<ref name="Parthesius">{{Cite book|last=Parthesius|first=Robert|title=Dutch Ships in Tropical Waters: The Development of the Dutch East India Company (VOC) Shipping Network in Asia 1595–1660|url=https://archive.org/details/dli.doa.086|publisher=Amsterdam University Press|year=2010|isbn=978-9053565179|location=Amsterdam}}</ref> Meqenëse qëllimi kryesor i vendbanimit të Kepit në atë kohë ishte të rezervonte mallra për kalimin e anijeve holandeze, VOC ofroi grante të tokës bujqësore për punonjësit e saj me kusht që ata të kultivonin drithë për magazinat e Kompanisë dhe i liroi ata nga kontratat e tyre për të kursyer mbi pagat e tyre.<ref name="Hunt1" /> ''Vrijburger-ve'' iu dha statusi i përjashtimit nga taksat për 12 vjet dhe huazuan të gjitha farat e nevojshme dhe mjetet bujqësore që kërkuan.<ref name="Lucas">{{Cite book|last=Lucas|first=Gavin|title=An Archaeology of Colonial Identity: Power and Material Culture in the Dwars Valley, South Africa|url=https://archive.org/details/archaeologyofcol0000luca|date=2004|publisher=Springer|isbn=978-0306485381|location=New York|pages=[https://archive.org/details/archaeologyofcol0000luca/page/29 29]–33}}</ref> Ata ishin shtetas holandezë të martuar, të konsideruar nga Kompania "me karakter të mirë" dhe duhej të angazhoheshin të kalonin të paktën 20 vjet në kontinentin afrikan.<ref name="Hunt1" /> Duke reflektuar karakterin shumëkombësh të fuqisë punëtore të VOC-së, disa ushtarë dhe marinarë [[Gjermanët|gjermanë]] u konsideruan gjithashtu për statusin ''vrijburger'',<ref name="Hunt1" /> dhe në 1688 qeveria holandeze sponsorizoi rivendosjen e mbi njëqind refugjatëve francezë [[Hygenotët|Huguenot]] në Kep.<ref name="Lambert">{{Cite book|last=Lambert|first=David|title=The Protestant International and the Huguenot Migration to Virginia|url=https://archive.org/details/protestantintern0000lamb|date=2009|publisher=Peter Land Publishing|isbn=978-1433107597|location=New York|pages=[https://archive.org/details/protestantintern0000lamb/page/32 32]–34}}</ref> Si rezultat, deri në vitin 1691 mbi një e katërta e popullsisë evropiane të kolonisë nuk ishte etnikisht holandeze.<ref name="Britannica1933">Entry: Cape Colony. ''Encyclopædia Britannica Volume 4 Part 2: Brain to Casting''. Encyclopædia Britannica, Inc. 1933. James Louis Garvin, editor.</ref> Megjithatë, kishte një shkallë të asimilimit kulturor nëpërmjet martesave të përziera dhe përqafimit pothuajse universal të gjuhës holandeze.<ref name="NHOSA">{{Cite book|last=Mbenga|first=Bernard|title=New History of South Africa|last2=Giliomee|first2=Hermann|date=2007|publisher=Tafelberg|isbn=978-0624043591|location=Cape Town|pages=59–60}}</ref> Ndarjet kishin më shumë gjasa të ndodhnin përgjatë linjave sociale dhe ekonomike; Në përgjithësi, kolonistët e Kepit u përcaktuan në ''[[Boerët|Boer]]'', fermerë të varfër që u vendosën drejtpërdrejt në kufi, dhe më të pasur, kryesisht të urbanizuar ''[[Kepi holandez|Cape Dutch]]'' .<ref name="SSA">{{Cite book|last=Collins|first=Robert|title=A History of Sub-Saharan Africa|url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll|last2=Burns|first2=James|date=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1107628519|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/288 288]–293}}</ref> Pas fushatës së Flandrës dhe Revolucionit Batavian në Amsterdam, Franca ndihmoi në krijimin e një shteti klient pro-francez, [[Republika Bataviane|Republikës Bataviane]], në tokën holandeze.<ref name="Lloyd1" /> Kjo hapi Kepin për luftanijet franceze.<ref name="Greaves" /> Për të mbrojtur rrugët e saj të begata të transportit detar, [[Britania e madhe (ishull)|Britania e Madhe]] pushtoi me forcë koloninë e re deri në 1803.<ref name="Lloyd1" /> Nga viti 1806 deri në 1814, Kepi u qeveris si një varësi ushtarake britanike, rëndësia e vetme e së cilës për Marinën Mbretërore ishte marrëdhënia e saj strategjike me trafikun detar indian.<ref name="Lloyd1" /> Britanikët morën zyrtarisht kontrollin administrativ të përhershëm rreth vitit 1815, si rezultat i Traktatit të Parisit .<ref name="Lloyd1" /> === Shkaqet === Në fillimin e sundimit britanik, Kolonia e Kepit përfshinte 260 000 km<sup>2</sup> dhe ishte i populluar nga rreth 26.720 njerëz me origjinë evropiane, shumica relative e të cilëve ishin me origjinë holandeze.<ref name="Lloyd1">{{Cite book|last=Lloyd|first=Trevor Owen|title=The British Empire, 1558–1995|url=https://archive.org/details/britishempire1550000lloy_y9l5|date=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0198731337|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/britishempire1550000lloy_y9l5/page/201 201]–206}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLloyd1997">Lloyd, Trevor Owen (1997). ''The British Empire, 1558–1995''. Oxford: Oxford University Press. pp.&nbsp;201–206. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0198731337|<bdi>978-0198731337</bdi>]].</cite></ref><ref name="Britannica1933">Entry: Cape Colony. ''Encyclopædia Britannica Volume 4 Part 2: Brain to Casting''. Encyclopædia Britannica, Inc. 1933. James Louis Garvin, editor.</ref> Pak më shumë se një e katërta ishin me prejardhje gjermane dhe rreth një e gjashta e kishin prejardhjen nga [[hygenotët]] francezë,<ref name="Britannica1933" /> edhe pse shumica kishin pushuar së foluri frëngjisht që nga viti 1750.<ref name="NHOSA">{{Cite book|last=Mbenga|first=Bernard|title=New History of South Africa|last2=Giliomee|first2=Hermann|date=2007|publisher=Tafelberg|isbn=978-0624043591|location=Cape Town|pages=59–60}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMbengaGiliomee2007">Mbenga, Bernard; Giliomee, Hermann (2007). ''New History of South Africa''. Cape Town: Tafelberg. pp.&nbsp;59–60. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0624043591|<bdi>978-0624043591</bdi>]].</cite></ref> Kishte gjithashtu 30,000 skllevër afrikanë dhe aziatikë në pronësi të kolonëve, dhe rreth 17,000 [[Khoisan|khoisanë]] indigjenë. Marrëdhëniet midis kolonëve – veçanërisht Boerëve – dhe administratës së re u përkeqësuan shpejt.<ref name="Arquilla">{{Cite book|last=Arquilla|first=John|title=Insurgents, Raiders, and Bandits: How Masters of Irregular Warfare Have Shaped Our World|url=https://archive.org/details/insurgentsraider0000arqu|date=2011|publisher=Rowman & Littlefield Publishing Group|isbn=978-1566638326|location=Lanham|pages=[https://archive.org/details/insurgentsraider0000arqu/page/130 130]–142}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFArquilla2011">Arquilla, John (2011). ''Insurgents, Raiders, and Bandits: How Masters of Irregular Warfare Have Shaped Our World''. Lanham: Rowman & Littlefield Publishing Group. pp.&nbsp;130–142. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1566638326|<bdi>978-1566638326</bdi>]].</cite></ref> Autoritetet britanike kundërshtuan me vendosmëri pronësinë e skllevërve nga boerët dhe ndaj atij që u perceptua si trajtimi i tyre i ashpër i tepërt ndaj popujve indigjenë.<ref name="Arquilla" /> Qeveria britanike këmbënguli që Kepi të financonte punët e veta nëpërmjet vetëtaksimit, një qasje e cila ishte e huaj si për Boerët ashtu edhe për tregtarët holandezë në Kejp Toun.<ref name="Greaves">{{Cite book|last=Greaves|first=Adrian|url=https://books.google.com/books?id=4Zn9AwAAQBAJ|title=The Tribe that Washed its Spears: The Zulus at War|date=2013|publisher=Pen & Sword Military|isbn=978-1629145136|location=Barnsley|pages=36–55}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGreaves2013">Greaves, Adrian (2013). [https://books.google.com/books?id=4Zn9AwAAQBAJ ''The Tribe that Washed its Spears: The Zulus at War'']. Barnsley: Pen & Sword Military. pp.&nbsp;36–55. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1629145136|<bdi>978-1629145136</bdi>]].</cite></ref> Në 1815, arrestimi i diskutueshëm i një fermeri të bardhë për sulmin e supozuar të një prej shërbëtorëve të tij rezultoi në Rebelimin e dështuar të Nekut nga Slachter-i. Britanikët u hakmorrën duke varur të paktën pesë boerë për kryengritje.<ref name="Lloyd1">{{Cite book|last=Lloyd|first=Trevor Owen|title=The British Empire, 1558–1995|url=https://archive.org/details/britishempire1550000lloy_y9l5|date=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0198731337|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/britishempire1550000lloy_y9l5/page/201 201]–206}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLloyd1997">Lloyd, Trevor Owen (1997). ''The British Empire, 1558–1995''. Oxford: Oxford University Press. pp.&nbsp;201–206. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0198731337|<bdi>978-0198731337</bdi>]].</cite></ref> Në 1828, guvernatori i Kepit deklaroi se të gjithë banorët vendas, përveç skllevërve, duhet të kishin të drejtat e "qytetarëve", në lidhje me sigurinë dhe pronësinë e pronës, në barazi me kolonët. Kjo pati efektin e tjetërsimit të mëtejshëm të popullsisë së bardhë të kolonisë.<ref name="Lloyd1" /><ref name="Cambridge">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ISg9AAAAIAAJ&pg=PA321|title=The Cambridge History of the British Empire|publisher=Cambridge University Press|year=1963|editor-last=Newton|editor-first=A. P.|volume=8: South Africa, Rhodesia and the Protectorates|location=Cambridge|pages=272, 320–322, 490|editor-last2=Benians|editor-first2=E. A.}}</ref> Pakënaqësia e boerëve ndaj administratorëve të njëpasnjëshëm britanikë vazhdoi të rritet gjatë fundit të viteve 1820 dhe fillimit të viteve 1830, veçanërisht me detyrimin zyrtar të gjuhës angleze.<ref name="Kaap1">{{Cite book|last=Bradley|first=John|title=Cape Town: Winelands & the Garden Route|url=https://archive.org/details/capetownwineland0000unse|last2=Bradley|first2=Liz|last3=Vidar|first3=Jon|last4=Fine|first4=Victoria|date=2011|publisher=Modern Overland|isbn=978-1609871222|location=Madison, Wisconsin|pages=[https://archive.org/details/capetownwineland0000unse/page/13 13]–19}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBradleyBradleyVidarFine2011">Bradley, John; Bradley, Liz; Vidar, Jon; Fine, Victoria (2011). ''Cape Town: Winelands & the Garden Route''. Madison, Wisconsin: Modern Overland. pp.&nbsp;13–19. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1609871222|<bdi>978-1609871222</bdi>]].</cite></ref> Ky urdhër zëvendësoi holandishten me anglishten si gjuha e përdorur në sistemet gjyqësore dhe politike të Kepit, duke i vënë boerët në disavantazh, pasi shumica flisnin pak ose aspak anglisht.<ref name="Lloyd1" /><ref name="Cambridge" /> Tjetërsimi i boerëve nga Britania u përforcua veçanërisht nga vendimi për të shfuqizuar skllavërinë në të gjitha kolonitë e saj në 1834.<ref name="Lloyd1" /><ref name="Greaves" /> Të 35,000 skllevërit e regjistruar te guvernatori i Kepit do të liroheshin dhe do t'u jepeshin të drejta të barabarta me qytetarët e tjerë, megjithëse në shumicën e rasteve zotërinjtë e tyre mund t'i mbanin ata si çirakë deri në vitin 1838.<ref name="Cambridge" /><ref name="Divide">{{Cite book|last=Simons|first=Mary|title=The Angry Divide: Social and Economic History of the Western Cape|last2=James|first2=Wilmot Godfrey|date=1989|publisher=David Philip|isbn=978-0864861160|location=Claremont|pages=31–35}}</ref> Shumë Boerët, veçanërisht ata që merren me prodhimin e drithit dhe verës, vareshin nga puna e skllevërve; për shembull, 94% e të gjithë fermerëve të bardhë në afërsi të [[Stellenbosch]] zotëronin skllevër në atë kohë dhe madhësia e zotërimeve të tyre të skllevërve lidhej shumë me produktin e tyre të prodhimit.<ref name="Divide" /> Kompensimi u ofrua nga qeveria britanike, por pagesa duhej të merrej në [[Londra|Londër]], dhe pak boerë zotëronin fondet për të bërë udhëtimin.<ref name="Greaves" /> Duke frenuar atë që ata e konsideronin një ndërhyrje të pajustifikuar në mënyrën e tyre të jetesës, disa në komunitetin Boer menduan të shisnin fermat e tyre dhe të hidheshin thellë në brendësinë e pahartëzuar të Afrikës së Jugut për të parandaluar mosmarrëveshjet e mëtejshme dhe për të jetuar plotësisht të pavarur nga sundimi britanik.<ref name="Greaves" /> Të tjerët, veçanërisht ''[[Trekboers|trekboerët]]'', një klasë boerësh që ndoqën aktivitete baritore gjysmë nomade, u zhgënjyen nga mosgatishmëria ose paaftësia e dukshme e qeverisë britanike për të zgjeruar kufijtë e Kolonisë së Kepit drejt lindjes dhe për t'u siguruar atyre akses në më shumë kullota kryesore dhe mundësi ekonomike. Ata vendosën të ecnin vetë përtej kufijve të kolonisë.<ref name="Kaap1" /> == Udhëtime eksploruese në Natal ==  {{multiple image|header='''Festimet e njëqindvjetorit'''|direction=vertical|width=200|align=right|image1=Voortrekker 1938.jpg|caption1=Kalorës afrikanerë duke festuar qindvjetorin e Udhëtimit të Madh në 1938.|image2=Voortrekker-1938 (2).jpg|caption2=Një grup grash afrikanere gjatë festimeve të 100 vjetorit në 1938 të veshura me veshje Voortrekker. Veçanërisht vihet re {{lang|af|kappie}} e bardhë mbi kokat e tyre.}}<div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:224px;max-width:224px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:222px;max-width:222px"><div class="thumbimage">[[File:Grand_trek.jpg|alt=|220x220px]]</div><div class="thumbcaption"> Një përshkrim romantik i Udhëtimit të Madh</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:222px;max-width:222px"><div class="thumbimage">[[File:Uittog,_panele_1_&_2,_Voortrekkermonument.jpg|alt=|220x220px]]</div><div class="thumbcaption">Një reliev guri në [[Voortrekker Monument|Monumentin Voortrekker]], që përshkruan eksodin e fermerëve nga [[Cape Colony|Kolonia e Kepit]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:222px;max-width:222px"><div class="thumbimage">[[File:Voortrekker_flag.svg|alt=|220x220px]]</div><div class="thumbcaption">Flamuri i Voortrekker-ve, i njohur gjithashtu si <span title="Afrikaans-language text">''Kruisvlag''</span>, ''Flamuri i Potgieter''</div></div></div></div></div>Në janar 1832, Andrew Smith (një anglez) dhe William Berg (një fermer Boer) zbuluan [[Historia e hershme e Natalit|Natalin]] si një koloni të mundshme. Në kthimin e tyre në Kepi, Smith u bë shumë entuziast dhe ndikimi i diskutimeve që Berg pati me Boerët rezultoi vendimtar. Berg e portretizoi Natalin si një tokë me cilësi të jashtëzakonshme bujqësore, të ujitur mirë dhe pothuajse pa banorë. === Konflikti me zulutë ===  {{multiple image|header='''Lumi i Gjakut'''|direction=vertical|width=200|align=right|image1=Dingane - 'Bulalani abathakathi' - 1897.jpg|caption1=Mbreti [[Dingane]] duke urdhëruar vrasjen e [[Piet Retief|Retief]] dhe përfaqësuesve të tij boerë me fjalët "{{lang|zu|Bulalani abathakathi}}" ('vritini shtrigat'). Ata u vranë jashtë [[uMgungundlovu|{{lang|af|kraal|nocat=true}} mbretëror]] mbi gurin e ekzekutimit të quajtur Matiwane.|image2=Charles Bell - Zoeloe-aanval op 'n Boerelaer - 1838.jpg|caption2=Paraqitja e sulmit zulu mbi një kamp boerësh në Shkurt 1838. [[Masakra e Weenen]] ishte masakrimi i boerëve nga [[Populli zulu|zulutë]] në 17 Shkurt 1838.}} Në tetor 1837 Retief u takua me mbretin [[zulu]] [[Dingane kaSenzangakhona|Dingane]] për të negociuar një traktat për tokën në atë që tani është provinca e [[Kwa-Zulu Natal|Kwa-Zulu Natalit]]. Mbreti Dingane, dyshues dhe pabesues për shkak të dyndjeve të mëparshme të Voortrekker nga përtej Drakensbergut, vrau Retiefin dhe shtatëdhjetë nga ndjekësit e tij .<ref name="Afrikaners">{{Cite book|last=[[Giliomee, Hermann]]|title=The Afrikaners: Biography of a People|publisher=Tafelberg Publishers|year=2003|isbn=062403884X|location=Cape Town|page=161}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGiliomee,_Hermann2003">[[Hermann Giliomee|Giliomee, Hermann]] (2003). ''The Afrikaners: Biography of a People''. Cape Town: Tafelberg Publishers. p.&nbsp;161. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/062403884X|<bdi>062403884X</bdi>]].</cite></ref> {{Rp|164}} Ekzistojnë interpretime të ndryshme të asaj që ndodhi, pasi mbijetoi vetëm rrëfimi i shkruar i dëshmitarit okular të misionarit [[Francis Owen (priest)|Francis Owen]] .<ref name="Bulpin9">{{Cite book|last=Bulpin|first=T. V.|title=Natal and the Zulu Country|publisher=T. V. Bulpin Publications|chapter=9 - The Voortrekkers}}</ref> Kërkesa me shkrim e Retiefit për tokë përmbante kërcënime të fshehura duke iu referuar fitoreve të Voortrekker-it ndaj grupeve indigjene të hasura gjatë udhëtimit të tyre. Kërkesa e Voortrekker-ve për një kontratë me shkrim që garantonte pronën private ishte e papajtueshme me kulturën gojore bashkëkohore Zulu, e cila përshkruante se një shef mund të shpërndante vetëm përkohësisht tokën pasi ajo ishte në pronësi të përbashkët.<ref>{{Cite web|last=du Toit|first=André|title=(Re)reading the Narratives of Political Violence in South Africa: Indigenous founding myths & frontier violence as discourse|url=http://history.humsci.ukzn.ac.za/files/sempapers/Adutoit2005.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217042554/http://history.humsci.ukzn.ac.za/files/sempapers/Adutoit2005.pdf|archive-date=17 dhjetor 2008|access-date=2009-08-18|page=18}}</ref> Në nëntor 1838 [[Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius|Andries Pretorius]] mbërriti me një komando prej 60 udhëtarësh të armatosur dhe dy topa për të ndihmuar në mbrojtje. Disa ditë më vonë, më 16 dhjetor 1838, një forcë prej 468 udhëtarësh, 3 [[Britanikët|britanikë]] dhe 60 aleatë zezakë luftuan kundër 10,000 deri në 12,000 impis Zulu në [[Beteja e lumit të gjakut|Betejën e Lumit të Gjakut]] . Fitorja e Pretoriusit mbi ushtrinë zulu çoi në një luftë civile brenda kombit zulu pasi gjysmëvëllai i mbretit Dingane, [[Mpande kaSenzangakhona]], u rreshtua me Voortrekkerët për të rrëzuar mbretin dhe për të imponuar veten. Mpande dërgoi 10,000 impi për të ndihmuar udhëtarët në ekspeditat pasuese kundër Dingane.<ref name="Afrikaners" /> {{Rp|164}} Pas humbjes së forcave Zulu dhe rikuperimit të traktatit midis Dingane dhe Retief nga trupi i Retief, Voortrekkerët shpallën Republikën e Natalias .<ref name="Bulpin11">{{Cite book|last=Bulpin|first=T. V.|title=Natal and the Zuku Country|publisher=T. V. Bulpin Publications|chapter=11 - The Republic of Natal}}</ref> Pas vdekjes së Dingane, Mpande u shpall mbret dhe kombi zulu u bashkua me Republikën jetëshkurtër të Natalias deri në aneksimin e saj nga [[Perandoria Britanike]] në 1843.<ref name="Afrikaners" /> {{Rp|164}} Armët e Voortrekker-ëve u ofruan atyre një avantazh teknologjik ndaj armëve tradicionale të zuluve me shtiza të shkurtra therëse, shkopinj luftimi dhe mburoja për kafshët. Boerët ia atribuuan fitoren e tyre një zotimi që i bënë Zotit përpara betejës: nëse fitonin, ata dhe brezat e ardhshëm do ta përkujtonin ditën si një ''Sabat'' . Më pas, 16 dhjetori u festua nga Boers si një festë publike, e quajtur fillimisht Dita e Dingane, e cila më vonë u ndryshua në Ditën e Betimit . Pas aparteidit, emri u ndryshua në Ditën e Pajtimit nga qeveria e Afrikës së Jugut, me qëllim që të nxiste pajtimin midis të gjithë afrikano-jugorëve. == Ndikimi == [[Skeda:Voortrekker_Monument_922580097.jpg|parapamje| [[Monumenti Voortrekker]] në [[Pretoria]] u ngrit për të përkujtuar Voortrekkerët që u larguan nga [[Kolonia e Kepit]] midis 1835 dhe 1854.]] Konflikti midis Voortrekkerëve ishte një problem sepse udhëtimi rrafshoi hierarkinë klasore para-ekzistuese e cila më parë kishte sanduar disiplinën, dhe kështu kohezioni shoqëror u prish. Në vend të kësaj, udhëheqësit e udhëtimit u mbështetën më shumë në strukturën e familjes patriarkale dhe reputacionin ushtarak për të mbajtur kontrollin. Kjo pati një ndikim të madh dhe të qëndrueshëm në kulturën dhe shoqërinë [[afrikanë|afrikanere]] .<ref name="Afrikaners">{{Cite book|last=[[Giliomee, Hermann]]|title=The Afrikaners: Biography of a People|publisher=Tafelberg Publishers|year=2003|isbn=062403884X|location=Cape Town|page=161}}</ref> {{Rp|163}} === Festimet e njëqindvjetorit === Festimi i Trekut të Madh në vitet 1930 luajti një rol të madh në rritjen e [[Nacionalizmi|nacionalizmit]] afrikaner . Mendohet se përvojat e [[Lufta e Dytë Boer|Luftës së Dytë Boere]] dhe periudhës pasuese, midis 1906 dhe 1934, e mungesës së diskutimit publik rreth luftës brenda komunitetit afrikaner ndihmuan në krijimin e skenës për një rritje të madhe të interesit për identitetin kombëtar afrikaner. Festimi i njëqindvjetorit të Udhëtimit të Madh, së bashku me një brez të ri afrikanerësh të interesuar për të mësuar rreth përvojave afrikane të Luftës së Boerit, katalizuan një rritje të nacionalizmit afrikaner.<ref name="Afrikaners">{{Cite book|last=[[Giliomee, Hermann]]|title=The Afrikaners: Biography of a People|publisher=Tafelberg Publishers|year=2003|isbn=062403884X|location=Cape Town|page=161}}</ref> {{Rp|433}} Festimet e njëqindvjetorit filluan me një rishfaqje të udhëtimit duke filluar më 8 gusht 1938 me nëntë vagonë demash në statujën e [[Jan van Riebeeck]] në Cape Town dhe përfunduan në [[Monumenti Voortrekker|Monumentin e sapopërfunduar Voortrekker]] në [[Pretoria]] dhe ku morën pjesë mbi 100,000 njerëz. Një udhëtim i dytë i ri-prezantimit që fillonte në të njëjtën kohë dhe vend përfundoi në skenën e Betejës së Lumit të Gjakut.<ref name="Afrikaners" /> {{Rp|432}} [[Skeda:Clanwilliam,_Western_Cape_-_Great_Trek_centennial_memorial_2.JPG|parapamje| Monumentet e Udhëtimit të Madh si ky në [[Clanwilliam, Kepi Perëndimor|Clanwilliam]] u ngritën në qytete të vogla anembanë vendit gjatë festimeve të njëqindvjetorit.]] Përkujtimi ngjalli entuziazëm masiv midis afrikanëve, ndërsa udhëtimi i ripërtëritjes kaloi nëpër qytetet dhe qytetet e vogla të Afrikës së Jugut. Të dy, pjesëmarrësit dhe spektatorët, morën pjesë duke u veshur me veshje Voortrekker, duke riemërtuar rrugët, duke mbajtur ceremoni, duke ngritur monumente dhe duke vendosur kurora me lule në varret e heronjve afrikane. Gatimi i vakteve mbi një zjarr të hapur në të njëjtën mënyrë si Voortrekkerët u bë modë mes urbanëve, duke lindur traditën e Afrikës së Jugut të [[Braai|braaing-ut]] .<ref name="Afrikaners">{{Cite book|last=[[Giliomee, Hermann]]|title=The Afrikaners: Biography of a People|publisher=Tafelberg Publishers|year=2003|isbn=062403884X|location=Cape Town|page=161}}</ref> {{Rp|432}}Një [[Film epik|epikë]] në gjuhën [[Gjuha afrikane|afrikane]] e quajtur ''Ndërtimi i një kombi'' ( {{Lang|af|Die Bou van 'n Nasie}} ) është bërë në vitin 1938 për të përkuar me 100 vjetorin e Udhëtimit të Madh. Filmi tregon versionin afrikaner të historisë së Afrikës së Jugut nga viti 1652 deri në 1910 me fokus në Udhëtimin e Madh.<ref name="IMDb">{{Cite web|title=Die Bou van 'n Nasie|url=https://www.imdb.com/title/tt0221840/plotsummary|access-date=1 mars 2015|publisher=IMDb|language=af}}</ref> Një numër organizatash afrikane si {{Lang|af|[[Afrikaner Broederbond]]}} dhe {{Lang|af|[[Afrikaanse Taal en Kultuurvereniging]]}} vazhdoi të promovojë synimet e njëqindvjetorit për të çuar më tej kauzën afrikane dhe për të rrënjosur një ndjenjë më të madhe uniteti dhe solidariteti brenda komunitetit edhe në shekullin e 20-të.<ref name="Afrikaners">{{Cite book|last=[[Giliomee, Hermann]]|title=The Afrikaners: Biography of a People|publisher=Tafelberg Publishers|year=2003|isbn=062403884X|location=Cape Town|page=161}}</ref> {{Rp|432}}<ref name="sahistoryCentenary">{{Cite web|title=Great Trek Centenary Celebrations commence|url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/great-trek-centenary-celebrations-commence|access-date=31 dhjetor 2014|publisher=South African History Online}}</ref> ==== Ndikimi politik ==== Treku i Madh u përdor nga [[Nacionalizmi afrikan|nacionalistët afrikanerë]] si një simbol thelbësor i një historie të përbashkët afrikane. U përdor për të promovuar idenë e një kombi afrikane dhe një narrativë që promovonte idealet e Partisë Kombëtare . Në vitin 1938, festimet e njëqindvjetorit të Betejës së Lumit të Gjakut dhe Udhëtimit të Madh u mobilizuan pas një teze nacionaliste afrikane. Narrativa e nacionalizmit afrikane ishte një arsye domethënëse për fitoren e Partisë Kombëtare në zgjedhjet e vitit 1948 . Një vit më vonë, Monumenti Voortrekker u përfundua dhe u hap në Pretoria nga kryeministri i sapozgjedhur i Afrikës së Jugut dhe anëtari i Partisë Kombëtare [[D. F. Malan|Daniel Malan]] në 1949. Disa vjet më vonë, " {{Lang|af|[[Die Stem van Suid-Afrika]]}} " ("Zëri i Afrikës së Jugut"), një poezi e shkruar nga [[Cornelis Jacobus Langenhoven]] duke iu referuar Udhëtimit të Madh, u zgjodh si teksti i himnit kombëtar të Afrikës së Jugut para vitit 1994. Himni kombëtar i Afrikës së Jugut pas vitit 1997 përfshin një pjesë të " {{Lang|af|Die Stem van Suid-Afrika}} " por u vendos që të hiqej seksioni në "referim ndaj Udhëtimit të Madh (' {{Lang|af|met die kreun van ossewa}} '), pasi kjo ishte përvoja e vetëm një pjese të komunitetit tonë”.<ref name="Samro">{{Cite web|date=17 qershor 2012|title=The national anthem is owned by everyone|url=http://www.samro.org.za/node/298|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313093626/http://www.samro.org.za/node/298|archive-date=13 mars 2013|access-date=8 janar 2015|website=South African Music Rights Organisation}}</ref> Kur aparteidi në Afrikën e Jugut përfundoi dhe vendi kaloi në sundimin e shumicës, Presidenti [[F. W. de Klerk]] thirri masat si një Trek i Madh i Ri.<ref>{{Cite news|last=Lyman|first=Rick|date=22 dhjetor 1993|title=South Africa approves new constitution to end white rule|work=Knight-Ridder Newspapers|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-14742411.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919062014/https://www.highbeam.com/doc/1G1-14742411.html|archive-date=19 shtator 2018|via=HighBeam Research}}</ref> p68t8rydozp63z0nnusb371iti99vue Aston Villa F.C. 0 357487 3002607 2967586 2026-06-28T04:04:39Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002607 wikitext text/x-wiki {{Artikull i mirë}} {{Infobox football club | frame color = #7A003B | writing color = #93BDE5 | header color = #7A003B | clubname = Aston Villa | image = Azzurro e Porpora (Bordato) con leone Giallo.svg | upright = 0.8 | alt = Aston Villa F.C. badge | fullname = Aston Villa Football Club | nickname = The Villans<br />The Lions | founded = [[1874]]; 151 vite më parë | ground = [[Villa Park]] | capacity = 42,657<ref>{{cite web|title=Premier League Handbook 2022/23|url=https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2022/07/19/40085fed-1e9e-4c33-9f14-0bcf57857da2/PL_Handbook_2022-23_DIGITAL_18.07.pdf|publisher=Premier League|language=en|access-date=11 prill 2023|page=8|archive-date=5 gusht 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220805212133/https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2022/07/19/40085fed-1e9e-4c33-9f14-0bcf57857da2/PL_Handbook_2022-23_DIGITAL_18.07.pdf|url-status=live}}</ref> | owner = [[V Sports]] ([[Nassef Sawiris]], [[Wes Edens]] & Atairos) | owntitle = Pronarët | chairman = [[Nassef Sawiris]]<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44901531|title=Aston Villa: Wes Edens & Nassef Sawiris to make 'significant investment' in club|publisher=BBC Sport|language=en|access-date=25 maj 2019|archive-date=18 prill 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418202807/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44901531|url-status=live}}</ref> | manager = [[Unai Emery]] | mgrtitle = Trajner | league = [[Premier League]] | season = [[Premier League 2024–25|2024–25]] | position = Premier League, 6të | current = Sezoni 2025–26 i Aston Villa F.C. | website = https://www.avfc.co.uk/ | pattern_la1 = _astonvilla2526h | pattern_b1 = _astonvilla2526h | pattern_ra1 = _astonvilla2526h | pattern_sh1 = _astonvilla2526h | pattern_so1 = _astonvilla2526hl | leftarm1 = BBD5F2 | body1 = 69091C | rightarm1 = BBD5F2 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = BBD5F2 | pattern_la2 = _astonvilla2526a | pattern_b2 = _astonvilla2526a | pattern_ra2 = _astonvilla2526a | pattern_sh2 = _astonvilla2526a | pattern_so2 = _astonvilla2526al | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _astonvilla2526t | pattern_b3 = _astonvilla2526t | pattern_ra3 = _astonvilla2526t | pattern_sh3 = _astonvilla2526t | pattern_so3 = _astonvilla2526tl | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF | clubcolors = [[Skeda:Azzurro e Porpora (Bordato) con leone Giallo.svg|20px]] }} '''Aston Villa Football Club''', i njohur thjesht si '''Aston Villa''', është një klub profesionist anglez futbolli me seli në [[Aston]], [[Birmingham]]. Klubi u themelua në vitin 1874 dhe aktualisht luan në [[Premier League|Premier Ligë]], liga elitare e futbollit anglez. Klubi i luan ndeshjet si vendas në [[Villa Park]] që nga viti 1897. Aston Villa është një nga klubet më të vjetër dhe të suksesshëm të Anglisë, duke fituar kampionatin shtatë herë, kupën kombëtare shtatë herë, kupën e ligës pesë herë si dhe [[UEFA Liga e Kampioneve|Kupën Evropiane]] dhe [[UEFA Super Kupa|Superkupën Evropiane]] nga një herë.<ref>{{cite web|title=All Time English Trophy Winners|url=https://www.myfootballfacts.com/england_footy/english-domestic/all-time-english-trophy-winners-statistics/|website=Myfootballfacts.com|language=en|access-date=20 korrik 2022|archive-date=9 qershor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609130810/https://www.myfootballfacts.com/england_footy/english-domestic/all-time-english-trophy-winners-statistics/|url-status=live}}</ref> Aston Villa ka qenë një nga klubet kryesore angleze që nga vitet 1880, kur ekipi i saj ishte pionier i lojës moderne të pasimeve.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 161.</ref> Ky stil i shkurtër dhe i shpejtë i kombinimit të pasimeve u prezantua nga skocezi [[George Ramsay]], i cili u emërua si trajneri i parë profesionist i futbollit në botë në vitin 1886.<ref>{{cite web|title=10 Oldest Clubs in the Football League|url=https://sqaf.club/oldest-football-league-clubs-england/|website=SQaF|language=en|date=20 shkurt 2022|access-date=20 korrik 2022|archive-date=15 shtator 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220915112137/https://sqaf.club/oldest-football-league-clubs-england/|url-status=live}}</ref> Klubi pati ndikim në lëvizjen e sportit drejt profesionalizmit në vitin 1885, dhe ishte një drejtor i klubit, [[William McGregor]], i cili themeloi Ligën e parë të Futbollit në botë në vitin 1888.<ref>{{cite web|url=https://spartacus-educational.com/Fmcgregor.htm|title=William McGregor|website=Spartacus Educational|language=en|access-date=9 janar 2023|archive-date=23 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223114923/https://spartacus-educational.com/Fmcgregor.htm|url-status=live}}</ref> Gjatë kohës së tij në klub, George Ramsay fitoi gjashtë kampionate dhe gjashtë kupa kombëtare, duke e bërë Aston Villën klubin më të suksesshëm në Angli, një status që e mbajti deri në vitet 1970'. Në sezonin 1930–31, Villa shënoi 128 gola në kampionat, një rekord që qëndron edhe në ditët e sotme.<ref>{{cite web|url=http://www.rs.goal.com/en/teams/england/95/aston-villa/info|title=Aston Villa|publisher=Goal.com|language=en|access-date=20 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711102854/http://www.rs.goal.com/en/teams/england/95/aston-villa/info|archive-date=11 korrik 2011|url-status=dead}}</ref> Klubi pësoi një rënje gjatë viteve 1930', e cila vazhdoi në dekadat e ardhshme dhe kulmoi me rënjen e klubit në kategorinë e tretë për herë të parë dhe të vetme në histori në sezonin 1969–70. Villa u rikthye në elitë në mesin e viteve 1970' nën drejtimin e trajnerit Ron Saunders, i cili udhëhoqi klubin drejt kampionatit të 7të në histori në sezonin 1980–81. Një sezon më pas, Villa u bë klubi i katërt anglez që fiton Kupën Evropiane, duke regjistruar suksesin e parë kontinental. Pas kësaj, ata fituan Superkupën Evropiane. Aston Villa ishte një anëtar themelues i Premier Ligës në vitin 1992, dhe është një nga tre klubet e vetme që kanë qenë anëtarë themelues të Ligës së Futbollit dhe Premier Ligës. Klubi kualifikohej rregullisht në kompeticionet evropiane në vitet 1990', por pas kësaj klubi e pati të vështirë të konkuronte në elitë, duke bërë që Doug Ellis t'i shiste aksionet e tij miliarderit amerikan Randy Lerner. Klubi ra për herë të parë nga Premier Liga në sezonin 2015–16 dhe u rikthye në vitin 2019. Rivali kryesor i Villës është [[Birmingham City F.C.|Birmingham City]], klubi tjetër nga Birminghami. Këto dy klube janë ndeshur për herë të parë në vitin 1879 dhe ndeshjet midis tyre titullohen ''Second city derby''.<ref name="Derby">{{cite book|last=Matthews|first=Tony|year=2000|title=The Encyclopedia of Birmingham City Football Club 1875–2000|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofb0000matt|chapter=Aston Villa|publisher=Britespot|language=en|location=Cradley Heath|page=[https://archive.org/details/encyclopaediaofb0000matt/page/17 17]|isbn=978-0-9539288-0-4}}</ref> Një tjetër klub rival është [[West Bromwich Albion F.C.|West Bromwich Albion]]. Villa ka shpenzuar gjithsej 110 sezone në elitë, duke qënë klubi i dytë me më shumë sezone. Gjithsej, klubi ka prodhur 77 lojtar që kanë luajtur në [[Kombëtarja angleze e futbollit|kombëtaren angleze]]. ==Historia== ===1874−1886: Themelimi dhe dominimi i hershëm=== [[Skeda:George_Ramsay_c.1905.jpg|parapamje|majtas|200px|George Ramsay është trajneri i parë i paguar në historinë e futbollit. Ai fitoi gjashtë kampionate dhe gjashtë kupa duke e bërë Villën në atë kohë klubin më të suksesshëm në Angli.]] [[Skeda:AVilla1899.jpg|parapamje|djathtas|Ekipi i Aston Villës në vitin 1899 që fitoi Divizionin e Parë dhe Sheriff of London Charity Shield (sëbashku me Queen's Park), si dhe disa trofe rajonal.]] Aston Villa Football Club besohet të jetë krijuar më 21 nëntor 1874 nga anëtarët e Kishës Villa Cross Wesleyan në Handsworth, e cila tashmë është pjesë e Birminghamit. Katër anëtarët që krijuan klubin ishin Jack Hughes, Frederick Matthews, Walter Price dhe William Scattergood.<ref>{{Cite web|last=Club|first=Aston Villa Football|title=Aston Villa Football Club {{!}} The official club website|url=https://www.avfc.co.uk/|access-date=1 mars 2024|website=Aston Villa Football Club|language=en}}</ref> Të katërt anëtarët, të cilët ishin pjesë e ekipit të kriket të kishës, ishin duke kërkuar për mënyra se si të qëndronin në formë gjatë dimrit.<ref>{{Cite news|url=http://www.birminghammail.net/news/top-stories/2007/11/26/cup-presented-to-aston-villa-founder-member-jack-hughes-is-back-with-his-family-97319-20162107/|title=Cup presented to Aston Villa founder member Jack Hughes is back with his family|author=Nick McCarthy|date=26 nëntor 2007|newspaper=Birmingham Mail|language=en|access-date=21 korrik 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125091142/http://www.birminghammail.net/news/top-stories/2007/11/26/cup-presented-to-aston-villa-founder-member-jack-hughes-is-back-with-his-family-97319-20162107/|archive-date=25 janar 2012}}</ref> Ndeshja e parë në histori e Aston Villës ishte kundër ekipit të regbisë së Aston Brook St Mary's. Si kusht për ndeshjen, Aston Villa ra dakord për të luajtur pjesën e parë me rregullat e regbisë dhe pjesën e dytë me rregullat e futbollit; ata fituan 1–0.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 6.</ref> Fati i klubit ndryshoi në vitin 1876 kur një skocez i ri i quajtur George Ramsay kaloi rastësisht në Aston Park ku ekipi i Aston Villës po kryente stërvitjen. Lojtarët i kërkuan atij të bënte xhonglime me top dhe ata u befasuan nga aftësitë e tij; ata nuk kishin parë një person të luante si Ramsay më përpara. Lojtarët më pas e rrethuan atë dhe e ftuan t'i bashkohej klubit dhe të bëhej kapiteni i tyre.<ref>{{cite web|url=https://www.avfc.co.uk/players/g/r/george-ramsay|title=Mens {{!}} AVFC|access-date=22 qershor 2022|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|archive-date=19 shtator 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919155319/https://www.avfc.co.uk/players/g/r/george-ramsay|url-status=live}}</ref> Ramsay fitoi famë të menjëherëshme pas kësaj. Spektatorët filluan të ndiqnin ndeshjet e Villës për shkak të tij. Ramsay, përveç se mori shiritin e kapitenit, u vendos edhe në krye të stërvitjes.<ref>{{cite web|url=https://spartacus-educational.com/ASTONramsayG.htm|title=George Ramsay|access-date=22 qershor 2022|archive-date=21 nëntor 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211121114448/https://spartacus-educational.com/ASTONramsayG.htm|url-status=live}}</ref> Ai u ndikua nga klubi skocez, [[Queen's Park]], i cili ishte pionier i asaj që u bë e njohur si 'futbolli i kombinuar' në vendlindjen e tij [[Glasgow]]; loja e ndërlikuar e pasimeve që ai prezantoi ishte një lëvizje revolucionare për një klub anglez në fund të viteve 1870'.<ref>{{cite book|author1=Michael Grant|author2=Rob Robertson|language=en|title=The Management: Scotland's Great Football Managers|url=https://archive.org/details/managementscotla0000gran|date=2011|publisher=Birlinn|location=Edinburgh|isbn=978-1-78027016-6}}</ref><ref>{{cite book|author1=Graham McColl|title=Aston Villa: 1874-1998|url=https://archive.org/details/astonvilla1874190000mcco|language=en|date=1998|publisher=Hamlyn|isbn=0600595293}}</ref> Aston Villa filloi të bëhej një nga klubet më të mira në Midlands, duke fituar trofeun e parë në histori, Birmingham Senior Cup, në vitin 1880. Ata e fituan këtë trofe edhe 9 herë të tjera në 12 sezonet e ardhshme.<ref name="Hall of Fame">{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20071015041500/http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/HallOfFame/0%2C%2C10265%2C00.html|archive-date=15 tetor 2007|title=Aston Villa Hall of Fame|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|url=http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/HallOfFame/0,,10265,00.html|url-status=dead}}</ref> ===1886–1914: Epoka e artë viktoriane dhe eduardiane=== [[Skeda:AstonVilla1896-97.jpg|parapamje|djathtas|Ekipi i Aston Villës që fitoi Divizionin e Parë dhe FA Cup në sezonin 1896–97.]] Pas profesionalizimit të futbollit në vitin 1885, klubi vendosi që kishte nevojë për një trajner me kohë të plotë të paguar. Reklama e mëposhtme u vendos në gazetën [[Birmingham Daily Gazette]] në qershor 1886: {{cquote|“Kërkohet: trajner për klubin e futbollit Aston Villa, të cilit do t'i kërkohet të kushtojë gjithë kohën e tij nën drejtimin e komitetit. Paga 100 £ në vit. Aplikimet me referencë duhet të bëhen jo më vonë se 23 qershor Kryetarit të Komitetit, Aston Villa Club House, 6 Witton Road, Aston'}} Villa mori 150 aplikantë për këtë rol, por me lidhjen e tij të fortë me klubin George Ramsay ishte zgjedhja dërrmuese e anëtarësisë. Kështu më 26 qershor 1886, Aston Villa emëroi atë që është përshkruar si trajnerin e parë profesionist të futbollit në botë.<ref>{{cite book|author=John Lerwill|title=The Aston Villa Chronicles 1874-1924|language=en|year=2009|publisher=Aston Villa Ltd|page=198|isbn=9780956286109}}</ref> [[Skeda:mcgregor.jpg|parapamje|majtas|upright=0.75|[[William McGregor (futboll)|William McGregor]], themeluesi i Ligës së Futbollit.]] Në sezonin e ardhshëm Aston Villa u bë ekipi i parë i Midlands që fiton Kupën FA në vitin 1887. Kapiteni i ekipit, sulmuesi skocez i fuqishëm [[Archie Hunter]], u bë një nga emrat kryesor të futbollit anglez, duke u bërë lojtari i parë që shënonte në çdo raund të këtij kompeticioni. Aston Villa ishte gjithashtu një nga shumë ekipet që morën pjesë në edicionin e parë të Ligës së Futbollit (Football League); një nga drejtorët e klubit, William McGregor, ishte një nga themeluesit e ligës. Pasi futbolli u bë profesionist në vitin 1885, klubi kishte nevoj për të ardhura të rregullta për të paguar pagat e futbollistëve. Ndeshjet miqësore u anulluan rregullisht për shkak të kalendarit të ekipit kundërshtar ose zgjedhjes së tyre për të luajtur një ndeshje tjetër me një përfitim më të madh financiar.<ref name="PS1">{{cite book|title=Encyclopedia of British Football|author1=Phil Soar|language=en|author2=Martin Tyler|page=162}}</ref><ref name="HD">{{cite book|title=Boots, Balls and Haircuts: An Illustrated History of Football from Then to Now|url=https://archive.org/details/bootsballshaircu0000davi_b6y1|author=Hunter Davies|pages=[https://archive.org/details/bootsballshaircu0000davi_b6y1/page/39 39]–41|publisher=Cassell Illustrated|language=en|year=2003|isbn=1-84403-261-2}}</ref> McGregor mori masa pasi pa që ndeshjet e klubit u anulluan për pesë të shtuna rresht, duke shkaktuar zhgënjim te tifozët e klubit.<ref name="HD"/> Në mars 1888, ai i shkroi komitetit të klubit të tij, Aston Villa, si dhe atyre të [[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn Rovers]], [[Bolton Wanderers F.C.|Bolton Wanderers]], [[Preston North End F.C.|Preston North End]] dhe West Bromwich Albion,<ref>{{cite book|title=The Football League 1888–1988 The Official Illustrated History|url=https://archive.org/details/footballleague180000butl|author=Bryon Butler|publisher=Macdonald Queen Anne Press|language=en|year=1987|isbn=0-356-15072-0|page=[https://archive.org/details/footballleague180000butl/page/11 11]}}</ref> duke sugjeruar krijimin e një lige që do të siguronte një numër ndeshjesh të garantuara për klubet anëtare të saj çdo sezon.<ref>{{cite web|title=Football League|url=https://www.11v11.com/football-league/|website=11v11|language=en|access-date=6 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701195748/https://www.11v11.com/football-league/|archive-date=1 korrik 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Founding of the Football League|url=https://www.scottishfootballmuseum.org.uk/news/the-founding-of-the-football-league/|publisher=[[Scottish Football Museum]]|language=en|access-date=6 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231206151855/https://www.scottishfootballmuseum.org.uk/news/the-founding-of-the-football-league/|archive-date=6 dhjetor 2023|url-status=live}}</ref> Pas dy takimeve ndërmjet përfaqësuesve të klubeve kryesore, sezoni i parë i Ligës së Futbollit në botë filloi në shtator 1888 me 12 klube anëtare nga Midlands dhe veriu i Anglisë: Accrington, Aston Villa, Blackburn Rovers, Bolton Wanderers, [[Burnley F.C.|Burnley]], [[Derby County F.C.|Derby County]], [[Everton F.C.|Everton]], Notts County, Preston North End, Stoke, West Bromwich Albion dhe [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]. [[Skeda:FACupFinal1905NewcastleVilla.jpg|parapamje|djathtas|Harry Hampton duke shënuar një nga dy golat e finales së FA Cup në vitin 1905.]] Pavarësisht se Villa themeloi ligën, deri në vitin 1893 ata ende nuk e kishin fituar atë. Anëtari i Komitetit të klubit [[Frederick Rinder]] ishte nxitësi i një takimi të klubit në Barwick Street në shkurt 1893 që hoqi komitetin që drejtonte klubin në atë kohë. Të katërmbëdhjetë anëtarët e komitetit dhanë dorëheqjen dhe u zëvendësuan nga një komitet prej pesë vetash i udhëhequr nga Rinder pasi ai mbajti një fjalim nxitës duke kritikuar tolerancën e bordit ndaj disiplinës së keqe dhe pijeve alkoolike të lojtarëve. Në fushë, trajneri George Ramsay po formonte një skuadër që u bë e njohur për pasimet e shkurtra e të shpejta të kombinimit që e panë Villën të fitonte titullin e parë të ligës në sezonin 1893–1894; në sezonin e ardhshëm, klubi fitoi Kupën FA të dytë në histori. Kjo u pasua nga tituj të njëpasnjëshëm të ligës në sezonet 1895–96 dhe 1896–97. Aston Villa u shfaq si klubi anglez më i suksesshëm i epokës viktoriane, duke fituar jo më pak se pesë tituj të ligës dhe tre Kupa FA deri në fund të mbretërimit të Mbretëreshës Viktoria në vitin 1901.<ref name="Ward192">Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 192.</ref> Kapiteni i ekipit gjatë kësaj epoke ishte sulmuesi i lindur në Birmingham, [[John Devey]], i cili gëzonte një partneritet i suksesshëm me anësorin e shpejtë, [[Charlie Athersmith]], dhe në mbrojtje ishte skocezi i ashpër [[James Cowan]], i cili kishte një sens të pakrahasueshme të kohës dhe pritjes.<ref>{{cite book|author1=Peter Morris|title=Aston Villa The First 100 Years|language=en|date=1974}}</ref> Në vitin 1897, viti kur Villa fitoi dopietën e titujve (kampionat dhe kupë), ata u transferuan në shtëpinë e tyre të tanishme, Aston Lower Grounds.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 33–36.</ref> Tifozët krijuan emrin "Villa Park"; asnjë deklaratë zyrtare nuk e listonte terrenin me emrin Villa Park.<ref>Hayes, Dean; f. 170.</ref> Suksesi vazhdoi në epokën Eduardiane, me klubin që ngriti Kupën FA për herë të katërt në sezonin 1904–05, dhe një titull të gjashtë të ligës në sezonin 1909–1910. Një triumf i mëtejshëm i Kupës FA u arrit në prag të [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] në vitin 1913, me klubin që për pak e humbi mundësinë për të fituar dopietën për herë të dytë, duke përfunduar nënkampion në ligë. Lojtarët-yje gjatë kësaj epoke përfshinin [[Howard Spencer]], mbrojtësin e kulturuar që ishte kapiteni i ekipit,<ref name="EFO">{{cite web|url=http://www.englandfootballonline.com/TeamPlyrsBios/PlayersS/BioSpencerH.html|title=Howard Spencer|publisher=England Football Online|language=en|access-date=17 dhjetor 2017}}</ref> ashtu edhe i Anglisë, si dhe bomberat [[Joe Bache]] dhe [[Harry Hampton]], të cilët mes tyre shënuan 382 gola.<ref>{{cite web|title=England players: Joe Bache|language=en|url=http://www.englandfootballonline.com/TeamPlyrsBios/PlayersB/BioBacheJW.html|website=englandfootballonline|date=19 shkurt 2016|accessdate=25 shtator 2018}}</ref><ref name="FATFWW">{{Cite news|url=http://www.footballandthefirstworldwar.org/harry-hampton|title=Harry Hampton, Aston Villa and the First World War|publisher=Football and the First World War|access-date=24 nëntor 2017|language=en}}</ref> ===1920–1939: Rënja e vazhdueshme dhe rrëzimi i parë=== [[Skeda:Billy Walker Footballer.png|parapamje|150px|majtas|Billy Walker është golashënuesi më i mirë i klubit me 244 gola në 531 ndeshje. Ai e shpenzoi të gjithë karrierën e tij te Villa.]] Në janar 1920, [[Billy Walker]] shënoi një dygolësh në fitoren 2–1 kundër [[Queens Park Rangers F.C.|Queens Park Rangers]] në raundin e parë të Kupës FA në debutimin e tij me klubin.<ref name=":0">{{Cite web|title=ABOUT Billy Walker|url=https://www.lerwill-life.org.uk/astonvilla/profiles/avwalker.htm|access-date=15 dhjetor 2022|website=lerwill-life.org.uk|language=en|archive-date=15 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221215234526/https://www.lerwill-life.org.uk/astonvilla/profiles/avwalker.htm|url-status=dead}}</ref> Pas kësaj, Walker u bë ylli i klubit në vitet 1920', duke shënuar 244 gola në 531 ndeshje.<ref name="englandstats">{{cite web|title=Billy Walker|url=https://www.englandstats.com/player.php?pid=401|access-date=29 shtator 2022|website=englandstats.com|language=en}}</ref> Ai ishte gjithashtu kapiteni i ekipit dhe i Anglisë. George Ramsay u tërhoq nga futbolli në vitin 1926 në moshën 71 vjeç. Zëvëndësuesi i tij, Billy Smith, nuk ishte i aftë të vazhdonte suksesin e Ramsayt. Gjatë kësaj kohe, disa klube e kishin arritur nivelin e Aston Villës, përfshirë edhe [[Arsenal F.C.|Arsenali]]. Ekipi u rendit i dyti në kampionat në sezonet 1930–31 dhe 1932–33. Pavarësisht se titulli nuk u fitua, Villa Park ishte gjithmonë e mbushur me tifozë, të cilët argëtoheshin nga futbolli sulmues që luante ekipi. Në sezonin 1930–31, ata shënuan plot 128 gola në kampionat, duke vendosur një rekord të padikutueshëm. Qëndër-sulmuesi Tom 'Pongo' Waring shënoi plot 49 gola në atë sezon, i ndjekur nga anësori [[Eric Houghton]] i cili shënoi 30 gola. Klubi emëroi [[Jimmy McMullan]] si trajnerin e ri të ekipit në vitin 1934, por kjo lëvizje rezuloi të ishte e gabuar, duke shkaktuar rënjen e parë nga kategoria në sezonin 1935–36 pas 48 vitesh në elitë. Villa vuajti më shumë për shkak të mbrojtjes, duke pësuar 110 gola në 42 ndeshje, 7 prej të cilave erdhën në humbjen famëkeqe 7–1 kundër Arsenalit të [[Ted Drake]] në Villa Park.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 71.</ref> Gjatë atij sezoni, Villa bëri disa transferime që kushtuan gjithsej 35,000 £ me qëllim për të mos rënë nga kategoria, por afrimet e reja nuk mundën të shmangnin rënjen. Aston Villa, në atë kohë një nga klubet më të famshme dhe të suksesshme në botë, ra nga kategoria në vitin 1936. Pas rënjes në Divizionin e Dytë, bordi i klubit riktheu ish presidentin Fred Rinder, i cili në rikthimin e tij deklaroi: "Villa ka qënë një klub i madh, është një klub i madh dhe do të jetë një klub i madh." Ai e kritikoi bordin për "neglizhencën ndaj ekipit rezervë" dhe politikës për të shpenzuar shuma të mëdha për të blerë lojtarë. Ai besonte se kjo praktikë e neglizhimit të lojtarëve të rinjë të dalë nga akademia po dëmtonte kulturën e klubit dhe stilin e lojtarëve, të cilat sëbashku me mungesën e disiplinës nga lojtarët aktual sollën rënjen nga kategoria. Veprimi i parë i Rinder pas rikthimit ishte emërimi i trajnerit progresuv [[Jimmy Hogan]]. Pas vetëm dy sezonesh, Hogan e riktheu ekipin në elitë duke fituar titullin e Divizionit të Dytë. Hogan foli për filozofinë e tij: "Unë jam mësues dhe dashamirës i futbollit kontruktiv me çdo pasim, çdo gjuajtje dhe çdo lëvizje."<ref>{{cite web|url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-jimmy-hogan-legend-12227795|title='He'd get you doing stepovers' The intriguing story of an unappreciated Aston Villa legend|publisher=Birmingham Mail|language=en|date=26 nëntor 2018|access-date=24 dhjetor 2021|archive-date=24 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224165149/https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-jimmy-hogan-legend-12227795|url-status=live}}</ref> Ai u thoshte lojtarëve të tij se "futbolli ishte si një vals vjenez, një rapsod, një-dy-tre, një-dy-tre, paso-lëviz-paso, paso-lëviz-paso."<ref name=":4">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/25055156|title=Jimmy Hogan: The Englishman who inspired the Magical Magyars|publisher=BBC Sport|language=en|access-date=24 dhjetor 2021|archive-date=24 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224165139/https://www.bbc.co.uk/sport/football/25055156|url-status=live}}</ref> Megjithatë, [[Lufta e Dytë Botërore]] i dha fund projektit të Hogan për të rikthyer klubin në majën e futbollit anglez. ===1945–1961: Mediokriteti dhe pakënaqësia=== Ashtu si të gjitha klubet angleze, Aston Villa humbi shtatë sezone për shkak të Luftës së Dytë Botërore. Lufta gjithashtu i dha fund disa karrierave para kohe.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 75.</ref> Tifozët erdhën masivisht në stadium për të ndjekur ekipin pas luftës: 76,588 tifozë ishin të pranishëm në Villa Park për të ndjekur ndeshjen çerek-finale të Kupës FA kundër Derby County në mars 1946, e cila është pjesmarrja rekord në një ndeshje të Aston Villës në Villa Park. Ekipi i rindërtua nën drejtimin e ish lojtarit [[Alex Massie]] në pjesën e mbetur të viteve 1940'. Disa nga lojtarët më të dalluar të kësaj kohe ishin [[Harry Parkes]], i cili e shpenzoi të gjithë karrierën e tij te Villa, sulmuesi uellsian [[Trevor Ford]] dhe sulmuesi i brëndshëm [[Johnny Dixon]]. Pavarësisht kësaj, klubi e mbyllte kampionatin në mesin e tabelës në vitet 40' dhe 50', duke mos u renditur më lartë se vendi i 6të. Bordi i klubit u kritikua masivisht nga tifozët dhe shtypi, të cilët vunë në dukje mungesën e investimit te akademia e të rinjëve si dhe metodat e stërvitjes dhe blerjes së lojtarëve.<ref>{{cite book|author1=John Lerwill|title=Aston Villa The First Superclub|language=en|date=2012|isbn=978-0-9569833-1-2|page=209|publisher=Unknown Publisher|language=en}}</ref> Në vitin 1954, [[Danny Blanchflower]] kërkoi largimin nga klubi, duke thënë se "Villa ishte dembelosur nga traditat e tij të vjetra dhe kalbësira po hante themelet dikur të forta."<ref>{{cite book|author1=John Lerwill|title=Aston Villa The First Superclub|date=2012|isbn=978-0-9569833-1-2|page=213|publisher=Unknown Publisher|language=en}}</ref> Pavarësisht se shpëtoi nga rënja një sezon më parë, Aston Villa fitoi trofeun e parë pas 37 vitesh në sezonin 1956–57. Klubi, i udhëhequr nga Eric Houghton, edhe ky ish lojtar, fitoi Kupën FA për herë të 7të në histori, duke mposhtur [[Manchester United F.C.|Manchester United]] me rezultatin 2–1 falë dopietës së anësorit [[Peter McParland]].<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 86–87.</ref> Pavarësisht këtij suksesi, ekipi nuk pati vazhdimësi në kampionat, duke bërë që Houghton të shkarkohej në dhjetor 1958. Zëvëndësuesi i tij, [[Joe Mercer]], nuk e shmangu rënjen e ekipit një kategori më poshtë në sezonin 1958–59. Megjithatë, klubi u rikthye në elitë vetëm pas një sezoni. Ekipi kishte në përbërje lojtarë të rinj të talentuar të quajtur 'Mercer's Minors' (Të rinjtë e Mercerit). Në sezonin e ardhshëm, Aston Villa u bë klubi i parë që fitoi Kupën e Ligës. Klubi u udhëhoq nga sulmuesi [[Gerry Hitchens]], i cili shënoi plot 42 gola në atë sezon.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 93.</ref> ===1961–1974: Një tjetër rënje dhe ringjallja=== Golat e Hitchens tërhoqën interesin e klubit italian [[F.C. Internazionale Milano|Inter]], të cilët në verën e vitit 1961 bënë një ofertë të madhe financiare për të blerë kartonin e anglezit. Aston Villa e pranoi ofertën e italianëve, e cila ishte 85,000 £.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/1717/editorial/2009/04/30/1232886/goalcoms-top-50-english-players-gerry-%0A%0Ahitchens-47|title=Goal.com's Top 50 English Players: Gerry Hitchens (47)|publisher=Goal.com|language=en|date=30 prill 2009|access-date=15 nëntor 2012}}</ref> Zëvëndësuesi i tij, [[Derek Dougan]], nuk pati sukses dhe Villa bëri hapa mbrapa. Në korrik 1964, Mercer u detyra të jepje dorëheqjen nga futbolli pasi pësoi një goditje në tru. Tërheqja e tij sinjalizonte vetëm kohë të vështira për Aston Villën. Klubi më i suksesshëm i Anglisë kishte dështuar për t'ju përshtatur ndryshimeve moderne që futbolli po pësonte: tre nga pesë anëtarët e bordit ishin mbi 70 vjeç, klubi kishte neglizhuar rrjetin e skautëve dhe strukturën e stërvitjes si dhe po vuante financiarisht. Kjo gjë bëri që klubi të shiste sulmuesin e tyre kryesor [[Tony Hateley]] te [[Chelsea F.C.|Çelsi]] për 100,000 £ në tetor 1966.<ref>{{cite news|url=http://www.nottinghampost.com/Notts-County-legend-Tony-Hateley-page-news-Post/story-19225250-detail/story.html|title=Notts County legend Tony Hateley was front page news in the Post in June 1963|publisher=Nottingham Post|language=en|date=8 qershor 2013|access-date=2 shkurt 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219031811/http://www.nottinghampost.com/Notts-County-legend-Tony-Hateley-page-news-Post/story-19225250-detail/story.html|archive-date=19 shkurt 2014}}</ref> Në mungesë të tij, Villa ra nga kategoria për herë të tretë në histori në vitin 1967. Klubi shiti edhe fushën stërvitore jashtë Villa Park, duke e lënë ekipin në pozicionin e stërvitjes në terrenet stërvitore të huazuara nga ekipet e vogla lokale.<ref>{{cite book|author1=Gary James|title=Joe Mercer Football with a Smile|url=https://archive.org/details/joemercerobefoot0000gary|date=2010|publisher=James Ward|language=en|isbn=978-0-9558127-4-3|page=[https://archive.org/details/joemercerobefoot0000gary/page/140 140]}}</ref> Në sezonin e ardhshëm tifozët kërkuan dorëheqjen e bordit pasi Villa e mbylli Divizionin e Dytë në vendin e 16të. Për shkak të këtij rezultati negativ dhe borxhit në rritje, bordi shkakoi trajnerin [[Tommy Cummings]]. Disa javë më pas, të pesë anëtarët e bordit dhanë dorëheqjen pas presionit të tifozëve.<ref name="Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f.100">Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 100.</ref> Pas shumë spekullimesh, kontrolli i klubit u mor nga financieri londinez [[Pat Matthews]], i cili emëroi Doug Ellis si presidentin e ri të klubit në dhjetor 1968.<ref name="Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f.100" /> Një nga veprimet e tyre të para ishte mbledhja e 205,835 £ në një emetim të aksioneve që fshiu borxhet e klubit. Ellis emëroi [[Tommy Docherty]] si trajnerin e ri të ekipit. Pavarësisht një suksesi në fillim, Docherty u shkarkua pas vetëm 13 muajsh. Ai u zëvëndësua nga ish kapiteni dhe trajneri i ekipit rezervë, [[Vic Crowe]], i cili nuk e shmangu rënjen e klubit në Divizionin e Tretë për herë të parë në histori në vitin 1970. Në sezonin e ardhshëm, Aston Villa shkaktoi një surprizë duke mposhtur Manchester United në gjysëm-finalen e Kupës së Ligës. Në finale, pavarësisht se luajti mir, ekipi u mposht nga [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] me dy gola në minutat e fundit. Ekipi u ngjit në Divizionin e Dytë si kampion, duke rikthyer një ndjenjë optimizmi dhe shprese te tifozët.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 106.</ref> Jashtë fushe, bordi bleu Qëndrën Stërvitore Bodymoor Heath, e cila ishte 20 hektar. Fusha, e cila u ble në dhjetor 1971, kishte si synim për të përmirsuar akademinë e klubit dhe kushtet e stërvitjes.<ref>{{cite book|author1=Richarf Sydenham|title=Ticket to the Moon|date=2018|publisher=deCoubertin Books|language=en|isbn=978-1-909245-76-1|page=19}}</ref> ===1974–1992: Rikthimi si klub elitar=== [[Skeda:Dennis Mortimer (1982).jpg|parapamje|djathtas|Kapiteni i ekipit [[Dennis Mortimer]] duke ngritur trofeun e Kupës Evropiane në vitin 1982.]] Klubi e mbylli sezonin 1973–74 në vendin e 14të në Divizionin e Dytë. Në gusht 1974, Crowe u zëvëndësua nga [[Ron Saunders]]. Ai ishte një fanatik i fitnesit dhe metodat e tij të stërvitjes dolën të ishin efektive. Nën drejtimin e tij, klubi fitoi Kupën e Ligës dhe u rikthye në Divizionin e Parë në fund të sezonit 1974–75.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 111.</ref> Një lojtar i cili kishte qënë pjesë e rënjeve dhe ngjitjeve të ekipit nëpër kategori ishte i preferuari i tifozëve [[Charlie Aitkin]], i cili luajti 659 ndeshje si mbrojtës i majtë për klubin nga viti 1959 e deri në vitin 1976; ai është lojtati me më shumë ndeshje në historinë e klubit.<ref>{{cite web|title=Aston Villa legend Aitken dies, aged 81|publisher=BBC Sport|language=en|date=30 tetor 2023|url=https://www.bbc.com/sport/football/67264523|access-date=30 tetor 2023}}</ref> Aston Villa u rendit në vendin e 4të në sezonin e parë pas rikthimit në elitë. Ata fituan Kupën e Ligës në sezonin 1976–77. Pavarësisht se Saunders po ndërtonte një ekip fitues dhe po e rikthente klubin mes më të mirave, marrëdhënja e tij me presidentin Doug Ellis ishte negative, kjo për shkak të ndërhyrjeve në çështjet e futbollit nga Ellis, të cilat Saunders nuk i pëlqente. Me kalimin e viteve, anëtarët e tjerë të bordit ishin në anën e Saunders, duke bërë që Ellis të largohej në vitin 1975. Ai u zëvëndësua nga Sir William Dugdale, i cili qëndroi në bord deri në vitin 1979 dhe u largua pas mosmarrëveshjeve me aksionerin Ron Bendall. Pas largimit të Ellis, Saunders fitoi më shumë fuqi si trajner. Në sezonin 1980–81, Villa fitoi kampionatin e 7të në histori. Ekipi kishte në përbërje lojtarë si [[Gordon Cowans]], [[Tony Morley]] dhe kapiteni [[Dennis Mortimer]], të cilët e udhëhoqën klubin drejt titullit të parë kampion pas 71 vitesh. Në sezonin pasardhës, Ron Saunders dha dorëheqjen në mes të sezonit, duke surprizuar shumë tifozë dhe analistë. Në kohën e largimit të tij, Villa ishte çerek-finale të Kupës Evropiane. Saunders kishte shprehur pakënaqësinë e tij për mungesën e fondeve për të forcuar ekipin. Gjithashtu një tjetër shkak i largimit të tij ishte mos gjetja e një marrëveshjeje për kontratën e re me presidentin Ron Bendall.<ref>{{cite book|author1=Richard Sydenham|title=Ticket to the Moon|date=2018|publisher=deCoubertin Books|language=en|isbn=978-1-909245-76-1|page=155}}</ref> Saunders u zëvëndësua nga ndihmësi i tij [[Tony Barton]], i cili e udhëhoqi ekipin në finale, aty ku mposhti [[FC Bayern München|Bayern München]] 1–0 falë një goli të [[Peter Withe]] në minutën e 67të.<ref>{{cite web|url=http://it.uefa.com/uefachampionsleague/season=1981/overview/index.html|title=1981/82: Withe firma il trionfo del Villa|publisher=UEFA|language=it|access-date=8 korrik 2024}}</ref> Dhjetë minuta pas nisjes, portieri titullar [[Jimmy Rimmer]] u dëmtua dhe u zëvendësua nga [[Nigel Spink]], i cili deri në atë moment kishte luajtur vetëm një ndeshje me ekipin e parë.<ref name="Arsenal">{{cite web|url=http://www.arsenal.com/history/profiles/568/jimmy-rimmer|title=Jimmy Rimmer: Profile|website=arsenal.com|publisher=Arsenal F.C.|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100908052500/http://www.arsenal.com/history/profiles/568/jimmy-rimmer|archive-date=8 shtator 2010|df=dmy-all}}</ref> Spink luajti mirë, duke e mbajtur portën e paprekur. Villa u bë klubi i katërt anglez që fiton Kupën Evropiane.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/that-1980s-sports-blog/2016/may/26/aston-villa-european-cup-relegated-1982|title=How Aston Villa won the European Cup (and were then relegated five years later)|date=26 maj 2016|publisher=The Guardian|language=en|access-date=27 maj 2016}}</ref> [[Skeda:82team.jpg|parapamje|majtas|Ekipi fitues i Kupës Evropiane 1982 duke festuar 25 vjetorin e këtij suksesi.]] Në sezonin e ardhshëm, Villa u eliminua në çerek-finale të Kupës Evropiane nga [[Juventus F.C.|Juventusi]], duke mos e mbrojtur titullin. Megjithatë, ata fituan [[UEFA Super Kupa|Superkupën Evropiane]] kundër [[FC Barcelona|Barcelonës]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2016/jan/22/golden-goal-ken-mcnaught-for-aston-villa-v-barcelona-1983-super-cup|title=Golden Goal: Ken McNaught for Aston Villa v Barcelona (1982 Super Cup)|publisher=[[The Guardian]]|language=en|author=Paul Doyle|date=22 janar 2016|access-date=8 dhjetor 2018}}</ref> Kjo ishte kulmi i Villës, që në mes të viteve 1980' filloi të pësonte rënje. Doug Ellis u rikthye në klub si pronar dhe aksioner kryesor në nëntor 1982. Klubi u godit nga borxhe të mëdha dhe policia ngeu pyetje në lidhje me aktivitetin financiar në lidhje me ndërtimin e tribunës së veriut në Villa Park nga viti 1980 e deri në vitin 1982. Shuma e ndërtimit ishte 1.3 milion £ por një hetim i brëndshëm zbuloi se shuma e vërtetë ishte 700,000 £.<ref name="Hayes172">Hayes, Dean, f.172</ref> Një raport i mëvonshëm nga kontabilistët Deloitte zbuloi se kishte "shkelje serioze të kodeve të rekomanduara të praktikës dhe mbikëqyrje të dobët të sajtit". Ellis menjëherë u përpoq të reduktonte shpenzimet e përgjithshme të klubit. Ai i informoi lojtarët se duhej të bënin shkurtime pagash dhe i tha trajnerit Tony Barton se ekipi kishte nevojë të reduktohej.<ref>{{cite book|author1=Richard Sydenham|title=Ticket to the Moon|language=en|date=2018|publisher=deCoubertin Books|isbn=978-1-909245-76-1}}</ref> Skuadra e Saunders u shpërbë dhe nuk u zëvendësua në mënyrë adekuate, duke kulmuar me rënien e klubit në vitin 1987, vetëm pesë vjet pasi ishte shpallur kampion evrope.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 148.</ref> Megjithatë, Villa u rikthye në elitë pasi u rendit në vendin e dytë në Divizionin e Dytë në sezonin 1989–90. Ekipi i udhëhequr nga trajneri [[Graham Taylor (futbollist)|Graham Taylor]] kishte në përbërje lojtarë si [[Paul McGrath (futbollist)|Paul McGrath]], [[Tony Daley]] dhe [[David Platt (futbollist)|David Platt]]. Pas këtij suksesi, Taylor u largua nga Villa dhe u bë trajner i kombëtares angleze.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 155.</ref> ===1992–2016: 24 vite në Premier Ligë=== Aston Villa ishte një nga klubet themelues të Premier Ligës në vitin 1992, si dhe një nga tre klubet që kanë theneluar Ligën e Futbollit në vitin 1888 dhe Premier Ligën, sëbashku me Blackburn Rovers dhe Evertonin. Klubi e mbylli sezonin e parë në vendin e dytë nën drejtimin e trajnerit [[Ron Atkinson]]. Megjjthatë, ekipi triumfoi në Kupën e Ligës në vitin 1994, duke mposhtur Manchester United 3–1 në finale. Në nëntor 1994, Atkinson u zëvëndësua nga [[Brian Little]] për mungesë rezultatesh. Little krijoi një ekip të rinjsh, pjesë e së cilës ishin [[Gareth Southgate]], [[Steve Staunton]], [[Ian Taylor]] dhe [[Dwight Yorke]]. Në vitin 1996, klubi e fitoi Kupën e Ligës për herë të 5të, duke mposhtur [[Leeds United F.C.|Leeds United]] me rezultatin 3–0 në finale. Pas një rënje në formë, Ellis shkarkoi Little në shkurt 1998 dhe e zëvëndësoi me John Gregory, i cili ashtu si Little kishte luajtur më parë me klubin. Në verën e vitit 1998, Yorke u shit te Manchester United për 12.6 milion £. Nën drejtimin e Gregory, ekipi u rendit në pjesën e sipërme të tabelës në katër sezone rresht. Klubi gjithashtu arriti finalen e Kupës FA në vitin 2000, duke pasur në ekip lojtarë si [[David James]], [[Dion Dublin]], [[Paul Merson]] dhe [[Gareth Barry]]. Megjjthatë, ekipi nuk e kishte cilësinë e mjaftueshme për t'u kualifikuar në Ligën e Kampioneve. Në fund të sezonit, kapiteni i ekipit Gareth Southgate i kërkoi klubit largimin, duke deklaruar: "Nëse dua të arrij në karrierë, duhet të largohem."<ref>{{cite news|title=Southgate wants to quit Villa|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/euro2000/teams/england/782259.stm|publisher=BBC Sport|language=en|date=8 qershor 2000|access-date=26 shkurt 2008|archive-date=12 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612152708/http://news.bbc.co.uk/1/hi/euro2000/teams/england/782259.stm|url-status=live}}</ref> Trajneri Gregory publikisht e kritikoi klubin për mungesën e investimeve. Marrëdhënja e tij me bordin u prish dhe në janar 2002 ai dha dorëheqjen.<ref>{{cite web|url=https://www.fchd.info/ASTONVIL.HTM|title=Aston Villa|work=Football Club History Database|publisher=Richard Rundle|language=en|access-date=19 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121229080020/http://www.fchd.info/ASTONVIL.HTM|archive-date=29 dhjetor 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Chelsea claim FA Cup glory|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/football/fa_cup/756784.stm|publisher=BBC Sport|language=en|date=20 maj 2000|access-date=21 shtator 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121010152703/http://www.fchd.btinternet.co.uk/ASTONVIL.HTM|archive-date=10 tetor 2012|url-status=live}}</ref> [[Skeda:Gareth Barry Aston Villa-FH 067.jpg|parapamje|djathtas|175px|Gareth Barry është lojtari me më shumë ndeshje në Premier Ligë për klubin.]] Në shkurt 2002, Ellis riktheu Graham Taylor në rolin e trajnerit të ekipit. Pas një vendi të 16të në kampionat në sezonin 2002–03, ai u shkarkua dhe u zëvëndësua nga [[David O'Learly]]. Në tre sezonet e ardhshme, Villa u rendit respektivisht në vendin e 6të, 10të dhe 16të, duke sjellur edhe largimin e O'Learly në verën e vitit 2006.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/5196872.stm|title=O'Leary parts company with Villa|publisher=BBC Sport|language=en|access-date=15 shtator 2008|date=19 korrik 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131011091056/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/5196872.stm|archive-date=11 tetor 2013|url-status=live}}</ref> Pas 23 vitesh si pronar dhe aksioneri më i madh i klubit (me 38% të aksioneve), Ellis shiti aksionet e tij për shkak të moshës së madhe, 82 vjeç. Klubi u ble nga biznesmeni amerikan [[Randy Lerner]] në shtator 2006.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/5356730.stm|title=Lerner set to complete Villa deal|publisher=BBC Sport|language=en|date=27 shtator 2006|access-date=15 shtator 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330043727/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/aston_villa/5356730.stm|archive-date=30 mars 2013|url-status=live}}</ref> Mbërritja e pronarit të ri dhe trajnerit [[Martin O'Neill]] shënoi nisjen e një epoke të re optimizmi në Villa Park. Lerner filloi spastrimet në klub, ndryshoi logon dhe investoi në terrenet sportive të klubit, përfshirë edhe në Qëndrën Stërvitore Bodymoor Heath. Në vitin 2007, ai investoi shuma të mëdha për të përforcuar ekipin.<ref name="new badge"/><ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=407236&cc=5739|title=Villa secure new kit deal with Nike|publisher=ESPN FC|language=en|date=7 shkurt 2007|access-date=15 shtator 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108032246/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=407236|archive-date=8 nëntor 2012|url-status=live}}</ref> Në vitin 2010, Villa arriti finalen e parë të epokës Lerner, por ekipi u mposht 2–1 në finalen e Kupës së Ligës nga Manchester United.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/8531179.stm|title=Aston Villa 1–2 Man Utd|date=28 shkurt 2010|access-date=28 shkurt 2010|publisher=BBC Sport|language=en|author=Phil McNulty|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416102805/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/league_cup/8531179.stm|archive-date=16 prill 2012|url-status=live}}</ref> Vetëm pesë ditë para nisjes së sezonit 2010–11, O'Neill dha dorëheqjen si trajner, edhe pse në tre sezonet e fundit ekipi ishte renditur në vendin e 6të në kampionat. Arsyeja e dorëheqjes së tij ishte mungesa e investimit në ekip si dhe shitja e lojtarëve kyç si Gareth Barry, [[James Milner]] dhe [[Ashley Young]].<ref name="ONeill Leaves">{{cite web|url=http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~2116569,00.html|title=Club Statement: Martin O'Neill|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|date=9 gusht 2010|access-date=9 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100817021101/http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0%2C%2C10265~2116569%2C00.html|archive-date=17 gusht 2010|url-status=dead}}</ref> Zëvëndësuesi i tij [[Gérard Houllier]] dha dorëheqjen në shtator 2011 për shkak të problemeve shëndetsore dhe u zëvendësua nga [[Alex McLeish]], i cili vinte nga Birmingham City; emërimi i tij u kundërshtua nga tifozët.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/13770519.stm|title=Aston Villa appoint Alex McLeish as manager|publisher=BBC Sport|language=en|date=17 qershor 2011|access-date=18 qershor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617111600/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/13770519.stm|archive-date=17 qershor 2011|url-status=live}}</ref> Ai qëndroi deri në fund të sezonit 2011–12, të cilën Villa e mbylli në vendin e 16të,<ref>{{cite news|title=Alex McLeish sacked as Aston Villa manager|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18056282|publisher=BBC Sport|language=en|date=14 maj 2012|access-date=14 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514124024/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18056282|archive-date=14 maj 2012|url-status=live}}</ref> dhe u zëvendësua nga [[Paul Lambert]].<ref>{{cite news|title=Aston Villa appoint Paul Lambert as new manager|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18307066|publisher=BBC Sport|language=en|date=2 korrik 2012|access-date=29 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016211304/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18307066|archive-date=16 tetor 2013|url-status=live}}</ref> Në shkurt 2012, klubi raportoi një humbje financiare prej 53.9 milion £,<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/17197269|title=Aston Villa announce £53.9m loss for 2010–11 financial year|publisher=BBC Sport|language=en|date=28 shkurt 2012|access-date=19 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310231557/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/17197269|archive-date=10 mars 2012|url-status=live}}</ref> duke bërë që Lerner t'a nxirrte klubin në shitje tre muaj më pas.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/0/football/27372342|title=Aston Villa: Owner Randy Lerner puts club up for sale|publisher=BBC Sport|language=en|date=12 maj 2014|access-date=24 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601065726/http://www.bbc.com/sport/0/football/27372342|archive-date=1 qershor 2014|url-status=live}}</ref> Ai refuzoi të investonte pas rrëzimit të bursës në vitin 2008, duke bërë që Villa të mos ishte kompetitive në vitet e ardhshme. Në sezonin 2014–15, Lambert u shkarkua në shkurt 2015. Deri në atë moment, ekipi kishte shënuar vetëm 12 gola në 25 ndeshje, e cila ishte shifra më e ulët në historinë e Premier Ligës.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/31431649|title=Aston Villa: Paul Lambert sacked as manager|publisher=BBC Sport|language=en|date=11 shkurt 2015|access-date=11 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213030347/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/31431649|archive-date=13 shkurt 2015|url-status=live}}</ref> Ai u zëvëndësua nga [[Tim Sherwood]],<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/31470606|title=Tim Sherwood appointed new Aston Villa boss|publisher=BBC Sport|language=en|date=14 shkurt 2015|access-date=11 shkurt 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102000906/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/31470606|archive-date=2 janar 2016|url-status=live}}</ref> i cili e shmangu rënjen e ekipit nga kategoria si dhe e dërgoi në finalen e Kupës FA. Megjithatë, klubi shiti dy nga lojtarët e tyre kryesor, sulmuesin [[Christian Benteke]] dhe kapitanin [[Fabian Delph]], duke mos gjetur zëvënduesit e duhur. Villa vazhdoi të vuante në sezonin 2015–16, dhe Sherwood u shkarkua pas gjashtë humbjesh rresht.<ref>{{cite news|title=Tim Sherwood sacked as Aston Villa owner Randy Lerner runs out of patience with beleagured manager|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/aston-villa/11953572/Tim-Sherwood-sacked-as-Aston-Villa-owner-Randy-Lerner-runs-out-of-patience-with-beleagured-manager.html|publisher=Daily Telegraph|language=en|access-date=29 tetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151028133304/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/aston-villa/11953572/Tim-Sherwood-sacked-as-Aston-Villa-owner-Randy-Lerner-runs-out-of-patience-with-beleagured-manager.html|archive-date=28 tetor 2015|url-status=live|df=dmy-all|date=25 tetor 2015|author=John Percy}}</ref> Ai u zëvëndësua nga [[Rémi Garde]], i cili u largua pas vetëm pesë muajsh, duke e lënë ekipin në vendin e fundit. Villa ra nga kategoria në përfundim të sezonit, duke i dhënë fund qëndrimit 29-vjeçar në elitë.<ref>{{cite news|author=Patrick Jennings|title=Manchester United 1 – 0 Aston Villa|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36003831|publisher=BBC Sport|language=en|date=16 prill 2016|access-date=17 prill 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417000703/http://www.bbc.co.uk/sport/football/36003831|archive-date=17 prill 2016|url-status=live}}</ref> ===2016–vazhdon: Nga Championshipi në Ligën e Kampioneve=== [[Skeda:Jack Grealish aug 2014.jpg|parapamje|majtas|175px|Në vitin 2021, Aston Villa e shiti [[Jack Grealish]] te Manchester City për 100 milion £, duke u bërë transferimi më i kushtueshëm në Britani.]] Në qershor 2016, klubi u ble nga biznesmeni kinez [[Tony Xia]] për 76 milion £.<ref>{{cite news|title=Aston Villa: Dr Tony Xia completes takeover of Championship club|url=https://www.bbc.com/sport/football/36522094|access-date=13 nëntor 2016|publisher=BBC Sport|language=en|date=14 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113175805/http://www.bbc.com/sport/football/36522094|archive-date=13 nëntor 2016|url-status=live}}</ref> Ai emëroi italianin [[Roberto Di Matteo]] si trajnerin e ri të klubit, por ai u shkarkua pas vetëm 12 ndeshjesh.<ref>{{cite news|title=Roberto di Matteo: Aston Villa sack manager 124 days after he takes charge|url=https://www.bbc.com/sport/football/37534496|publisher=BBC Sport|language=en|access-date=4 tetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003083755/http://www.bbc.com/sport/football/37534496|archive-date=3 tetor 2016|url-status=live|date=3 tetor 2016}}</ref> Ai u zëvëndësua nga [[Steve Bruce]],<ref>{{cite news|title=Aston Villa: Steve Bruce appointed manager of Championship club|url=https://www.bbc.com/sport/football/37610020|access-date=13 nëntor 2016|publisher=BBC Sport|language=en|date=12 tetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161029093305/http://www.bbc.com/sport/football/37610020|archive-date=29 tetor 2016|url-status=live}}</ref> i cili në sezonin 2017–18 e udhëhoqi ekipin në vendin e 4të në Championship, por ata u eliminuan në raundin play-off nga [[Fulham F.C.|Fulhami]]. Pas dështimit për t'u rikthyer në Premier Ligë, klubi u përball me vështirësi financiare. Xia e vendosi klubin në shitje<ref name=":10">{{Cite web|author=Gregg Evans|date=28 qershor 2018|title=Exclusive: Tony Xia in talks to sell Aston Villa|url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/transfer-news/exclusive-tony-xia-talks-sell-14833584|access-date=25 shkurt 2024|website=Birmingham Live|language=en}}</ref> dhe më 20 korrik 2018, NSWE Group, i udhëhequr nga miljarderi egjiptian Nassef Sawiris dhe miljarderi amerikan Wes Edens, njoftoi se do të investonte në klub. Ky grup bleu 55% të aksioneve të klubit dhe Sawiris u vendos si pronar. Ai emëroi [[Christian Purslow]] si shefin ekzekutiv të klubit.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.avfc.co.uk/News/2018/07/20/club-statement-investment-in-aston-villa|publisher=Aston Villa F.C.|last1=Official|first1=AVFC|title=Club statement: Investment in Aston Villa|date=20 korrik 2018|access-date=20 korrik 2018|language=en|archive-date=4 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104163109/https://www.avfc.co.uk/News/2018/07/20/club-statement-investment-in-aston-villa|url-status=live}}</ref> Në tetor 2018, Bruce u shkarkua pasi kishte fituar vetëm një nga nëntë ndeshjet e fundit.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45382413|title=Steve Bruce: Aston Villa sack manager after one win in nine league games|date=3 tetor 2018|publisher=BBC Sport|language=en|access-date=2 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003183953/https://www.bbc.co.uk/sport/football/45382413|archive-date=3 tetor 2018|url-status=live}}</ref> Ai u zëvëndësua nga trajneri i Brentfordit dhe tifozi i Villës, [[Dean Smith]],<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45818275|title=Dean Smith: Aston Villa appoint new head coach with John Terry as assistant|date=10 tetor 2018|publisher=BBC Sport|language=en|access-date=2 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011114122/https://www.bbc.co.uk/sport/football/45818275|archive-date=11 tetor 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.goal.com/en-gb/news/john-terry-appointed-aston-villa-assistant-as-smith-named/unpc5jn8fk5d1spqahk9j9vzk|title=John Terry appointed Aston Villa assistant as Smith named manager|publisher=Goal.com|language=en|access-date=2 nëntor 2018|archive-date=4 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804223436/https://www.goal.com/en-gb/news/john-terry-appointed-aston-villa-assistant-as-smith-named/unpc5jn8fk5d1spqahk9j9vzk|url-status=dead}}</ref> i cili e ndihmoi ekipin t'a mbyllte sezonin 2018–19 në vendin e 5të, duke arritur sërisht fazën play-off. Në ndeshjen finale të play-off, ekipi fitoi 2–1 kundër Derby County, duke siguruar rikthimin në Premier Ligë pas tre vitesh.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48331145|title=Championship play-off final: Aston Villa 2-1 Derby County|publisher=BBC Sport|language=en|date=27 maj 2019|access-date=27 maj 2019|archive-date=5 mars 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305124048/https://www.bbc.co.uk/sport/football/48331145|url-status=live}}</ref> Pas rikthimit në Premier Ligë, aksionet e [[Recon Group]] u blenë nga NSWE, gjë që do të thoshte se Xia nuk kishte më aksione në klub.<ref name=":01">{{Cite news|url=https://www.expressandstar.com/sport/football/aston-villa/2019/08/09/tony-xia-leaves-aston-villa-with-former-owners-remaining-shareholding-wiped-out/|title=Tony Xia leaves Aston Villa with former owner's remaining shareholding wiped out|author=Matt Maher|date=9 gusht 2019|publisher=Express & Star|language=en|access-date=9 gusht 2019|archive-date=9 gusht 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809140800/https://www.expressandstar.com/sport/football/aston-villa/2019/08/09/tony-xia-leaves-aston-villa-with-former-owners-remaining-shareholding-wiped-out/|url-status=live}}</ref> Në sezonin e parë pas rikthimit në elitë, Villa firmosi me 12 lojtarë të rinjë, duke e siguruar mbijetesën në javën e fundit.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53545006|title=Aston Villa staying up better than play-off win - Dean Smith|publisher=BBC Sport|language=en|date=26 korrik 2020|access-date=27 korrik 2020|archive-date=27 korrik 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727231753/https://www.bbc.co.uk/sport/football/53545006|url-status=live}}</ref> Në sezonin pasardhës, Villa bëri më mirë, duke u renditur në vendin e 11të në kampionat. Klubi nuk mundi t'a bindte yllin e ekipit [[Jack Grealish]] të qëndronte. Ai u shit te [[Manchester City F.C.|Manchester City]] për 100 milion £, duke u bërë transferimi më i shtrenjtë në Britani. Pas një nisje të dobët në sezonin 2021–22, Dean Smith u shkarkua.<ref>{{Cite web|date=7 nëntor 2021|title=Aston Villa Club Statement|url=https://www.avfc.co.uk/news/2021/november/07/club-statement-dean-smith/|url-status=live|access-date=7 nëntor 2021|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107133650/https://www.avfc.co.uk/news/2021/november/07/club-statement-dean-smith/|archive-date=7 nëntor 2021}}</ref> ==Identiteti== ===Ngjyrat=== [[Skeda:Aston Villa divisa 2005.JPG|parapamje|djathtas|190px|Një fanellë me ngjyrat tradicionale të klubit.]] Ngjyrat e klubit janë e kuqja e errët dhe bojqielli. Unforma tradicionale e klubit ka qënë një bluze e kuqe e errët me mëngë bojë qielli, të shkurtra të bardha dhe çorape bojë qielli. Ngjyrat e para të klubit ishin bluja mbretërore te kapelet dhe çorapet, si dhe bluja mbretërore dhe e kuqja e errët te fanella (me viza) kurse të shkurtrat ishin të bardha. Në vitet e para të krijimit të klubit, ekzistonte një rregull që asnjë lojtar nuk mund të luante në ndeshje pa veshur uniformën e mësipërme.<ref>A Football Jubilee, by John Hughes (Sunday Mercury)</ref> Për disa vite pas kësaj (1877–79) skuadra veshi disa uniforma të ndryshme, duke nisur nga të gjitha të bardha, blu dhe të zeza, si dhe uniformë të kuqe dhe blu e kombinuar me jeshile të thjeshtë. Deri në vitin 1880, fanellat e zeza me një "Luan të shfrenuar skocez" të qëndisur në gjoks u prezantuan nga liderët skocezë të klubit, William McGregor dhe George Ramsay. Kjo mbeti uniforma e parë e klubit për gjashtë vjet. Të hënën, më 8 nëntor 1886, një hyrje në librin zyrtar të minutave të klubit thoshte: {{cquote|(i) Propozoj dhe miratoj që ngjyrat të jenë fanella çokollatë dhe bojë qielli dhe do të porosisim dy duzina. (ii) Propozoj dhe miratoj që Z. McGregor t'i kërkohet t'i furnizojë ata me kuotimin më të ulët.}} Ngjyra çokollatë më pas u bë e kuqe e errët.<ref name="histkit">{{cite web|url=http://www.historicalkits.co.uk/Aston_Villa/Aston_Villa.htm|title=Aston Villa|publisher=Historical Football Kits|language=en|access-date=19 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119202651/http://historicalkits.co.uk/Aston_Villa/Aston_Villa.htm|archive-date=19 janar 2013|url-status=live}}</ref> Askush nuk e di me siguri se pse u zgjodhën këto ngjyra për klubin.<ref name="histkit"/> Në vitet në vijim, disa klube të tjera i kopjuan këto ngjyra, si [[West Ham United F.C.|West Ham United]], [[Burnley F.C.|Burnley]] dhe [[Scunthorpe United F.C.|Scunthorpe United]] në Angli si dhe [[Trabzonspor]] në Turqi.<ref>''When Saturday Comes: The Half Decent Football Book''; f. 183.</ref><ref>{{cite news|url=http://ftw.usatoday.com/2014/05/meet-the-promoted-premier-league-teams-burnley-qpr-leicester|title=Meet the 3 teams promoted to the Premier League|date=26 maj 2014|publisher=USA Today|language=en|access-date=4 qershor 2014|author=Nick Schwartz|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528155819/http://ftw.usatoday.com/2014/05/meet-the-promoted-premier-league-teams-burnley-qpr-leicester|archive-date=28 maj 2014|url-status=live}}</ref> Edhe [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] luajti me këto ngjyra deri në vitet 1970'. ===Stema=== Stema tradicionale e ekipit ka pasur gjithmonë pjesë të saj "luanin e shfrenuar skocez" me ngjyrë të verdhë në një sfond e kuqe e errët dhe bojë qielli. Sipër stemës ishte emri i klubit Aston Villa kurse poshtë ka qënë motoja e klubit "Prepared" (I përgatitur). Klubi prezantoi një stemë të re në maj 2007, e cila do të përdorej nga nisja e sezonit 2007–08 e në vazhdim. Në stemë ishte vendosur edhe një yll që simbolizonte suksesin në Kupën Evropiane 1982. Motora tradicionale "Prepared" u ruajt por pati ndryshme në emër, duke u shkurtuar në "AVFC". Presidenti i asaj kohe [[Randy Lerner]] i kërkoi ndihmë tifozëve për të marrë pjesë në dezanjin e stemën.<ref name="new badge">{{cite web|url=http://www.avfc.co.uk/page/HistoryKits|title=The Aston Villa Hit: The Current Crest|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|access-date=19 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013023534/http://www.avfc.co.uk/page/HistoryKits|archive-date=13 tetor 2010|url-status=live}}</ref> Më 6 prill 2016, klubi njoftoi se do të përdorte një stemë tjetër duke nisur nga sezoni 2016–17 pas konsultimeve me tifozët. Luani i shfrenuar skocez ishte bërë me kthetra kurse fjala "Prepared" ishte hequr me qëllim për të rritur përmasën e luanit. Poshtë luanit ishte viti i themelimit të klubit si dhe emri Aston Villa.<ref name="introducing">{{cite web|title=Introducing our badge for 2016/17|url=https://www.avfc.co.uk/news/2016/04/06/introducing-our-badge-for-201617/|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|date=6 prill 2016|access-date=31 maj 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409034826/http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0%2C%2C10265~5475744%2C00.html|archive-date=9 prill 2016}}</ref> Në nëntor 2022, pas një votimi të kryer nga tifozët, klubi njoftoi se do të kishte një stemë të re duke nisur nga sezoni i ardhshëm.<ref>{{Cite web|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|title=Aston Villa fans vote on new Club crest: The results|url=https://www.avfc.co.uk/news/2022/november/10/aston-villa-fans-vote-on-new-club-crest/|access-date=22 janar 2023|date=10 nëntor 2022|archive-date=22 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122124824/https://www.avfc.co.uk/news/2022/november/10/aston-villa-fans-vote-on-new-club-crest/|url-status=live}}</ref> Stema do të përdorej vetëm në ndeshjet e ekipit dhe seancat stërvitore, kurse stema tjetër do të përdorej në të gjitha fushat e tjera.<ref>{{cite news|url=https://birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-notebook-chris-hecks-27181142|title=Aston Villa notebook: Chris Heck's plan, crest explained and Jacob Ramsey's England message|date=23 qershor 2023|publisher=Birmingham Mail|language=en|access-date=12 gusht 2023|author=John Townley|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812193201/https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-notebook-chris-hecks-27181142|archive-date=12 gusht 2023|url-status=dead}}</ref> ===Prodhuesit e fanellës dhe sponsorët=== {| class="wikitable" |+ !Periudha !Prodhuesi !Sponsori i fanellës !Sponsori në krah |- |1974–1981 |[[Umbro]] | rowspan="2" |Pa sponsor | rowspan="24" |Pa sponsor |- |1981–1982 | rowspan="4" |[[Le Coq Sportif]] |- |1982–1983 |Davenports Brewery |- |1983–1984 |No sponsor |- |1984–1985 | rowspan="4" |[[Mita Copiers]] |- |1985–1987 |Henson |- |1987–1990 |[[Hummel International|Hummel]] |- |1990–1993 |Umbro |- |1993–1995 |[[Asics]] |[[Müller (kompani)|Müller]] |- |1995–1998 | rowspan="2" |[[Reebok]] |[[AST Computers]] |- |1998–2000 |[[LDV Vans]] |- |2000–2002 | rowspan="3" |[[Diadora]] |[[NTL Incorporated|NTL]] |- |2002–2004 |[[Rover Company|Rover]] |- |2006–2007 | rowspan="2" |[[32Red]] |- |2007–2008 | rowspan="4" |[[Nike, Inc.|Nike]] |- |2008–2010 |[[Acorns Children's Hospice]] |- |2010–2011 |[[FxPro (company)|FxPro]] |- |2011–2012 | rowspan="2" |[[Genting Group|Genting Casinos]] |- |2012–2013 | rowspan="3" |[[Macron (veshje sportive)|Macron]] |- |2013–2015 |[[Dafabet]] |- |2015–2016 | rowspan="2" |[[Intuit Quickbooks]] |- |2016–2017 | rowspan="2" |[[Under Armour]] |- |2017–2018 |[[Unibet]] |- |2018–2019 |Luke1977 |32Red |- |2019–2020 | rowspan="3" |[[Kappa (brand)|Kappa]] |W88 |BR88 |- |2020–2021 | rowspan="3" |[[Cazoo]] |LT |- |2021–2022 |OB Sports |- |2022–2023 | rowspan="2" |[[Castore]] |[[Kaiyun Sports]] |- |2023–2024 |BK8<ref>{{Cite web|date=22 qershor 2023|title=Aston Villa agree Principal Partnership with BK8|url=https://www.avfc.co.uk/news/2023/june/22/aston-villa-agree-principal-partnership-with-bk8-/|access-date=22 qershor 2023|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|archive-date=5 korrik 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230705100528/https://www.avfc.co.uk/news/2023/june/22/aston-villa-agree-principal-partnership-with-bk8-/|url-status=live}}</ref> | rowspan="2" |Trade Nation<ref>{{Cite web|date=22 qershor 2023|title=Aston Villa announce Trade Nation as new partner|url=https://www.avfc.co.uk/news/2023/june/22/aston-villa-announce-trade-nation-as-new-partner/|access-date=22 qershor 2023|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|archive-date=14 korrik 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230714005636/https://www.avfc.co.uk/news/2023/june/22/aston-villa-announce-trade-nation-as-new-partner/|url-status=live}}</ref> |- |2024– |[[Adidas]]<ref name=":11">{{Cite web|date=20 maj 2024|title=adidas and Aston Villa Football Club announce multi-year partnership|url=https://www.avfc.co.uk/news/2024/may/20/adidas-and-aston-villa-football-club-announce-multi-year-partnership/|access-date=20 maj 2024|publisher=Aston Villa F.C.|language=en}}</ref> |Betano<ref>{{Cite web|date=22 prill 2024|title=Aston Villa and Betano announce Principal Partnership|url=https://www.avfc.co.uk/news/2024/april/22/aston-villa-and-betano-announce-principal-partnership-/|access-date=19 maj 2024|publisher=Aston Villa F.C.|language=en}}</ref> |} Fanellat e klubit prodhoheshin nga prodhuesit lokal deri në vitin 1974, kur [[Umbro]] u bë prodhuesi i parë i uniformave që kishte logon e saj në fanellën e Aston Villës.<ref name="histkit"/> Sponsori i parë i klubit në fanellë ishte Davenports Breweries në sezonin 1982–83.<ref name="histkit"/> Klubi nuk kishte sponsor komercial në fanella për sezonet 2008–09 dhe 2009–10, duke zgjedhur të reklamonte organizatën bamirëse Acorns Children's Hospice, duke u bërë klubi i parë në historinë e Premier Ligës që e bënte këtë.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2008/jun/03/astonvilla.premierleague|title=Aston Villa to promote charity in place of shirt sponsor|date=3 qershor 2008|publisher=The Guardian|language=en|location=Londër|access-date=3 qershor 2008|author=Alan Gardner|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604184603/http://www.guardian.co.uk/football/2008/jun/03/astonvilla.premierleague|archive-date=4 qershor 2008|url-status=live}}</ref> Partneriteti zgjati deri në vitin 2010, me Acorns që u bë partner i klubit.<ref>{{cite news|author=Jon Griffin|url=https://www.birminghammail.co.uk/news/local-news/villa-unveil-biggest-pre-season-signing-128302|title=Villa sign biggest kit deal in history|publisher=Birmingham Mail|language=en|date=16 korrik 2010|access-date=12 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112113550/https://www.birminghammail.co.uk/news/local-news/villa-unveil-biggest-pre-season-signing-128302|archive-date=12 nëntor 2020|url-status=live}}</ref> Në sezonin 2019–20, klubi vendosi sponsor në krahë për herë të parë, duke shfaqur logon e BR88.<ref>{{Cite web|date=13 qershor 2019|title=Aston Villa secure BR88 as first ever sleeve sponsor|url=https://www.soccerex.com/insight/articles/2019/aston-villa-secure-br88-as-first-ever-sleeve-sponsor|access-date=5 gusht 2020|website=Soccerex|language=en|archive-date=23 shtator 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923184144/https://www.soccerex.com/insight/articles/2019/aston-villa-secure-br88-as-first-ever-sleeve-sponsor|url-status=live}}</ref> ===Përgjegjsia sociale=== Aston Villa ka një marrëdhënie unike me organizatën bamirëse Acorns Children's Hospice që është risi në futbollin anglez.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2008/jun/03/astonvilla.premierleague|location=Londër|publisher=The Guardian|language=en|title=Aston Villa to promote charity in place of shirt sponsor|author=Alan Gardner|date=3 qershor 2008|access-date=11 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604184603/http://www.guardian.co.uk/football/2008/jun/03/astonvilla.premierleague|archive-date=4 qershor 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Klubi dhuroi pjesën e përparme të fanellave të saj, zakonisht të rezervuara për sponsorizime me pagesë të lartë, për Acorns Hospice në mënyrë që organizata bamirëse të fitonte shikueshmëri të konsiderueshme shtesë dhe më shumë fonde.<ref>{{cite news|url=http://docs.newsbank.com/openurl?ctx_ver=z39.88-2004&rft_id=info:sid/iw.newsbank.com:AWNB:LTIB&rft_val_format=info:ofi/fmt:kev:mtx:ctx&rft_dat=12119458D002D8B0&svc_dat=InfoWeb:aggregated5&req_dat=0D0CB57AB53DF815|title=Aston Villa's bold initiative boosts charity|date=4 qershor 2008|author=Peter Lansley|publisher=The Sunday Times|language=en|access-date=6 shtator 2010|location=Londër|archive-date=10 nëntor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110080330/http://docs.newsbank.com/openurl?ctx_ver=z39.88-2004|url-status=live}}</ref> Jashtë sponsorizimit të fanellës, klubi ka paguar për mirëmbajtjen e strehave të organizatës, si dhe ka ofruar rregullisht vizita të lojtarëve në strehat e organizatës.<ref>{{cite news|url=http://www.birminghammail.net/news/birmingham-news/2009/12/23/villa-stars-visit-acorns-hospice-in-walsall-97319-25449125/|title=Aston Villa stars visit Acorns Hospice in Walsall|date=23 dhjetor 2009|author=Mathew Kendrick|publisher=Birmingham Mail|language=en|access-date=19 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020041311/http://www.birminghammail.net/news/birmingham-news/2009/12/23/villa-stars-visit-acorns-hospice-in-walsall-97319-25449125/|archive-date=20 tetor 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.acorns.org.uk/aston-villa-acorns-in-partnership|title=Aston Villa & Acorns in partnership|publisher=Acorns Children's Hospice|language=en|access-date=31 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430034643/http://www.acorns.org.uk/aston-villa-acorns-in-partnership|archive-date=30 prill 2013|url-status=dead}}</ref> Në shtator 2010, Aston Villa nisi një iniciativë në Villa Park të quajtur Villa Midlands Food (VMF) ku klubi do të kalonte dy vjet duke stërvitur studentët në bashkëpunim me Këshillin e Qytetit të Birminghamit. Klubi hapi një restorant në Trinity Road Stand me një staf me 12 studentë të rekrutuar nga një rreze prej 10 miljesh (16 km) nga Villa Park; shumica e ushqimit të shërbyer në restorant vinte nga burimet lokale.<ref>{{cite news|url=http://www.birminghammail.net/news/top-stories/2010/09/20/aston-villa-s-new-restaurant-hopes-to-serve-up-hospitality-success-to-disaffected-youngsters-97319-27300435/|title=Aston Villa's new restaurant hopes to serve up hospitality success to disaffected youngsters|author=Mathew Kendrick|publisher=Birmingham Mail|language=en|date=20 shtator 2010|access-date=11 nëntor 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917114042/http://www.birminghammail.net/news/top-stories/2010/09/20/aston-villa-s-new-restaurant-hopes-to-serve-up-hospitality-success-to-disaffected-youngsters-97319-27300435/|archive-date=17 shtator 2011}}</ref> ===Fondacioni Aston Villa=== Në vitin 2016, Aston Villa krijoi një shoqatë bamirësie të regjistruar, Fondacionin Aston Villa. Qëllimi i fondacionit është të ofrojë punën e përgjegjësisë sociale të Aston Villës. Duke punuar së bashku me aktorët kryesorë lokalë dhe kombëtarë, Fondacioni ofron projekte të tilla si futbolli në komunitet, aftësia e kufizuar, shëndeti dhe mirëqenia, arsimi, ndërhyrjet dhe marrëdhëniet me komunitetin.<ref>{{Cite web|title=Foundation|url=https://www.avfc.co.uk/foundation/|url-status=live|access-date=4 maj 2021|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408083311/https://www.avfc.co.uk/foundation|archive-date=8 prill 2019}}</ref> Në maj 2021, [[Uilliami, Princi i Uellsit|Princi William, Duka i Kembrixhit]] u takua me anëtarët e Fondacionit në qëndrën stërvitore Bodymoor Heath të Aston Villës. Kjo vizitë erdhi pasi fondacioni i ofroi 1,000 vakte të nxehta organizavate lokale gjatë [[Pandemia e COVID-19|pandemisë COVID-19]] në [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërinë e Bashkuar]], si dhe lejoi një Trusti lokal të NHS për të përdorur objektet e Villa Park.<ref>{{Cite news|author=Ashley Preece|date=4 maj 2021|title=Prince William laughs with Aston Villa players as he visits football club he supports|publisher=The Mirror|language=en|url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/prince-william-laughs-aston-villa-24035443|access-date=4 maj 2021|archive-date=4 maj 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504132314/https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/prince-william-laughs-aston-villa-24035443|url-status=live}}</ref> ==Stadiumi== {{wide image|VillaPark PanoramaFromTrinityRoadStand.jpg|750px|Një foto panoramë e Villa Park nga tribuna Trinity Road, duke treguar nga e majta në të djathtë, tribunën e veriut, tribunën Doug Ellis dhe tribunën Holte End.}} Shtëpia e Aston Villës aktualisht është Villa Park; ekipi ka luajtur më parë në Aston Park (1874–1876) dhe Wellington Road (1876–1897). Villa Park është stadiumi më i madh i rajonit Midlands, si dhe stadiumi i 8të më madh në Angli. Në stadium janë zhvilluar gjithsej 16 ndeshje të Anglisë, e para në vitin 1899 dhe e fundit në vitin 2005. Kjo gjë e bënë Villa Parkun stadiumin e parë anglez në të cilën nanë luajtur ndeshje ndërkombëtare në tre shekuj të ndryshëm.<ref>{{cite news|author=Mike Lockley|title=When the world came to Villa Park...|publisher=Birmingham Mail|language=en|date=7 qershor 2014|url=http://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/villa-park-world-cup-highlights-7229794|access-date=25 shtator 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927152614/http://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/villa-park-world-cup-highlights-7229794|archive-date=27 shtator 2016|url-status=live}}</ref> Villa Park është stadiumi më i përdorur për gjysëm-finalet e Kupës FA, duke organizuar plot 55 ndeshje gjysëm-finale. Në vitin 2022, klubi njoftoi planin për të rindëruar tribunën veriore si dhe një pjesë të tribunës Trinity Road, e cila do t'a rriste kapacitetin e stadiumit, duke tejkaluar 50,000 ulëse.<ref>{{cite news|title=Aston Villa launch ground improvement plans|language=en|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/61965353|access-date=28 qershor 2022|archive-date=28 qershor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628145237/https://www.bbc.com/sport/football/61965353|url-status=live}}</ref> Qëndra stërvitore e klubit quhet [[Qëndra Stërvitore Bodymoor Heath|Bodymoor Heath]] dhe ndodhet afër Kingsburyt në veri të [[Warwickshire]]. Toka u ble në vitet 1970' nga presidenti Doug Ellis. Edhe pse Bodymoor Heath ishte shumë modern në vitet e para pas ndërimit, e humbi shkëlqimin në vitet 1990'. Në nëntor 2005, klubi dhe Ellis njoftuan investimin prej 13 milion £ për të rindëruar Bodymoorin në dy faza. Fusha e re stërvitore u përurua më 6 maj 2007 nga trajneri i ekipit [[Martin O'Neill]], kapiteni [[Gareth Barry]] dhe kapiteni i ekipit fitues të Kupës Evropiane 1982, [[Dennis Mortimer]]. Ekipi filloi të kryente stërvitjen në fushën e re duke nisur nga sezoni 2007–08.<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20070825003721/http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/News/HeadlinesDetail/0%2C%2C10265~1021732%2C00.html|archive-date=25 gusht 2007|title=Gaffer on BMH|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|url=http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/News/HeadlinesDetail/0,,10265~1021732,00.html|url-status=dead}}</ref> Më 6 gusht 2014, EA Sports njoftoi se Villa Park do të ishte pjesë e video lojës ''[[FIFA 15]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~4056665,00.html|title=Villa Park to make debut in EA SPORTS FIFA 15 game – Latest News – Aston Villa|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810110536/http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0%2C%2C10265~4056665%2C00.html|archive-date=10 gusht 2014}}</ref> ==Tifozët== [[Skeda:12th Man.jpg|parapamje|djathtas|350px|Tifozët e Aston Villës në tribunën Holte End të Villa Park, duke e shpallur veten e tyre si lojtari i 12të.]] Aston Villa ka një bazë të madhe tifozësh dhe tërheq mbështetje nga e gjithë rajoni Midlands dhe më gjerë, si dhe ka tifozë në të gjithë botën. Ish-shefi ekzekutiv i klubit, [[Richard Fitzgerald]], ka deklaruar se përkatësia etnike e tifozëve është aktualisht 98% e bardhë. Kur Randy Lerner u bë presidenti i ri i klubit në vitin 2006, ai synoi të rriste numrin e tifozëve nga pakicat etnike. Një numër organizatash janë krijuar për të mbështetur komunitetin lokal, përfshirë Aston Pride.<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929154352/http://www.villatrust.org.uk/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=208|archive-date=29 shtator 2007|title=Richard FitzGerald: Bright Future|publisher=Aston Villa Supporters' Trust|language=en|date=10 prill 2007|url=http://www.villatrust.org.uk/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=208}}</ref> Programi "A Villa in the Community" u krijua për të inkurajuar njerëzit e rinj të rajonit për të mbështetur klubin.<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20060927200236/http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/CommunityDetail/0%2C%2C10265~90039%2C00.html|archive-date=27 shtator 2006|title=Villa in the Community|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|access-date=15 shtator 2008|url=http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/CommunityDetail/0,,10265~90039,00.html|url-status=dead}}</ref> Pronarët e rinj kanë iniciuar disa sondazhe që synojnë të marrin opinionet e tifozëve të klubit dhe t'i përfshijnë ata në procesin e vendimmarrjes. Takimet zhvillohen gjithashtu çdo tre muaj ku tifozët ftohen me votim dhe ftohen t'i bëjnë pyetje bordit.<ref>{{cite web|url=http://www.avfc.eglobalpanel.com/index.php|title=Aston Villa Supporters Survey Website|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|access-date=15 shtator 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522224426/http://www.avfc.eglobalpanel.com/index.php|archive-date=22 maj 2013}}</ref> Në vitin 2011, klubi mbështeti një iniciativë të bazuar nga tifozët për vendosjen e një himni zyrtar për të rritur atmosferën në Villa Park. Kënga “Këmbanat po bien” u vendos të luhej para çdo ndeshje.<ref>{{cite web|url=http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~2334367,00.html|date=8 prill 2011|title=Check out new version of classic 'Bells Are Ringing' anthem|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|access-date=31 maj 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826072347/http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0%2C%2C10265~2334367%2C00.html|archive-date=26 gusht 2011}}</ref> Ashtu si shumë klube angleze të futbollit, Aston Villa ka pasur disa firma huligane të lidhura me të: Villa Youth, Steamers, Villa Hardcore dhe C-Crew, me këtë të fundit që ishte shumë aktive gjatë viteve 1970' dhe 1980'. Siç mund të shihet në të gjithë futbollin anglez, grupet e huliganëve tani janë marxhinalizuar.<ref>Brown, Danny; Brittle, Milo; f. 1.</ref> Në vitin 2004, disa firma huligane u përfshinë në një përleshje me tifozët e QPR-së jashtë Villa Park, në të cilën ndërroi jetë një stjuard.<ref>{{cite news|author=Tom Wells|title=Death of a Steward&nbsp;... what 'really' happened|newspaper=Sunday Mercury|language=en|date=19 dhjetor 2004|url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/0100news/mercury/tm_objectid=14994517&method=full&siteid=50002&headline=death-of-a-steward-----what--really--happened-name_page.html=SectionID=62&ArticleID=1894678|access-date=19 mars 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110921152158/http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/0100news/mercury/tm_objectid%3D14994517%26method%3Dfull%26siteid%3D50002%26headline%3Ddeath-of-a-steward-----what--really--happened-name_page.html%3DSectionID%3D62%26ArticleID%3D1894678|archive-date=21 shtator 2011}}</ref> Grupimet kryesore të tifozëve tani mund të gjenden në një numër klubesh të tifozëve vendas dhe ndërkombëtarë. Kjo përfshin Klubin Zyrtar të Mbështetësve të Aston Villës, i cili gjithashtu ka shumë seksione më të vogla rajonale dhe ndërkombëtare.<ref>{{cite web|url=http://www.avfclionsclubs.co.uk/lions-clubs-directory|title=Lions Club Directory|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|access-date=19 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621193242/http://www.avfclionsclubs.co.uk/lions-clubs-directory|archive-date=21 qershor 2012|url-status=live}}</ref> Kishte disa klube të pavarur të mbështetësve gjatë periudhës së Doug Ellis si president, por shumica e këtyre e ndërprenë aktivitetin pas daljes në pension të tij.<ref name="Ellisearner">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2006/aug/23/ellisrollsawayfromhisnice|title=Ellis rolls away from his nice Villa earner|author=David Conn|publisher=The Guardian|language=en|date=23 gusht 2006|access-date=19 mars 2012|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204174822/http://www.theguardian.com/sport/blog/2006/aug/23/ellisrollsawayfromhisnice|archive-date=4 dhjetor 2013|url-status=live}}</ref> Grupi i tifozëve "My Old Man Said" u formua për të luftuar për të drejtat e tifozëve të klubit, si rezultat i drejtpërdrejtë i protestës së tifozëve kundër emërimit të Alex McLeish si trajner i ekipit. Tifozët e klubit botojnë gjithashtu revista si "Heroes and Villains" dhe "The Holy Trinity". ==Rivalët== Rivali kryesor i Aston Villës është Birmingham City. Ndeshjet midis këtyre dy klubeve njihen si "the Second City Derby".<ref name="Derby"/> Pavarësisht kësaj, historikisht rivali kryesor i klubit ka qënë West Bromwich Albion, një opinion i mbështetur edhe nga tifozët në një sondazh të kryer në vitin 2003.<ref>{{cite web|url=http://www.footballfanscensus.com/issueresults/Club_Rivalries_Uncovered_Results.pdf|title=Club rivalries uncovered|publisher=The Football Fans Census|language=en|access-date=15 shtator 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910061502/http://www.footballfanscensus.com/issueresults/Club_Rivalries_Uncovered_Results.pdf|archive-date=10 shtator 2008|url-status=dead}}</ref> Të dy ekipet u ndeshën në tre finale të Kupës FA në vitet e fundit të shekullit 19të. Villa gjithashtu ka rivalitete të tjera me klube si [[Wolverhampton Wanderers]] and [[Coventry City F.C.|Coventry City]]. Pas rënjes së West Bromit dhe Birminghamit nga Premier Liga në fund të sezonit 2005–06, Aston Villa u bë klubi i vetëm nga rajoni Midlands që do të luante në elitë në nisjen e sezonit 2006–07. Ekipi më e afërt kundërshtar me të cilin Villa u përball gjatë asaj sezoni ishte [[Sheffield United F.C.|Sheffield United]], i cili ndodhej 62 milje (100 km) nga Yorkshire i Jugut.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/4968920.stm|title=Is West Midlands Football in decline?|publisher=BBC Sport|language=en|access-date=15 shtator 2008|date=8 maj 2006|author=Phil Gordos|archive-url=https://web.archive.org/web/20070102112306/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/4968920.stm|archive-date=2 janar 2007|url-status=live}}</ref> Në sezonin 2010–11, West Brom u rikthye në Premier Ligë, duke i'u bashkuar Aston Villës, Wolverhamptonit dhe Birminghamit. Kjo ishte hera e parë në histori që "katër klubet e mëdhaja të Midlands" ishin në Premier Ligë në të njëjtën kohë, si dhe hera e parë në elitë që nga sezoni 1983–84. Birminghami nga ra nga kategoria në fund të sezonit, duke i dhënë fund kësaj periudhe.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/13444710|title=Tottenham 2–1 Birmingham|author=Phil Dawkes|publisher=BBC Sport|language=en|access-date=19 mars 2012|date=22 maj 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409190020/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/13444710|archive-date=9 prill 2012|url-status=live}}</ref> Rivaliteti i Villës me Birminghamin nisi pas rënjes së klubit në Championship në sezonin 2016–17.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/37742867|title=Birmingham City 1–1 Aston Villa|publisher=BBC Sport|language=en|date=30 tetor 2016|access-date=13 korrik 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030150432/http://www.bbc.co.uk/sport/football/37742867|archive-date=30 tetor 2016}}</ref> Dy vite më pas, pjesë e ligës së dytë u bë edhe West Brom.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44046183|title=West Brom relegated from Premier League after Southampton beat Swansea|publisher=BBC Sport|language=en|date=8 maj 2018|access-date=13 korrik 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508210824/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44046183|archive-date=8 maj 2018}}</ref> Megjithatë, Villa u rikthye në Premier Ligë në vitin 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48331145|title=Aston Villa 2–1 Derby County|publisher=BBC Sport|language=en|date=27 maj 2019|access-date=13 korrik 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526205007/https://www.bbc.co.uk/sport/football/48331145|archive-date=26 maj 2019}}</ref> ==Lista e rekordeve dhe statistikave== [[Skeda:AstonVillaFC League Performance.svg|parapamje|majtas|Një grafik që tregon progresin e Aston Villës në sistemin e ligës së futbollit anglez.]] Sezoni 2023–24 është sezoni i 110të i Aston Villës në elitën e futbollit anglez. Ekipi i vetëm që ka luajtur më shumë sezone është [[Everton F.C.|Evertoni]], me 121.<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablese/engalltime.html|title=England – First Level All-Time Tables 1888/89–2011/12|publisher=RSSSF|language=en|author=Heikki Pietarinen|date=1 nëntor 2014|access-date=1 nëntor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824181412/http://www.rsssf.com/tablese/engalltime.html|archive-date=24 gusht 2017|url-status=live}}</ref> Ndeshja midis tyre është ndeshja që është luajtur më shumë në historinë e elitës së futbollit anglez. Aston Villa ra nga elita në vitin 2016, duke rënë për herë të parë nga Premier Liga që nga themelimi i tij në vitin 1992–93, por u rikthyen sërisht në sezonin 2018–19. Klubi renditet i 9ti në renditjen e të gjitha kohërave të Premier Ligës si dhe i 5ti për numrin e trofeve të fituar nga një klub anglez (20).<ref name="alltimetable">{{cite web|url=http://www.krysstal.com/trophies.html|title=All-time English Honours Table|publisher=KryssTal|language=en|access-date=19 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120815145413/http://www.krysstal.com/trophies.html|archive-date=15 gusht 2012|url-status=live}}</ref> Në sezonin 1930–31, klubi vendosi rekordin për numrin e golave të shënuar në një sezon, me 128, një më shumë se Arsenali që fitoi kampionatin në atë sezon, duke lënë në vendin e dytë Villën.<ref>{{cite web|url=http://www.football-league.co.uk/page/Goals/0,,10794~634862,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320021001/http://www.football-league.co.uk/page/Goals/0%2C%2C10794~634862%2C00.html|archive-date=20 mars 2012|title=League Records: Goals|publisher=The Football League|language=en|access-date=19 mars 2012|url-status=dead}}</ref> Sulmuesi [[Archie Hunter]] u bë lojtari i parë që shënoi në çdo raund të Kupës FA në fushatën e suksesshme të klubit në 1887. Nga viti 1888 e deri në 1901, klubi ishte i pamposhtur në Kupën FA (19 ndeshje).<ref>Goodyear, David; Matthews, Tony; f. 168.</ref> [[Skeda:Aitken, Charlie.jpg|parapamje|djathtas|170px|Charlie Aitken, 2006.]] Aston Villa është një nga gjashtë klubet anglezet që e ka fituar Kupën Evropiane. Ata e fituan këtë trofe më 26 maj 1982 në [[Rotterdam]], duke mposhtur Bayernin me rezultatin 1–0 falë golit të [[Peter Withe]].<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; f. 130–135.</ref> Deri në vitin 2024, vetëm [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenhami]] (79) ka më shumë lojtarë që kanë luajtur në kombëtaren angleze që nga viti 1882 se Villa (77).<ref>{{Cite web|title=England Players' Clubs - Aston Villa|url=http://www.englandfootballonline.com/teamclubs/Clubs/AstonVilla.html|access-date=15 prill 2024|website=englandfootballonline.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=England Players' Club Affiliations Most Players|url=http://www.englandfootballonline.com/teamclubs/MostPlyrs.html|access-date=15 prill 2024|website=englandfootballonline.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=20 mars 2022|title=Which clubs have provided the most England players?|url=https://www.goal.com/en-gb/news/which-clubs-provided-most-england-players/blt90173b3b57d50144|access-date=30 qershor 2023|website=Goal.com|language=en|archive-date=30 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630091905/https://www.goal.com/en-gb/news/which-clubs-provided-most-england-players/blt90173b3b57d50144|url-status=live}}</ref> [[Charlie Aitken]] është lojtari me më shumë ndeshje në historinë e Aston Villës me 657 ndeshje në të gjitha kompeticionet.<ref>{{Cite web|date=29 tetor 2023|title=Tribute to Charlie Aitken|url=https://www.avfc.co.uk/news/2023/october/29/tribute-to-charlie-aitken/|access-date=1 nëntor 2023|publisher=Aston Villa F.C.|language=en}}</ref> [[Billy Walker]] ndodhet në vendin e dytë me 531 ndeshje.<ref>{{Cite web|title=Aston Villa's first England captain and most decorated player {{!}} AVFC - Avillafan.com - Aston Villa Fansite, Blog, & Forum..|url=https://www.avillafan.com/32683/aston-villas-first-england-captain-and-most-decorated-player/|access-date=16 dhjetor 2022|language=en}}</ref> Në vendin e tretë është [[Gordon Cowans]] i cili luajti 508 ndeshje me klubin në dy periudha të ndryshme.<ref>{{cite news|url=http://www.sporting-heroes.net/football-heroes/displayhero_club.asp?HeroID=471|title=Gordon Cowans – Aston Villa|publisher=Sporting heroes|language=en|access-date=12 korrik 2024}}</ref> Më 22 maj 2011, portieri amerikan [[Brad Fridel]] u bë lojtari më i vjetër që luan për klubin në Premier Ligë, në moshën 40 vjeç e 4 ditë.<ref name="bfftbd">{{cite news|author=Mat Kendrick|url=http://www.birminghammail.net/birmingham-sport/aston-villa-fc/aston-villa-player-profiles/gerard-houllier-profile/2010/12/23/aston-villa-brad-friedel-s-future-to-be-decided-in-february-97319-27873048/|title=Aston Villa: Brad Friedel's future to be decided in February|publisher=Birmingham Mail|language=en|date=23 dhjetor 2010|access-date=10 korrik 2013|archive-date=1 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001235139/http://www.birminghammail.net/birmingham-sport/aston-villa-fc/aston-villa-player-profiles/gerard-houllier-profile/2010/12/23/aston-villa-brad-friedel-s-future-to-be-decided-in-february-97319-27873048/|url-status=dead}}</ref> Billy Walker është golashënuesi më i mirë në historinë e klubit me 244 gola në të gjitha kompeticionet.<ref name="englandstats"/> Ai ndiqet nga [[Harry Hampton]] me 242 gola kurse në vendin e tretë ndodhet [[John Devey]] me 187.<ref>{{cite web|url=https://spartacus-educational.com/ASTONhamptonH.htm|title=Harry Hampton|publisher=Spartacus Educational|language=en|access-date=12 korrik 2024}}</ref> Uellsiani [[Dai Astley]] është golashënuesi më i mirë jo-anglez i klubit me 100 gola.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/sunday-dispatch-football-guide-1936-vi-d/134505593/|title=Villa have talent to succeed|newspaper=Sunday Dispatch Football Guide|language=en|location=Londër|date=23 gusht 1936|page=vi|via=Newspapers.com}}</ref> [[Tom Waring]] është lojtari me më shumë gola në një sezon; ai regjistroi 50 gola në sezonin 1930–31.<ref>{{cite web|title=The adventures of "Pongo the pup"|url=https://www.britishpathe.com/asset/56338/|publisher=British Pathé|language=en}}</ref><ref>Goodyear, David; Matthews, Tony, f. 31.</ref> [[Len Capewell]] mban rekordin për numrin e ndeshjeve rresht që ka shkuar për klubin (8 ndeshje në sezonin 1925–26).<ref>{{Cite web|date=28 shkurt 2023|title=Ollie Watkins rewriting Villa history books|url=https://www.avfc.co.uk/news/2023/february/28/watkins-rewriting-villa-history-books/|access-date=28 shkurt 2023|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|archive-date=28 shkurt 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228162846/https://www.avfc.co.uk/news/2023/february/28/watkins-rewriting-villa-history-books/|url-status=live}}</ref> ==Trofe== [[Skeda:Aston villa 1895 team.jpg|parapamje|djathtas|Kapiteni [[John Devey]] duke qëndruar para trofeut të FA Cup të cilën klubi e fitoi për herë të dytë në vitin 1895.]] Aston Villa ka fituar gjithsej 29 trofe në 150 vite histori.<ref>{{cite web|url=https://www.transfermarkt.us/aston-villa/erfolge/verein/405|title=Aston Villa –Club achievements|publisher=Transfermarkt|language=en|access-date=13 korrik 2024|archive-date=13 korrik 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240713050813/https://www.transfermarkt.us/aston-villa/erfolge/verein/405|url-status=dead}}</ref> Klubi ka fituar Divizionin e Parë (liga elitare angleze) shtatë herë si dhe Kupën FA shtatë herë. Ekipi ka fituar pesë herë Kupën e Ligës si dhe një herë FA Charity Shield. Në arenën ndërkombëtare, klubi ka fituar Kupën Evropiane dhe Superkupën Evropiane në vitin 1982. Në vitin 2001 dhe 2008, ata triumfuan në [[UEFA Kupa Intertoto|Kupën Intertoto]].<ref>{{cite web|url=https://www.expressandstar.com/sport/football/aston-villa/2022/11/30/intertoto-cup-aston-villa-and-the-unique-group-of-english-winners/|title=Intertoto Cup: Aston Villa and the unique group of English winners|publisher=Express and Star|language=en|author=Jonny Drury|date=30 nëntor 2022|access-date=13 korrik 2024}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size:95%; text-align:center;" |+Trofetë e Aston Villës !style="background:#660033; color:#95BEE5;" scope="col"|Tipi !style="background:#660033; color:#95BEE5;" scope="col"|Kompeticioni !style="background:#660033; color:#95BEE5;" scope="col"|Tituj !style="background:#660033; color:#95BEE5;" scope="col"|Sezone |- | rowspan="7" |'''Vendor''' ! scope=col|Divizioni i Parë/ Premier Liga |align="center"|7 | align="left"|1893–94, 1895–96, 1896–97, 1898–99, 1899–1900, 1909–10, 1980–81 |- ! scope=col|Divizioni i Dytë/ Championship |align="center"|2 | align="left"|1937–38, 1959–60 |- ! scope=col|Divizioni i Tretë |align="center"|1 | align="left"|1971–72 |- ! scope=col|[[FA Cup]] |align="center"|7 | align="left"|1886–87, 1894–95, 1896–97, 1904–05, 1912–13, 1919–20, 1956–57 |- ! scope=col|[[EFL Cup]] |align="center"|5 | align="left"|1960–61, 1974–75, 1976–77, 1993–94, 1995–96 |- ! scope=col|[[FA Community Shield|FA Charity Shield]] |align="center"|1 | align="left"|1981 |- ! scope=col|[[Sheriff of London Charity Shield]] |align="center"|2 | align="left"|1899, 1901 |- | rowspan="3" |'''Kontinental''' ! scope=col|[[UEFA Liga e Kampioneve|Kupa Evropiane]] |align="center"|1 | align="left"|1981–82 |- ! scope=col|[[UEFA Super Kupa]] |align="center"|1 | align="left"|1982 |- ! scope=col|[[UEFA Kupa Intertoto]] |align="center"|2 | align="left"|2001, 2008 |} <references group="nb"/> ==Lojtarët== ===Skuadra aktuale=== {{updated|2 shtator 2025}}<ref>{{Cite web|last=Club|first=Aston Villa Football|title=Mens|url=https://www.avfc.co.uk/teams|access-date=5 tetor 2025|website=Aston Villa Football Club|language=en}}</ref> {{fs start}} {{fs player|no=2|nat=POL|pos=DF|name=[[Matty Cash]]}} {{fs player|no=3|nat=SWE|pos=DF|name=[[Victor Lindelöf]]}} {{fs player|no=4|nat=ENG|pos=DF|name=[[Ezri Konsa]]}} {{fs player|no=5|nat=ENG|pos=DF|name=[[Tyrone Mings]]}} {{fs player|no=6|nat=ENG|pos=MF|name=[[Ross Barkley]]}} {{fs player|no=7|nat=SCO|pos=MF|name=[[John McGinn]]|other=[[Captain (association football)|kapiteni]]}} {{fs player|no=8|nat=BEL|pos=MF|name=[[Youri Tielemans]]}} {{fs player|no=9|nat=ENG|pos=FW|name=[[Harvey Elliott]]|other=në huazim nga [[Liverpool F.C.|Liverpool]]}} {{fs player|no=10|nat=ARG|pos=MF|name=[[Emiliano Buendía]]}} {{fs player|no=11|nat=ENG|pos=FW|name=[[Ollie Watkins]]}} {{fs player|no=12|nat=FRA|pos=DF|name=[[Lucas Digne]]}} {{fs player|no=14|nat=ESP|pos=DF|name=[[Pau Torres]]}} {{fs mid}} {{fs player|no=16|nat=ESP|pos=DF|name=[[Andrés García (footballer, born 2003)|Andrés García]]}} {{fs player|no=17|nat=NED|pos=FW|name=[[Donyell Malen]]}} {{fs player|no=19|nat=ENG|pos=FW|name=[[Jadon Sancho]]|other=në huazim nga [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}} {{fs player|no=22|nat=NED|pos=DF|name=[[Ian Maatsen]]}} {{fs player|no=23|nat=ARG|pos=GK|name=[[Emiliano Martínez]]|other=[[Captain (association football)|zv/kapiten]]}} {{fs player|no=24|nat=BEL|pos=MF|name=[[Amadou Onana]]}} {{fs player|no=26|nat=NED|pos=DF|name=[[Lamare Bogarde]]}} {{fs player|no=27|nat=ENG|pos=MF|name=[[Morgan Rogers]]}} {{fs player|no=29|nat=CIV|pos=FW|name=[[Evann Guessand]]}} {{fs player|no=40|nat=NED|pos=GK|name=[[Marco Bizot]]}} {{fs player|no=44|nat=FRA|pos=MF|name=[[Boubacar Kamara]]}} {{fs player|no=83|nat=ENG|pos=MF|name=[[Bradley Burrowes]]}} {{fs end}} ===Në huazim=== {{fs start}} {{fs player|no=18|nat=AUS|pos=GK|name=[[Joe Gauci]]|other=tek [[Port Vale F.C.|Port Vale]] deri më 30 qershor 2026}} {{fs player|no=19|nat=ENG|pos=FW|name=[[Samuel Iling-Junior]]|other=tek [[West Bromwich Albion F.C.|West Bromwich Albion]] deri më 30 qershor 2026}} {{fs player|no=20|nat=SRB|pos=DF|name=[[Kosta Nedeljković]]|other=tek [[RB Leipzig]] deri më 30 qershor 2026}} {{fs player|no=21|nat=ARG|pos=MF|name=[[Enzo Barrenechea]]|other=tek [[S.L. Benfica|Benfica]] deri më 30 qershor 2026}} {{fs mid}} {{fs player|no=31|nat=JAM|pos=FW|name=[[Leon Bailey]]|other=tek [[AS Roma|Roma]] deri më 30 qershor 2026}} {{fs player|no=33|nat=ENG|pos=FW|name=[[Lewis Dobbin]]|other=tek [[Preston North End]] deri më 30 qershor 2026}} {{fs player|no=48|nat=POL|pos=GK|name=[[Oliwier Zych]]|other=tek [[Raków Częstochowa]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs end}} ===Ekipi nën-21 dhe akademia=== {{Main|Akademia e Aston Villa F.C.}} {{përditësuar|27 gusht 2025}}, ''lojtarët nën 21 vjeç që janë të listuar në skuadrën zyrtare të të rriturve ose që kanë debutuar në ligën e të rriturve janë të listuar në skuadrën e të rriturve më sipër, kjo listë më poshtë përfshin të gjithë lojtarët e akademisë që janë emëruar në një skuadër konkurruese për të rriturit e ndeshjes''.<ref>{{Cite web|last=Club|first=Aston Villa Football|title=Under 21|url=https://www.avfc.co.uk/|access-date=2025-07-01|website=Aston Villa Football Club|lang=en}}</ref> {{fs start}} {{fs player|no=52|nat=ENG|pos=GK|name=Sam Proctor}} {{fs player|no=60|nat=WAL|pos=GK|name=Ronnie Hollingshead<ref>{{Cite web|last=Club|first=Aston Villa Football|date=2025-08-14|title=Hollingshead joins the Academy|url=https://www.avfc.co.uk/news/2025/august/14/hollingshead-joins-the-academy/|access-date=2025-08-15|website=Aston Villa Football Club|lang=en}}</ref>}} {{fs player|no=64|nat=ENG|pos=GK|name=[[James Wright (footballer)|James Wright]]}} {{fs player|no=95|nat=ENG|pos=GK|name=Rhys Oakley}} {{fs player|no=55|nat=ENG|pos=DF|name=[[Travis Patterson]]}} {{fs player|no=59|nat=COL|pos=DF|name=[[Yeimar Mosquera]]}} {{fs player|no=72|nat=ENG|pos=DF|name=Ashton McWilliams}} {{fs player|no=73|nat=NIR|pos=DF|name=Callum Moreland}} {{fs player|no=77|nat=ENG|pos=DF|name=Archie Duerden}} {{fs player|no=86|nat=ENG|pos=DF|name=TJ Carroll}} {{fs player|no=|nat=ENG|pos=DF|name=[[Lino Sousa]]}} {{fs player|no=20|nat=ENG|pos=MF|name=[[Jamaldeen Jimoh-Aloba]]}} {{fs player|no=47|nat=ENG|pos=MF|name=Kane Taylor}} {{fs player|no=51|nat=ENG|pos=MF|name=[[Kadan Young]]}} {{fs mid}} {{fs player|no=53|nat=ENG|pos=MF|name=George Hemmings}} {{fs player|no=54|nat=SCO|pos=MF|name=[[Aidan Borland]]}} {{fs player|no=61|nat=EGY|pos=MF|name=[[Omar Khedr]]}} {{fs player|no=62|nat=ENG|pos=MF|name=[[Ben Broggio]]}} {{fs player|no=66|nat=SCO|pos=MF|name=[[Fletcher Boyd]]}} {{fs player|no=68|nat=ENG|pos=MF|name=Trai-Varn Mulley}} {{fs player|no=69|nat=NIR|pos=MF|name=Cole Brannigan}} {{fs player|no=70|nat=ENG|pos=MF|name=Charlie Pavey}} {{fs player|no=74|nat=ENG|pos=MF|name=Luka Lynch}} {{fs player|no=79|nat=CIV|pos=MF|name=Mohamed Koné}} {{fs player|no=83|nat=ENG|pos=MF|name=[[Bradley Burrowes]]}} {{fs player|no=48|nat=SCO|pos=FW|name=[[Rory Wilson]]}} {{fs player|no=67|nat=ENG|pos=FW|name=[[Mason Cotcher]]}} {{fs player|no=78|nat=ENG|pos=FW|name=Max Lott}} {{fs end}} ===Kapitenët=== Klubi ka pasur gjithsej 42 kapitenë që nga themelimi në vitin 1874. Kapiteni më i suksesshëm i klubit është John Devey, i cili fitoi pesë kampionate dhe dy kupa nga viti 1891 e deri në vitin 1898 në "Epokën e Artë" të klubit. Kapiteni më jetëgjatë i klubit është George Cummings, i cili ishte kapiten për 11 vite. Kapiteni aktual është skocezi John McGinn. {| |- valign="top" | {| class="wikitable alternance" |- ! style="background-color:#7B003A; color:#95BEE5; border:3px ##;" scope="col"|Emri ! style="background-color:#7B003A; color:#95BEE5; border:3px ##;" scope="col"|Periudha |- |{{flagicon|England}} [[Walter H. Price]] || 1874–1876 |- |{{flagicon|Scotland}} [[George Ramsay (footballer, born 1855)|George Ramsay]] || 1876–1884 |- |{{flagicon|Scotland}} [[Archie Hunter]] || 1884–1891 |- |{{flagicon|England}} [[John Devey]] || 1891–1898 |- |{{flagicon|England}} [[Jimmy Crabtree]] || 1898–1902 |- |{{flagicon|England}} [[Howard Spencer]] || 1902–1906 |- |{{flagicon|England}} [[Joe Bache]] || 1906–1914 |- |{{flagicon|England}} [[Andy Ducat]] || 1919–1921 |- |{{flagicon|England}} [[Frank Moss (1895)|Frank Moss]] || 1921–1927 |- |{{flagicon|England}} [[Billy Walker (footballer, born 1897) |Billy Walker]] || 1927–1933 |- |{{flagicon|England}} [[Alec Talbot]] || 1933–1934 |- |{{flagicon|England}} [[Eric Houghton]] || 1934–1936 |- |{{flagicon|Wales}} [[Thomas Griffiths (footballer, born 1906)|Tom Griffiths]] || 1936–1937 |- |{{flagicon|Scotland}} [[Alex Massie (footballer)|Alex Massie]] || 1937–1938 |- |{{flagicon|Scotland}} [[George Cummings (footballer)|George Cummings]] || 1938–1949 |- |{{flagicon|England}} [[Dicky Dorsett]] || 1949–1951 |} | {| class="wikitable alternance" |- ! style="background-color:#7B003A; color:#95BEE5; border:3px ##;" scope="col"|Emri ! style="background-color:#7B003A; color:#95BEE5; border:3px ##;" scope="col"|Periudha |- |{{flagicon|Northern Ireland}} [[Danny Blanchflower]] || 1951–1955 |- |{{flagicon|England}} [[Johnny Dixon (footballer)|Johnny Dixon]] || 1955–1959 |- |{{flagicon|Wales}} [[Vic Crowe]] || 1959–1964 |- |{{flagicon|England}} [[Alan Deakin]] || 1964–1966 |- |{{flagicon|Scotland}} [[Charlie Aitken (footballer, born 1942)|Charlie Aitken]] || 1966–1973 |- |{{flagicon|Northern Ireland}} [[Chris Nicholl]] || 1973–1974 |- |{{flagicon|Scotland}} [[Ian Ross (footballer, born 1947)|Ian Ross]] || 1974–1976 |- |{{flagicon|Northern Ireland}} [[Chris Nicholl]] || 1976–1977 |- |{{flagicon|England}} [[Dennis Mortimer]] || 1977–1984 |- |{{flagicon|Scotland}} [[Allan Evans (footballer)|Allan Evans]] || 1984–1989 |- |{{flagicon|England}} [[Stuart Gray (footballer, born 1960)|Stuart Gray]] || 1989-1992 |- |{{flagicon|England}} [[Kevin Richardson (footballer)|Kevin Richardson]] || 1992–1995 |- |{{flagicon|Republic of Ireland}} [[Andy Townsend]] || 1995–1997 |- |{{flagicon|England}} [[Gareth Southgate]] || 1997–2001<ref>{{cite news|title=Southgate quits Villa captaincy|url=https://www.rte.ie/sport/soccer/2001/0516/156023-villaa/|access-date=31 maj 2024|publisher=RTÉ|language=en|date=16 maj 2001}}</ref> |- |{{flagicon|England}} [[Paul Merson]] || 2001–2002<ref>{{cite news|title=Villa held by Basle|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/uefa_cup/1476447.stm|access-date=31 maj 2024|publisher=BBC Sport|language=en|date=7 gusht 2001}}</ref> |- |{{flagicon|Republic of Ireland}} [[Steve Staunton]] || 2002–2003<ref>{{cite news|title=Staunton's knife fear|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/2272431.stm|access-date=31 maj 2024|publisher=BBC Sport|language=en|date=21 shtator 2002}}</ref> |} | {| class="wikitable alternance" |- ! style="background-color:#7B003A; color:#95BEE5; border:3px ##;" scope="col"|Emri ! style="background-color:#7B003A; color:#95BEE5; border:3px ##;" scope="col"|Periudha |- |{{flagicon|Sweden}} [[Olof Mellberg]] || 2003–2006<ref>{{cite news|title=Mellberg fears derby mayhem|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/3185442.stm|access-date=31 maj 2024|publisher=BBC Sport|language=en|date=12 tetor 2003}}</ref> |- |{{flagicon|England}} [[Gareth Barry]] || 2006–2009<ref>{{cite news|title=Gareth Barry: The Aston Villa years|url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gareth-barry-the-aston-villa-years-240665|access-date=31 maj 2024|publisher=Birmingham Mail|language=en|date=2 qershor 2009}}</ref> |- |{{flagicon|Denmark}} [[Martin Laursen]] || 2008–2009<ref>{{cite news|author=Mat Kendrick|title=Martin Laursen set to stay as Aston Villa captain|url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/martin-laursen-set-to-stay-as-aston-68109|access-date=31 maj 2024|publisher=Birmingham Mail|language=en|date=21 gusht 2018}}</ref> |- |{{flagicon|Bulgaria}} [[Stilian Petrov]] || 2009–2012<ref>{{cite news|author=Steve Jones|title=Stiliyan Petrov: A tribute to the man who joined Aston Villa ten years ago today|url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/stiliyan-petrov-tribute-man-who-11818037|access-date=31 maj 2024|publisher=Birmingham Mail|language=en|date=30 gusht 2016}}</ref> |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Ron Vlaar]] || 2012–2015<ref>{{cite news|author=Graeme Bailey|title=Aston Villa captain Ron Vlaar wants more consistency from the team|url=https://www.skysports.com/football/news/11677/8136344/aston-villa-captain-ron-vlaar-wants-more-consistency-from-the-team|access-date=31 maj 2024|publisher=Sky Sports|language=en|date=3 tetor 2012}}</ref> |- |{{flagicon|England}} [[Gabriel Agbonlahor]] || 2015–2016<ref>{{cite news|author=Peter Lansley|title=Tim Sherwood urges Aston Villa’s Gabriel Agbonlahor to show bottle|url=https://www.theguardian.com/football/2015/aug/30/tim-sherwood-aston-villa-gabriel-agbonlahor-sunderland|access-date=31 maj 2024|publisher=The Guardian|language=en|date=30 gusht 2015}}</ref> |- |{{flagicon|England}} [[John Terry]] || 2017–2018<ref>{{cite news|title=John Terry named Aston Villa captain for 2017/18 season - but suffers defeat to Shrewsbury|url=https://www.skysports.com/football/news/11677/10949620/john-terry-named-aston-villa-captain-for-2017-18-season-but-suffers-shrewsbury-defeat|access-date=31 maj 2024|publisher=Sky Sports|language=en|date=15 korrik 2017}}</ref> |- |{{flagicon|England}} [[Jack Grealish]] || 2018–2021 |- |{{flagicon|England}} [[Tyrone Mings]] || 2021–2022<ref name="mcginn"/> |- |{{Flagicon|Scotland}} [[John McGinn]] |2022–<ref name="mcginn">{{cite news|title=Aston Villa: Tyrone Mings loses captaincy to John McGinn|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/62326887|access-date=31 maj 2024|publisher=BBC Sport|language=en|date=27 korrik 2022}}</ref> |} |} ===Ekipi i femrave=== {{Main|Aston Villa W.F.C.}} Aston Villa ka një ekip futbolli për femra që garon në Super Ligën e Femrave duke u promovuar si kampione e Kampionatit të Femrave 2019–20. Ato u themeluan nën emrin Solihull F.C. në vitin 1973 dhe u lidhën me Aston Villën në vitin 1989.<ref>{{cite web|title=Introducing Aston Villa Ladies|url=http://www.fawsl.com/news/introducing_aston_villa_ladies.html#ihVVa1kG1O0uJimE.97|website=[[FA WSL]]|publisher=[[Federata Angleze e Futbollit]]|language=en|access-date=5 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219044530/http://www.fawsl.com/news/introducing_aston_villa_ladies.html|archive-date=19 dhjetor 2018}}</ref> ==Struktura organizative== ===Presidentët=== Presidenti i parë në historinë e Aston Villës ishte William McGregor. Ai gjithashtu njihet si njeriu i cili krijoi Ligën e Futbollit në Angli në vitin 1888.<ref>{{cite web|url=https://www.avfc.co.uk/history/william-mcgregor/|title=William McGregor – The founder of the Football League|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|access-date=13 korrik 2024}}</ref> Një tjetër president i dalluar ishte [[Frederick Rinder]], i cili drejtoi klubin në "Epokën e Artë" të tyre. Ai qëndroi në krye të klubit për 27 vite, duke e bërë Aston Villën klubin më të suksesshëm anglez në atë kohë.<ref>{{cite news|title=Mr Rinder's Reward in Football|publisher=Athletic News via British Newspaper Archive|language=en|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000986/19310713/076/0008|date=13 korrik 1931|access-date=17 shkurt 2021}}</ref> Presidenti më jetëgjatë i klubit është [[Doug Ellis]], i cili i shërbeu klubit për plot 31 vite në dy periudha të ndryshme.<ref name="express">{{cite news|title=Sir Doug Ellis: A man who split opinion but forever had Aston Villa in his heart|url=https://www.expressandstar.com/sport/football/aston-villa/2018/10/11/sir-doug-ellis-a-man-who-split-opinion-but-forever-had-aston-villa-in-his-heart/|access-date=11 tetor 2018|publisher=Express & Star|language=en|date=11 tetor 2018}}</ref><ref>{{cite news|publisher=Birmingham Mail|language=en|url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/interview-sir-doug-ellis-price-15266583|title=An interview with Sir Doug Ellis – the price he paid for his devotion to Villa|date=1 tetor 2018}}</ref> Në vitin 2006, për shkak së moshës së vjetër, ai i'a shiti klubin miljarderit amerikan [[Randy Lerner]].<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/5316052.stm|title=Lerner closer to control of Villa|publisher=BBC Sport|language=en|access-date=5 shtator 2006|date=5 shtator 2006}}</ref> Dhjetë vite më pas, klubi u ble nga [[Tony Xia]] dhe në vitin 2018 nga [[V Sports]].<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/football/2016/05/18/randy-lerner-agrees-65m-sale-of-aston-villa-to-chinese-businessm/|date=18 maj 2016|publisher=The Daily Telegraph|location=Londër|language=en|title=Randy Lerner agrees £65m sale of Aston Villa to Chinese businessman Dr Tony Xia}}</ref><ref>{{cite web|title=Club statement: Sale confirmed|url=http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~5650044,00.html|website=Aston Villa F.C.|language=en|accessdate=14 qershor 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615112812/http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0%2C%2C10265~5650044%2C00.html|archive-date=15 qershor 2016}}</ref> Presidenti aktual i klubit është [[Nassef Sawiris]].<ref>{{Cite news|date=20 korrik 2018|title=Egypt billionaire and Fortress founder take control of Aston Villa|publisher=Financial Times|language=en|url=https://www.ft.com/content/4ee64a54-8c1f-11e8-b18d-0181731a0340|access-date=1 tetor 2022}}</ref> ===Bordi drejtues=== Burimi:<ref>{{cite web|url=https://www.avfc.co.uk/club/whos-who|title=Who's who|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|access-date=11 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715034945/https://www.avfc.co.uk/club/whos-who|archive-date=15 korrik 2017|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="background:#660033; color:#95BEE5;" scope="col" |Pozicioni ! style="background:#660033; color:#95BEE5;" scope="col" |Emri |- |Presidenti ||[[Nassef Sawiris]] |- |Zëv-presidenti ||[[Wes Edens]]<br>Ryan Disdier<ref name=":9" /> |- |Presidenti i operacioneve të biznesit |Chris Heck<ref>{{cite web|date=17 maj 2023|title=V Sports and Aston Villa announce Chris Heck appointment|url=https://www.avfc.co.uk/news/2023/may/17/club-statement/|access-date=17 maj 2023|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|archive-date=17 maj 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230517165846/https://www.avfc.co.uk/news/2023/may/17/club-statement/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Gregg Evans|date=12 qershor 2023|title=Villa CEO Purslow leaves club|url=https://theathletic.com/4602564/2023/06/12/christian-purslow-aston-villa-leave/|access-date=12 qershor 2023|website=The Athletic|language=en|archive-date=12 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612083611/https://theathletic.com/4602564/2023/06/12/christian-purslow-aston-villa-leave/|url-status=live}}</ref> |- |Zyrtari kryesor komercial |Ron Erskine<ref name=":9">{{Cite web|date=19 shtator 2023|title=Aston Villa announce appointments to Senior Leadership Team|url=https://www.avfc.co.uk/news/2023/september/19/villa-announce-appointments-to-senior-leadership-team/|access-date=19 shtator 2023|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|archive-date=6 tetor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006154407/https://www.avfc.co.uk/news/2023/september/19/villa-announce-appointments-to-senior-leadership-team/|url-status=live}}</ref> |- |Zyrtari i lartë operativ |Ben Hatton<ref name=":9" /> |} ===Trajnerët=== Trajneri i parë i klubit ishte skocezi [[George Ramsay]], i cili u emërua në gusht 1884.<ref>{{cite web|url=https://www.scottishfootballmuseum.org.uk/news/george-ramsay-the-world-s-first-football-manager/|title=George Ramsay – The world's first football manager|publisher=Scottish Football Museum|language=en|date=19 tetor 2018|access-date=14 korrik 2024}}</ref> Ai është trajneri më jetëgjatë i klubit (42 vite), i cili ka zhvilluar më shumë ndeshje (1,327) dhe ka më shumë fitore (658) dhe trofe (12). Ai u zëvëndësua në gusht 1926 nga [[W. J. Smith]], i cili e drejtoi ekipin në tetë vitet e ardhshme. [[Ron Saunders]] i njihet merita si trajneri i cili e riktheu Villën në një klub elitar në vitet 1970' dhe 1980', duke e drejtuar ekipin në 353 ndeshje.<ref>{{cite web|url=https://www.avfc.co.uk/history/ron-saunders/|title=Ron Saunders|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|access-date=14 korrik 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.avfc.co.uk/news/2023/june/05/On-this-day--Ron-Saunders-appointed-manager-in-1974/|title=On this day: Ron Saunders appointed manager in 1974|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|date=5 qershor 2023|access-date=14 korrik 2024}}</ref> [[Tony Barton]] e udhëhoqi ekipin në triumin në Kupën Evropiane dhe Superkupën Evropiane.<ref>{{cite web|url=http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/FormerManagersDetails/0,,10265~1157091,00.html|title=1980s – Aston Villa – History – Former Managers – Former Managers 1980s|language=en|access-date=3 janar 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914224718/http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/FormerManagersDetails/0%2C%2C10265~1157091%2C00.html|archive-date=14 shtator 2008}}</ref> Në korrik 1990, çekosllovaku [[Jozef Vengloš]] u bë trajneri i parë jo-britanik i klubit.<ref>{{Cite news|title=Jozef Venglos remembered: The trailblazer who baffled Aston Villa – and changed English football|publisher=FourFourTwo|language=en|author=Richard Edwards|url=https://www.fourfourtwo.com/features/doctor-who-when-trailblazer-jozef-venglos-baffled-aston-villa-and-english-football|date=27 janar 2021|access-date=28 janar 2024}}</ref> Trajneri aktual i ekipit është spanjolli [[Unai Emery]], i cili e mori drejtimin në nëntor 2022.<ref>{{Cite news|title=Aston Villa appoint Emery as Gerrard's successor|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/63379963|date=24 tetor 2022|access-date=28 janar 2023}}</ref> ===Stafi teknik=== [[Skeda:Zenit-Sevilla (6).jpg|parapamje|[[Unai Emery]] është trajneri aktual i ekipit.]] Burimi:<ref name="Emery head coach">{{Cite news|date=24 tetor 2022|title=Villa appoint Emery as new Head Coach|url=https://www.avfc.co.uk/news/2022/october/24/manager|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|access-date=5 qershor 2023|archive-date=26 mars 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326131059/https://www.avfc.co.uk/news/2022/october/24/manager/|url-status=live}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|date=4 nëntor 2022|title=Villa confirm Unai Emery's backroom team|url=https://www.avfc.co.uk/news/2022/november/04/villa-confirm-unai-emery-s-backroom-team/|access-date=4 nëntor 2022|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|archive-date=4 nëntor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104135122/https://www.avfc.co.uk/news/2022/november/04/villa-confirm-unai-emery-s-backroom-team/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Ashley Preece|date=24 janar 2022|title=Meet Steven Gerrard's new mystery man at Aston Villa|url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-gerrard-coaching-staff-22850847|access-date=24 janar 2022|publisher=Birmingham Mail|language=en|archive-date=24 janar 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124165507/https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-gerrard-coaching-staff-22850847|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=3 gusht 2021|title=MacPhee joins as specialised set piece coach|url=https://www.avfc.co.uk/news/2021/august/MacPhee-joins-as-specialised-set-piece-coach/|url-status=live|access-date=4 gusht 2021|publisher=Aston Villa F.C.|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803113358/https://www.avfc.co.uk/news/2021/august/MacPhee-joins-as-specialised-set-piece-coach/|archive-date=3 gusht 2021}}</ref> {| class="wikitable collapsible" ! style="background:#660033; color:#95BEE5;" scope="col" |Pozicioni ! style="background:#660033; color:#95BEE5;" scope="col" |Emri |- | Trajner | {{flamuri|Spanja}} [[Unai Emery]] |- | Zëvendës-trajner | {{flamuri|Spanja}} [[Pako Ayestarán]] |- | Përgatitësi atletik | {{flamuri|Spanja}} [[Pablo Villa]] |- | Trajneri goditjeve të lira | {{flamuri|Skocia}} [[Austin MacPhee]] |- | Trajneri i portierëve | {{flamuri|Spanja}} Francisco Javier Garcia |- | Menaxher i analizës futbollistike | {{flamuri|Spanja}} Victor Manuel Manas |- | Doktorët | {{flamuri|Anglia}} Alan Smith<br>{{flamuri|Spanja}} Moises de Hoyo<br>{{flamuri|Anglia}} Ricky Shamji |- | Fiziologu | {{flamuri|Anglia}} Martin Littlewood |- | Shefi i skautëve | {{flamuri|Anglia}} Alex Fraser |- | Skaut | {{flamuri|Spanja}} Pablo Rodriguez |} == Referime == {{Reflist|3}} ==Lidhje të jashtme== {{commons}} *[https://www.avfc.co.uk/ Uebfaqja zyrtare] *[https://www.transfermarkt.us/aston-villa/startseite/verein/405 Profili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240715010806/https://www.transfermarkt.us/aston-villa/startseite/verein/405 |date=15 korrik 2024 }} te Transfermarkt *[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/52683--aston-villa/ Aston Villa] – Rekordi në kompeticionet e UEFAs {{English Premier League}} [[Kategoria:Aston Villa F.C.]] [[Kategoria:Klube futbolli në Angli]] [[Kategoria:Klube fituese të UEFA Ligës së Kampioneve]] kmccmpv2v98xlzloz9t9jmqiepahx2p Klubi i Astronomisë së Kosovës 0 357715 3002516 2968018 2026-06-28T01:34:35Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002516 wikitext text/x-wiki [[File:Astronomy Club of Kosova (Logo).png|thumb|Klubi i Astronomisë së Kosovës (Logo)]] '''Klubi i Astronomisë së Kosovës''' i njohur fillimisht si '''Klubi i Astronomëve Amatorë të Kosovës'''<ref name="ACK">[https://www.astroclubkosova.org Official Site (ENG)]{{Lidhje e vdekur}}</ref> paraqet organizimin e parë shkencor si dhe shpërndarjen më të lartë të astronomisë nëpër trevat shqiptare me qëllim të ndërtimit, promovimit, popullarizimit dhe sjelljes së njohurive shkencore dhe astronomike në Republikën e Kosovës dhe në rajon. Themeluar në 20 mars 2014 nga një grup studentësh të pasionuar që ndajnë pasionin për artin e astronomisë dhe gjithçka që lidhet me të. Struktura udhëheqëse e tij përbëhet nga 3 themelues origjinal Suhel Ahmeti, Pranvera Hyseni dhe Dardan Gashi më vonë i përbërë nga 3 themelues të tjerë si Nurtene Gavazi, Arbër Halili dhe Hava Jahaj. Kryetar & Themelues: '''Suhel Ahmeti''', Anëtarë Bordi ''(gjithsej 15 përfaqësues, që përfaqësojnë strukturën më të lartë vendimmarrëse)'', Kryesues i Kuvendit Anëtarë: '''Muhamed Zeqiri''', Sekretar: '''Pranvera Begolli''', Anëtarë të Bordit: '''Sabit Gashi''', '''Shpresa Mehmeti''', '''Flaktrim Rrahimi''', '''Rina Berisha''' dhe anëtarë dhe vullnetarë të shumtë që janë aktivë me eventet tona dhe kontribuojnë kohën e tyre në dobi të komunitetit.<ref name="ACK"/><ref name="Fiat">{{Cite web|url=https://www.fiatphysica.com/campaigns/growing-connections-the-astronomy-club-of-kosovo|title=Growing Connections Fiat Physica|access-date=13 korrik 2024|archive-date=1 shkurt 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201075312/https://www.fiatphysica.com/campaigns/growing-connections-the-astronomy-club-of-kosovo|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skyandtelescope.com/clubs-organizations/clubs/astronomy-club-of-kosova/|title=ACK - SKY & TELESCOPE|access-date=13 korrik 2024|archive-date=29 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829125849/https://www.skyandtelescope.com/clubs-organizations/clubs/astronomy-club-of-kosova/|url-status=dead}}</ref><ref name="Facebook"/> [[Skeda:Shooting_at_the_stars.jpg|djathtas|parapamje|350x350px| '''AstroCamp & Hiking Trip në Prizren''']] == Historia == Grupi fillimisht u bashkua vetëm si adhurues të astronomisë, me mjete të thjeshta që secili anëtar i grupit kishte në shtëpitë e tij, duke u rritur ngadalë në një grup më serioz me takime të planifikuara për shikimin e yjeve, diskutime rreth astronomisë dhe mënyra se si grupi mund të ndikojë në komunitet. . Pas një aktiviteti të gjatë, kur numri i anëtarëve u rrit. Klubi i Astronomisë së Kosovës, ka vendosur të themelojë si OJQ shoqatë zyrtare të të rinjve në Kosovë. OJQ-ja është regjistruar në fund të vitit 2014,<ref name="ACK" /> duke qenë klubi i parë i shkencës dhe astronomisë në Kosovë pasi njerëzit kishin treguar interes për astronominë dhe e kuptuan se komuniteti duhet të rritet dhe të gjejë mënyra për të mbështetur aktivitetet.<ref>http://portaltotheuniverse.org/blogs/posts/view/434628/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201075258/http://portaltotheuniverse.org/blogs/posts/view/434628/ |date=1 shkurt 2018 }} Portal to the Universe - Astronomy Club of Kosovo</ref> Astronomia në [[Kosovë]]<ref>{{Cite web|url=http://https/|title=Kopje e arkivuar|access-date=13 korrik 2024|archive-date=11 korrik 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130711041720/http://https/|url-status=dead}}</ref> kishte mbetur prapa, ndoshta sepse kjo fushë është e kushtueshme si dhe për shkak të [[Lufta e Kosovës|Luftës së Kosovës]] dhe [[Luftërat në Jugosllavi|Konflikteve në Ballkan]] në vitet 1990, ka ndikuar në zhvillimin ekonomik dhe në procese të tjera të rëndësishme për zhvillimin e vendit. Kosova ka popullsinë më të re në [[:en:Europe|Evropë]] dhe është në rrugën drejt integrimeve evropiane dhe euroatlantike. Kosova është ende në fazën e tranzicionit, dhe pjesa më e madhe e mësimit të astronomisë që bëhet në shkolla bëhet në mënyrën më jopraktike dhe të gjitha në teori. Ne si klub synojmë të sjellim përvojën praktike aty ku duhet dhe të shfrytëzojmë çdo mundësi për t'u mësuar mësuesve që kanë teleskopë dhe nuk dinë të përcjellin përdorimin te studentët.<ref>{{Cite web|url=http://www.skyandtelescope.com/clubs-organizations/clubs/astronomy-club-of-kosova/|title=ACK - SKY & TELESCOPES|access-date=13 korrik 2024|archive-date=29 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829125849/https://www.skyandtelescope.com/clubs-organizations/clubs/astronomy-club-of-kosova/|url-status=dead}}</ref><ref name="Facebook"/> [[Skeda:ACK_TEAM_16.jpg|parapamje|600x600px| '''Eklipsi i pjesshëm i Hënës në Prishtinë, Kosovë 2016''']] == Pasioni dhe mundësitë == Arti i astronomisë nuk është një aktivitet shumë i njohur në Kosovë, më së shumti për shkak të mungesës së informacionit dhe pajisjeve. Duke krijuar një hapësirë ku njerëzit që janë të interesuar të paktën të marrin informacionin që ata kërkojnë rreth astronomisë dhe në rast se duan të jenë më seriozë me klubin tonë, ne do t'i përfshijmë ata në programet dhe aktivitetet tona. Teleskopët do të na ndihmojnë me aftësinë për t'u shërbyer më shumë njerëzve në të njëjtën kohë dhe shpresojmë të rrisim gamën tonë të aktiviteteve. Si një klub në rritje, '''Klubi i Astronomisë së Kosovës''' ka anëtarë të rinj, të rinj dhe të vjetër, të cilët janë aktivisht të interesuar për astronominë dhe duan të dinë më shumë se si të angazhohen me kolegët e dashuruar të astronomisë. Qëllimi është të përdoren teleskopët dhe cilatdo mjete që janë në dispozicion për të ndihmuar në rritjen e dashurisë së tyre për astronominë përmes ngjarjeve astronomike. Duke krijuar gjithashtu mundësinë që profesorët e interesuar për mësimet praktike të astronomisë të përdorin pajisjet dhe ambientet dhe të vazhdojnë trajnimin e profesorëve në artin e astronomisë në mënyrë që ata të mund të sjellin një përvojë më praktike të lëndëve të tyre për studentët e tyre. Është e rëndësishme të organizohen ngjarje të përbashkëta me klube të tjera të astronomisë në Kosovë, [[:en:Albania|Shqipëri]] dhe jashtë vendit, me qëllim të krijimit të një rrjeti astronomik të përbërë fillimisht nga këto vende, dhe më vonë të zgjerohet në përfshirjen e sa më shumë vendeve që mund të menaxhojmë.<ref name="ACK"/><ref name="Fiat"/><ref name="Facebook">[https://www.facebook.com/pg/AstronomyClubKosova/about/?ref=page_internal Astronomy Club of Kosovo History & Newsletter]</ref> == Struktura == Bazuar në përgjegjësitë e parapara me Statut, Bordi i ACK-së do të veprojë çdo herë në përputhje me qëllimin e organizatës. [[Skeda:NASA_SPACE_APPS_16.png|parapamje|360x360px| '''NASA Space Apps Challenge Prishtina''']] {| class="wikitable" border="1" !Pozicioni ! Emer Mbiemer |- | Drejtor Ekzekutiv dhe Themelues | Suhel Ahmeti |- | Kryetari | Muhamed Zeqiri |- | Sekretari | Pranvera Begolli |- | Anëtar i Bordit | Sabit Gashi |- | Anëtar i Bordit | Shpresa Mehmeti |- | Anëtar i Bordit | Flaktrim Rrahimi |- | Anëtar i Bordit | Rina Berisha |- |} == Aktivitete & Ngjarje == [[Skeda:NatEv---NASA.png|parapamje|400x400px| '''NatEv në selinë e NASA-s''']] Deri më tani, me të gjitha mundësitë dhe aftësitë që kanë qenë në dispozicion ACK ka organizuar kaq shumë ngjarje publike, festa të yjeve, kampe astronomike, festivale, seminare etj. Në varësi të kushteve të motit: Ne organizojmë ngjarje publike, ngjarje diellore ''(duke përdorur mbrojtje mbrojtëse filtri, metoda e projektimit dhe teleskopi diellor H-Alpha)'' . Astro kampe një herë në muaj, zakonisht bëhen larg nga drita e qytetit dhe ndotja nga drita. Astro festivale të cilat janë festivale tradicionale që mbahen në qytetin e Prizrenit, i njohur edhe si qyteti i festivaleve në Ballkan. Seminaret e astronomisë, me tema të rëndësishme rreth astronomisë, mbledhin folës të kualifikuar si Prof. Dr. '''Jahja Kokaj,''' një shkencëtar shqiptar i cili ligjëron në Universitetin e Kuvajtit dhe ka punuar për '''NASA-''' n në të kaluarën. Duke ndjekur gjithashtu ngjarje të rralla astronomike, të tilla si lëvizjet e planetit ose rreshtimi, kometat e dukshme, eklipset diellore ose hënore, astrofotografia etj.<ref name="Fiat"/><ref name="Facebook"/> == Astronomët pa Kufij == Kufijtë zhduken kur shikojmë drejt qiellit - One People, One Sky'''.''' Ne të gjithë ndajmë të njëjtin qiell dhe [http://astronomerswithoutborders.org/ Astronomët pa Kufij] bashkojnë botën për të ndarë pasionin tonë për astronominë dhe mrekullitë e Universit. [[Skeda:Mark_3.png|parapamje| '''AWB''' ]] '''Koordinatorët Kombëtarë'''<ref>{{Cite web |url=http://astronomerswithoutborders.org/profile.html?id=5513 |title='''AWB''' Article ''(National Coordinator)'' |access-date=13 korrik 2024 |archive-date=13 korrik 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713115808/https://astronomerswithoutborders.org/profile.html?id=5513 |url-status=dead }}</ref> sjellin Filialet në Astronomët pa Kufij dhe organizojnë dhe përshpejtojnë programet AWB në vendet e tyre. Ata gjithashtu përfaqësojnë vendin e tyre në diskutimet e projekteve globale. Klubi i Astronomisë së Kosovës në vitin 2016 ka arritur të bëhet përfaqësuesi dhe koordinatori i radhës zyrtar i '''Astronomëve pa Kufij''' për Shqipërinë dhe Kosovën, i cili është komuniteti global i astronomëve në botë me moton '''"Një popull - një qiell"''' që përfaqëson Republikën e Kosovës. me astronominë ndërkombëtare dhe duke i dhënë një imazh pozitiv vendit tonë si Ambasador. Së shpejti presim të bëjmë vizita jashtë vendit dhe të sjellim përvojë ndërkombëtare në Kosovë. == Observatori i Prishtinës == {{Kryesor|Observatori i Prishtinës}} [[Skeda:Observatory_ACK_-_Pristina.jpg|parapamje|300x300px| '''Observatori i Prishtinës në Pallatin e Kulturës, Rinisë dhe Sportit''']] Në '''vitin 1977''', disa të rinj kishin themeluar '''''"Hulumtuesit e Rinj Kosovar"''''', ndër të cilët ishte edhe klubi i astronomisë. Në atë kohë, klubi i astronomisë e ushtronte aktivitetin e tij në '''[[Kupola|Kupolën]] / Observatorin''' dhe zyrën e vendosur afër '''[[Pallati i Rinisë dhe i Sporteve|Pallatit të Rinisë dhe Sporteve]]''' në '''Prishtinë''' . Nëpërmjet kësaj kupole janë bërë vëzhgime të ndryshme astronomike, duke bashkëpunuar me klube rajonale, duke organizuar vizita studimore etj. Ndërtimi dhe origjina e kësaj kupole është nga [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës]], [[:en:Illinois|Illinois]] . Ndërsa sot, pas shpalljes së Pavarësisë së Kosovës, pritet që ky observator të rikrijohet dhe të rifutet sërish nga Klubi i Astronomisë së Kosovës. Qëllimi është organizimi i ngjarjeve publike, vëzhgimi i ngjarjeve të rralla astronomike, duke kryer vëzhgime, zbulime shkencore, duke u hapur për publikun dhe duke i dhënë atij mundësi dhe qasje. Ashtu si shumë vende dhe klube në botë kanë observatorët e tyre, qëllimi ynë është të bëhemi qendra e astronomëve të ndryshëm amatorë dhe profesionistë. Në '''vitet 1980''', observatori në '''Qendrën Rinore''' në Prishtinë e cila dikur quhej '''"Boro & Ramiz"''' u përdor për qëllime shkencore dhe edukative e arsimore, dhe që nga ajo kohë, sipas informacioneve tona, ky observator nuk përdorej më për destinacionin që u ndërtua. Më në fund, kërkesa jonë u miratua nga qeveria dhe më datën {{Start date and age|2022|7|13|df=yes}} observatori u rihap për publikun.<ref name="ACK"/><ref name="Facebook"/> == Mbulimi mediatik == {{div col}} * [https://www.youtube.com/watch?v=mQyWHCdBphw&feature=youtu.be Astronomia në Kosovë, pasioni dhe mundësitë] * [https://www.youtube.com/watch?v=LDRfmav5COg&feature=youtu.be 2-vjetori i Klubit të Astronomisë së Kosovës] * [https://www.youtube.com/watch?v=3giZCJEgYXU&feature=youtu.be Emisioni i pasdites në Klan Kosova Channel me ENG Sub] * [https://www.youtube.com/watch?v=IkPFS-IVj60&feature=youtu.be Mercury Transit organizuar nga ACK në NEWBORN Symbol në kryeqytetin Prishtinë] * [https://www.youtube.com/watch?v=wOXmGVZSqyA&feature=youtu.be Aktivitetet verore dhe ngjarjet astronomike] * [https://www.youtube.com/watch?v=x-hcHgWwgtM&feature=youtu.be Të apasionuarit e rinj të astronomisë] * [https://www.youtube.com/watch?v=wO092OcVLAE&feature=youtu.be Klubi i Astronomisë së Kosovës feston “Ditën e Rinisë”] * [https://www.youtube.com/watch?v=nlY_8xzA1CQ&feature=youtu.be Njohuritë e shkencës dhe astronomisë në Kosovë] * [https://www.youtube.com/watch?v=kXuue1DI14Q&feature=youtu.be Pasioni për shkencën - Tribuna Channel] * [https://www.youtube.com/watch?v=p94WbVHsfXo&feature=youtu.be Emisioni i mëngjesit me Shpresa M. & Pranvera B. nga ACK] * [https://www.youtube.com/watch?v=bEewb2eJF9k&feature=youtu.be "SOT" - Arsimi dhe shkenca në Kosovë (Prof. Dr. Jahja Kokaj)] * [https://www.youtube.com/watch?v=-NO-OQejW1U&feature=youtu.be Festivali i Astronomisë “AstroFest” në Prizren] * [https://www.youtube.com/watch?v=imD81yMOVyM&feature=youtu.be Cila është kometa e parë e vëzhguar nga Kosova?] * [https://www.youtube.com/watch?v=k7slBtDlvg4&feature=youtu.be "SOT" - Festivali i Astronomisë në Kosovë] * [https://www.youtube.com/watch?v=C_t5Mu943ic&feature=youtu.be "Sot për Sot" - ACK] * [https://www.youtube.com/watch?v=DB63ktlTY28&feature=youtu.be Seminari i Astronomisë në Ferizaj] * [https://www.youtube.com/watch?v=tMlbLA7x7-Y&feature=youtu.be Mercury Transit nga Prishtina - Rrokum TV] * [https://www.youtube.com/watch?v=IkPFS-IVj60&feature=youtu.be Vëzhgohet tranziti i Merkurit nga Prishtina (Ngjarje Publike)] * [https://www.youtube.com/watch?v=BOt96q8z5Lc&feature=youtu.be Kosova një mundësi fillestare] * [https://www.youtube.com/watch?v=k9f7u6yQdgs Valët gravitacionale shpjeguar nga Prof. Dr. Jahja Kokaj] * [https://www.youtube.com/watch?v=zNw2_XROZu0&feature=youtu.be Vizionet e Festivalit Përtej - Kalaja e Harilaqit] * [https://www.youtube.com/watch?v=nlY_8xzA1CQ&feature=youtu.be Njohuri të Astronomisë për moshat e reja] * [https://www.youtube.com/watch?v=xiX2sAMG0yg&feature=youtu.be Vëzhgimi i Hënës nga kryeqyteti Prishtina] * [https://www.youtube.com/watch?v=VnmN17DzFh4&feature=youtu.be "SOT" - Hapet Festivali i Astronomisë] * [https://www.youtube.com/watch?v=bEewb2eJF9k&feature=youtu.be Arsimi dhe shkenca në Kosovë] * [https://www.youtube.com/watch?v=MPr_TmhWPJo&feature=youtu.be 3 vjetori i ACK] * [https://www.youtube.com/watch?v=BTZ7yvfy8ws&feature=youtu.be Asociacioni për Mbështetjen e Arsimit dhe Aftësimit Profesional të Republikës së Kosovës] {{div col end}} == Shih edhe == * [[Universi]] * [[Big Bang]] * [[Teleskopi]] * [[Astrofizika]] * [[Astronomia]] * [[Kozmologjia]] * [[Astronomy Outreach of Kosovo]] * [[Observatori dhe Planetariumi Kombëtar i Kosovës]] == Lidhje të jashtme == * [http://www.elliott-astronomy.com/ Faqja e Astronomisë Elliot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240713115801/http://www.elliott-astronomy.com/ |date=13 korrik 2024 }} * [http://www.toka-ks.org/En/our-partners/246/astronomy-club-of-kosova/ TOKA - ACK (Partnerët)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706232406/https://toka-ks.org/En/our-partners/246/astronomy-club-of-kosova/ |date=6 korrik 2022 }} * [http://www.kosovalive360.com/te-rinjte-ne-hullite-e-astronomise-dhe-fshehtesive-shkencore-te-kozmosit.html Të rinjtë në shkallët e astronomisë dhe sekretet e kozmosit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201075254/http://www.kosovalive360.com/te-rinjte-ne-hullite-e-astronomise-dhe-fshehtesive-shkencore-te-kozmosit.html |date=1 shkurt 2018 }} * [http://www.toka-ks.org/Al/our-partners/246/klubi-i-astronomeve-amator-te-kosoves/ Investimi tek të rinjtë në shkencë dhe astronomi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124230032/https://toka-ks.org/Al/our-partners/246/klubi-i-astronomeve-amator-te-kosoves/ |date=24 janar 2022 }} * [http://rahovecpress.com/mbremja-e-astronomise-ne-rahovec/ Mbrëmja e Astronomisë në qytetin e Rahovecit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314063052/http://rahovecpress.com/mbremja-e-astronomise-ne-rahovec/ |date=14 mars 2016 }} * [http://lajmi.net/eklipsi-henor-do-te-mund-te-shihet-edhe-nga-sheshi-zahir-pajaziti/ Eklipsi i Hënës siç shihet nga Prishtina] * [https://www.rilindjaere.press/murtezi-themelimi-i-komisionit-per-astronomine-i-rendesishem-per-zhvillimin-e-saj/ Komisioni për Bashkëpunim Ndërkombëtar dhe Koordinim Lokal në fushën e Shkencës dhe Astronomisë në Kosovë]{{Lidhje e vdekur}} * [https://www.rilindjaere.press/eshte-mbajtur-mbledhja-e-pare-e-komisionit-per-bashkepunim-nderkombetar-dhe-kordinim-vendor-ne-fushen-e-astronomise/ Shoqata për Mbështetjen e Arsimit dhe Aftësimit Profesional në Kosovë]{{Lidhje e vdekur}} == Referime == [[Kategoria:Astronomia në Kosovë]] ehsuqrixe6o34p9jypnpwa1chhktwl2 Diskutim:Klubi i Astronomisë së Kosovës 1 357721 3002517 2978545 2026-06-28T01:34:35Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002517 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Klubi i Astronomisë së Kosovës/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Klubi i Astronomisë së Kosovës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002516 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240713115808/https://astronomerswithoutborders.org/profile.html?id=5513 për lidhjen http://astronomerswithoutborders.org/profile.html?id=5513. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 03:34 (CEST) lm8uy79duxm9ktca71vftodulwbei5r Konfederata e Varshavës 0 359678 3002558 2968067 2026-06-28T02:55:28Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002558 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Konfederacja_Warszawska.jpg|djathtas|parapamje|300x300px| Akti origjinal i Konfederatës së Varshavës]] '''Konfederata e Varshavës''', e nënshkruar më 28 janar 1573 nga asambleja kombëtare polake ( ''sejm konwokacyjny'' ) në [[Varshava|Varshavë]], ishte një nga aktet e para evropiane që jepte [[Liria e fesë|liritë fetare]] . Ajo ishte një zhvillim i rëndësishëm në historinë e Polonisë dhe Lituanisë që zgjeroi tolerancën fetare ndaj fisnikërisë dhe personave të lirë brenda [[Komonuelthi Polako-Lituanez|Komonuelthit Polako-Lituanez]]<ref>Stone, Daniel, The Polish-Lithuanian State, 1386–1795, Seattle and London: University of Washington Press, 2001.</ref> dhe konsiderohet fillimi zyrtar i lirisë fetare në [[Komonuelthi Polako-Lituanez|Komonuelthin Polako-Lituanez]] . Megjithëse nuk parandaloi të gjitha konfliktet e bazuara në fe, ai e bëri Komonuelthin një vend shumë më të sigurt dhe më tolerant se pjesa më e madhe e Evropës bashkëkohore, veçanërisht gjatë [[Lufta Tridhjetëvjeçare|Luftës Tridhjetëvjeçare]] pasuese.<ref>[[Adam Zamojski]], "The Polish Way", New York, Hippocrene Books, 1987.</ref> == Historia == [[Toleranca fetare]] në Poloni kishte një traditë të gjatë (p.sh. Statuti i Kalisz-it ) dhe kishte qenë politikë ''[[De fakto|de facto]]'' në mbretërimin e mbretit Sigismund II . Megjithatë, nenet e nënshkruara nga [[Konfederata]] i dhanë sanksion zyrtar doganave të mëparshme. Në këtë kuptim, ato mund të konsiderohen ose fillimi ose kulmi i tolerancës polake.<ref>{{Cite web|title=THE WARSAW CONFEDERATION (1573). THE 449TH ANNIVERSARY OF THE WARSAW CONFEDERATION|url=https://polishhistory.pl/3353-2/|access-date=6 shtator 2022}}</ref> Pas vdekjes pa fëmijë të mbretit të fundit të dinastisë Jagielloniane, fisnikët polakë dhe lituanianë ( szlachta ) u mblodhën në [[Varshava|Varshavë]] për të parandaluar çdo [[Separatizmi|separatist]] që të vepronte dhe për të ruajtur rendin ligjor ekzistues. Për këtë qytetarët duhet t'u binden pa kushte vendimeve të marra nga organi; dhe konfederata ishte një deklaratë e fuqishme se dy ish-shtetet janë ende të lidhura ngushtë. Në janar, fisnikët nënshkruan një dokument në të cilin përfaqësuesit e të gjitha feve kryesore i premtonin njëri-tjetrit mbështetje dhe tolerancë reciproke. Një sistem i ri politik po lindte, i ndihmuar nga konfederata, e cila kontribuoi në stabilitetin e saj. Toleranca fetare ishte një faktor i rëndësishëm në një shtet multietnik dhe multi-fetar, pasi territoret e Komonuelthit ishin të banuara nga shumë breza njerëzish me prejardhje të ndryshme etnike (polakë, lituanianë, rutenianë, gjermanë dhe hebrenj) dhe të besimeve të ndryshme (katolike, protestantë, ortodoksë, hebrenj dhe madje edhe myslimanë). "Ky vend u bë ajo që kardinali Hozjusz e quajti "një vend strehimi për heretikët". Ishte një vend ku kërkuan strehim sektet më radikale fetare, duke u përpjekur t'i shpëtonin persekutimit në vendet e tjera të botës së krishterë.<ref name="UNESCO">{{Cite web|title=The Confederation of Warsaw of 28th of January 1573: Religious tolerance guaranteed {{pipe}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-8/the-confederation-of-warsaw-of-28th-of-january-1573-religious-tolerance-guaranteed/}}</ref> Ky akt nuk u imponua nga një qeveri apo nga pasojat e luftës, por përkundrazi rezultoi nga veprimet e anëtarëve të shoqërisë polako-lituaneze. Ajo u ndikua gjithashtu nga Masakra Franceze e Shën Bartolomeut 1572, e cila bëri që fisnikëria polako-lituaneze të kuptonte se asnjë monark nuk do të ishte në gjendje të kryente një akt të tillë në Poloni.<ref>{{Cite web|date=14 shkurt 2021|title=WARSAW CONFEDERATION: TOLERANCE IN THE NAME OF CIVIL LIBERTIES|url=https://polishhistory.pl/warsaw-confederation-tolerance-in-the-name-of-civil-liberties/|access-date=6 shtator 2022|archive-date=1 nëntor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101224634/https://polishhistory.pl/warsaw-confederation-tolerance-in-the-name-of-civil-liberties/|url-status=dead}}</ref> Personat më të përfshirë në përgatitjen e artikujve ishin Mikołaj Sienicki (udhëheqës i " lëvizjes së ekzekutimit "), Jan Firlej dhe Jan Zborowski . Përpjekjet e tyre u kundërshtuan nga shumë personalitete të [[Kisha katolike|Kishës Katolike Romake]], [[Franciszek Krasiński]] ishte i vetmi peshkop që i nënshkroi ato ( Szymon Starowolski pretendoi se e bëri këtë nën "kërcënimin e shpatës"), dhe aktet e ardhshme ligjore që përmbajnë nenet e Konfederatës u nënshkruan nga peshkopët me përcaktimin: " ''excesso articulo confoederationis.'' " Një peshkop tjetër, Wawrzyniec Goślicki, u [[Shkishërimi|shkishërua]] për nënshkrimin e [[Acts of the Sejm of 1587|akteve të Sejmit të vitit 1587]]. Nenet e Konfederatës së Varshavës u inkorporuan më vonë në Nenet Henrician, dhe kështu u bënë [[Kushtetuta e Polonisë|dispozita kushtetuese]] së bashku me ''Pacta conventa'' të krijuar gjithashtu në 1573. == Rëndësia == Polonia e fundit të shekullit të 16-të qëndronte midis Moskovës Ortodokse në Lindje, [[Perandoria Osmane|Perandorisë Osmane]] Muslimane në Jug dhe Evropës Perëndimore, e ndarë midis [[Reformat protestante|Reformimit]] dhe [[Kundër-Reforma|Kundër-Reformimit]], në Veri dhe Perëndim. Toleranca e saj fetare e bëri atë një strehë të mirëpritur për ata që ikin nga persekutimi fetar diku tjetër; sipas fjalëve të kardinalit Stanislaus Hosius, ai u bë "një vend strehimi për heretikët". Konfederata legalizoi zakonet e pashkruara më parë të tolerancës fetare. Ka debate nëse [[Liria e fesë|liria fetare]] ishte e destinuar vetëm për fisnikërinë apo edhe për fshatarët dhe të tjerët; shumica </link> historianët favorizojnë interpretimin e fundit. Në vitin 2003, teksti i Konfederatës së Varshavës iu shtua Programit të Kujtesës Botërore të [[UNESCO]] -s.<ref name="UNESCO"/> == Citat == {{Quote|Sigurisht, formulimi dhe thelbi i deklaratës së Konfederatës së Varshavës të 28 janarit 1573 ishin të jashtëzakonshme në lidhje me kushtet mbizotëruese kudo në Evropë; dhe ato drejtuan parimet e jetës fetare në Republikë për mbi dyqind vjet.<ref>Certainly, the wording and substance of the declaration of the Confederation of Warsaw of 28 January 1573 were extraordinary with regards to prevailing conditions elsewhere in Europe; and they governed the principles of religious life in the Republic for over two hundred years.</ref>|Norman Davies<ref>[[Norman Davies]], The Origins to 1795, vol. 1, God's Playground (New York: Columbia University, 2005), 126.</ref>}} == Shih edhe == * [[Polonia]] * [[Edikti i Nantës]] == Referime == [[Kategoria:Liri e fesë]] lb4c8mxe263vos9z0sqiof2sjzs43tf Mbarështimi selektiv 0 362221 3002507 2968418 2026-06-28T01:14:28Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002507 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Mutation_and_selection_diagram_(2).svg|parapamje| [[Mutacioni]] dhe [[Seleksionimi natyror|përzgjedhja]].]] [[Skeda:Sectio_caesarea.jpg|djathtas|parapamje| Një lopë blu belge. Defekti në [[Gjeni|gjenin]] e miostatinës së racës ruhet përmes mbarështimit të linjës dhe është përgjegjës për rritjen e përshpejtuar të muskujve.]] [[Skeda:Big_and_little_dog_1.jpg|djathtas|parapamje| Kjo çiuaua e përzier dhe ky danez i madh tregojnë gamën e gjerë të madhësive të racave të qenve të krijuara duke përdorur mbarështimin selektiv.]] [[Skeda:Cornselection.jpg|djathtas|parapamje| Mbarështimi selektiv i transformoi frutat e pakta të teosintes (majtas) në rreshta të [[Misri|misrit]] modern me bërthama të ekspozuara (djathtas).]] '''Mbarështimi selektiv''' (i quajtur edhe '''përzgjedhja artificiale''') është procesi me të cilin njerëzit përdorin mbarështimin e kafshëve dhe mbarështimin e bimëve për të zhvilluar [[Seleksionimi natyror|në mënyrë të zgjedhur]] tipare të veçanta fenotipike duke zgjedhur se cilët meshkuj dhe femra tipike [[Kafshët|të kafshëve]] ose [[Bimët|bimëve]] do të riprodhohen seksualisht dhe do të kenë pasardhës së bashku. Kafshët [[Zbutja|shtëpiake]] njihen si [[Raca (blegtori)|raca]], të mbarështuara zakonisht nga një mbarështues profesionist, ndërsa bimët e zbutura njihen si varietete, [[Kultivari|kultivarë]] ose raca.<ref>https://www.merriam-webster.com/dictionary/breed (Noun definition 1)</ref> Dy kafshë të racave të ndryshme prodhojnë një kryqëzim dhe bimët e kryqëzuara quhen hibride. Lulet, perimet dhe pemët frutore mund të rriten nga fillestarë dhe profesionistë tregtarë ose jotregtarë: kulturat kryesore janë zakonisht puna e profesionistëve. Në mbarështimin e kafshëve, përzgjedhja artificiale shpesh bashkohet me teknika të tilla si [[incesti]]. Në mbarështimin e bimëve, përdoren mënyra të ngjashme. [[Çarls Darvin|Çarls Darvini]] diskutoi se si mbarështimi selektiv kishte qenë i suksesshëm në prodhimin e ndryshimeve me kalimin e kohës në librin e tij të vitit 1859, ''Mbi origjinën e specieve''. Kapitulli i parë i tij diskuton mbarështimin selektiv dhe [[Zbutja|zbutjen]] e kafshëve të tilla si [[Pëllumbi|pëllumbat]], [[Macja|macet]], [[Lopa|bagëtitë]] dhe [[Qeni|qentë]]. Darvini përdori përzgjedhjen artificiale si një [[Analogjia|analogji]] për të propozuar dhe shpjeguar teorinë e [[Seleksionimi natyror|përzgjedhjes natyrore]], por e dalloi këtë të fundit nga e para si një proces i veçantë që nuk është i drejtuar.<ref>{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|title=On the Origin of Species By Means of Natural Selection or The Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life|publisher=[[Bantam Books]]|year=2008|isbn=978-0553214635|edition=Reissue|location=New York|pages=9–132}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dawkins|first=Richard|title=The Blind Watchmaker: Why the Evidence of Evolution Reveals a Universe Without Design|title-link=The Blind Watchmaker|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=1996|isbn=978-0393351491|location=New York|pages=[https://archive.org/details/blindwatchmakerw0000dawk_y8v2/page/7 7]–11|author-link=Richard Dawkins}}</ref><ref>{{Cite book|last=Boehm|first=Christopher|title=Moral Origins: The Evolution of Virtue, Altruism, and Shame|url=https://archive.org/details/moralorigins_boeh_2012_000_10765153|publisher=[[Basic Books]]|year=2012|isbn=978-0465020485|location=New York|pages=[https://archive.org/details/moralorigins_boeh_2012_000_10765153/page/2 2]–3|author-link=Christopher Boehm}}</ref> Shfrytëzimi i qëllimshëm i mbarështimit selektiv për të prodhuar rezultatet e dëshiruara është bërë shumë i zakonshëm në bujqësi dhe biologji eksperimentale. Mbarështimi selektiv mund të jetë i paqëllimshëm, për shembull, si rezultat i procesit të kultivimit njerëzor; dhe mund të prodhojë gjithashtu rezultate të paqëllimta – të dëshirueshme ose të padëshirueshme. Për shembull, në disa kokrra, një rritje në madhësinë e farës mund të ketë rezultuar nga disa praktika lërimi dhe jo nga përzgjedhja e qëllimshme e farave më të mëdha. Me shumë mundësi, ka pasur një ndërvarësi midis faktorëve natyrorë dhe artificialë që kanë rezultuar në zbutjen e bimëve.<ref>{{Cite journal|last=Purugganan|first=M. D.|last2=Fuller|first2=D. Q.|year=2009|title=The nature of selection during plant domestication|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/842|journal=Nature|volume=457|issue=7231|pages=843–8|bibcode=2009Natur.457..843P|doi=10.1038/nature07895|pmid=19212403}}</ref> == Shiko edhe == * [[Mbarështimi]] == Referime == [[Kategoria:Faqe me adresa nga Wayback Machine që përdorin stampën e arkivës së rrjetit]] [[Kategoria:Mbarështim]] [[Kategoria:Bioteknologji]] f2d8mbl8gbeohqb5b852htf5b856qhy Shoqërizimi 0 362443 3002402 2968483 2026-06-27T21:16:33Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002402 wikitext text/x-wiki {{Redirect-distinguish|Socializimi|Socializmi{{!}}Socializmin}}[[Skeda:Duck_Duck_Goose.jpg|parapamje| Shoqërizimi në grup]]Në [[Sociologjia|sociologji]], '''shoqërizimi''' është procesi i përvetësimit të normave dhe [[Ideologjia|ideologjive]] të [[Shoqëria|shoqërisë]]. Shoqërizimi përfshin si të nxënit ashtu edhe mësimdhënien dhe si rrjedhim është "mjeti me të cilin arrihet vazhdimësia shoqërore dhe [[Kultura|kulturore]]".<ref name="Clausen">Clausen, John A. (ed.) (1968) ''Socialisation and Society'', Boston: [[Little Brown and Company]]</ref><ref>{{Cite book|last=Macionis|first=John J.|title=Sociology|date=2013|publisher=Pearson|isbn=978-0133753271|edition=15th|location=Boston|page=126}}</ref> Shoqërizimi është i lidhur fort me [[Psikologjia zhvillimore|psikologjinë e zhvillimit]]. Njerëzit kanë nevojë për përvoja shoqërore për të mësuar kulturën e tyre dhe për të mbijetuar.<ref>{{Cite book|last=Macionis|first=John J.|title=Sociology|url=https://archive.org/details/sociology0000maci_e2b0|last2=Gerber|first2=Linda Marie|date=2010|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-800270-1|edition=7th Canadian|publication-place=Toronto|oclc=434559397}}</ref> Shoqërizimi në thelb përfaqëson të gjithë procesin e të mësuarit gjatë gjithë jetës dhe është një ndikim qendror në sjelljen, besimet dhe veprimet e të rriturve si dhe të fëmijëve.<ref name="Cromdal2006">{{Cite book|last=Cromdal|first=Jakob|title=Encyclopedia of language and linguistics|publisher=Elsevier|year=2006|isbn=978-0080448541|editor-last=K. Brown|location=North-Holland|pages=462–66|chapter=Socialization|doi=10.1016/B0-08-044854-2/00353-9|author-link=Jakob Cromdal}}</ref> Shoqërizimi mund të çojë në rezultate të dëshirueshme - ndonjëherë të etiketuara "[[Morali|morale]]" - në lidhje me shoqërinë ku ndodh. Pikëpamjet individuale ndikohen nga konsensusi i shoqërisë dhe zakonisht priren drejt asaj që ajo shoqëri e sheh të pranueshme ose "të zakonshme". Shoqërizimi ofron vetëm një shpjegim të pjesshëm për besimet dhe sjelljet njerëzore, duke pohuar se agjentët nuk janë [[Tabula rasa|fletë të zbrazëta]] të paracaktuara nga mjedisi i tyre;<ref>[[Steven Pinker|Pinker, Steven]]. ''[[The Blank Slate]]''. New York: [[Penguin Books]], 2002.</ref> kërkimi shkencor ofron dëshmi se njerëzit janë të formuar si nga ndikimet shoqërore ashtu edhe [[Gjenetika|nga gjenet]].<ref>Dusheck, Jennie, "The Interpretation of Genes". ''[[Natural History (magazine)|Natural History]]'', October 2002.</ref> Studimet gjenetike kanë treguar se mjedisi i një personi ndërvepron me gjenotipin e tij për të ndikuar në rezultatet e sjelljes.<ref>{{Cite journal|last=Kendler|first=Kenneth S.|author-link=Kenneth Kendler|last2=Baker|first2=J. H.|year=2007|title=Genetic influences on measures of the environment: a systematic review|url=https://archive.org/details/sim_psychological-medicine_2007-05_37_5/page/615|journal=[[Psychological Medicine (journal)|Psychological Medicine]]|volume=37|issue=5|pages=615–26|doi=10.1017/S0033291706009524|pmid=17176502}}</ref> Është procesi me të cilin individët mësojnë kulturën e shoqërisë së tyre. == Shih edhe == * [[Shoqëria]] == Referime == [[Kategoria:Terminologji sociologjike]] [[Kategoria:Gabime mungese shënjestrimi me stampat Harv dhe SFN]] mcsanb8n7mwwtg2br5fml2l5whi5iyn Lidhja Nacionalsocialiste Gjermane e Mjekëve 0 362888 3002662 2913338 2026-06-28T07:02:18Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002662 wikitext text/x-wiki '''Lidhja Nacionalsocialiste Gjermane e Mjekëve''' (''Nationalsozialistischer Deutscher Ärztebund'', shkurtuar si NSDÄB ose NSD-Ärztebund) ishte një ndarje e [[Partia Naziste|Partisë Naziste]] me misionin e integrimit të profesionit të mjekësisë gjermane në kuadrin e botëkuptimit [[Nazizmi|nazist]]. Organizata e kishte selinë në [[Mynihu|Mynih]].<ref>[http://denkmaeler-muenchen.de/ns/viertel41.php Patrick Brose: Münchens Denkmäler – NSDAP-Parteiviertel im Zustand des Jahres 1941]</ref> Lidhja u organizua (si me departamentet e tjera të Partisë Naziste) rreptësisht në përputhje me ''Führerprinzip'' ("parimi i liderit") si dhe parimi i ''Machtdistanz'' ("distanca e pushtetit"). Lidhja drejtohej nga '''Udhëheqësi Shëndetësor i Rajhut''' (''Reichsärzteführer''). == Historia == Lidhja Nacionalsocialiste Gjermane e Mjekëve u themelua nga Partia Naziste më 3 gusht 1929<ref>{{Cite web |url=http://www.ns-eugenik.de/eugenik/nsdaeb.htm |title=Erwin Walraph: Mißbrauchte Medizin im Dritten Reich – Der Nationalsozialistische Deutsche Ärztebund (NSDÄB) |access-date=23 shtator 2024 |archive-date=16 tetor 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241016034231/http://ns-eugenik.de/eugenik/nsdaeb.htm |url-status=dead }}</ref> me iniciativën e mjekut dhe botuesit {{Interlanguage link|Ludwig Liebl|de|Ludwig Liebl}}. Ai ishte edhe kryetari i parë, me mandatin e tij që zgjati tre vjet. Vetimazhi i NSDÄB-së nuk ishte ai i një organi përfaqësues, por i një organizate luftarake. Si e tillë, Lidhja zhvilloi themelet thelbësore "shkencore" të politikës shëndetësore naziste, të cilat kulmuan në konceptin e higjienës racore të asgjësimit të "[[Jetë e padenjë për jetë|jetës së padenjë për jetën]]".<ref>Theodor Straub: ''Denk-Stätten – Zur Geschichte der NS-Zeit in Ingolstadt 1918–1945.'' Ingolstadt 1994.</ref> [[Kategoria:Artikuj që përmbajnë tekst në gjermanisht]] [[Kategoria:Numër lidhjesh të shabllonit të lidhjeve ndërgjuhësore]] fbw8nrvwth50qk76ci0465ioc3siedk Monorkizmi i mundshëm i Adolf Hitlerit 0 363554 3002535 2968924 2026-06-28T02:12:28Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002535 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Bundesarchiv_B_145_Bild-F051673-0059,_Adolf_Hitler_und_Eva_Braun_auf_dem_Berghof.jpg|parapamje| [[Adolf Hitleri]] me [[Eva Braun|Eva Braunin]] dhe qentë e tyre në Berghof, [[Bavaria|Bavari]] në qershor 1942]] Mundësia që [[Adolf Hitleri]] të kishte [[Monorkizmi|vetëm një testikul]] ka qenë një temë e skajshme midis historianëve dhe akademikëve që studionin liderin nazist. Thashethemet mund të jenë një mit urban, ndoshta me origjinë nga kënga bashkëkohore ushtarake britanike "Hitler Has Only One Ball" (Hitleri ka vetëm një top). Mjeku i Hitlerit {{Interlanguage link|Erwin Giesing|de}} dhe mjeku i tij personal Teodor Morell shpërfillën idenë e monorkizmit të Hitlerit dhe thanë se nuk kishte asgjë që s'shkonte me testikujt e Hitlerit.<ref>Waite, Robert G.L. ''The Psychopathic God: Adolf Hitler'', Basic Books, N.Y.C., 1977, pp. 150–152</ref> Megjithatë, Hitleri shpesh refuzonte të zhvishej për ekzaminime mjekësore.<ref>{{Cite book|last=Fuchs|first=Thomas|url=https://books.google.com/books?id=hIEalB-khJsC&q=hitler%20%22one%20ball%22&pg=PT11|title=A Concise Biography of Adolf Hitler|date=shkurt 2000|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-12737-7|language=en}}</ref> Në vitin 1970, [[Bashkimi Sovjetik]] pretendoi se një autopsi tregoi se Hitlerit i mungonte një testikuj, por saktësia historike e raportit është e diskutueshme. Në dhjetor 2015, u raportua se shënimet e mjekut nga burgu Landsberg regjistruan se Hitleri kishte "kriptorkidizëm në anën e djathtë",<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/dec/19/hitler-really-did-have-only-one-testicle-german-researcher-claims Hitler really did have only one testicle, German researcher claims] ''[[The Guardian]]'' 19 December 2015</ref> në bazë të dëshmive nga një ekzaminim mjekësor i detyruar që Hitleri iu nënshtrua në 1923.<ref>{{Cite book|last=Ullrich|first=Volker|title=Hitler: Ascent: 1889-1939|url=https://archive.org/details/hitlerascent18890000ullr|date=2013-09-30|isbn=9781101872055|pages=1034}}</ref><ref>{{Cite web|last=Jordans|first=Frank|date=2015-12-22|title=Records show Hitler enjoyed special treatment in prison|url=https://www.seattletimes.com/nation-world/records-show-hitler-enjoyed-special-treatment-in-prison/|website=Seattle Times}}</ref> [[Kategoria:Adolf Hitler]] [[Kategoria:Numër lidhjesh të shabllonit të lidhjeve ndërgjuhësore]] 1195w8etx8ykzsqu1amy6hqc01653du Pronësia shoqërore 0 363601 3002445 2968942 2026-06-27T22:45:49Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002445 wikitext text/x-wiki '''Pronësia shoqërore''' është një lloj [[Prona|pronësie]] ku një aset njihet se është në zotërim të [[Shoqëria|shoqërisë]] në tërësi dhe jo të anëtarëve ose grupeve individuale brenda saj.<ref>{{Cite book|last=Brus|first=Wlodzimierz|title=The Economics and Politics of Socialism|date=25 tetor 2013|publisher=Routledge|isbn=978-0415866477|pages=88|quote=Ownership means that the object owned is disposed of by the owner in his own interests (broadly conceived). For ownership to be social, therefore, it must satisfy two criteria: the disposition of the object owned must be in the interest of society and the owned object must be disposed of by society.}}</ref> Pronësia e përbashkët e [[Mjetet e prodhimit|mjeteve të prodhimit]] është karakteristika përcaktuese e një [[Sistemi ekonomik|ekonomie]] [[Socializmi|socialiste]],<ref>{{Cite book|last=Busky|first=Donald F.|title=Democratic Socialism: A Global Survey|publisher=Praeger|year=2000|isbn=978-0-275-96886-1|page=2|quote=Socialism may be defined as movements for social ownership and control of the economy. It is this idea that is the common element found in the many forms of socialism. Yet having stated this as the common definition of socialism, one must necessarily admit that there are a wide variety of views among socialists of various stripes as to just what constitutes social ownership and control of the means of production, distribution and exchange.}}</ref> dhe mund të marrë formën e [[Pronësia e komunitetit|pronësisë së komunitetit]],<ref name="Horvat_Page_1516">{{Cite book|last=Horvat|first=Branko|title=Reader's Guide to the Social Sciences, Volume 1|date=2000|publisher=Routledge|isbn=9781135932268|editor-last=Michie|editor-first=Jonathan|editor-link=Jonathan Michie|location=London and New York|pages=1515–1516|chapter=Social ownership|quote=Just as private ownership defines capitalism, social ownership defines socialism. The essential characteristic of socialism in theory is that it destroys social hierarchies, and therefore leads to a politically and economically egalitarian society. Two closely related consequences follow. First, every individual is entitled to an equal ownership share that earns an aliquot part of the total social dividend…Second, in order to eliminate social hierarchy in the workplace, enterprises are run by those employed, and not by the representatives of private or state capital. Thus, the well-known historical tendency of the divorce between ownership and management is brought to an end. The society—i.e. every individual equally—owns capital and those who work are entitled to manage their own economic affairs.|author-link=Branko Horvat|access-date=15 tetor 2021|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ip_IAgAAQBAJ&pg=PA1516}}</ref> [[Pronësia shtetërore|pronësisë shtetërore]], [[Pronësia e përbashkët|pronësisë së përbashkët]], [[Pronësia e punonjësve|pronësisë së punonjësve]], [[Kooperativa e punëtorëve|pronësisë kooperativiste]] dhe [[Pronësia kolektive|pronësisë qytetare mbi kapitalin]] .<ref>{{Cite book|last=O'Hara|first=Phillip|title=Encyclopedia of Political Economy, Volume 2|date=2003|publisher=[[Routledge]]|isbn=0-415-24187-1|page=71|quote=In order of increasing decentralisation (at least) three forms of socialised ownership can be distinguished: state-owned firms, employee-owned (or socially) owned firms, and citizen ownership of equity.}},</ref> Në kontekstin e [[Ekonomia socialiste|ekonomisë socialiste,]] ai i referohet veçanërisht përvetësimit të produktit të tepërt, të prodhuar nga [[mjetet e prodhimit]], ose pasurisë që vjen prej tij, shoqërisë në përgjithësi ose [[Vetëmenaxhimi i punëtorëve|vetë punëtorëve]] .<ref>{{Cite web|title=Theory and Practice in Socialist Economics|url=https://academic.oup.com/restud/article/6/1/71/1584634|access-date=2023-08-23}}</ref> Tradicionalisht, pronësia shoqërore nënkuptonte se tregjet e kapitalit dhe faktorëve do të pushonin së ekzistuari nën supozimin se shkëmbimet e tregut brenda procesit të prodhimit do të bëheshin të tepërta nëse mallrat kapitale do të zotëroheshin dhe integroheshin nga një njësi ekonomike e vetme ose një rrjet subjektesh që përfaqësojnë shoqërinë.<ref>{{Cite book|last=Steele|first=David Ramsay|title=From Marx to Mises: Post Capitalist Society and the Challenge of Economic Calculation|url=https://archive.org/details/frommarxtomisesp0000stee|date=1999|publisher=Open Court|isbn=978-0-87548-449-5|pages=[https://archive.org/details/frommarxtomisesp0000stee/page/175 175]–77|quote=Especially before the 1930s, many socialists and anti-socialists implicitly accepted some form of the following for the incompatibility of state-owned industry and factor markets. A market transaction is an exchange of property titles between two independent transactors. Thus internal market exchanges cease when all of industry is brought into the ownership of a single entity, whether the state or some other organization...the discussion applies equally to any form of social or community ownership, where the owning entity is conceived as a single organization or administration.}}</ref> Megjithatë, artikulimi i modeleve të socializmit të tregut ku tregjet e faktorëve përdoren për shpërndarjen e mallrave kapitale ndërmjet ndërmarrjeve shoqërore e zgjeroi përkufizimin për të përfshirë entitete autonome brenda një ekonomie tregu. Dy format kryesore të pronësisë shoqërore janë pronësia publike në mbarë shoqërinë dhe pronësia bashkëpunuese . Dallimi midis këtyre dy formave qëndron në shpërndarjen e [[Produkt i tepërt|produktit të tepërt]] . Me pronësinë publike në mbarë shoqërinë, teprica u shpërndahet të gjithë anëtarëve të publikut përmes një dividendi shoqëror, ndërsa me pronësinë kooperativiste teprica ekonomike e një ndërmarrje kontrollohet nga të gjithë anëtarët punëtorë të asaj ndërmarrje specifike.<ref>''Toward a Socialism for the Future, in the Wake of the Demise of the Socialism of the Past'', by Weisskopf, Thomas E. 1992. Review of Radical Political Economics, Vol. 24, No. 3–4, p. 10: "Here again there are two principal variants of such social claims to income, depending on the nature of the community holding the claim: (1) Public surplus appropriation: the surplus of the enterprise is distributed to an agency of the government (at the national, regional, or local level), representing a corresponding community of citizens. (2) Worker surplus appropriation: the surplus of the enterprise is distributed to enterprise workers."</ref> Qëllimi i pronësisë shoqërore është të eliminojë dallimin midis klasës së pronarëve privatë që janë marrës të të ardhurave pasive të pronës dhe punëtorëve që janë marrës të të ardhurave nga puna (pagat, mëditjet dhe komisionet), në mënyrë që produkti i tepërt (ose [[Fitimi|fitimet ekonomike]] në rastin e socializmit të tregut) i përkasin ose shoqërisë në tërësi ose anëtarëve të një ndërmarrjeje të caktuar. Pronësia nga shoqëria do të mundësonte që përfitimet e produktivitetit nga automatizimi i punës të zvogëlojnë në mënyrë progresive gjatësinë mesatare të ditës së punës në vend që të krijojnë pasiguri në punë dhe papunësi. Zvogëlimi i kohës së nevojshme të punës është thelbësor për konceptin [[Marksizmi|marksist]] të lirisë së njeriut dhe tejkalimit të tjetërsimit, një koncept që ndahet gjerësisht nga socialistët marksistë dhe jomarksistët.<ref>{{Cite book|last=Peffer|first=Rodney G.|title=Marxism, Morality, and Social Justice|date=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-60888-4|page=73|quote=Marx believed the reduction of necessary labor time to be, evaluatively speaking, an absolute necessity. He claims that real wealth is the developed productive force of all individuals. It is no longer the labor time but the disposable time that is the measure of wealth.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Saros|first=Daniel E.|title=Information Technology and Socialist Construction: The end of Capital and the Transition to Socialism|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-0-415-74292-4|page=61|quote=Another characteristic that Marx and Engels emphasized as a central feature of a future socialist society was a shorter workday. According to Tucker, Marx had a ‘vision of man in a future condition of freedom-creative leisure’ that he described in volume 3 of Capital.}}</ref> Socializimi si proces është ristrukturimi i kuadrit ekonomik, strukturës organizative dhe institucioneve të një ekonomie mbi baza socialiste.<ref>"the act or process of making socialistic: the socialization of industry." [http://dictionary.reference.com/browse/socialization "Socialization" at Dictionary.com]</ref> Nocioni gjithëpërfshirës i socializimit dhe forma e pronësisë publike të pronësisë shoqërore nënkupton një fund të funksionimit të ligjeve të kapitalizmit, mbledhjes së kapitalit dhe përdorimit të [[Paraja|parasë]] dhe vlerësimit financiar në procesin e prodhimit, së bashku me një ristrukturim të organizimit në nivel të vendit të punës.<ref>''Otto Neurath's concepts of socialization and economic calculation and his socialist critics''. Retrieved July 5, 2010: {{Cite web|title=Archived copy|url=http://www.chaloupek.eu/work/NeurathFin.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110912045124/http://www.chaloupek.eu/work/NeurathFin.pdf|archive-date=2011-09-12|access-date=2010-07-05}}</ref><ref name="What is Socialism? A program for practical socialism">''What is socialization? A program for practical socialism'', by Korsch, Karl. 1975. Duke University Press. New German Critique, No. 6, pp. 60-81: "The socialization demanded by socialism signifies a new regulation of production with the goal of replacing the private capitalist economy with a socialist communal economy."</ref> [[Kategoria:Pronësi]] [[Kategoria:Sisteme ekonomike]] [[Kategoria:Socializëm]] fkta7rabvf29qs1l4thmn5rgf3bffzr Alfabeti runik 0 364175 3002568 2968992 2026-06-28T03:10:47Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002568 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Rökstenen_1.JPG|parapamje| Një mbishkrim ku janë përdorur rune shifrore, Futhark i vjetër dhe Futhark i ri, në gurin Rök të shekullit të 9-të në Suedi]] [[Skeda:Anglosaxonrunes.svg|djathtas|parapamje| Futhorc Anglo-Sakson]] [[Skeda:Marcomannic.PNG|parapamje| Runat Marcomannic]] '''Alfabeti runik''' është një seri e [[Shkronja|shkronjave]] në një grup [[Alfabeti|alfabetesh]] të lidhura mes tyre dhe të njohura si '''rune''', shkronja këto të [[Gjermanikët|popujve gjermanikë]] . Shkronjat rune u përdorën për të shkruar [[gjuhët gjermanike]] (me disa përjashtime) përpara se të adoptonin [[Alfabeti Latin|alfabetin latin]], dhe për qëllime të specializuara më pas. Përveç përfaqësimit të një vlere tingulli (një [[Fonema|fonemë]] ), runat mund të përdoren për të përfaqësuar konceptet pas të cilave ato janë emëruar ( ideografë ). Studiuesit i referohen rasteve të kësaj të fundit si {{Lang|de|Begriffsrunen}} ('koncept runat'). Variantet skandinave njihen edhe si ''fuþark'', ose ''futhark'' ; ky emër rrjedh nga gjashtë shkronjat e para të shkrimit, ⟨ ᚠ ⟩, ⟨ ᚢ ⟩, ⟨ ᚦ ⟩, ⟨ ᚨ ⟩/⟨ ᚬ ⟩, ⟨ ᚱ ⟩ , dhe ⟩ latinisht shkronjat ⟨f⟩, ⟨u⟩, ⟨þ⟩/⟨th⟩, ⟨a⟩, ⟨r⟩ dhe ⟨k⟩. Varianti [[Anglosaksonët|anglo-sakson]] njihet si ''futhorc'', ose ''{{Lang|ang|fuþorc}}'', për shkak të ndryshimeve në [[Gjuha e vjetër angleze|anglishten e vjetër]] të tingujve të përfaqësuar nga shkronja e katërt, ⟨ᚨ⟩/⟨ᚩ⟩.<ref name="Spurkland">{{Cite book|last=Spurkland|first=Terje|title=Norwegian runes and runic inscriptions|publisher=The Boydell press|year=2005|isbn=1-84383-186-4|location=Woodbridge|pages=42–43}}</ref> == Vështrim == [[Runologjia]] është studimi akademik i alfabeteve runike, mbishkrimeve runike, gurëve të thjeshtë dhe historisë së tyre. Runologjia përbën një degë të specializuar të filologjisë gjermanike . Mbishkrimet më të hershme runike të sigurta datojnë rreth vitit 150 pas Krishtit, me një mbishkrim potencialisht më të hershëm që daton në vitin 50 pas Krishtit dhe përshkrimin e mundshëm të [[Taciti|Tacitus]] për përdorimin e runes rreth vitit 98 pas Krishtit. Svingerud Runestone daton midis viteve 1 dhe 250 pas Krishtit. Runet në përgjithësi u zëvendësuan nga [[Alfabeti Latin|alfabeti latin]] pasi kulturat që kishin përdorur runat iu nënshtruan kristianizimit, afërsisht në 700 pas Krishtit në Evropën Qendrore dhe 1100 në [[Evropa Veriore|Evropën Veriore]] . Megjithatë, përdorimi i runes vazhdoi për qëllime të specializuara përtej kësaj periudhe. Deri në fillim të shekullit të 20-të, runat përdoreshin ende në [[Suedia|Suedinë]] rurale për qëllime dekorative në [[Dalarna]] dhe në kalendarët runikë . Tre alfabetet runike më të njohura janë Elder Futhark ( {{Rreth}} 150–800 të erës sonë), Futhorc Anglo-Sakson (400–1100) dhe Futhark i Ri (800–1100). Futhark-u i ri ndahet më tej në runat me degë të gjata (të quajtura edhe ''daneze'', megjithëse ato u përdorën gjithashtu në [[Norvegjia|Norvegji]], [[Suedia|Suedi]] dhe Frisia ); runat me degë të shkurtra ose Rök (të quajtura gjithashtu ''suedisht-norvegjeze'', megjithëse përdoreshin edhe në [[Danimarka|Danimarkë]] ); dhe ''{{Lang|sv|stavlösa}}''</link> , ose Hälsinge, runes ( runat pa shtylla ). Futhark i Ri u zhvillua më tej në runet mesjetare (1100-1500) dhe runat Dalecarlian ( {{Rreth}} 1500-1800). Zhvillimi i saktë i alfabetit të hershëm runik mbetet i paqartë, por shkrimi në fund të fundit rrjedh nga alfabeti fenikas . Runet e hershme mund të jenë zhvilluar nga latinishtja raetike, venetike, etruske ose e vjetër si kandidatë. Në atë kohë, të gjitha këto shkrime kishin të njëjtat forma të shkronjave këndore të përshtatshme për [[Epigrafia|epigrafi]], gjë që do të bëhej karakteristikë e runeve dhe shkrimeve të lidhura me to në rajon. Procesi i transmetimit të skenarit nuk dihet. Mbishkrimet më të vjetra të qarta gjenden në Danimarkë dhe Gjermaninë veriore. Një "hipotezë gjermanike perëndimore" sugjeron transmetimin nëpërmjet grupeve gjermanike të Elbës, ndërsa një "hipotezë [[Gotët|gotike]] " sugjeron transmetimin nëpërmjet zgjerimit gjermanik lindor. Runat vazhdojnë të përdoren në një larmi mënyrash në kulturën moderne popullore.<ref name="Matasović">{{Cite book|last=Matasović|first=Ranko|title=Etymological Dictionary of Proto-Celtic|publisher=Brill|year=2009|isbn=9789004173361|pages=316|author-link=Ranko Matasović}}</ref><ref>{{Cite book|last=Delamarre|first=Xavier|title=Dictionnaire de la langue gauloise: Une approche linguistique du vieux-celtique continental|publisher=Errance|year=2003|isbn=9782877723695|pages=122|author-link=Xavier Delamarre}}</ref> == Shih edhe == * [[Alfabeti]] * [[Vikingët]] == Literatura == * {{cite web|ref={{SfnRef|Northgard}}|title=Northgard – Balancing Patch 7 – July 2021 – Steam News|url=https://store.steampowered.com/news/app/466560/view/5016431176761421493|website=store.steampowered.com|access-date=14 maj 2022|language=en|date=20 korrik 2021}} * {{cite journal|first=Elmer H.|last=Antonsen|title=On Defining Stages in Prehistoric Germanic|journal=Language|volume=41|issue=1|pages=19–36|year=1965|doi=10.2307/411849|jstor=411849}} <!-- * {{cite book|editor1-last=Bammesberger|editor1-first=A|editor2-first=G|editor2-last=Waxenberger|title=Das fuþark und Seine Einzelsprachlichen Weiterentwicklungen|url=https://archive.org/details/dasfuarkundseine0000unse|publisher=Walter de Gruyter|year=2006|isbn=3-11-019008-7}} * {{cite book|last=Blum|first=Ralph|year=1932|title=The Book of Runes – A Handbook for the use of Ancient Oracle: The Viking Runes|url=https://archive.org/details/bookofruneshandb0000blum|series=Oracle Books|publisher=St. Martin's Press|place=New York|isbn=0-312-00729-9}}. * {{cite book|author-link=Erik Brate|last=Brate|first=Erik|year=1922|title=Sveriges Runinskrifter|url=http://www.runor.se/|language=sv}} --> * Birkett, Thomas. 2010. "[https://www.khm.uio.no/english/research/publications/7th-symposium-preprints/documents/birkett.pdf The ''alysendlecan'' rune: Runic abbreviations in their immediate literary context] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829090350/https://www.khm.uio.no/english/research/publications/7th-symposium-preprints/documents/birkett.pdf |date=2021-08-29 }}". ''[https://www.khm.uio.no/english/research/publications/7th-symposium-preprints/ Preprints to The 7th International Symposium on Runes and Runic Inscriptions, Oslo 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829090348/https://www.khm.uio.no/english/research/publications/7th-symposium-preprints/ |date=2021-08-29 }}''. Last accessed 29 August 2021. [[University of Oslo]]. *{{cite book|last=de Vries|first=Jan|title=Altnordisches Etymologisches Worterbuch|publisher=Brill|year=1962|isbn=978-90-04-05436-3|edition=1977|author-link=Jan de Vries (philologist)}} * {{cite book|last=Düwel|first=Klaus|year=2001|title=Runenkunde|publisher=JB Metzler|language=de|ref=none}} * {{cite book|last=Düwel|first=Klaus|date=2004|chapter=Runic|editor1-first=Malcolm|editor1-last=Read|editor2-first=Brian|editor2-last=Murdoch|title=Early Germanic Literature and Culture|url=https://archive.org/details/earlygermaniclit0001unse|pages=[https://archive.org/details/earlygermaniclit0001unse/page/n134 121]–147|publisher=Boydell & Brewer|isbn=9781571131997}} * {{cite book|last1=Foote|first1=P. G.|last2=Wilson|first2=D. M.|year=1970|page=401|title=The Viking Achievement|publisher=Sidgwick & Jackson|place=London|isbn=978-0-283-97926-2}} * {{cite book|first1=Lis|last1=Jacobsen|last2=Moltke|first2=Erik|author2-link=Erik Moltke|title=Danmarks Runeindskrifter|publisher=Ejnar Munksgaards|location=Copenhagen|year=1942}} *{{cite book|last=Koch|first=John T.|title=Celto-Germanic, Later Prehistory and Post-Proto-Indo-European vocabulary in the North and West|publisher=Aberystwyth Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, University of Wales Centre for Advanced Welsh and Celtic Studies|year=2020|url=https://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Centre/2020/Celto-Germanic2020.pdf|isbn=9781907029325|author-link=John T. Koch|access-date=2021-12-07|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125063756/https://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Centre/2020/Celto-Germanic2020.pdf|url-status=live}} * {{cite book|last=Larrington|first=Carolyne|translator=Larrington|year=1999|title=The Poetic Edda|url=https://archive.org/details/isbn_9780192839466|series=[[Oxford World's Classics]]|isbn=978-0-19-283946-6}} * {{cite book|last=Looijenga|first=Tineke|title=Texts and Contexts of the Oldest Runic Inscriptions|publisher=Brill|location=Leiden|year=2003|isbn=978-90-04-12396-0}} * {{cite thesis|last=Looijenga|first=JH|year=1997|url=http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/arts/1997/j.h.looijenga/|title=Runes Around the North Sea and on the Continent AD 150–700|publisher=Groningen University|access-date=2006-02-06|archive-date=2006-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20060728220636/http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/arts/1997/j.h.looijenga/|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Lysiane|first1=Lasausse|title=Norse mythology in video games : part of immanent Nordic regional branding|journal=University of Helsinki|date=2018|url=https://helda.helsinki.fi/handle/10138/236122}} * {{cite book|last1=MacLeod|first1=Mindy|last2=Mees|first2=Bernard|year=2006|url=https://books.google.com/books?id=hx7UigqsTKoC|title=Runic Amulets and Magic Objects|publisher=[[Boydell Press]]|place=Woodbridge, UK; Rochester, NY|isbn=978-1-84383-205-8|access-date=2020-09-12|archive-date=2020-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919191036/https://books.google.com/books?id=hx7UigqsTKoC|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Markey|first1=TL|year=2001|title=A Tale of the Two Helmets: Negau A and B|journal=Journal of Indo-European Studies|volume=29|pages=69–172}}<!-- * {{cite book|last1=McKinnell|first1=John|first2=Rudolf|last2=Simek|author2-link=Rudolf Simek|first3=Klaus|last3=Düwel|year=2004|title=Runes, Magic, and Religion: A Sourcebook|place=Wien|publisher=Fassbaender|isbn=39-00-53881-6}} --> * {{cite journal|last=Mees|first=Bernard|year=2000|title=The North Etruscan Thesis of the Origin of the Runes|journal=Arkiv för Nordisk Filologi|volume=115|pages=33–82}} * {{cite book|last=Odenstedt|first=Bengt|year=1990|title=On the Origin and Early History of the Runic Script|place=Uppsala, Sweden|publisher=Gustav Adolfs akademien|isbn=978-91-85352-20-3}} * {{Cite book|last=Orel|first=Vladimir E.|url=https://archive.org/details/handbookofgerman0000orel|title=A Handbook of Germanic Etymology|year=2003|publisher=Brill|isbn=978-90-04-12875-0|author-link=Vladimir Orel|url-access=registration}}<!-- * {{cite book|author-link=Raymond Ian Page|last=Page|first=Raymond Ian|year=1999|title=An Introduction to English Runes|publisher=The Boydell Press|place=Woodbridge|isbn=0-85115-946-X}} --> * {{cite book|author-link=Raymond Ian Page|last=Page|first=Raymond Ian|year=2005|title=Runes|page=31|publisher=The British Museum Press|isbn=978-0-7141-8065-6}} * {{cite journal|last1=Hakala|first1=Pyry|title=Modern Trends in God of War|journal=Tampere University|date=2020|url=https://trepo.tuni.fi/handle/10024/120923|language=en}} * {{cite journal|first1=Herbert|last1=Penzl|first2=Margaret Austin|last2=Hall|journal=Language|date=mar 1994a|volume=70|number=1|pages=185–89|type=review|title=The Cambridge history of the English language, vol. I: the beginnings to 1066|jstor=416753|issn=0097-8507|eissn=1535-0665|doi=10.2307/416753}} * {{cite book|first1=Herbert|last1=Penzl|first2=Margaret Austin|last2=Hall|volume=82|series=Germanistische Lehrbuchsammlung: Literatur|publisher=Lang|date=1994b|isbn=978-3-906751-79-5|title=Englisch: Eine Sprachgeschichte nach Texten von 350 bis 1992 : vom Nordisch-Westgermanischen zum Neuenglischen}}<!-- * {{cite journal|last=Prosdocimi|first=A. L.|date=2003–2004|language=it|title=Sulla Formazione Dell'alfabeto Runico. Promessa di Novità Documentali Forse Decisive|journal=Archivio per l'Alto Adige|volume=XCVII–XCVIII|pages=427–40}} * {{cite journal|last=Rix|first=Robert W.|title=Runes and Roman: Germanic Literacy and the Significance of Runic Writing|journal=Textual Cultures|volume=6|issue=1|page=115|year=2011|doi=10.2979/textcult.6.1.114|jstor=10.2979/textcult.6.1.114}} * {{cite book|last=Robinson|first=Orrin W.|year=1992|url=https://books.google.com/books?id=mmCqKS6rb04C|title=Old English and its Closest Relatives: A Survey of the Earliest Germanic Languages|publisher=Stanford University Press|isbn=0-8047-1454-1}} * {{cite book|last=Spurkland|first=Terje|year=2005|url=https://books.google.com/books?id=1QDKqY-NWvUC&|title=Norwegian Runes and Runic Inscriptions|publisher=Boydell Press|isbn=1-84383-186-4}} --> * {{cite book|last=Stoklund|first=M.|year=2003|contribution=The first runes – the literary language of the Germani|title=The Spoils of Victory – the North in the Shadow of the Roman Empire|publisher=Nationalmuseet}} * {{cite book|last=Symons|first=Victoria|year=2016|title=Runes and Roman Letters in Anglo-Saxon Manuscripts|publisher=De Gruyter}} * {{cite book|title=The Unaccented Vowels of Proto-Norse|volume=11|series=North-Western European Language Evolution|first=Martin|last=Syrett|publisher=John Benjamins|year=1994|isbn=978-87-7838-049-4}} <!-- * {{cite book|last=Thorsson|first=Edred|first2=Stephen|last2=Flowers|year=1987|title=Runelore: a Handbook of Esoteric Runology|url=https://archive.org/details/runelorehandbook00thor|publication-place=United States|publisher=Samuel Weiser|isbn=0-87728-667-1}} --> * {{cite journal|last=Weisgerber|first=Johannes Leo|date=1966–1967|title=Frühgeschichtliche Sprachbewegungen im Kölner Raum (mit 8 Karten)|journal=Rheinische Vierteljahrsblätter|language=de}} * {{cite book|last=Weisgerber|first=Johannes Leo|year=1968|title=Die Namen der Ubier|place=Cologne|publisher=Opladen|language=de}} * {{cite book|last=Werner|first=Carl-Gustav|year=2004|url=ftp://tug.ctan.org/pub/tex-archive/fonts/allrunes/allrunes.pdf|title=The Allrunes Font and Package|publisher=The Comprehensive Tex Archive Network|access-date=2006-06-21|archive-date=2017-10-20|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171020085541/ftp://tug.ctan.org/pub/tex-archive/fonts/allrunes/allrunes.pdf|url-status=live}} * {{cite journal|last=Williams|first=Henrik|year=1996|title=The Origin of the Runes|journal=Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik|volume=45|pages=211–18|doi=10.1163/18756719-045-01-90000019}} * {{cite book|last=Williams|first=Henrik|editor-last=Houston|editor-first=Stephen D.|contribution=Reasons for Runes|title=The First Writing: Script Invention as History and Process|publisher=Cambridge University Press|year=2004|pages=262–73|url=https://books.google.com/books?id=jsWL_XJt-dMC|isbn=0-521-83861-4}} == Referime == [[Kategoria:Alfabete]] [[Kategoria:Faqe me adresa nga Wayback Machine që përdorin stampën e arkivës së rrjetit]] [[Kategoria:Artikuj që përmbajnë tekst në gjermanisht]] [[Kategoria:Runologji]] o1mbo5mr4sytl3rnw94wi4woh4o8d7z Cowboy Bebop: The Movie 0 364410 3002522 2969044 2026-06-28T01:43:31Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002522 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Cowboy Bebop: The Movie | image = | caption = | director = [[Shinichirō Watanabe]] | producer = {{Plainlist| * Masuo Ueda * [[Masahiko Minami]] * Minoru Takanashi }} | screenplay = [[Keiko Nobumoto]] | based_on = ''[[Cowboy Bebop]]''<br />nga [[Hajime Yatate]] | starring = {{Plainlist| * [[Kōichi Yamadera]] * [[Megumi Hayashibara]] * [[Unshō Ishizuka]] * [[Aoi Tada]] * [[Ai Kobayashi]] * [[Tsutomu Isobe]] * [[Renji Ishibashi]] * [[Mickey Curtis]] <!-- Per the billing block of the film's theatrical release poster --> }} | music = [[Yoko Kanno]] | cinematography = Yōichi Ōgami | editing = Shūichi Kakesu | studio = {{Plainlist| * [[Sunrise (kompani)|Sunrise]] * [[Bones (studio)|Bones]] * [[Bandai Visual]] }} | distributor = [[Sony Pictures Entertainment Japan]]<!-- Do not add US distributor here, please; see WP:FILMDIST --> | released = 1 shtator 2001<!-- Do not add US release dates here, please; see WP:FILMRELEASE --> | runtime = 115 minuta<!-- Kohëzgjatja teatrale: 114:59 --><ref name="BBFC">{{cite web|title=Cowboy Bebop|url=https://bbfc.co.uk/releases/cowboy-bebop-2003-1|publisher=[[British Board of Film Classification]]|language=en|access-date=22 janar 2015|archive-date=5 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305051938/http://bbfc.co.uk/releases/cowboy-bebop-2003-1|url-status=live}}</ref> | country = Japoni | language = Japonisht | budget = | gross = $3 million<ref name="Mojo">{{cite web|title=Cowboy Bebop (2003)|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=cowboybebop.htm|website=[[Box Office Mojo]]|language=en|access-date=29 maj 2014|archive-date=14 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714210638/http://boxofficemojo.com/movies/?id=cowboybebop.htm|url-status=live}}</ref> }} '''''Cowboy Bebop: The Movie''''', i njohur në Japoni si '''''Cowboy Bebop: Knockin' on Heaven's Door''''' ([[Gjuha japoneze|Japonisht]]: カウボーイビバップ 天国の扉, [[Hepburn]]: ''Kaubōi Bibappu: Tengoku no Tobira'', fjalë për fjalë ''Cowboy Bebop: Heaven's Door''), , është një [[film aksion fantastiko-shkencor]] [[Anime|anime japoneze]] i vitit 2001 i bazuar në serinë e animeve të vitit 1998 ''[[Cowboy Bebop]]'' krijuar nga [[Hajime Yatate]]. Disa staf nga seria origjinale kanë punuar në film, duke përfshirë regjisorin [[Shinichirō Watanabe]], skenaristin [[Keiko Nobumoto]], dizajnerin e personazheve / regjisorin e animacionit [[Toshihiro Kawamoto]] dhe kompozitorin [[Yoko Kanno]]. Kasti i zërit japonez gjithashtu ripërsëritën rolet e tyre nga seriali. ''Cowboy Bebop: The Movie'' është vendosur midis episodit 22 dhe episodit 23 të serialit origjinal.<ref name="MovieInfo">{{cite web|title=Cowboy Bebop - Heaven's Door - About the Movie|url=http://www.cowboybebop.org/english/door/movie/index.html|publisher=CowboyBebop.org|language=en|access-date=1 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20021117151532/http://www.cowboybebop.org/english/door/movie/index.html|archive-date=17 nëntor 2002}}</ref> Komploti përqendrohet në një terrorist misterioz që planifikon të zhdukë popullsinë njerëzore të Marsit duke lëshuar një virus. Ekuipazhi i gjuetarëve të dhuratave të anijes kozmike ''Bebop'' punon për të kapur terroristin dhe për të parandaluar sulmin. Filmi u konceptua nga Watanabe si një zgjatim i punës së tij në serialet televizive, të cilat ai e kishte trajtuar si një seri filmash në miniaturë. Për të mos larguar fansat ekzistues, pjesa më e madhe e stilit të serialit u ruajt, me rregullime për ta bërë atë të arritshme për një audiencë të re. Rritja e buxhetit dhe objekteve të prodhimit mundësoi stile xhirimesh të lidhura me filma aksion të drejtpërdrejtë, si dhe animacion me cilësi më të lartë se në serial. U përdor estetika arabe, në kontrast me serialin, i cili kërkonte që Watanabe të udhëtonte në Marok për kërkime. Elementet arabe ndikuan gjithashtu në muzikën e Kanno. Filmi u prodhua nga studiot [[Sunrise (kompani)|Sunrise]], të cilat kishin zhvilluar më parë serinë origjinale; [[Bones (studio)|Bones]], një studio e mëvonshme e themeluar nga ish-stafi i Sunrise; dhe [[Bandai Visual]]. ''Cowboy Bebop: The Movie'' u shfaq në kinematë në Japoni më 1 shtator 2001 dhe në Shtetet e Bashkuara më 11 gusht 2002. Ai vazhdoi të fitonte mbi 3 milionë dollarë në mbarë botën dhe kur u publikua në DVD, u rendit lart në gjuhën japoneze dhe listat amerikane. Filmi mori vlerësime përgjithësisht pozitive nga kritikët kryesorë dhe anime, dhe u nominua për [[Online Film Critics Society Award për Filmin më të Mirë të Animuar]]. ==Vendosja== Filmi zhvillohet në vitin 2071, pesëdhjetë vjet pasi një fatkeqësi në Hënë bëri që Toka të braktisej në masë të madhe. Njerëzimi është vendosur në planetë dhe hëna të tjera. Protagonistët e filmit janë gjuetarë të dhuratave që udhëtojnë së bashku në anijen kozmike ''Bebop''. Ata janë [[Spike Spiegel]], një ish-gangster; Faye Valentine, një e arratisur; Jet Black, një ish-oficer policie; Radikali Edward, një vajzë hiperaktive haker; dhe Ein, një qen i vogël me inteligjencë të shtuar. Së bashku ata gjuajnë për të kërkuar të arratisur dhe kriminelë në të gjithë sistemin diellor. ==Përmbajtja== Disa ditë para Halloween në [[Marsi|Mars]], Faye është dëshmitare e një terroristi të paidentifikuar që hedh në erë një kamion cisternë ndërsa ndiqte një shpërblim tjetër. Shpërthimi përhap një patogjen të panjohur që vret dhe sëmur njerëz të ndryshëm. Qeveria marsiane ofron një shpërblim prej 300 milionë Woolong për kapjen e fajtorit, të cilin ekuipazhi shpreson ta fitojë. Faye dhe Edward e identifikojnë terroristin si Vincent Volaju, një ushtar që besohet të jetë vrarë në [[Titani (hënë)|Titan]]. Vincent i mbijetoi një testi të patogjenit, pasi ishte imunizuar, por [[amnezia]] dhe [[Halucinacioni|halucinacionet]] e kanë çmendur atë. Jet mëson se patogjeni është një nanomakinë, një armë biologjike që është prodhuar në mënyrë të paligjshme nga Cherious Medical, një kompani farmaceutike. Spike ndeshet me agjenten e Cherius Elektra Ovilo dhe përpiqet të kapë Vincentin, por Vincent e hedh nga treni dhe më pas lëshon një re tjetër nanomakinash. Të gjithë të tjerët në tren vdesin, përveç Elektrës, e cila u imunizua kur ishte në një lidhje me Vincent. Ajo i jep një mostër të gjakut të saj një shoqeje në Cherious Medical dhe ata përgatisin një stok vaksinash. Vincent synon të shpërthejë tullumbace gjigante [[jack-o'-lantern]] plot me nanomakina në paradën e Halloween, të cilat do të vrasin të gjithë në Mars. Jet rekruton një bandë pilotësh të moshuar për të shpërndarë vaksinën dhe Faye rrëmben sistemet e kontrollit të motit të qytetit për të shkaktuar shi, duke ndihmuar në përhapjen e vaksinës. Spike përballet me Vincentin dhe të dy luftojnë në një ndalesë. Nanomakinat lëshohen, por Spike shërohet nga vaksina. Vincent përgatitet të vrasë Spike, por qëllohet nga Elektra. Vincent dhe Elektra kujtojnë kohën e tyre së bashku teksa ai vdes. Më pas, ekuipazhi i Bebop kthehet në jetën e tyre normale. ==Kasti i zërit== * [[Spike Spiegel]] - [[Kōichi Yamadera]] * [[Faye Valentine]] - [[Megumi Hayashibara]] * [[Jet Black]] - [[Unshō Ishizuka]] * [[Edward Wong]] - [[Aoi Tada]] * Elektra Ovilo - [[Ai Kobayashi]] * Vincent Volaju - [[Tsutomu Isobe]] * Lee Sampson - [[Yūji Ueda]] * Rashid - [[Mickey Curtis]] ==Pritja== Në grumbulluesin e rishikimeve [[Rotten Tomatoes]], filmi ka një vlerësim miratimi prej 68% bazuar në 80 komente, me një vlerësim mesatar prej 6.3/10.<ref>{{cite web|title=Cowboy Bebop: The Movie - Rotten Tomatoes|url=https://www.rottentomatoes.com/m/cowboy_bebop_the_movie/|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=2 shtator 2023|archive-date=2 shtator 2023|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902024048/https://www.rottentomatoes.com/m/cowboy_bebop_the_movie|url-status=live}}</ref> Në [[Metacritic]], filmi ka një rezultat mesatar të ponderuar prej 62 nga 100, bazuar në 23 kritikë, duke treguar "përgjithësisht vlerësime pozitive".<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/cowboy-bebop-the-movie-knockin-on-heavens-door|title=Cowboy Bebop the Movie: Knockin' on Heaven's Door|website=[[Metacritic]]|access-date=8 janar 2014|archive-date=3 prill 2015|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403070000/http://www.metacritic.com/movie/cowboy-bebop-the-movie-knockin-on-heavens-door|url-status=live}}</ref> Filmi u nominua në [[Online Film Critics Society Awards 2003]] në kategorinë e [[Online Film Critics Society Award për Filmin më të Mirë të Animuar|Filmit më të Mirë të Animuar]], megjithëse e humbi çmimin tek ''[[Finding Nemo]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.ofcs.org/awards/2003-awards-7th-annual/|title=2003 Awards (7th Annual)|publisher=[[Online Film Critics Society]]|date=2003|access-date=8 janar 2015|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602125247/http://ofcs.org/awards/2003-awards-7th-annual/|archive-date=2 qershor 2017|url-status=dead}}</ref> [[Helen McCarthy]] në ''500 Essential Anime Movies'' vlerësoi muzikën e filmit, duke e quajtur atë "armën sekrete të shfaqjes" dhe deklaroi se "faji i vetëm i vërtetë i filmit është se është rreth gjysmë ore shumë i gjatë".<ref>{{cite book|title=500 Essential Anime Movies: The Ultimate Guide|url=https://archive.org/details/500essentialanim0000mcca|author=McCarthy, Helen|author-link=Helen McCarthy|publisher=Harper Design|isbn=978-0-06-147450-7|page=[https://archive.org/details/500essentialanim0000mcca/page/18 18]|date=2009|language=en}}</ref> ==Analiza== Ndërsa filmi është vendosur teknikisht në Mars, ai është përshkruar nga Thomas Kent Miller si "i vetmi film i Marsit nga një teknikë" për shkak të faktit se "përveç një mbikalimi të shkurtër mbi disa terrene marsiane në fillim dhe një qen klasik- luftoni për të njëjtin lloj terreni në fund", nuk ka pothuajse asnjë pamje tjetër që sugjeron se veprimi zhvillohet në një vend ekzotik (këtu, Marsi); në vend të kësaj, dizajni urban i qytetit ku zhvillohet pjesa më e madhe e filmit nuk duket ndryshe nga qytetet e epokës moderne në Tokë.<ref>{{Cite book|last=Miller|first=Thomas Kent|url=https://books.google.com/books?id=Y7R5DQAAQBAJ&pg=PT254|title=Mars in the Movies: A History|date=2016-11-24|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-2626-0|language=en|access-date=9 korrik 2023|archive-date=20 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620140854/https://books.google.com/books?id=Y7R5DQAAQBAJ&pg=PT254|url-status=live}}</ref> == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Filma tê animuar 2001]] [[Kategoria:Filma aksion fantastiko-shkencor 2001]] [[Kategoria:Filma aksion të animuar]] [[Kategoria:Filma të animuar të bazuar në seriale të animuara]] [[Kategoria:Bandai Visual]] [[Kategoria:Bones (studio)]] [[Kategoria:Cowboy Bebop|Movie]] [[Kategoria:Filma me regji nga Shinichirō Watanabe]] [[Kategoria:Filma të vendosur në vitin 2071]] [[Kategoria:Filma fantastiko-shkencor të animuar japonezë]] [[Kategoria:Filma në japonisht të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma neo-noir japonezë]] [[Kategoria:Filma aksion fantastiko-shkencor japonezë]] [[Kategoria:Filma të shënuar nga Yoko Kanno]] [[Kategoria:Filma të TriStar Pictures]] i68uyumwus946ebznxll433vs8tj5qb Loja me role 0 365790 3002539 2969378 2026-06-28T02:21:46Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002539 wikitext text/x-wiki '''Loja me role''' ose '''lojërat me role''' është ndryshimi i sjelljes së dikujt për të marrë një rol, qoftë në mënyrë të pandërgjegjshme për të përmbushur një rol shoqëror, ose me vetëdije për [[Aktrimi|të luajtur]] një rol të adoptuar. Ndërsa ''[[Oxford English Dictionary|Fjalori Anglisht i Oksfordit]]'' ofron një përkufizim të lojës me role si "ndryshimi i sjelljes së dikujt për të përmbushur një rol shoqëror", në fushën e psikologjisë, termi përdoret më lirshëm në katër kuptime: * Për t'iu referuar luajtjes së roleve në përgjithësi si në një teatër ose mjedis arsimor; * Për t'iu referuar marrjes së një roli të një personazhi ose personi dhe aktrimi i tij me një partner që merr rolin e dikujt tjetër, shpesh duke përfshirë zhanre të ndryshme praktike; * Për t'iu referuar një game të gjerë lojërash, duke përfshirë lojëra video me role (RPG), lojëra me postë dhe më shumë; * Për t'iu referuar në mënyrë specifike lojërave me role .<ref>{{Cite web|last=Rilstone|first=Andrew|author-link=Andrew Rilstone|title=Role-Playing Games: An Overview" 1994, Inter*Action #1|url=http://www.rpg.net/oracle/essays/rpgoverview.html|language=en}}</ref> == Argëtimi == Shumë fëmijë marrin pjesë në një formë të lojës me role të njohur si beso, ku ata adoptojnë role të caktuara si [[mjeku]] dhe i interpretojnë ato role në karakter. Ndonjëherë bëni të besoni adopton një natyrë opozitare, duke rezultuar në lojëra të tilla si [[Loja talash|policët dhe hajdutët]] . Rishfaqja historike është praktikuar nga të rriturit për mijëvjeçarë. Romakët e lashtë, kinezët han dhe evropianët mesjetarë kënaqeshin të organizonin herë pas here ngjarje në të cilat të gjithë pretendonin se ishin që në moshë të hershme dhe argëtimi duket se ishte qëllimi kryesor i këtyre aktiviteteve. Brenda shekullit të 20-të, rishfaqja historike është ndjekur shpesh si një [[hobi]] . Teatri improvizues daton në traditën Commedia dell'Arte të shekullit të 16-të. Teatri modern improvizues filloi në klasë me " lojërat teatrore " të Viola Spolin dhe Keith Johnstone në vitet 1950. Viola Spolin, e cila ishte një nga themeluesit e trupës së famshme të komedisë Second City, këmbënguli se ushtrimet e saj ishin lojëra dhe se ato përfshinin lojëra me role qysh në vitin 1946. Ajo e gjykoi me saktësi luajtjen e roleve në teatër si provë dhe trainim aktori, ose luajtjen e rolit të [[Aktori|aktorit]] kundrejt [[Personazhi fiktiv|roleve]] teatrore, por shumë tani i përdorin lojërat e saj për argëtim më vete. === Lojëra me role === Një lojë me role është një [[Loja|lojë]] në të cilën pjesëmarrësit marrin rolet e [[Personazhi fiktiv|personazheve]] dhe në bashkëpunim krijojnë [[Tregimi|tregim]]. Pjesëmarrësit përcaktojnë veprimet e personazheve të tyre bazuar në karakterizimin e tyre dhe veprimet kanë sukses ose dështojnë sipas një sistemi formal rregullash dhe udhëzimesh. Brenda rregullave, ata mund të [[Improvizimi|improvizojnë]] lirisht; zgjedhjet e tyre formojnë drejtimin dhe rezultatin e lojërave. Luajtja e roleve mund të bëhet gjithashtu në internet në formën e krijimit të tregimeve në grup, duke përfshirë diku nga dy deri në disa qindra njerëz, duke përdorur forume publike, tabela private të mesazheve, lista postare, dhoma bisede dhe shërbime bisede të mesazheve të menjëhershme për të ndërtuar botë dhe karaktere që mund të zgjasin disa orë, ose disa vjet. Shpesh në roleplays të bazuara në forum, vendosen rregulla dhe standarde, të tilla si një numërim minimal i fjalëve, aplikime të karaktereve dhe tabela "plotimi" për të rritur kompleksitetin dhe thellësinë e tregimit. Ka zhanre të ndryshme nga të cilat mund të zgjidhni gjatë luajtjes së roleve, duke përfshirë, por pa u kufizuar në, [[Fantazia|fantazi]], moderne, [[Mesjeta|mesjetare]], steam punk dhe historike . Librat, filmat ose lojërat mund të përdoren dhe shpesh përdoren si bazë për lojëra me role (të cilat në raste të tilla mund të konsiderohen "fan-fiksion bashkëpunues"), ku lojtarët ose marrin rolet e personazheve të njohur të kanunit ose përdorin ato lojtarët vetë krijojnë ("Personazhet origjinale") për të zëvendësuar - ose ekzistojnë së bashku - personazhe nga libri, filmi ose loja, duke luajtur nëpër komplote të shkelura mirë si personazhe alternative, ose duke u zgjeruar mbi mjedisin dhe historinë jashtë kanunit të saj të vendosur. == Psikologjia == Në psikologji, personaliteti i një individi mund të konceptohet si një grup pritshmërish për veten dhe të tjerët dhe që këto shtohen në luajtjen e roleve ose marrjen e roleve.<ref name=":0">{{Cite book|last=Corsini|first=Raymond|title=Role Playing in Psychotherapy|publisher=AldineTransaction|year=2017|isbn=9780202363936|location=New Brunswick, NJ|pages=21|language=en}}</ref> Këtu, roli është fiksion sepse nuk është real, por ka një shkallë konsistence.<ref name=":0" /> Loja me role është gjithashtu një pjesë e rëndësishme e zhvillimit psikologjik të fëmijës. Për shembull, rasti kur një fëmijë fillon të përcaktojë "unë" dhe ta ndajë veten nga një i rritur është kushti fillestar dhe rezultati i lojës me role.<ref>{{Cite book|last=Bruce|first=Tina|title=The Routledge International Handbook of Early Childhood Play|last2=Hakkarainen|first2=Pentti|last3=Bredikyte|first3=Milda|publisher=Routledge|year=2017|isbn=9781138833715|location=Oxon|pages=55|language=en}}</ref> Ekzistojnë gjithashtu eksperimente që zbuluan se loja e roleve rezultoi në ndryshim të sjelljes, siç është rasti i duhanpirësve që raportuan qëndrim negativ ndaj pirjes së duhanit pasi iu kërkua të pretendonin se ishin një person i diagnostikuar me kancer në mushkëri.<ref>{{Cite book|last=Maio|first=Greg|title=The Psychology of Attitudes and Attitude Change|url=https://archive.org/details/psychologyofatti0000maio_t7m6|last2=Haddock|first2=Geoffrey|publisher=SAGE|year=2014|isbn=9781446272251|location=Los Angeles, CA|pages=[https://archive.org/details/psychologyofatti0000maio_t7m6/page/157 157]|language=en}}</ref> == Arsimi == Luajtja e roleve mund t'i referohet gjithashtu [[arsimi]]t, mësimdhënies dhe [[trajnimi]]t me role ku pjesëmarrësit përsëritin situata, vetëm ose me të tjerët, në përgatitje për një shfaqje të ardhshme dhe për të përmirësuar aftësitë e tyre brenda një roli. Disa shembuj janë lojërat me role të arsimit (trajnimit) profesional, ushtrimet edukative me role, lojërat me role mjekësore dhe disa lojëra luftarake ushtarake. === Simulimi === Një nga përdorimet e para të kompjuterëve ishte simulimi i kushteve të botës reale për pjesëmarrësit që luanin me role fluturimin e avionëve. Simulatorët e fluturimit përdorën kompjuterë për të zgjidhur ekuacionet e fluturimit dhe për të trajnuar pilotët e ardhshëm. Ushtria filloi simulimet me role të plota me ushtarë që përdornin kompjuterë si brenda ushtrimeve stërvitore në shkallë të plotë, ashtu edhe për stërvitje në shumë detyra specifike në kushte lufte. Shembujt përfshijnë qitje me armë, simulatorë automjetesh dhe modele të stacioneve të kontrollit. === Spitali i ariut pelushi === Spitali i ariut pelushi është një strategji lojërash me role ku studentët e mjekësisë pediatrike dhe infermierisë veprojnë si "mjeku pelushi" për fëmijët që veprojnë si kujdestar i një pelushi ose një lodre tjetër të butë, që kërkon konsultim. Përdoret si për të reduktuar ankthin dhe për të përmirësuar rezultatet e pacientëve tek fëmijët, ashtu edhe nga ana pedagogjike për studentët e mjekësisë për të kuptuar më mirë fëmijët.<ref>{{Cite journal|last=Husøy|first=Gjertrud|date=mars 2013|title=Teddy Bear Hospital — Students' Learning in the Field of Practice with Children|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/010740831303300111|journal=Nordic Journal of Nursing Research|language=en|volume=33|issue=1|pages=51–55|doi=10.1177/010740831303300111|issn=2057-1585}}</ref> Ka programe për spitalet e arinjve pelushi në dhjetëra universitete dhe objekte mjekësore në mbarë botën. == Metoda e hulumtimit == Lojra e roleve mund të referohet gjithashtu në teknika e përdorur zakonisht nga studiuesit që studiojnë sjelljen ndërpersonale duke caktuar pjesëmarrësit e hulumtimit në role të veçanta dhe duke udhëzuar pjesëmarrësit të veprojnë sikur një grup specifik i kushteve të ishte i vërtetë.<ref>{{Cite web|title=SAGE Research Methods - The SAGE Encyclopedia of Social Science Research Methods|url=http://srmo.sagepub.com/view/the-sage-encyclopedia-of-social-science-research-methods/n870.xml|access-date=2022-12-29|website=srmo.sagepub.com|language=en}}</ref> Kjo teknikë e caktimit dhe marrjes së roleve në kërkimin psikologjik ka një histori të gjatë. Ajo është përdorur në eksperimentet e hershme klasike psikologjike sociale nga Kurt Lewin (1939/1997), [[Stanley Milgram]] (1963), dhe [[Philip G. Zimbardo|Phillip Zimbardo]] (1971). Herbert Kelman sugjeroi që luajtja e roleve mund të jetë "burimi më premtues" i metodave të hulumtimit alternative ndaj metodave që përdorin mashtrim (Kelman 1965). == Shih edhe == * [[Aktrimi]] * [[Lojërat arsimore]] * [[Lojërat e fëmijëve]] == Referime == [[Kategoria:Metodologji psikologjike]] [[Kategoria:Psikodrama]] [[Kategoria:Lojë me role]] cz3zs76sb43kbsxnegbjyxhtzwm2a91 Shkathtësia 0 366948 3002619 2969565 2026-06-28T04:14:38Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002619 wikitext text/x-wiki '''Shkathtësia''' është [[Aftësia|shkathtësia]] [[Të nxënit|e mësuar]] për të vepruar me rezultate të përcaktuara me ekzekutim të mirë shpesh brenda një sasie të caktuar kohe, energjie ose të dyjave. shkathtësitë shpesh mund të ndahen në shkathtësi të përgjithshme dhe specifike të fushës . Disa shembuj të shkathtësive të përgjithshme janë menaxhimi i kohës, puna në grup dhe udhëheqja, dhe vetë-motivimi. Në të kundërt, shkathtësitë specifike të domenit do të përdoren vetëm për një punë të caktuar, p.sh. funksionimin e një fshirëse rëre . shkathtësia zakonisht kërkon stimuj dhe situata të caktuara mjedisore për të vlerësuar nivelin e shkathtësisë që tregohet dhe përdoret.<ref>{{Cite journal|last=White|first=Melissa|date=2007|title=Book Reviews: Chris Warhurst, Irena Grugulis and Ewar t Keep (eds) The Skills That Matter Basingstoke: Palgrave MacMillan, 2004, 272 pp. ISBN: 1—4039—0639—4|url=http://dx.doi.org/10.1177/09500170070210021205|journal=Work, Employment and Society|volume=21|issue=2|pages=381–382|doi=10.1177/09500170070210021205|issn=0950-0170}}</ref> Një shkathtësi mund të quhet '''art''' kur përfaqëson një grup njohurish ose degë mësimi, si në ''artin e mjekësisë'' ose ''artin e luftës'' . Edhe pse [[artet]] janë gjithashtu shkathtësi, ka shumë shkathtësi që formojnë një art, por nuk kanë lidhje me [[Artet e bukura|artet figurative]] .<ref>{{Cite journal|last=King|first=Catherine R. P.|last2=McCall|first2=Madelon|date=2 prill 2024|title=How the fine arts create the finest students: A design thinking study|journal=Higher Education Quarterly|volume=78|issue=3|pages=1162–1174|doi=10.1111/hequ.12521|issn=0951-5224|doi-access=free}}</ref> Njerëzit kanë nevojë për një gamë të gjerë shkathtësish për të kontribuar në ekonominë moderne. Një studim i përbashkët ASTD dhe Departamenti i Punës i SHBA-së tregoi se nëpërmjet teknologjisë, vendi i punës po ndryshon dhe identifikoi 16 shkathtësi bazë që punonjësit duhet të kenë për të qenë në gjendje të ndryshojnë me të.<ref>{{Cite web|title=Publications and Research Search Results, Employment & Training Administration (ETA)|url=http://wdr.doleta.gov/research/rlib_doc.cfm?docn=941|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180428145153/https://wdr.doleta.gov/research/rlib_doc.cfm?docn=941|archive-date=28 prill 2018|access-date=28 prill 2018|website=wdr.doleta.gov|publisher=U.S. Department of Labor}}</ref> Tre kategori të gjera shkathtësish sugjerohen dhe këto janë teknike, njerëzore dhe konceptuale.<ref>{{Cite book|last=Sommerville|first=Kerry|title=Hospitality Employee Management and Supervision: Concepts and Practical Applications|url=https://archive.org/details/hospitalityemplo0000somm|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|year=2007|isbn=9780471745228|location=Hoboken, NJ|pages=[https://archive.org/details/hospitalityemplo0000somm/page/n347 328]}}</ref> Dy të parat mund të zëvendësohen me shkathtësi të forta dhe të buta, përkatësisht.<ref>{{Cite book|last=Rao|first=M.S.|title=Soft Skills - Enhancing Employability: Connecting Campus with Corporate|publisher=I. K. International Publishing House Pvt Ltd|year=2010|isbn=9789380578385|location=New Delhi|pages=225}}</ref> == Shkathtësi të vështira == Shkathtësitë e vështira, të quajtura edhe shkathtësi teknike, janë çdo shkathtësi që lidhet me një detyrë ose situatë specifike. Ai përfshin të kuptuarit dhe shkathtësinë në një aktivitet të tillë specifik që përfshin metoda, procese, procedura ose teknika.<ref>{{Cite book|last=DuBrin|first=Andrew|title=Essentials of Management|url=https://archive.org/details/isbn_9780324584097|publisher=South-Western Cengage Learning|year=2008|isbn=9780324353891|location=Mason, OH|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780324584097/page/16 16]}}</ref> Këto shkathtësi janë lehtësisht të matshme ndryshe nga shkathtësitë e buta, të cilat lidhen me personalitetin e dikujt.<ref>{{Cite web|last=Connett|first=Wendy|date=31 mars 2023|title=Hard Skills: Definition, Examples, and Comparison to Soft Skills|url=https://www.investopedia.com/terms/h/hard-skills.asp|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230507085303/https://www.investopedia.com/terms/h/hard-skills.asp|archive-date=7 maj 2023|access-date=17 gusht 2023|website=Investopedia}}</ref> Këto janë gjithashtu shkathtësi që mund të testohen ose janë testuar dhe mund të përfshijnë disa kualifikime profesionale, teknike ose akademike.<ref>{{Cite book|last=Carter|first=Jenny|title=Higher Education Computer Science|last2=O'Grady|first2=Michael|last3=Rosen|first3=Clive|publisher=Springer|year=2018|isbn=9783319985893|location=Cham|pages=223}}</ref> == Kompetenca holistike == Kompetencat holistike është një term ombrellë për lloje të ndryshme të shkathtësive gjenerike (p.sh., [[Mendimi kritik|të menduarit kritik]], shkathtësitë [[Zgjidhja e problemit|për zgjidhjen e problemeve]], vlerat pozitive dhe qëndrimet (p.sh., [[Qëndrueshmëria psikologjike|elasticiteti]], vlerësimi për të tjerët) të cilat janë thelbësore për të mësuarit gjatë gjithë jetës dhe zhvillimin e të gjithë njerëzve<ref>{{Cite journal|last=Chan|first=Cecilia K.Y.|last2=Fong|first2=Emily T.Y.|last3=Luk|first3=Lillian Y.Y.|last4=Ho|first4=Robbie|date=2017|title=A review of literature on challenges in the development and implementation of generic competencies in higher education curriculum|journal=International Journal of Educational Development|volume=57|pages=1–10|doi=10.1016/j.ijedudev.2017.08.010}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Chan|first=Cecilia K. Y.|last2=Yeung|first2=Nai Chi Jonathan|date=27 maj 2020|title=Students' 'approach to develop' in holistic competency: an adaptation of the 3P model|journal=Educational Psychology|volume=40|issue=5|pages=622–642|doi=10.1080/01443410.2019.1648767}}</ref> . == Shkathtësitë e punës == Punëtorët e kualifikuar kanë pasur prej kohësh import historik ( ''shih'' ndarjen e punës ) si [[Elektricisti|elektricistë]], muratorë, [[Marangozi|marangozë]], kovaçë, furrtarë, birrarë, bakërxhinj, [[Shtypshkronja|printerë]] dhe profesione të tjera që janë ekonomikisht produktive. Punëtorët e kualifikuar ishin shpesh politikisht aktivë përmes esnafeve të tyre artizanale .<ref>{{Cite book|last=Cowan|first=Ruth Schwartz|title=A Social History of American Technology|url=https://archive.org/details/socialhistoryofa0000cowa|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=0-19-504605-6|location=New York|page=[https://archive.org/details/socialhistoryofa0000cowa/page/n192 179]|author-link=Ruth Schwartz Cowan}}</ref> == Shkathtësitë e jetës == Një shkathtësi dhe kapacitet i fituar përmes përpjekjeve të qëllimshme, sistematike dhe të qëndrueshme për të kryer pa probleme dhe në mënyrë përshtatëse aktivitete komplekse ose funksione pune që përfshijnë ide (shkathtësi njohëse), gjëra (shkathtësi teknike) dhe/ose njerëz (shkathtësi ndërpersonale).<ref name="WHO 1999">{{Cite web|date=1999|title=Partners in Life Skills Education : Conclusions from a United Nations Inter-Agency Meeting|url=https://www.who.int/mental_health/media/en/30.pdf|access-date=15 korrik 2018|website=[[World Health Organization]]}}</ref> {{Sfn|WHO|1993}} == Shkathtësitë sociale == Shkathtësitë sociale janë çdo shkathtësi që lehtëson ndërveprimin dhe [[Komunikimi|komunikimin]] me të tjerët. Rregullat dhe marrëdhëniet shoqërore krijohen, komunikohen dhe ndryshohen në mënyra verbale dhe joverbale. Procesi i të mësuarit të shkathtësive të tilla quhet [[Shoqërizimi|socializim]] . {{Rp|5}}<ref>{{Cite book|last=Macionis|first=John J.|title=Sociology|date=2013|publisher=Pearson|isbn=978-0133753271|edition=15th|location=Boston|page=126}}</ref> == Shih edhe == * [[Aftësia]] * [[Dhuntia]] * [[Shprehia]] * [[Komunikimi]] == Referime == [[Kategoria:Urtësi]] [[Kategoria:Mësim]] [[Kategoria:Aftësi]] [[Kategoria:Gabime mungese shënjestrimi me stampat Harv dhe SFN]] g9we9p5be2lsyuk4lylhqv211whowax Zhvillimi i shkathët i softuerit 0 368970 3002359 2988283 2026-06-27T19:58:10Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002359 wikitext text/x-wiki '''Zhvillimi i shkathët i programit kompjuterik''' është një term mbulim për qasjet ndaj zhvillimit të softuerit që pasqyrojnë vlerat dhe parimet e miratuara nga The Agile Alliance, një grup prej 17 praktikuesish të softuerit, në vitin 2001.<ref>{{Cite web|title=What is Agile?|url=https://www.agilealliance.org/agile101/|access-date=16 korrik 2024|website=Agile Alliance|lang=en}}</ref> Siç dokumentohet në ''Manifestin e tyre për Zhvillimin e Softuerit të shkathët,'' praktikuesit i japin rëndësi:<ref name="AgileManifesto" >{{Cite web|last=Kent Beck|author-link=Kent Beck|last2=James Grenning|last3=Robert C. Martin|author-link3=Robert Cecil Martin|last4=Mike Beedle|last5=Jim Highsmith|author-link5=Jim Highsmith|last6=Steve Mellor|author-link6=Stephen J. Mellor|last7=Arie van Bennekum|last8=Andrew Hunt|author-link8=Andy Hunt (author)|last9=Ken Schwaber|author-link9=Ken Schwaber|year=2001|title=Manifesto for Agile Software Development|url=http://agilemanifesto.org/|access-date=14 qershor 2010|publisher=Agile Alliance|lang=en}}</ref> * Individët dhe ndërveprimet mbi proceset dhe mjete * Softueri funksional mbi dokumentimin e plotë * Bashkëpunimi me klientin mbi negociatat e kontratave * Reagimi ndaj ndryshimeve mbi ndjekjen e një plani Praktikuesit marrin frymëzim nga praktikat e reja në atë kohë, si: [[Programimi ekstrem|programimin ekstrem]], [[Scrum (zhvillimi)|scrum]], metodën dinamike të zhvillimit të sistemeve, zhvillimin adaptiv të softuerit dhe të qenit i hapur ndaj nevojës për një alternativë ndaj proceseve të zhvillimit të softuerit të bazuara në dokumentacion.<ref name="LarmanGuide" >{{Cite book|last=Larman|first=Craig|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|url=https://archive.org/details/agileiterativede0000larm|publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn=978-0-13-111155-4|page=[https://archive.org/details/agileiterativede0000larm/page/n42 27]|lang=en}}</ref> Shumë praktika të zhvillimit të softuerit dolën nga mendësia e shkathët. Këto praktika të bazuara në shkathtësi, të quajtura ndonjëherë ''Agile'' (me shkronjën A)<ref>{{Cite web|last=Rally|date=2010|title=Agile With a Capital "A" Vs. agile With a Lowercase "a"|url=https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105105258/https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase|archive-date=5 janar 2016|access-date=9 shtator 2015|lang=en}}</ref> përfshijnë përcaktimin e kërkesave, eksplorimin dhe përmirësimin e zgjidhjeve përmes përpjekjeve bashkëpunuese nga ekipe vetë-organizuese dhe ndërfunksionale, në partneritet me klientët dhe përdoruesit përfundimtarë.{{Sfn|Collier|2011}}<ref name="WhatIsAgile">{{Cite web|date=8 qershor 2013|title=What is Agile Software Development?|url=http://www.agilealliance.org/the-alliance/what-is-agile/|access-date=4 prill 2015|publisher=Agile Alliance|lang=en}}</ref> Megjithëse ekzistojnë shumë prova anekdotike që mendësia e shkathët dhe praktikat e bazuara në shkathtësi përmirësojnë procesin e zhvillimit të softuerit, provat empirike janë të kufizuara dhe më pak se përfundimtare.<ref>{{Cite journal|last=Dybå|first=Tore|last2=Dingsøyr|first2=Torgeir|date=1 gusht 2008|title=Empirical studies of agile software development: A systematic review|url=https://archive.org/details/sim_information-and-software-technology_2008-08_50_9-10/page/n4|journal=Information and Software Technology|language=en|volume=50|issue=9–10|pages=833–859|doi=10.1016/j.infsof.2008.01.006|issn=0950-5849|via=shqip}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lee|first=Gwanhoo|last2=Xia|first2=Weidong|date=2010|title=Toward Agile: An Integrated Analysis of Quantitative and Qualitative Field Data on Software Development Agility|journal=MIS Quarterly|lang=en|volume=34|issue=1|pages=87–114|doi=10.2307/20721416|jstor=20721416}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kroll|first=J.|last2=Richardson|first2=I.|last3=Prikladnicki|first3=R.|last4=Audy|first4=J. L.|date=2018|title=Empirical evidence in follow the Sun software development: A systematic mapping study|url=https://doi.org/10.1016/j.infsof.2017.08.011|journal=Information and Software Technology|lang=en|volume=93|pages=30–44|doi=10.1016/j.infsof.2017.08.011|hdl-access=free}}</ref> == Historia == Metodat përsëritëse dhe rritëse të zhvillimit të softuerit mund të gjurmohen qysh në vitin 1957, me menaxhimin evolucionar të projektit<ref name="EvolutionaryProjectManagement">{{Cite web|title=Evolutionary Project Management (Original page, external archive)|url=https://www.gilb.com/Project-Management|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327214807/http://www.gilb.com/Project-Management|archive-date=27 mars 2016|access-date=2017-04-30|publisher=Gilb|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Evolutionary Project Management (New page)|url=http://concepts.gilb.com/tiki-page.php?pageName=Evolutionary-Project-Management|access-date=2017-04-30|publisher=Gilb|lang=en|archive-date=7 shkurt 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005508/http://concepts.gilb.com/tiki-page.php?pageName=Evolutionary-Project-Management|url-status=dead}}</ref> dhe zhvillimin adaptiv të softuerit<ref name="edmonds1974">{{Cite journal|last=Edmonds|first=E. A.|year=1974|title=A Process for the Development of Software for Nontechnical Users as an Adaptive System|journal=General Systems|lang=en|volume=19|pages=215–18}}</ref> të cilat filluan të shfaqen në fillim të viteve 1970".<ref>{{Cite journal|last=Gilb|first=Tom|date=1981-04-01|title=Evolutionary development|journal=ACM SIGSOFT Software Engineering Notes|lang=en|volume=6|issue=2|pages=17|doi=10.1145/1010865.1010868}}</ref> Në vitet 1990,disa qasje të lehta për zhvillimin e softuerit evoluan si reagim ndaj metodave mbizotëruese ''të peshave të rënda'' (shpesh të referuara kolektivisht si [[Modeli waterfall|''ujëvarë'']] ) që kritikët i përshkruan si tepër të rregulluara, të planifikuara dhe të mikromenaxhuara .<ref>{{Citation|title=Heavyweight project organizationHEAVYWEIGHT PROJECT ORGANIZATION|date=2000|url=https://doi.org/10.1007/1-4020-0612-8_400|work=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management|pages=261–262|editor-last=Swamidass|editor-first=P. M.|place=Boston, MA|publisher=Springer US|language=en|doi=10.1007/1-4020-0612-8_400|isbn=978-1-4020-0612-8|access-date=2022-06-22}}</ref> Këto metoda të lehta përfshinin: zhvillimin e shpejtë të aplikacioneve (RAD), nga viti 1991;<ref>{{Cite book|last=Martin, James|url=https://archive.org/details/rapidapplication00mart|title=Rapid Application Development|publisher=Macmillan|year=1991|isbn=978-0-02-376775-3|lang=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kerr, James M.|title=Inside RAD: How to Build a Fully Functional System in 90 Days or Less|last2=Hunter, Richard|publisher=McGraw-Hill|year=1993|isbn=978-0-07-034223-1|page=3|lang=en}}</ref> procesi i unifikuar (UP) dhe metoda dinamike e zhvillimit të sistemeve (DSDM), të dyja nga viti 1994; [[Scrum (zhvillimi)|Scrum]], nga viti 1995; Crystal Clear dhe [[Programimi ekstrem|programim ekstrem]] (XP), të dyja nga viti 1996; dhe zhvillimi i drejtuar nga tiparet (FDD), nga 1997.Edhe pse të gjitha këto kanë nisur përpara publikimit të Manifestit të Agile, tani ato njihen së bashku si metoda të zhvillimit të softuerit agil.<ref name="LarmanGuide"/> Që nga viti 1991, ndryshime të ngjashme ishin duke u zhvilluar në prodhim dhe në të menduarit e menaxhimit<ref>{{Cite journal|last=Sanchez|first=Luis|date=nëntor 2010|title=A Review of Agile Manufacturing Systems|url=https://www.researchgate.net/publication/261652716|journal=International Journal of Production Research|lang=en|issue=39(16):3561-3600}}</ref> që rrjedhin nga Menaxhimi i Lean . Në vitin 2001, shtatëmbëdhjetë zhvillues softuerësh u mblodhën në një vendpushim në Snowbird, [[Utah]] për të diskutuar metodat e lehta të zhvillimit. Anëtarët e grupit ishin: [[Kent Beck]] (Programim Ekstrem), [[Ward Cunningham]] (Programim Ekstrem), Dave Thomas ( Programim Pragmatik, Ruby), Jeff Sutherland (Scrum), Ken Schwaber (Scrum), Jim Highsmith (Zhvillim Adaptive Software), Alistair Cockburn (Crystal ), Robert C. Martin ( SOLID ), Mike Beedle (Scrum), Arie van Bennekum, Martin Fowler ( OOAD dhe [[Gjuha e Unifikuar e Modelimit|UML]] ), James Grenning, Andrew Hunt (Programim Pragmatik, Ruby), Ron Jeffries (Programim Ekstrem), [[Jon Kern]], Brian Marick (Ruby, zhvillim i drejtuar nga testi ) dhe Steve Mellor ( OOA ). Grupi, The Agile Alliance, publikoi ''Manifestin për Zhvillimin e Softuerit Agile'' .<ref name="AgileManifesto"/> Në vitin 2005, një grup i udhëhequr nga Cockburn dhe Highsmith përgatiti një shtojcë të parimeve [[Menaxhimi i Projektit|të menaxhimit të projektit]], Deklaratën PM të Ndërvarësisë,<ref>{{Cite web|last=Anderson|first=David|year=2005|title=Declaration of Interdependence|url=http://pmdoi.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127094805/http://www.pmdoi.org/|archive-date=27 janar 2018|access-date=4 tetor 2018|lang=en}}</ref> për të udhëhequr menaxhimin e projekteve të softuerit sipas metodave të shkathët të zhvillimit të softuerit. Në vitin 2009, një grup që bashkëpunonte me Martin shkroi një shtrirje të parimeve [[Procesi i zhvillimit të softuerit|të zhvillimit të softuerit]], Manifestin e mjeshtërisë së softuerit, për të udhëhequr zhvillimin e shkathët të softuerit sipas sjelljes dhe zotërimit profesional . Në vitin 2011, Aleanca Agile përgatiti udhëzuesin ''Guide to Agile Practices'' (i riemërtuar në ''Fjalorthin Agile'' në 2016),<ref>{{Cite news|last=McDonald|first=Kent|date=1 nëntor 2016|title=How You Can Help Agile Alliance Help You|lang=en|work=Agile Alliance Blog|url=https://www.agilealliance.org/how-you-can-help-the-agile-alliance-help-you/|access-date=4 korrik 2017}}</ref> një përmbledhje në zhvillim [[Kodi burim i hapur|me burim të hapur]] të përkufizimeve të punës të praktikave, termave dhe elementeve të shkathët, së bashku me interpretimet dhe udhëzimet e përvojës nga komuniteti mbarëbotëror i praktikuesve të shkathët. == Vlerat dhe parimet == === Vlerat === ''Po kërkojmë mënyra më të mira për të zhvilluar softuer duke e bërë atë dhe duke ndihmuar të tjerët ta bëjnë atë.'' ''Nëpërmjet kësaj pune ne kemi arritur të vlerësojmë:'' * '''Njerëzit dhe bashkëveprimi mbi proceset dhe mjetet'''. * '''Software funksional mbi dokumentacionin e plotë'''. * '''Bashkëpunimi me klientin mbi negociatën e kontratës'''. * '''Përgjigjja ndaj ndryshimeve mbi ndjekjen e një plani'''. ''Kjo do të thotë se, ndonëse ka vlerë në artikujt në të djathtë, ne i vlerësojmë më shumë artikujt në të majtë.'' Scott Ambler shpjegoi:<ref name="abmmw"> {{Cite web|title=Examining the Agile Manifesto|url=http://www.ambysoft.com/essays/agileManifesto.html|access-date=6 prill 2011|publisher=Ambysoft Inc.|lang=en}}</ref> * Mjetet dhe procedurat kanë rëndësi, por është më e rëndësishme të kesh njerëz kompetentë që punojnë së bashku në mënyrë efektive. * Dokumentacioni i qartë ndihmon njerëzit të kuptojnë se si është ndërtuar softueri dhe si ta përdorin atë, por pika kryesore e zhvillimit është krijimi i softuerit dhe jo dokumentacionit. * Një kontratë është e nevojshme, por nuk është një zëvendësim për të punuar ngushtë me klientët për të zbuluar atë që ata kanë nevojë. * Një plan projekti është thelbësor, por ai nuk duhet të jetë shumë i ngurtë për të përshtatur ndryshimet në teknologji ose mjedis, prioritetet e palëve të interesuara dhe të kuptuarit e njerëzve për problemin dhe zgjidhjen e tij. Në emër të Aleancës Agile, Jim Highsmith prezantoi Manifestin dhe tha: Agile nuk është kundër metodologjive, në fakt shumë prej nesh duan të rikthejnë besueshmërinë në fjalën metodologji. Ne duam të rikthejmë një ekuilibër. Ne përqafojmë modelimin, por jo për ta futur në një dosje dhe për ta arkivuar në një depo korporate të pluhurosur. Ne përqafojmë dokumentimin, por jo qindra faqe dokumentesh që kurrë nuk përditësohen dhe që përdoren rrallë. Ne planifikojmë, por e kuptojmë kufizimin e planifikimit në një mjedis të turbullt. Ata që etiketojnë mbështetësit e XP, SCRUM, ose çdo metodologji tjetër Agile si "hacker" janë të paditur për të dyja, metodologjitë dhe përkufizimin origjinal të fjalës hacker. --Jim Highsmith, History: The Agile Manifesto<ref>Jim Highsmith (2001). "History: The Agile Manifesto". agilemanifesto.org.</ref>   === Parimet === Vlerat bazohen në këto parime:<ref name="ManifestoPrinciples"/> {{Cite web|last=Kent Beck|author-link=Kent Beck|last2=James Grenning|last3=Robert C. Martin|author-link3=Robert Cecil Martin|last4=Mike Beedle|last5=Jim Highsmith|author-link5=Jim Highsmith|last6=Steve Mellor|author-link6=Stephen J. Mellor|last7=Arie van Bennekum|last8=Andrew Hunt|author-link8=Andy Hunt (author)|last9=Ken Schwaber|author-link9=Ken Schwaber|year=2001|title=Principles behind the Agile Manifesto|url=http://www.agilemanifesto.org/principles.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614043008/http://www.agilemanifesto.org/principles.html|archive-date=14 qershor 2010|access-date=6 qershor 2010|publisher=Agile Alliance|lang=en}}</ref> # Kënaqësia e klientit me dorëzimin i shpejtë dhe i vazhdueshëm të softuerit të vlefshëm. # Pranon kërkesat që ndryshojnë, madje edhe në zhvillim të vonshëm. # Siguroni softuer që funksionon shpesh (javë dhe jo muaj). # Bashkëpunim i ngushtë, i përditshëm mes biznesmenëve dhe zhvilluesve. # Projektet krijohen rreth individëve të motivuar, të cilëve duhet t'u besohet. # Biseda ballë për ballë është forma më e mirë e komunikimit (bashkëvendndodhja). # Softueri i punës është masa kryesore e progresit. # Zhvillim i qëndrueshëm, i aftë për të mbajtur një ritëm konstant. # Kujdesi i vazhdueshëm për përsosmërinë teknike dhe dizajnin e mirë. # Thjeshtësia - arti i maksimizimit të sasisë së punës not bërë - është thelbësor. # Arkitekturat, kërkesat dhe dizajnet më të mira dalin nga ekipet vetë-organizuese. # Rregullisht, ekipi reflekton se si të bëhet më efektiv dhe përshtatet në përputhje me rrethanat. == Vështrim i përgjithshëm == === Iterative, rritëse dhe evolucionare === Shumica e metodave të zhvillimit të shkathët e thyejnë punën e zhvillimit të produktit në rritje të vogla që minimizojnë sasinë e planifikimit dhe dizajnit paraprak. Përsëritjet, ose sprintet, janë korniza të shkurtra kohore ( kuti kohore ) {{Sfn|Project Management Institute|2021}} që zakonisht zgjasin nga një deri në katër javë.{{Sfn|Rubin|2013}} {{Rp|20}}Çdo përsëritje përfshin një ekip ndërfunksional që realizon të gjitha aktivitetet: planifikim, analizë, projektim, kodim, testim dhe testim pranimi. Në fund, demonstrohet një produkt funksional për palët e interesuara, duke reduktuar rrezikun dhe mundësuar përshtatjen shpejtë me ndryshimet {{Sfn|Project Management Institute|2021}}<ref name="auto">{{Cite book|last=Moran, A.|title=Agile Risk Management|publisher=Springer Verlag|year=2014|isbn=978-3319050072|lang=en}}</ref> Një përsëritje mund të mos shtojë funksionalitet të mjaftueshëm për të garantuar një lëshim të menjëhershëm në treg, por qëllimi është të kemi një version funksional (me sa më pak gabime) në fund të çdo përsëritjeje.<ref name="embracing change">{{Cite journal|last=Beck|first=Kent|year=1999|title=Embracing Change with Extreme Programming|url=https://archive.org/details/computer_1999-10_32_10/page/70|journal=Computer|lang=en|volume=32|issue=10|pages=70–77|doi=10.1109/2.796139}}</ref> Përmes zhvillimit të vazhdueshëm, produktet kanë mundësinë të "dështojnë shpesh dhe herët" gjatë çdo faze përsëritëse, në vend që të ndodhin ndodhi drastike në një datë të caktuar përfundimtare të lëshimit.<ref>{{Cite journal|last=Mergel|first=Ines|date=korrik 2016|title=Agile innovation management in government: A research agenda|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0740624X16301101|journal=Government Information Quarterly|lang=en|volume=33|issue=3|pages=516–523|doi=10.1016/j.giq.2016.07.004}}</ref> Mund të kërkohen përsëritje të shumta për të nxjerrë një produkt ose veçori të reja. Softueri i punës është masa kryesore e progresit.<ref name="ManifestoPrinciples"> {{Cite web|last=Kent Beck|author-link=Kent Beck|last2=James Grenning|last3=Robert C. Martin|author-link3=Robert Cecil Martin|last4=Mike Beedle|last5=Jim Highsmith|author-link5=Jim Highsmith|last6=Steve Mellor|author-link6=Stephen J. Mellor|last7=Arie van Bennekum|last8=Andrew Hunt|author-link8=Andy Hunt (author)|last9=Ken Schwaber|author-link9=Ken Schwaber|year=2001|title=Principles behind the Agile Manifesto|url=http://www.agilemanifesto.org/principles.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614043008/http://www.agilemanifesto.org/principles.html|archive-date=14 qershor 2010|access-date=6 qershor 2010|publisher=Agile Alliance|lang=en}}</ref> Një avantazh kryesor i qasjeve të shkathëta është shpejtësia në treg dhe menaxhimi i rrezikut. Rritje më të vogla zakonisht lëshohen në treg, duke zvogëlon rreziqet e kohës dhe kostos së inxhinierisë së një produkti që nuk i plotëson kërkesat e përdoruesit. === Komunikim efikas dhe ballë për ballë === Rregulli i 6-të i manifestit të shkathët për zhvillimin e softuerit thotë ".Mënyra më produktive dhe funksionale për të përcjellë informacionin tek dhe brenda një ekipi zhvillimi është komunikimi ballë për ballë. Manifesti, i shkruar në vitin 2001, kur video-konferencat nuk ishin përdorur gjerësisht, thekson këtë lidhur me komunikimin e informacionit, pa e bërë të domosdoshme që ekipi të jetë gjithmonë i bashkëvendosur. Parimi i bashkëvendosjes është që bashkëpunëtorët në të njëjtin ekip duhet të vendosen së bashku për të krijuar më mirë identitetin si ekip dhe për të përmirësuar komunikimin.<ref>{{Cite web|last=Preuss|first=Deborah Hartmann|date=13 tetor 2006|title=Study: Co-Located Teams vs. the Cubicle Farm|url=https://www.infoq.com/news/collaborative-team-space-study|access-date=2018-10-23|website=InfoQ|lang=en}}</ref> Kjo mundëson ndërveprimin ballë për ballë, idealisht para një dërrase të bardhë, që përshpejton procesin krahasuar me ndërmjetësimin e pyetjeve dhe përgjigjeve përmes telefonit, chat-it, wiki-t ose email-it.<ref>{{Cite web|last=Cockburn|first=Alistair|date=2007|title=Agile Software Development: The Cooperative Game|url=https://www.pearson.com/us/higher-education/program/Cockburn-Agile-Software-Development-The-Cooperative-Game-2nd-Edition/PGM38838.html|access-date=2018-10-23|website=www.pearson.com|publisher=Addison-Wesley Professional|lang=en|edition=2nd}}</ref> Me miratimin e gjerë të punës në distancë gjatë pandemisë COVID-19 dhe ndryshimet në mjete, janë realizuar më shumë studime<ref>{{Cite web|title=Management Transformed &#124; Research|url=https://www.managers.org.uk/knowledge-and-insights/research-thought-leadership/management-transformed/|lang=en}}</ref> rreth bashkëvendosjes dhe punës së shpërndarë, të cilat tregojnë se bashkëvendndodhja është gjithnjë e më pak e rëndësishme. Pavarësisht qasjes së zhvillimit që ndiqet, çdo ekip duhet të përfshijë një përfaqësues të klientit (i njohur si pronar produkti në Scrum). Ky përfaqësues është i pranuar nga palët e interesuara për të vepruar në emër të tyre dhe angazhohet personalisht për t'u qenë i disponueshëm zhvilluesve për t'iu përgjigjur pyetjeve gjatë gjithë ciklit të zhvillimit. Në fund të çdo cikli, palët e interesuara, së bashku me përfaqësuesin e klientit, rishikojnë përparimin dhe rivlerësojnë prioritetet, me qëllimin për të optimizuar kthimin e investimit (ROI) dhe për të siguruar që produkti të përmbushë nevojat e klientëve dhe objektivat e kompanisë. Rëndësia e kënaqësisë së palëve të interesuara, e cila sigurohet përmes ndërveprimeve dhe rishikimeve të shpeshta në fund të çdo faze, është arsyeja pse kjo qasje shpesh konsiderohet si një metodologji e përqendruar te klienti.<ref>{{Cite book|last=Jain|first=Parita|title=2018 7th International Conference on Reliability, Infocom Technologies and Optimization (Trends and Future Directions) (ICRITO)|last2=Sharma|first2=Arun|last3=Ahuja|first3=Laxmi|date=gusht 2018|publisher=IEEE|isbn=978-1-5386-4692-2|location=Noida, India|pages=812–815|lang=en|chapter=The Impact of Agile Software Development Process on the Quality of Software Product|doi=10.1109/ICRITO.2018.8748529|chapter-url=https://ieeexplore.ieee.org/document/8748529}}</ref> ==== Radiator informacioni ==== Në zhvillimin e softuerit të shkathët,jë radiator informacioni është një ekran fizik (zakonisht i madh), një tabelë me shënime ngjitëse ose një mjet tjetër të ngjashëm, i vendosur në një zonë të dukshme pranë ekipit të zhvillimit, ku kalimtarët mund ta shohin dhe të aksesojnë informacionin e shfaqur.{{Sfn|Project Management Institute|2021}} Ai paraqet një përmbledhje të përditësuar të statusit të zhvillimit të produktit.<ref name="Ambler">{{Cite book|last=Ambler|first=Scott|title=Agile Modeling: Effective Practices for EXtreme Programming and the Unified Process|url=https://archive.org/details/agilemodelingeff0000ambl|date=12 prill 2002|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-471-20282-0|pages=[https://archive.org/details/agilemodelingeff0000ambl/page/n27 12], 164, 363|lang=en}}</ref> Një tregues i dritës së ndërtimit mund të përdoret gjithashtu për të informuar një ekip për statusin aktual të zhvillimit të produktit të tyre. === Cikli shumë i shkurtër i reagimit dhe cikli i përshtatjes === Një karakteristikë e zakonshme në zhvillimin e softuerit të shkathët është stand-up-i ditor (i njohur si ''scrum ditor'' në kornizën Scrum). Në një seancë të shkurtër (p.sh., 15 minuta), anëtarët e grupit shqyrtojnë së bashku përparimin e tyre në arritjen e qëllimeve dhe vendosin nëse duhet të modifikojnë qasjen e tyre.. Për të mbajtur afatin kohor të rënë dakord, ekipet shpesh përdorin pyetje të thjeshta të koduara (siç janë ato që kanë përfunduar një ditë më parë, çfarë synojnë të plotësojnë atë ditë dhe nëse ka ndonjë pengesë ose rrezik për përparimin) dhe vonojnë diskutimet dhe problemin e detajuar zgjidhje deri pas ngritjes.<ref>{{Cite web|last=Vasiliauskas|first=Vidas|date=2014|title=Developing agile project task and team management practices|url=http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915141234/http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices|archive-date=15 shtator 2014|access-date=15 shtator 2014|publisher=Eylean|lang=en}}</ref> === Fokusi në cilësi === [[Skeda:Pair_programming_1.jpg|djathtas|parapamje| Programimi i çifteve, një teknikë e shkathët zhvillimi e përdorur në [[Programimi ekstrem|XP]]]] Mjetet dhe metodat e veçanta, të tilla si integrimi i vazhdueshëm, testimi i automatizuar i njësive, programimi i çifteve, zhvillimi i drejtuar nga testet, modelet e projektimit, zhvillimi i drejtuar nga sjellja, dizajni i drejtuar nga domeni, rifaktorimi i kodit dhe teknika të tjera përdoren shpesh për të përmirësuar cilësinë dhe për të përmirësuar zhvillimin e produktit shkathtësia.<ref>{{Cite book|last=Jeffries|first=Ron|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00jeff/page/72|title=Extreme Programming installed|last2=Anderson|first2=Ann|last3=Hendrickson|first3=Chet|date=2001|publisher=Addison-Weslsy|isbn=978-0201-70842-4|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00jeff/page/72 72–147]|lang=en}}</ref> Kjo bazohet në dizajnimin dhe ndërtimin e cilësisë që nga fillimi dhe aftësinë për të paraqitur softuer për klientët në çdo moment, ose të paktën në fund të çdo përsëritjeje.<ref>{{Cite book|last=Lisa Crispin|title=Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams|url=https://archive.org/details/agiletestingprac0000cris|last2=Janet Gregory|publisher=Addison-Wesley|year=2009|lang=en}}</ref> == Filozofia == Krahasuar me inxhinierinë tradicionale të softuerit, zhvillimi i shkathët i softuerit synon kryesisht sisteme komplekse dhe zhvillimin e produkteve me veti dinamike, indeterministe dhe jolineare.Vlerësimet e sakta, planet e qëndrueshme dhe parashikimet shpesh janë të vështira për t'u realizuar në fazat e hershme, dhe besimi në to pritet të jetë i ulët. Praktikuesit e shkathët përdorin lirinë e tyre për të zvogëluar "hapjen e besimit" që kërkohet përpara se të bëhen ndonjë provë me vlerë .<ref name="Mitchell2016">{{Cite book|last=Mitchell|first=Ian|title=Agile Development in Practice|publisher=Tamare House|year=2016|isbn=978-1-908552-49-5|page=11|lang=en}}</ref> Kërkesat dhe dizajni konsiderohen si emergjente . Specifikimet e mëdha paraprake ndoshta do të [[Shkakësia|shkaktonin]] shumë mbetjet e panevojshme në raste të tilla, dmth. nuk janë ekonomikisht të shëndosha. Këto [[Argumenti|argumente]] bazë dhe [[Përvoja|përvojat]] e mëparshme të industrisë, të mësuara nga vitet e sukseseve dhe dështimeve, kanë ndihmuar në formimin e favorit të zhvillimit të shkathët ndaj zhvillimit adaptues, përsëritës dhe evolucionar.<ref name="Larman2004">{{Cite book|last=Larman|first=Craig|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|url=https://archive.org/details/agileiterativede0000larm|publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn=978-0-13-111155-4|page=[https://archive.org/details/agileiterativede0000larm/page/n42 27]|lang=en}}</ref> === Përshtatës kundrejt parashikues === Metodat e zhvillimit ekzistojnë në një vazhdimësi nga ''adaptive'' në ''parashikuese'' .<ref name="boehm2004App">{{Cite book|last=Boehm|first=B.|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|last2=R. Turner|publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6|location=Boston, MA|lang=en|author-link=Barry Boehm|author-link2=Richard Turner (software)}}Appendix A, pages&nbsp;165–194</ref> Metodat e zhvillimit të softuerit të shkathët qëndrojnë në anën ''e'' përshtatshme të kësaj vazhdimësie. Një çelës i metodave adaptive të zhvillimit është një qasje <nowiki><i id="mwAS4">me valë rrotulluese</i></nowiki> për planifikimin e orarit, e cila identifikon dëshira kryesore, por lë fleksibilitet në rrugën për t'i arritur ato, dhe gjithashtu lejon që vetë piketat të ndryshojnë.<ref>{{Cite book|last=Larman|first=Craig|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|publisher=Addison-Wesley Professional|year=2004|isbn=9780131111554|page=253|lang=en|chapter=Chapter 11: Practice Tips|access-date=14 tetor 2013|chapter-url=https://books.google.com/books?id=76rnV5Exs50C&q=adaptive%20predictive%20%22rolling%20wave%22&pg=PA253}}</ref> Metodat ''adaptive'' fokusohen në përshtatjen e shpejtë me realitetet në ndryshim. Kur nevojat e një projekti ndryshojnë, një ekip adaptiv gjithashtu ndryshon. Një ekip adaptiv ka vështirësi të përshkruajë saktësisht se çfarë do të ndodhë në të ardhmen. Sa më larg të jetë një datë, aq më e paqartë është një metodë adaptive për atë që do të ndodhë në atë datë. Një ekip adaptiv nuk mund të informoj me saktësi se cilat detyra do të bëjnë javën e ardhshme, por vetëm cilat veçori planifikojnë për muajin e ardhshëm. Kur pyetet për një lëshim pas gjashtë muajsh, një ekip përshtatës mund të jetë në gjendje të raportojë vetëm deklaratën e misionit për lëshimin, ose një deklaratë të vlerës së pritur kundrejt kostos. Metodat ''parashikuese'', në të kundërt, përqendrohen në analizimin dhe planifikimin e së ardhmes në detaje dhe kujdesen për rreziqet e njohura. Në ekstremet, një ekip parashikues mund të figurojnë informacion të saktë se cilat veçori dhe detyra janë planifikuar për të gjithë gjatësinë e procesit të zhvillimit. Metodat parashikuese mbështeten në analizën efektive të fazës së hershme, dhe nëse kjo shkon shumë keq, projekti mund të ketë vështirësi në ndryshimin e drejtimit. Ekipet parashikuese shpesh krijojnë një bord kontrolli të ndryshimeve për të siguruar që ata marrin parasysh vetëm ndryshimet më të vlefshme. Analiza e rrezikut mund të shfrytëzohet për të bërë një zgjedhje midis metodave adaptive ( ''të shkathëta'' ose ''të drejtuara nga vlera'' ) dhe parashikuese ( ''të drejtuara nga plani'' ).<ref name="PMBridgeToAgility">{{Cite book|last=Sliger|first=Michele|title=The Software Project Manager's Bridge to Agility|url=https://archive.org/details/softwareprojectm0000slig_m2j0|last2=Broderick|first2=Stacia|publisher=Addison-Wesley|year=2008|isbn=978-0-321-50275-9|page=[https://archive.org/details/softwareprojectm0000slig_m2j0/page/n73 46]|lang=en}}</ref> Barry Boehm dhe Richard Turner sugjerojnë që secila anë e vazhdimësisë ka ''terrenin'' e vet, si më poshtë:<ref name="boehm2004">{{Cite book|last=Boehm|first=B.|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|last2=R. Turner|publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6|location=Boston, MA|pages=[https://archive.org/details/balancingagility0000boeh/page/55 55]–57|lang=en|author-link=Barry Boehm|author-link2=Richard Turner (software)}}</ref> {| class="wikitable" |+Bazat shtëpiake të metodave të ndryshme të zhvillimit ! style="width: 33%" | Metodat e drejtuara nga vlera (të shkathëta) ! style="width: 33%" | Metodat e drejtuara nga plani (ujëvara) ! Metodat formale |- | Kriticitet i ulët | Kriticitet i lartë | Kriticitet ekstrem |- | Zhvilluesit e vjetër | Zhvilluesit e rinj (?) | Zhvilluesit e vjetër |- | Kërkesat ndryshojnë shpesh | Kërkesat nuk ndryshojnë shpesh | Kërkesa të kufizuara, veçori të kufizuara, shihni ligjin e Wirth{{Qartëso|date=December 2015}} |- | Një numër i vogël zhvilluesish | Një numër i madh zhvilluesish | Kërkesat që mund të modelohen |- | Kultura që i përgjigjet ndryshimit | Kulturë që kërkon rregull | Cilësi ekstreme |} === Agile kundrejt ujëvarës === Një ndryshim midis metodave të zhvillimit të softuerit të shkathët dhe ujëvarës është qasja ndaj cilësisë dhe testimit. Në modelin e ujëvarës, puna kalon nëpër fazat e ciklit jetësor të zhvillimit të softuerit (SDLC), ku faza e testimit është e ndarë pas ndërtimit. Ndërsa në zhvillimin e softuerit të shkathët, testimi bëhet brenda të njëjtës përsëritje si programimi. Për shkak se verifikimi bëhet në çdo përsëritje - që ndërton një pjesë të vogël të softuerit - përdoruesit mund t'i përdorin shpesh ato pjesë të reja të softuerit dhe të vërtetojnë vlerën.Kur klientët njohin vlerën e vërtetë të përditësimit të softuerit, ata mund të marrin vendime më të mira për të ardhmen e tij. Pasi çdo përsëritje përfshin një sesion retrospektiv për vlerësim dhe ri-planifikim, ekipet mund të përshtatin planet për të maksimizuar vlerën që ofrohet. Ky proces është i ngjashëm me ciklin PDCA, ku puna planifikohet, realizohet, kontrollohet dhe veprohet sipas rezultateve të analizës. Kjo metodë e përsëritur mbështet një artikull dhe jo një mentalitet ''projekti'' . Kjo ofron fleksibilitet gjatë gjithë procesit të zhvillimit, ndërsa në projektet me kërkesa të përcaktuara që në fillim, është e vështirë t’i ndryshosh ato më vonë. Zhvillimi i përsëritur lejon softuerin të evoluojë sipas ndryshimeve në mjedisin e biznesit ose kërkesat e tregut. === Kodi kundrejt dokumentacionit === Në një letër drejtuar ''IEEE Computer'', Steven Rakitin shprehu dyshim për zhvillimin e shkathët, duke e quajtur atë "një përpjekje tjetër për të ulur disiplinën e inxhinierisë softuerike" dhe duke interpretuar "softuerin që funksionon mbi dokumentacionin gjithëpërfshirës" si "ne duam të kalojmë gjithë kohën duke koduar. Mos harroni, programuesit e vërtetë nuk shkruajnë dokumentacion."<ref name="rakitin2001">{{Cite journal|last=Rakitin|first=Steven R.|year=2001|title=Manifesto Elicits Cynicism: Reader's letter to the editor by Steven R. Rakitin|journal=IEEE Computer|lang=en|volume=34|page=4|doi=10.1109/MC.2001.10095|quote=The article titled 'Agile Software Development: The Business of Innovation' ... is yet another attempt to undermine the discipline of software engineering ... We want to spend all our time coding. Remember, real programmers don't write documentation.}}</ref> Ithtarët e zhvillimit të softuerit të shkathët kundërshtojnë këtë, duke thënë se zhvilluesit duhet të shkruajnë dokumentacion kur është e nevojshme, por shpesh ka mënyra më të efektshme për të arritur qëllimet sesa shkrimi i dokumentacionit statik.<ref name="agiledoc">{{Cite web|last=Scott Ambler|date=16 prill 2023|title=Agile/Lean Documentation: Strategies for Agile Software Development|url=http://www.agilemodeling.com/essays/agileDocumentation.htm|lang=en}}</ref> Scott Ambler thekson se dokumentacioni duhet të jetë "mezi mjaftueshëm i mirë" (JBGE),<ref>{{Cite web|last=Scott Ambler|title=Just Barely Good Enough Models and Documents: An Agile Best Practice|url=http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008163437/http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html|archive-date=8 tetor 2014|access-date=24 janar 2014|lang=en}}</ref> se dokumentacioni i tepërt ose gjithëpërfshirës zakonisht do të shkaktonte humbje dhe zhvilluesit rrallë i besojnë dokumentacionit të detajuar sepse zakonisht nuk është i pasqyruar me kodin,<ref name="agiledoc" /> megjithatë, shumë pak dokumentacion mund të shkaktojë probleme në mirëmbajtje, komunikim, mësim dhe shkëmbim njohurish. Alistair Cockburn shkroi për metodën Crystal Clear: Alistair Cockburn<ref>Geoffrey Wiseman (18 July 2007). "Do Agile Methods Require Documentation?". InfoQ. Quoting Cooper, Ian (6 July 2007). "Staccato Signals: Agile and Documentation". WordPress.com.</ref> == Metodat == [[Skeda:SoftwareDevelopmentLifeCycle.jpg|djathtas|parapamje| Mbështetja e ciklit jetësor të zhvillimit të softuerit ]] [[Skeda:Unified_Process_Model_for_Iterative_Development.svg|djathtas|parapamje| Procesi i unifikuar i shkathët (AUP) bazohet në një proces të unifikuar (një kuadër procesi i zhvillimit të softuerit përsëritës dhe në rritje).]] Metodat e zhvillimit të softuerit të shkathët favorizojnë një gamë të gjerë të [[Zhvillimi i softuerit|ciklit jetësor të zhvillimit të softuerit]] . Kornizat e njohura të zhvillimit të softuerit të shkathët përfshijnë: {| class="wikitable" !Korniza ! Kontribuesit kryesorë |- | Zhvillimi adaptiv i softuerit (ASD) | Jim Highsmith, Sam Bayer |- | Modelimi i shkathët | Scott Ambler, Robert Cecil Martin |- | Procesi i unifikuar i shkathët (AUP) | Scott Ambler |- | Ofrimi i shkathët i disiplinuar | Scott Ambler |- | Metoda e zhvillimit të sistemeve dinamike (DSDM) | Jennifer Stapleton |- | [[Programimi ekstrem|Programim ekstrem]] (XP) | [[Kent Beck]], Robert Cecil Martin |- | Zhvillimi i drejtuar nga veçoritë (FDD) | Jeff De Luca |- | Zhvillimi i dobët i softuerit | Mary Poppendieck, Tom Poppendieck |- | Fillimi i dobët | Eric Ries |- | Kanban | Taiichi Ohno |- | Zhvillimi i shpejtë i aplikacioneve (RAD) | James Martin |- | [[Scrum (zhvillimi)|Scrum]] | Ken Schwaber, Jeff Sutherland |- | Scrumban | |} === Praktikat e zhvillimit të softuerit të shkathët === Zhvillimi i softuerit të shkathët mbështetet në praktika të ndryshme që mbulojnë fusha si kërkesat, dizajni, modelimi, kodimi, testimi, planifikimi, menaxhimi i rrezikut, procesi dhe cilësia. Disa mënyra pune të dukshme të zhvillimit të softuerit të shkathët përfshijnë:<ref name="Agile Practices Guide">{{Cite web|title=Guide to Agile Practices|url=http://guide.agilealliance.org/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209152034/http://guide.agilealliance.org/|archive-date=9 shkurt 2014|publisher=the Agile Alliance|lang=en}}</ref> {| class="wikitable" !Praktikoni ! Kontribuesit kryesorë |- | Zhvillimi i drejtuar nga testi i pranimit (ATDD) | Ken Pugh |- | Modelimi i shkathët | Scott Ambler |- | Testimi i shkathët | Lisa Crispin, Janet Gregory |- | [[Scrum (zhvillimi)|Mbështetjet]] (Produkti dhe Sprinti) | Ken Schwaber, Jeff Sutherland |- | Zhvillimi i drejtuar nga sjellja (BDD) | Dan North, Liz Keogh |- | Integrimi i vazhdueshëm (CI) | Grady Booch |- | Ekipi ndërfunksional | |- | Stand-up ditor / Daily Scrum | James O Coplien |- | Dizajni i drejtuar nga domeni (DDD) | Eric Evans |- | Zhvillimi përsëritës dhe rritës (IID) | |- | Programimi në çift | [[Kent Beck]] |- | Planifikimi i pokerit | James Grenning, Mike Cohn |- | Rifaktorimi | Martin Fowler |- | Retrospektive | Esther Derby, Diana Larsen, Ben Linders, Luis Gonçalves |- | [[Scrum (zhvillimi)|Ngjarjet Scrum]] (planifikimi i sprintit, rishikimi i sprintit dhe retrospektiva) | Ken Schwaber, Jeff Sutherland |- | Specifikimi me shembull | |- | Modelimi i drejtuar nga historia | Albert Zündorf |- | Zhvillimi i drejtuar nga testi (TDD) | [[Kent Beck]] |- | Timeboxing | |- | Historia e përdoruesit | Alistair Cockburn |- | Ndjekja e shpejtësisë | |} ==== Zhvillimi i drejtuar nga testi i pranimit ==== Zhvillimi i bazuar në testet e pranueshmërisë (ATDD) është një metodologji zhvillimi e bazuar në komunikimin midis klientëve të biznesit, zhvilluesve dhe testuesve.<ref>Pugh, Ken (2011). ''Lean-Agile Acceptance Test-Driven Development: Better Software Through Collaboration''. Addison-Wesley. ISBN 978-0321714084.</ref> ATDD përfshin shumë nga praktikat e ngjashme me specifikimin përmes shembujve (SBE),<ref>Adzic, Gojko (2009). ''Bridging the Communication Gap: Specification by Example and Agile Acceptance Testing''. Neuri Limited. Adzic, Gojko (2011). ''Specification by Example: How Successful Teams Deliver the Right Software''. Manning. ISBN 978-0-321-27865-4.</ref> zhvillimin e bazuar në sjellje (BDD),<ref>Chelimsky, David; Dave Astels; Zach Dennis; Aslak Hellesøy; Bryan Helmkamp; Dan North. ''The RSpec Book: Behaviour Driven Development with RSpec, Cucumber, and Friends''. The Pragmatic Bookshelf.</ref> zhvillimin e bazuar në shembuj (EDD)<ref>"Example Driven Design". Retrieved 15 April 2013.</ref> dhe zhvillimin e mbështetur, i quajtur gjithashtu zhvillimi i bazuar në testet e tregimeve (SDD).<ref>"Story Test-Driven Development" (PDF). Retrieved 15 April.</ref> Të gjitha këto procese ndihmojnë zhvilluesit dhe testuesit të kuptojnë nevojat e klientëve para implementimit dhe lejojnë klientët të mund të komunikojnë në gjuhën e tyre të domain-it. Modelimi Agile (AM) është një metodologji për modelimin dhe dokumentimin e sistemeve softuerikë, e bazuar në praktikat më të mira. Ajo është një koleksion vlerash dhe parimesh që mund të aplikohen në një projekt zhvillimi softuerik (agil). Kjo metodologji është më fleksibël se metodat tradicionale të modelimit, duke e bërë atë më të përshtatshme në një mjedis që ndryshon shpejt.<ref>"Agile Modeling (AM) Home Page: Effective Practices for Modeling and Documentation".</ref> Ajo është pjesë e paketës së mjeteve për zhvillimin softuerik agil. ==== Testimi i shkathët ==== '''Testimi Agile''' është një praktikë e testimit të softuerit që ndjek parimet e zhvillimit agil të softuerit. Testimi Agile përfshin të gjithë anëtarët e një ekipi agil të ndërkufizuar, me ekspertizën speciale të kontribuar nga testuesit, për të siguruar dorëzimin e vlerës së biznesit që kërkohet nga klienti në intervale të shpeshta, duke punuar me një ritëm të qëndrueshëm. '''Specifikimi përmes shembujve''' përdoret për të kapur shembuj të sjelljeve të dëshiruara dhe të padëshiruara dhe për të udhëhequr kodimin. '''Backlogs''' Në menaxhimin e projekteve agile, backlog-u i produktit i referohet një liste të renditur sipas prioriteteve të funksionaliteteve që një produkt duhet të përmbushë. Ndonjëherë quhet si një listë për të bërë,<ref>Atlassian. "The product backlog: your ultimate to-do list". Atlassian. Retrieved 19 December 2021.</ref> dhe konsiderohet si një "objekt" (një formë dokumentimi) brenda kuadrit të zhvillimit softuerik Scrum.<ref name="ScrumBacklog">"What is a Product Backlog?" Scrum.org. Retrieved 19 December 2021.</ref> Backlog-u i produktit ka emra të ndryshëm në kuadër të metodologjive të ndryshme të menaxhimit të projekteve, siç janë backlog-u i produktit në Scrum,<ref name="AgileCorePractice">"Agile Core Practice: Prioritized Requirements". agilemodeling.com. Retrieved 19 December 2021.</ref> lista e elementeve të punës në Disciplined Agile,<ref name="AgileCoreAndWorkItems">"Agile Core Practice: Prioritized Requirements". agilemodeling.com. Retrieved 19 December 2021. "Artifact: Work Items List". www.utm.mx. Retrieved 19 December 2021.</ref> dhe pishina e opsioneve në Lean.<ref name="AgileCorePractice">"Agile Core Practice: Prioritized Requirements". agilemodeling.com. Retrieved 19 December 2021.</ref> Në kuadrin e Scrum, krijimi dhe mirëmbajtja e vazhdueshme e backlog-ut të produktit është pjesë e përgjegjësisë së pronarit të produktit. ==== Zhvillimi i drejtuar nga sjellja ==== '''Zhvillimi i bazuar në sjellje (BDD)''' përfshin emërtimin e testeve të softuerit duke përdorur gjuhën e domain-it për të përshkruar sjelljen e kodit. ==== Integrim i vazhdueshëm ==== '''Integrimi i vazhdueshëm (CI - Continuous Integration)''' është praktika e integrimit të ndryshimeve të kodit burimor shpesh dhe sigurimi që baza e kodit të integruar të jetë në një gjendje të punueshme. ==== Ekipi ndërfunksional ==== Një ekip ndër-funksional (XFN), i njohur gjithashtu si ekip multidisiplinar ose interdisiplinar,<ref name="CrossFunctionalTeam">What is a Cross-functional Team? Definition and meaning. Use of XFN as abbreviation. A leadership blog named XFN.</ref> është një grup njerëzish me ekspertizë të ndryshme funksionale që punojnë drejt një qëllimi të përbashkët.<ref>Krajewski, L. J., & Ritzman, L. P. (2005). Operations Management: Processes and Value Chains. Pearson Education. Upper Saddle River.</ref> Ai mund të përfshijë njerëz nga departamentet e financës, marketingut, operacioneve dhe burimeve njerëzore. Zakonisht, ai përfshin punonjës nga të gjitha nivelet e një organizate. Anëtarët mund të vijnë gjithashtu nga jashtë organizatës (sidomos nga furnizuesit, klientët kyç, ose konsulentët). ==== Stand up ditor ==== Në literaturë, përdoren terma të ndryshëm për përshtatjen e metodës, si "përshtatja e metodës", "përshtatja e pjesëve të metodës" dhe "inxhinieria e metodës së situatës". Përshtatja e metodës përcaktohet si: Përshtatshmëria ndaj situatës është një veçori e rëndësishme e metodave të shkathëta, që u lejon ekipeve të zhvillimit të përshtatin metodat e punës sipas nevojave të produkteve individuale, në krahasim me metodat më të orientuara nga plani.<ref>{{Cite book|last=Morris|first=David|title=The Paradox of Agile Transformation: Why trying too hard to be Agile stops organisations from becoming truly agile|publisher=University of Auckland|year=2015|location=NZ|lang=en|doi=10.13140/RG.2.2.32698.08640}}</ref> Potencialisht, shumica e metodave të shkathëta mund të jenë të përshtatshme për përshtatjen e metodave, siç është DSDM e përshtatur në një kontekst CMM . dhe XP të përshtatura me teknikën e ''praktikave të përshkrimit të rregullave'' (RDP).<ref>{{Cite book|last=Mirakhorli|first=M.|title=Proceedings of the 2008 international workshop on Scrutinizing agile practices or shoot-out at the agile corral (APOS '08)|last2=Rad|first2=A.K.|last3=Shams|first3=F.|last4=Pazoki|first4=M.|last5=Mirakhorli|first5=A.|publisher=ACM|year=2008|isbn=978-1-60558-021-0|pages=23–32|lang=en|chapter=RDP technique: a practice to customize xp|doi=10.1145/1370143.1370149}}</ref> Jo të gjithë mbështetësit e shkathët pajtohen, megjithatë, me Schwaber që vëren "kështu u futëm në telashe në radhë të parë, duke menduar se problemi nuk ishte të kishim një metodologji të përsosur. Përpjekjet [duhet] të përqendrohen në ndryshimet [të nevojshme] në ndërmarrje". Bas Vodde e përforcoi këtë këndvështrim, duke sugjeruar që ndryshe nga metodologjitë tradicionale, të mëdha që kërkojnë nga ju të zgjidhni dhe zgjidhni elementë, Scrum ofron bazat mbi të cilat shtoni elementë shtesë për të lokalizuar dhe kontekstualizuar përdorimin e tij. Përgjithësisht, praktikuesit nuk i përdorin metodat e zhvillimit të sistemeve, ose metodat e shkathëta specifikisht, në përputhje me udhëzimet e librit, shpesh duke zgjedhur të lënë jashtë ose të përshtatin disa nga praktikat e një metode për të krijuar një metodë të brendshme. Në praktikë, metodat mund të përshtaten duke përdorur mjete të ndryshme. Gjuhët gjenerike të modelimit të proceseve, si [[Gjuha e Unifikuar e Modelimit|gjuha e unifikuar e modelimit,]] mund të përdoren për të përshtatur metodat e zhvillimit të softuerit. Sidoqoftë, ekzistojnë gjithashtu mjete të dedikuara për inxhinierinë e metodave, siç është Koncepti iThelbit dhe Inxhinierisë Softuerike të SEMAT . === Në shkallë të gjerë, në det të hapur dhe të shpërndarë === Zhvillimi i softuerit të shkathët është parë gjerësisht si shumë i përshtatshëm për disa lloje mjedisesh, duke përfshirë grupe të specializuara të zhvilluesve që punojnë në projekte të reja,<ref name="boehm2004"/><ref name="beck1999">{{Cite book|last=Beck|first=K.|title=Extreme Programming Explained: Embrace Change|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck|publisher=Addison-Wesley|year=1999|isbn=978-0-321-27865-4|location=Boston, MA|lang=en|author-link=Kent Beck}}</ref> dhe sfidat dhe kufizimet që hasen në adoptimin e metodave të zhvillimit të softuerit të shkathët në një organizatë të madhe, me infrastrukturë të trashëguar, janë të dokumentuara dhe të kuptuara mirë.<ref>{{Cite web|last=Evans|first=Ian|title=Agile Delivery at British Telecom|url=http://www.methodsandtools.com/archive/archive.php?id=43|access-date=21 shkurt 2011|lang=en}}</ref> Si përgjigje, një sërë strategjish dhe modelesh ka përparuar për të tejkaluar sfidat me përpjekje zhvillimi në shkallë të gjerë (>20 zhvillues) ose ekipe zhvillimi të shpërndara (jo të vendosura),<ref name="BridgingTheDistance">{{Cite web|title=Bridging the Distance|url=http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/184414899|access-date=1 shkurt 2011|publisher=Sdmagazine.com|lang=en}}</ref><ref name="AgileOffshore">{{Cite web|last=Fowler|first=Martin|title=Using an Agile Software Process with Offshore Development|url=http://www.martinfowler.com/articles/agileOffshore.html|access-date=6 qershor 2010|publisher=Martinfowler.com|lang=en}}</ref> mes sfidave të tjera, tani ka disa struktura të njohura që synojnë të zbusin ose shmangin këto sfida. Ka shumë mendime të kundërta nëse të gjitha këto janë efektive apo me të vërtetë përshtaten me përkufizimin e zhvillimit të shkathët, dhe kjo mbetet një fushë kërkimore aktive dhe e vazhdueshme. Kur zhvillimi i shkathët i softuerit zbatohet në një ambient të shpërndarë (me ekipe të shpërndara nëpër vende të shumta biznesi), ai zakonisht quhet zhvillim i shkathët i softuerit të shpërndarë. Qëllimi është të shfrytëzohen përfitimet unike të ofruara nga çdo qasje. Zhvillimi i shpërndarë i mundëson organizatave të ndërtojnë softuer duke ngritur në mënyrë strategjike ekipe në pjesë të ndryshme të globit, duke ndërtuar praktikisht softuer gjatë gjithë orarit (më shpesh i referuar si modeli ndjekës i diellit). Nga ana tjetër, zhvillimi i shkathët siguron rritje të dukshmërisë, reagime të vazhdueshme dhe më shumë fleksibilitet kur iu përgjigjet ndryshimeve. === Domenet e rregulluara === Metodat e zhvillimit të softuerit të shkathët fillimisht janë konsideruar si më të përshtatshmet për zhvillime jo kritike të produkteve, duke përjashtuar kështu përdorimin në fusha të rregulluara si pajisjet mjekësore, farmaceutike, financiare, sistemet bërthamore, automobilat dhe sektorët e avionikës, etj.Sidoqoftë, gjatë viteve të fundit, ka pasur disa iniciativa për përshtatjen e metodave të shkathëta për këto fusha.<ref name="Cawley2010">{{Cite book|last=Cawley|first=Oisín|title=Lean Enterprise Software and Systems|last2=Wang|first2=Xiaofeng|last3=Richardson|first3=Ita|date=2010|isbn=978-3-642-16415-6|editor-last=Abrahamsson|editor-first=Pekka|series=Lecture Notes in Business Information Processing|volume=65|pages=31–36|lang=en|chapter=Lean/Agile Software Development Methodologies in Regulated Environments – State of the Art|doi=10.1007/978-3-642-16416-3_4|hdl=10344/683|editor-last2=Oza|editor-first2=Nilay}}</ref><ref name="McHugh2014">{{Cite book|last=McHugh|first=Martin|url=https://arrow.dit.ie/cgi/viewcontent.cgi?article=1152&context=scschcomcon|title=Software Process Improvement and Capability Determination|last2=McCaffery|first2=Fergal|last3=Coady|first3=Garret|date=2014-11-04|isbn=978-3-319-13035-4|editor-last=Mitasiunas|editor-first=Antanas|series=Communications in Computer and Information Science|volume=477|pages=190–201|lang=en|chapter=An Agile Implementation within a Medical Device Software Organisation|doi=10.1007/978-3-319-13036-1_17|editor-last2=Rout|editor-first2=Terry|editor-last3=O'Connor|editor-first3=Rory V.|editor-last4=Dorling|editor-first4=Alec|display-editors=3}}</ref><ref>{{Cite book|last=Wang|first=Yang|title=Product-Focused Software Process Improvement|last2=Ramadani|first2=Jasmin|last3=Wagner|first3=Stefan|date=2017-11-29|isbn=9783319699257|series=Lecture Notes in Computer Science|volume=10611|pages=324–340|lang=en|chapter=An Exploratory Study on Applying a Scrum Development Process for Safety-Critical Systems|bibcode=2017arXiv170305375W|doi=10.1007/978-3-319-69926-4_23}}</ref><ref name="SafeScrum">{{Cite web|title=SafeScrum - SINTEF|url=http://www.sintef.no/safescrum|access-date=2019-03-26|publisher=Sintef.no|lang=en}}</ref> Ekzistojnë shumë standarde që mund të zbatohen në fusha të rregulluara, siç janë: ISO 26262, [[ISO 9000]], [[ISO 9000|ISO 9001]] dhe ISO/IEC 15504 . Një numër shqetësimesh kryesore janë të një rëndësie të veçantë në fushat e rregulluara:<ref name="Fitzgerald2013">{{Cite book|last=Fitzgerald|first=B.|title=2013 35th International Conference on Software Engineering (ICSE)|last2=Stol|first2=K.-J.|last3=O'Sullivan|first3=R.|last4=O'Brien|first4=D.|date=maj 2013|isbn=978-1-4673-3076-3|pages=863–872|lang=en|chapter=Scaling agile methods to regulated environments: An industry case study|doi=10.1109/ICSE.2013.6606635|hdl=10344/3055}}</ref> * Sigurimi i cilësisë (QA): Menaxhimi sistematik dhe i natyrshëm i cilësisë që mbështet një proces të kontrolluar profesional dhe besueshmërinë dhe korrektësinë e produktit. * Siguria dhe siguria: Planifikimi formal dhe menaxhimi i rrezikut për të ulur kërcënimet ndaj sigurisë për përdoruesit dhe për të mbrojtur në mënyrë të sigurt përdoruesit nga keqpërdorimi i paqëllimshëm dhe me qëllim të keq. * Gjurmueshmëria : Dokumentacioni që ofron dëshmi të auditueshme të përputhshmërisë rregullatore dhe lehtëson gjurmueshmërinë dhe hetimin e problemeve. * Verifikimi dhe vlefshmëria (V&V): pjesëmarrja e këtyre aktiviteteve gjatë gjithë procesit të zhvillimit të softuerit (p.sh. specifikimet e kërkesave të përdoruesit, specifikimet funksionale, specifikimet e dizajnit, rishikimi i kodit, testet e njësisë, testet e integrimit, testet e sistemit). == Përvoja dhe adoptimi == Megjithëse praktikat e zhvillimit të softuerit të shkathët mund të përdoren me çdo paradigmë ose gjuhë programimi në praktikë, ato fillimisht ishin të lidhura ngushtë me mjedise të orientuara nga objekti si Smalltalk, Lisp dhe më vonë Java, C#. Përdoruesit fillestarë të metodave të shkathëta ishin zakonisht ekipe të vogla dhe të mesme që punonin në sisteme të paprecedentë me kërkesa që ishin të vështira për t'u finalizuar dhe me gjasë që të ndryshonin gjatë sistemit po zhvillohej.<ref>{{Cite book|last=Beck|first=Kent|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1 1–24]|lang=en}}</ref> === Matja e shkathtësisë === ==== Vlerësimet e brendshme ==== ''Indeksi i matjes së shkathtësisë vlerëson, ndër të tjera, zhvillimet në raport me pesë aspekte të rëndësishme të zhvillimit të produktit: '''kohëzgjatjen''', '''rrezikun''', '''risinë''', '''përpjekjet''' dhe '''ndërveprimin'''.'' Teknika të tjera mbështetet në qëllime të matshme<ref>{{Cite web|last=Peter Lappo|last2=Henry C.T. Andrew|title=Assessing Agility|url=http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915040232/http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf|archive-date=15 shtator 2009|access-date=6 qershor 2010|lang=en}}</ref> dhe një studim sugjeron që shpejtësia mund të përdoret si një metrikë e shkathtësisë. Ekzistojnë gjithashtu vetë-vlerësime të shkathëta për të përcaktuar nëse një grup po përdor praktika të shkathët të zhvillimit të softuerit (testi i Nokia-s,<ref>{{Cite web|last=Joe Little|date=2 dhjetor 2007|title=Nokia test, A scrum-specific test|url=http://agileconsortium.blogspot.com/2007/12/nokia-test.html|access-date=6 qershor 2010|publisher=Agileconsortium.blogspot.com|lang=en}}</ref> testi Karlskrona,<ref>{{Cite web|last=Mark Seuffert|last2=Mayberg, Sweden|title=Karlskrona test, A generic agile adoption test|url=http://mayberg.se/learning/karlskrona-test|access-date=5 prill 2014|publisher=Mayberg.se|lang=en}}</ref> testi me 42 pikë).<ref>{{Cite web|title=How Agile Are You? (Take This 42 Point Test)|url=http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140505223335/http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/|archive-date=5 maj 2014|access-date=3 prill 2014|publisher=allaboutagile.com/|lang=en}}</ref> ==== Sondazhet publike ==== Një nga studimet i mëparshëm që raportoi fitime në cilësi, produktivitet dhe kënaqësi të biznesit duke përdorur metoda të shkathëta të zhvillimit të softuerit ishte një sondazh i realizuar nga Shine Technologies nga nëntori 2002 deri në janar 2003.<ref>{{Cite web|date=janar 2003|title=Agile Methodologies Survey Results|url=http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100821225423/http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf|archive-date=21 gusht 2010|access-date=3 qershor 2010|publisher=Shine Technologies|lang=en|quote=95% stated that there was either no effect or a cost reduction ... 93% stated that productivity was better or significantly better ... 88% stated that quality was better or significantly better ... 83% stated that business satisfaction was better or significantly better}}</ref> Një sondazh i ngjashëm, '''State of Agile''', zhvillohet çdo vit që nga viti 2006 dhe përfshin mijëra pjesëmarrës nga komuniteti global i zhvilluesve të softuerit. Ky sondazh monitoron tendencat në lidhje me përfitimet e perceptuara të shkathtësisë, mësimet e nxjerra dhe praktikat më të mira. Çdo vit, sondazhi raporton një rritje të numrit të atyre që thonë se zhvillimi i shkathët i ndihmon ata të dorëzojnë softuer më shpejt, përmirëson aftësinë për të menaxhuar ndryshimet në prioritetet e klientëve dhe rrit produktivitetin.<ref>{{Cite web|date=27 janar 2014|title=2013 State of Agile report: Why Agile?|url=http://stateofagile.versionone.com/why-agile/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140828012224/http://stateofagile.versionone.com/why-agile/|archive-date=28 gusht 2014|access-date=13 gusht 2014|publisher=stateofagile.com|lang=en}}</ref> Sondazhet gjithashtu kanë treguar vazhdimisht rezultate më të mira me metodat e zhvillimit të produktit të shkathët në krahasim me menaxhimin klasik të projektit.<ref>{{Cite web|last=Ambler|first=Scott|author-link=Scott Ambler|date=3 gusht 2006|title=Survey Says: Agile Works in Practice|url=http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/191800169;jsessionid=2QJ23QRYM3H4PQE1GHPCKH4ATMY32JVN?queryText=agile+survey|access-date=3 qershor 2010|website=Dr. Dobb's|lang=en|quote=Only 6% indicated that their productivity was lowered ... No change in productivity was reported by 34% of respondents and 60% reported increased productivity ... 66% [responded] that the quality is higher ... 58% of organizations report improved satisfaction, whereas only 3% report reduced satisfaction.}}</ref> Në ekuilibër, ka raporte që disa mendojnë se metodat e zhvillimit të shkathët janë ende shumë të reja për të mundësuar kërkime të gjera akademike të suksesit të tyre.<ref>{{Cite web|date=19 janar 2007|title=Answering the "Where is the Proof That Agile Methods Work" Question|url=http://www.agilemodeling.com/essays/proof.htm|access-date=2 prill 2010|publisher=Agilemodeling.com|lang=en}}</ref> === Grackat e zakonshme të zhvillimit të softuerit të shkathët === Organizatat dhe ekipet që adoptojnë zhvillimin e softuerit të shkathët shpesh hasin vështirësi kur kalojnë nga metodat tradicionale, si zhvillimi në ujëvarë, në procese më fleksibël, ku ekipet duhet të ndjekin një qasje të shkathët që mund të jetë shumë më e detajuar dhe e ndërlikuar.<ref name="The Art of Agile Development">{{Harvnb|Shore|Warden|2008}}</ref> Këto shpesh quhen ''antimodele të shkathëta'' ose më shpesh ''erëra të shkathëta'' . Më poshtë janë disa shembuj të zakonshëm: ==== Mungesa e dizajnit të përgjithshëm të produktit ==== Një nga qëllimet kryesore të zhvillimit të softuerit të shkathët është të fokusohet më shumë në krijimin e softuerit funksional dhe më pak në krijimin e dokumentacionit të detajuar. Kjo është në kundërshtim me modelet tradicionale si zhvillimi në ujëvarë, ku procesi është shumë i kontrolluar dhe çdo ndryshim i vogël kërkon përditësime të mëdha të dokumentacionit mbështetës. Megjithatë, kjo nuk do të thotë që nuk duhet të bëhet analiza apo dizajni. Moskryerja e një analize të thelluar mund të çojë në një zhvillim të shpejtë fillestar, por më pas të krijojë nevojën për ripunim të rëndësishëm kur sistemi zgjerohet. Një nga veçoritë e rëndësishme të zhvillimit të softuerit të shkathët është përsëritshmëria, që do të thotë se dizajni evoluon gjatë zhvillimit të softuerit. Kjo i mundëson ekipeve të zbulojnë mundësi për ripërdorim dhe të shmangin zgjidhjet që mund të krijojnë probleme më vonë.<ref>{{Cite book|last=Beck|first=Kent|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48 48–49]|lang=en}}</ref> ==== Shtimi i tregimeve në një përsëritje në vazhdim ==== Në zhvillimin e softuerit të shkathët, ''tregimet'' (të ngjashme me përshkrimet [[Use case|e rasteve të përdorimit]] ) zakonisht përdoren për të përcaktuar kërkesat dhe një ''përsëritje'' është një periudhë e shkurtër kohore gjatë së cilës ekipi fokusohet në qëllime specifike.<ref>{{Cite web|last=Rouse|first=Margaret|title=Sprint (software development) definition|url=http://searchsoftwarequality.techtarget.com/definition/Scrum-sprint|access-date=2 tetor 2015|website=searchsoftwarequality.techtarget.com|lang=en}}</ref> Shtimi i tregimeve në një përsëritje në vazhdim është e dëmshme për një rrjedhë të qetë të punës. Këto duhet t'i shtohen sasisë së mbetur të produktit dhe t'i jepen përparësi për një përsëritje të mëvonshme ose në raste të rralla përsëritja mund të anulohet.<ref name="axisagile.com.au">{{Cite web|last=Goldstein|first=Ilan|date=11 tetor 2011|title=Sprint issues – when sprints turn into crawls|url=http://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/|access-date=2014-06-08|website=www.axisagile.com.au|lang=en}}</ref> Kjo nuk do të thotë që një histori nuk mund të zgjerohet. Ekipet shpesh duhet të përballen me informacion të ri, i cili mund të krijojë detyra shtesë për një histori. Nëse ky informacion i ri pengon përfundimin e historisë brenda një përsëritjeje, ai duhet të shtyhet për një përsëritje të mëvonshme. Megjithatë, ky informacion i ri duhet të marrë përparësi ndaj të gjitha histori të tjera të mbetura, pasi mund të ketë ndryshuar prioritetin e fillestar të historisë, duke e bërë atë më të rëndësishme për zhvillimin e mëtejshëm. ==== Mungesa e mbështetjes nga sponsorët ==== Zhvillimi i shkathët i softuerit shpesh zbatohet nga ekipet e zhvillimit të softuerit në organizata, që synojnë optimizimin e proceseve të tyre të zhvillimit dhe sigurinë e stabilitetit në ciklin jetësor të zhvillimit të softuerit. Pa mbështetje nga sponsorët, këto ekipe mund të hasin vështirësi dhe rezistencë nga partnerët e biznesit, ekipet e tjera të zhvillimit dhe menaxhmenti. Po ashtu, ato mund të vuajnë nga mungesa e financimit dhe burimeve të nevojshme për të realizuar qëllimet e përcaktuara.<ref>{{Cite web|title=Project Roles and Responsibility Distribution|url=http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd|access-date=2014-06-15|website=agile-only.com|lang=en|archive-date=18 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418122752/http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd|url-status=dead}}</ref> Kjo rrit rastin e dështimit.<ref>{{Cite web|last=Bourne|first=Lynda|title=What Does a Project Sponsor Really Do?|url=http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140607221010/http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html|archive-date=7 qershor 2014|access-date=2014-06-08|website=blogs.pmi.org|lang=en}}</ref> ==== Trajnim i pamjaftueshëm ==== Një sondazh i realizuar nga VersionOne zbuloi se të anketuarit theksuan trajnimin e pamjaftueshëm si shkakun më të rëndësishëm për zbatimin e dështuar të shkathët<ref>{{Cite web|title=9th State of Agile Report|url=http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150112225122/http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp|archive-date=12 janar 2015|access-date=2014-06-08|website=Stage of Agile Survey|publisher=VersionOne|lang=en}}</ref> Ekipet mund të mendojnë se zhvillimi i shkathët është më i thjeshtë dhe më i shpejtë se metodat si ujëvara, duke menduar se nuk ka rregulla të qarta. Megjithatë, zhvillimi i shkathët ka parime dhe praktika të qarta që udhëhojnë ekipet për të arritur efikasitet dhe cilësi, duke u fokusuar në fleksibilitet dhe bashkëpunim. ==== Roli i pronarit të produktit nuk është plotësuar siç duhet ==== [[Scrum (zhvillimi)|Pronari i produktit]] ka përgjegjësinë për të përfaqësuar biznesin në aktivitetin e zhvillimit dhe shpesh është roli më kërkues.<ref>{{Cite book|last=Sims, Chris|title=The Elements of Scrum|last2=Johnson, Hillary Louise|date=2011-02-15|publisher=Dymaxicon|edition=Kindle|page=73|lang=en}}</ref> Një gabim i zakonshëm është që roli i pronarit të produktit të mbulohet nga dikush nga ekipi i zhvillimit. Kjo e bën ekipin të marrë vendime për prioritizimin pa pasur reagime të drejtpërdrejta nga biznesi, duke i detyruar ata të zgjidhin çështje biznesi brenda ekipit ose të vonojnë punën për të marrë drejtim nga jashtë. Kjo shpesh çon në shpërqendrim dhe dëmton bashkëpunimin.<ref>{{Cite web|last=Rothman|first=Johanna Rothman|date=25 gusht 2011|title=When You Have No Product Owner at All|url=http://www.jrothman.com/blog/mpd/2011/08/when-you-have-no-product-owner-at-all.html|access-date=2014-06-08|website=www.jrothman.com|lang=en}}</ref> ==== Skuadrat nuk janë të fokusuara ==== Zhvillimi i softuerit të shkathët kërkon që ekipet të angazhohen plotësisht për produktin dhe të përqendrohen vetëm në atë punë. Megjithatë, anëtarët e ekipit që duket se kanë kapacitet të lirë shpesh pritet të marrin përsipër detyra të tjera, duke bërë të vështirë për ta që të kontribuojnë në përfundimin e punës për të cilën ekipi ishte angazhuar.<ref>{{Cite web|last=Fox|first=Alyssa|date=8 prill 2014|title=Working on Multiple Agile Teams|url=http://techwhirl.com/working-multiple-agile-teams/|access-date=2014-06-14|website=techwhirl.com/|lang=en}}</ref> ==== Përgatitje/planifikim i tepruar ==== Ekipet mund të bien në grackën e shpenzimit të tepërt të kohës në përgatitje ose planifikim. Ky është një gabim i zakonshëm për ekipet që nuk janë mjaft të njohura me zhvillimin e softuerit të shkathët, ku ata ndihen të detyruar të kenë një kuptim dhe specifikim të plotë të të gjitha historive. Në të vërtetë, ekipet duhet të jenë të gatshme të përparojnë vetëm me ato histori për të cilat kanë besim dhe të vazhdojnë të zbulojnë dhe përgatisin punën për përsëritjet e ardhshme, duke i konsideruar këto si përpunim ose rregullim të mbeturinave. ==== Zgjidhja e problemeve në standupin e përditshëm ==== Një qëndrim i përditshëm duhet të jetë një takim i fokusuar dhe në kohë ku të gjithë anëtarët e ekipit ndajnë informacion. Nëse ndodhin probleme, shpesh mund të kërkojnë vetëm përfshirjen e disa anëtarëve të ekipit dhe mund të mos jetë përdorimi më efikas i kohës së të gjithë grupit. Nëse ekipi fillon të zhytet në zgjidhjen e këtyre problemeve gjatë aktiviteteve të përditshme, është më mirë t'i shtyhet zgjidhja për një moment të dytë, kur një nën-ekip mund të diskutojë dhe të merret me to, zakonisht menjëherë pas përfundimit të punëve të planifikuara.<ref>{{Cite web|title=Daily Scrum Meeting|url=http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/daily-scrum|access-date=2014-06-14|website=www.mountaingoatsoftware.com|lang=en}}</ref> ==== Caktimi i detyrave ==== Një nga përfitimet kryesore të zhvillimit të softuerit të shkathët është fuqizimi i ekipit për të marrë vendime, duke qenë më afër problemit dhe situatës. Për më tepër, ekipet duhet të bëjnë zgjedhje sa më afër momentit të zbatimit, për të përdorur informacionin më të saktë dhe të përditësuar për vendimmarrjen. Nëse detyrat u caktohen anëtarëve të ekipit nga jashtë ose shumë herët në proces, kjo mund të minojë përfitimet e vendimmarrjes lokale dhe të shpejtë, duke e bërë procesin më të ngadalshëm dhe më pak efikas.<ref name="Effective Sprint Planning">{{Cite web|last=May|first=Robert|title=Effective Sprint Planning|url=http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140628102810/http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx|archive-date=28 qershor 2014|access-date=2014-06-14|website=www.agileexecutives.org|lang=en}}</ref> Duke u caktuar detyra të caktuara, anëtarëve të ekipit u vihet një kufizim i roleve (p.sh., anëtari i ekipit A duhet të kryejë gjithmonë punën e bazës së të dhënave), duke i kufizuar mundësitë për trajnime dhe zhvillim të mëtejshëm ndërmjet tyre. Kjo mund të pengojë fleksibilitetin dhe mundësitë për t’u rritur si një ekip, duke ngushtuar mundësitë për ndihmën e ndërsjellë dhe krijimin e njohurive të përbashkëta.<ref name="Effective Sprint Planning"/> Vetë anëtarët e ekipit mund të zgjedhin të marrin përsipër detyra që zgjerojnë aftësitë e tyre dhe ofrojnë mundësi ndër-trajnimi. ==== Scrum master si kontribues ==== Në kornizën Scrum, roli i masterit të Scrum është i fokusuar në sigurinë që procesi Scrum ndiqet në mënyrë të saktë dhe që ekipi i Scrum ka mbështetje për të përfunduar detyrat e tij. Një gabim i zakonshëm është që masteri i Scrum të përfshihet drejtpërdrejt në zhvillimin e produktit, duke kontribuar si një zhvillues. Edhe pse kjo nuk është ndaluar shprehimisht nga korniza Scrum, roli kryesor i masterit të Scrum është të sigurojë që ekipi të ndiqet procesin dhe të ndihmojë në heqjen e pengesave, dhe jo të marrë pjesë aktivisht në krijimin e produktit. Kjo i mundëson masterit të Scrum të fokusohet në lehtësimin e procesit dhe udhëheqjen e ekipit drejt suksesit.<ref name="agileconnection.com">{{Cite web|last=Berczuk|first=Steve|title=Mission Possible: ScrumMaster and Technical Contributor|url=http://www.agileconnection.com/article/mission-possible-scrummaster-and-technical-contributor?page=0%2C1|access-date=2014-06-14|website=www.agileconnection.com|lang=en}}</ref> Një master scrum, si një ekspert i multitasking-ut, shpesh përballet me ndërrime të shpeshta të kontekstit, gjë që mund ta bëjë sfiduese ruajtjen e produktivitetit. Për më tepër, duke qenë përgjegjës për heqjen e pengesave që pengojnë ekipin të përparojë, përfitimi nga përparimi në detyrat individuale mund të mos ketë të njëjtën peshë me vonesat e shkaktuara nga mungesa e burimeve apo kapacitetit për të adresuar ato pengesa.<ref>{{Cite web|title=How to Implement Agile Scrum|url=https://aristeksystems.com/blog/how-not-to-burn-your-budget-with-agile-scrum/|access-date=2022-01-04|lang=en}}</ref> ==== Mungesa e automatizimit të testit ==== Për shkak të natyrës përsëritëse të metodologjisë Agile, shpesh kërkohen cikle të shumta testimi. Automatizimi i testimit luan një rol kyç në zvogëlimin e ndikimit të testeve të përsëritura, si ato të njësisë, integrimit dhe regresionit, duke u mundësuar zhvilluesve dhe testuesve të përqendrohen në detyra që ofrojnë më shumë vlerë.<ref>{{Cite web|last=Namta|first=Rajneesh|title=Thoughts on Test Automation in Agile|url=http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile|access-date=2014-06-14|website=www.infoq.com|lang=en|archive-date=18 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140818062107/http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile|url-status=dead}}</ref> Automatizimi i testimit mbështet gjithashtu rifaktorimin e vazhdueshëm, i cili është thelbësor në zhvillimin e përsëritur të softuerit. Ai i mundëson zhvilluesit të ekzekutojë shpejt teste për të konfirmuar se rifaktorimi nuk ka ndikuar në funksionalitetin e aplikacionit, duke zvogëluar ngarkesën e punës dhe rritur besimin se procesi i pastrimit nuk ka sjellë defekte të reja. ==== Lejimi i rritjes së borxhit teknik ==== Përqendrimi i tepërt në zhvillimin e funksionaliteteve të reja mund të çojë në akumulimin e borxhit teknik. Për të shmangur këtë, është e rëndësishme që ekipi të planifikojë kohë për të adresuar dhe rifaktoruar defektet ekzistuese. Borxhi teknik dëmton aftësinë për të planifikuar me saktësi, duke shtuar punën e paplanifikuar, pasi problemet në prodhim shpesh shpërqendrojnë ekipin dhe ngadalësojnë përparimin e mëtejshëm.<ref name="Technical Debt + Red October">{{Cite web|last=Band|first=Zvi|date=22 mars 2014|title=Technical Debt + Red October|url=http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/|access-date=8 qershor 2014|lang=en|archive-date=14 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714193439/http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/|url-status=dead}}</ref> Ndërsa sistemi zhvillohet, është e rëndësishme të rifaktohet .<ref>{{Cite web|last=Shore|first=James|title=The Art of Agile Development: Refactoring|url=http://www.jamesshore.com/Agile-Book/refactoring.html|access-date=2014-06-14|website=www.jamesshore.com|lang=en}}</ref> Me kalimin e kohës, mungesa e mirëmbaajtjes së vazhdueshme rezulton në një rritje të numrit të defekteve dhe kostove të zhvillimit, duke ndikuar negativisht në efikasitetin dhe cilësinë e përgjithshme të produktit.<ref name="Technical Debt + Red October2">{{cite web|last1=Band|first1=Zvi|date=22 mars 2014|title=Technical Debt + Red October|url=http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/|access-date=8 qershor 2014|lang=en|archive-date=14 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714193439/http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/|url-status=dead}}</ref> ==== Përpjekja për të marrë shumë në një përsëritje ==== Një keqkuptim i zakonshëm është se zhvillimi i softuerit të shkathët lejon ndryshime të vazhdueshme pa kufizime. Megjithatë, backlog-u i përsëritjes përfaqëson një marrëveshje të qartë për punën që duhet të përfundohet brenda një përsëritjeje, duke ofruar një strukturë dhe fokus për ekipin gjatë asaj periudhe.<ref>{{cite web|title=Step 4: Sprint Planning (Tasks)|url=http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629145319/http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/|archive-date=29 qershor 2014|access-date=2014-06-14|website=www.allaboutagile.com|lang=en}}</ref> Posedimi i shumë punëve të papërfunduara (WIP) rezulton në paefikasitet siç janë kalimet e kontekstit dhe formimi i grumbujve.<ref>{{cite web|last1=George|first1=Claire|date=3 mars 2014|title=Why Limiting Your Work-in-Progress Matters|url=http://leankit.com/blog/2014/03/limiting-work-in-progress/|access-date=2014-06-14|website=leankit.com|lang=en}}</ref> Ekipi duhet të shmangë ndjenjën e presionit për të marrë punë shtesë.<ref>{{cite web|last1=George|first1=Claire|date=3 mars 2014|title=Why Limiting Your Work-in-Progress Matters|url=http://leankit.com/blog/2014/03/limiting-work-in-progress/|access-date=2014-06-14|website=leankit.com|lang=en}}</ref> ==== Koha, burimet, shtrirja dhe cilësia e fiksuar ==== Zhvillimi i softuerit të shkathët rregullon paraprakisht kohëzgjatjen e përsëritjes, cilësinë dhe zakonisht burimet, edhe pse ruajtja e burimeve fikse mund të jetë sfiduese kur zhvilluesit ndërpriten shpesh për të trajtuar incidente të prodhimit. Ndërkohë, qëllimi mbetet fleksibël dhe i ndryshueshëm. Klienti ose pronari i produktit shpesh kërkon një afat të fiksuar për një përsëritje. Megjithatë, ekipet duhet të shmangin angazhimin për një kohë, burime dhe shtrirje të mbyllur njëkohësisht (të njohur si trekëndëshi i menaxhimit të projektit). Përpjekjet për të zgjeruar shtrirjen pa rritur burimet ose kohën në mënyrë proporcionale mund të çojnë në ulje të cilësisë.<ref name="adeptechllc.com">{{Cite web|last=McMillan|first=Keith|date=13 maj 2010|title=Time, Resources, Scope... and Quality.|url=http://www.adeptechllc.com/2010/05/13/time-resources-scope-and-quality/|access-date=2014-06-15|website=www.adeptechllc.com|lang=en|archive-date=12 janar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150112225211/http://www.adeptechllc.com/2010/05/13/time-resources-scope-and-quality/|url-status=dead}}</ref> ==== Djegia e zhvilluesve ==== Për shkak të ritmit të shpejtë dhe natyrës së vazhdueshme të praktikave të shkathëta, ekziston një rrezik i shtuar i lodhjes dhe djegies (burnout) midis anëtarëve të ekipit të zhvillimit. Presioni për të përmbushur afatet dhe për t’u përshtatur vazhdimisht me ndryshimet mund të ndikojë negativisht në mirëqenien dhe performancën e ekipit.<ref>{{Cite journal|date=janar 2016|title=Current study on limitations of Agile|journal=Procedia Computer Science|lang=en|volume=78|pages=291–297|doi=10.1016/j.procs.2016.02.056|doi-access=free}}</ref> == Menaxhimi i shkathët == Menaxhimi i shkathët i projektit është një proces i përsëritur zhvillimi, ku reagimet mblidhen vazhdimisht nga përdoruesit dhe palët e interesuara për të krijuar përvojën e duhur të përdoruesit. Metoda të ndryshme mund të përdoren për të kryer një proces të shkathët, këto përfshijnë [[Scrum (zhvillimi)|scrum]], [[Programimi ekstrem|programim ekstrem]], lean dhe kanban .<ref name="europeanbusinessreview.com">{{Cite web|date=1 nëntor 2019|title=The Procurement Call for Agile, What does it mean?|url=https://www.europeanbusinessreview.com/the-procurement-call-for-agile-what-does-it-mean|lang=en}}</ref> Termi "menaxhim i shkathët" zbatohet për një metodë përsëritëse, e cila përqendrohet në menaxhimin e projektimit dhe ndërtimit të aktiviteteve të inxhinierisë, teknologjisë së informacionit, dhe fushave të tjera të biznesit. Ky qasje synon ofrimin e zhvillimit të produkteve ose shërbimeve të reja në mënyrë fleksibile dhe ndërvepruese, duke u bazuar në parimet e shprehura në Manifestin për Zhvillimin e Softuerit të Shkathët. Ajo thekson vlerësimin e reagimeve të vazhdueshme, bashkëpunimin e ngushtë të ekipit, dhe përshtatjen e shpejtë ndaj ndryshimeve për të krijuar produkte që plotësojnë nevojat e përdoruesve.<ref>{{Cite book|last=Moran|first=Alan|title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People|date=2015|publisher=Springer|isbn=978-3-319-16262-1|lang=en}}</ref> Metrikat e shkathëta të menaxhimit ndihmojnë në reduktimin e konfuzionit, identifikimin e pikave të dobëta dhe matjen e performancës. Shkathtësia e zinxhirit të furnizimit lejon përshtatje të shpejtë me variacionet e ofertës dhe kërkesës. Shkathtësia strategjike është aftësia për të ndryshuar drejtimin ndërsa mjedisi evoluon, duke identifikuar dhe alokuar burimet për t'u adaptuar me ndryshimet e jashtme.<ref name="europeanbusinessreview.com3">{{Cite web|date=1 nëntor 2019|title=The Procurement Call for Agile, What does it mean?|url=https://www.europeanbusinessreview.com/the-procurement-call-for-agile-what-does-it-mean|lang=en}}</ref> Teknikat Agile X mund të quhen gjithashtu menaxhimi ekstrem i projektit . Është një variant i ciklit jetësor iterativ<ref>{{Cite web|date=2008-10-22|title=Which Life Cycle Is Best for Your Project?|url=https://pmhut.com/which-life-cycle-is-best-for-your-project|access-date=2009-10-23|website=PMHut|lang=en}}</ref> ku dorëzimet dorëzohen në faza. Dallimi kryesor midis zhvillimit të shkathët dhe atij iterativ është se metodat e shkathëta plotësojnë pjesë të vogla të dorëzuesve në çdo cikël shpërndarjeje (përsëritje),<ref>{{Cite web|title=Agile Project Management|url=http://www.versionone.com/agile-project-management/|access-date=1 qershor 2015|website=VersionOne|lang=en|archive-date=9 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150609232115/http://www.versionone.com/agile-project-management/|url-status=dead}}</ref> ndërsa metodat përsëritëse evoluojnë të gjithë grupin e dërgesave me kalimin e kohës, duke i përfunduar ato afër fundit të projektit.Si metodat përsëritëse, ashtu edhe ato të shkathëta, u zhvilluan si përgjigje ndaj sfidave që u shfaqën gjatë zhvillimit të modeleve të organizimit të projekteve më lineare. Për shembull, ndërsa projektet teknologjike bëhen gjithnjë e më komplekse, përdoruesit përfundimtarë shpesh hasin vështirësi në përcaktimin e kërkesave afatgjata pa pasur mundësinë të shohin prototipe që zhvillohen gradualisht. Projektet që zhvillohen në cikle të përsëritura mund të mbledhin vazhdimisht reagime, duke ndihmuar në përmirësimin dhe përsosjen e këtyre kërkesave. Menaxhimi i shkathët ofron gjithashtu një kornizë të thjeshtë që promovon këmbimi i mendimeve mbi përparimin e kaluar midis anëtarëve të ekipit .<ref>{{Cite web|title=What is Agile Management?|url=http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management|access-date=1 qershor 2015|publisher=Project Laneways|lang=en|archive-date=2 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150602074558/http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management|url-status=dead}}</ref>Ekipet që përdornin metodën tradicionale të planifikimit të ujëvarës dhe kaluan në mënyrën e shkathët të zhvillimit shpesh kalojnë një fazë transformimi dhe zakonisht kërkojnë mbështetje nga trajnerë të shkathët, të cilët i ndihmojnë në udhëheqjen e ekipit drejt një kalimi më të lehtë. Zakonisht ekzistojnë dy stile trajnimi të shkathët: trajnimi i bazuar në shtytje dhe i bazuar në tërheqje. Në këtë kuadër, një "sistem shtytjeje" mund të nënkuptojë një vlerësim paraprak të detyrave që mund të përshtaten në një sprint (punë shtytjeje), si në metodën tradicionale të Scrum, ndërsa një "sistem tërheqës" mund të nënkuptojë një mjedis ku detyrat kryhen vetëm kur kapaciteti është i disponueshëm .<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Jim|title=Personal Kanban: mapping work, navigating life|url=https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens|last2=De Maria Barry|first2=Tonianne|date=2011|publisher=Modus Cooperandi Press|isbn=978-1-4538-0226-7|edition=1st|location=Seattle, WA|page=[https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens/page/n14 38]|lang=en}}</ref> Qasjet e menaxhimit të shkathët janë përdorur gjithashtu dhe janë adoptimi në sektorët e biznesit dhe administratën shtetërore. Për shembull, brenda [[Qeveria Federale e Shteteve të Bashkuara|qeverisë federale të Shteteve të Bashkuara]], [[Agjencia e Shteteve të Bashkuara për Zhvillim Ndërkombëtar]] (USAID) po përdor një qasje bashkëpunuese të menaxhimit të projektit që fokusohet në përfshirjen e strategjive të bashkëpunimit, të mësuarit dhe përshtatjes (CLA) për të përsëritur dhe përshtatur programimin. Metodat e shkathëta përfshihen në ''Udhëzuesin për Trupin e Njohurive të Menaxhimit të Projektit'' ( ''PMBOK Guide Edition 6'' ) nën përkufizimin e '''ciklit jetësor të zhvillimit të produktit''' : Brenda ciklit të jetës së një projekti, zakonisht ka një ose më shumë faza që lidhen me zhvillimin e produktit, shërbimit, ose rezultatit. Këto quhen cikle zhvillimi (...) Ciklet adaptuese janë të tilla që përshtaten, janë të përsëritshme ose të incremental. Fusha e hollësishme caktohet dhe miratohet para fillimit të një iteracioni. Ciklet adaptuese quhen gjithashtu cikle agile ose cikle të drejtuara nga ndryshimi. [[Skeda:Agile_Brazil_2014_conference_entrance.jpg|djathtas|parapamje| Konferenca Agile Brazil 2014]] Sipas Jean-Loup Richet (bashkëpunëtor kërkimor në Institutin për Inovacionin dhe Shërbimet Strategjike [[ESSEC Business School|ESSEC]] ) "kjo mënyrë veprimi mund të aplikohet në mënyrë efektive për produktet jo-softuerike dhe për menaxhimin e projekteve në përgjithësi, veçanërisht në fushat e inovacionit dhe pasigurisë".Rezultati është një produkt ose projekt që i përgjigjet më mirë nevojave të aktuale të klientëve, duke u ofruar atyre me kosto më të ulëta, humbje më të vogla dhe më pak kohë, duke mundësuar kështu që kompanitë të arrijnë fitime më shpejt se me qasjet tradicionale . Teknikat e krijimit të softuerit të shkathët janë zbatuar gjerësisht për zhvillimin e produkteve softuerike dhe disa prej tyre përdorin veçori të caktuara të softuerit, siç janë teknologjitë e objekteve .<ref name="Smith2007">{{Cite book|last=Smith|first=Preston G|title=Flexible Product Development|url=https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit|publisher=Jossey-Bass|year=2007|isbn=978-0-7879-9584-3|page=[https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit/page/n44 25]|lang=en}}</ref> Megjithatë, këto teknika mund të përdoren gjithashtu në krijimin e produkteve jo-softuerike, si kompjuterët, pajisjet mjekësore, ushqimi, veshmbathja dhe muzika.<ref>{{Cite book|last=Newton Lee|title="Getting on the Billboard Charts: Music Production as Agile Software Development," ''Digital Da Vinci: Computers in Music''|publisher=Springer Science+Business Media|year=2014|isbn=978-1-4939-0535-5|lang=en}}</ref> Disa nga parimet më të gjera të zhvillimit të softuerit të shkathët kanë gjetur aplikim edhe në menaxhimin e përgjithshëm<ref>{{Cite book|last=Moran, Alan|title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People|publisher=Springer Verlag|year=2015|isbn=978-3-319-16262-1|lang=en}}</ref> (p.sh., strategjia, qeverisja, rreziku, financa) nën termat shkathtësia e biznesit ose menaxhim i shkathët i biznesit.Metodologjitë e zhvillimit të softuerit të shkathët janë miratuar gjithashtu për t'u përdorur në procesin e inxhinierisë mësimore, një proces i përsëritur dhe i mbështetur në të dhëna që përdor shkencat e të mësuarit, dizajnin e fokusuar te njeriu dhe vendimmarrjen e bazuar në të dhëna për të udhëhequr nxënësit dhe zhvillimin e aftësive të tyre.<ref>{{Citation|last=Barrett|first=M.|title=Learning Engineering Toolkit|language=en|date=2022|pages=269–278|chapter=Lean-Agile Development Tools|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003276579-16|isbn=978-1-003-27657-9|last2=Goodell|first2=J.}}</ref> Paradigmat e krijimit të softuerit të shkathët mund të aplikohen në fusha të tjera të jetës si rritja e fëmijëve.Suksesi i tij në zhvillimin e fëmijëve mund të mbështetet në disa parime kyçe të menaxhimit: komunikimi, fleksibiliteti dhe ndërgjegjësimi. Në një fjalim TED, Bruce Feiler shpjegoi se si ai i aplikoi parimet thelbësore të shkathësisë për menaxhimin e familjes dhe rritjen e fëmijëve.<ref>[http://www.ted.com/talks/bruce_feiler_agile_programming_for_your_family.html "Agile programming – for your family"].</ref> == Kritika == Metodat e shkathëta janë cituar si potencialisht jo të suksesshme në organizata të mëdha dhe lloje të caktuara zhvillimi.<ref>{{Cite book|last=Larman|first=Craig|url=http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=1380615|title=Top Ten Organizational Impediments to Large-Scale Agile Adoption|last2=Bas Vodde|date=2009-08-13|publisher=InformIT|lang=en}}</ref> Shumë organizata besojnë se metodologjitë e zhvillimit të softuerit të shkathët janë shumë ekstreme dhe miratojnë një qasje hibride<ref>{{Cite web|date=20 korrik 2016|title=Introduction to Hybrid project management|url=https://www.binfire.com/blog/2016/07/hybrid-project-management-methodology//|lang=en|access-date=17 dhjetor 2024|archive-date=7 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107134559/https://www.binfire.com/blog/2016/07/hybrid-project-management-methodology/|url-status=dead}}</ref> që përzien elementet e zhvillimit të softuerit të shkathët dhe qasjet e drejtuara nga plani.<ref>{{Cite journal|last=Barlow|first=Jordan B.|last2=Justin Scott Giboney|last3=Mark Jeffery Keith|last4=David W. Wilson|last5=Ryan M. Schuetzler|last6=Paul Benjamin Lowry|last7=Anthony Vance|year=2011|title=Overview and Guidance on Agile Development in Large Organizations|journal=Communications of the Association for Information Systems|lang=en|volume=29|issue=1|pages=25–44|doi=10.17705/1CAIS.02902|doi-access=free}}</ref> Disa metoda, si Metoda Dinamike e Zhvillimit të Sistemeve (DSDM), përpiqen ta arrijnë këtë në një mënyrë të disiplinuar, pa komprometuar parimet thelbësore. Adoptimi në rritje i praktikave të shkathëta është vlerësuar negativisht gjithashtu si një modë menaxhimi që thjesht përshkruan praktikat e mira ekzistuese nën terminologjinë e re, promovon një mendim ''të vetëm'' për strategjitë e zhvillimit dhe thekson gabimisht metodën mbi rezultatet.<ref>{{Cite web|last=Kupersmith|first=Kupe|date=4 korrik 2011|title=Agile is a Fad|url=http://www.batimes.com/kupe-kupersmith/agile-is-a-fad.html|lang=en}}</ref> Alistair Cockburn drejtoi një festë të 10-vjetorit të ''Manifestit për Zhvillimin e Softuerit të shkathët'' në Snowbird, Jutah më 12 shkurt 2011, duke grumbulluar rreth 30 persona që ishin përfshirë në takimin fillestar dhe që atëherë. U krijua një listë prej rreth 20 "elefantësh në dhomë" (temat/çështjet e padiskutueshme të shkathësisë), duke përfshirë aspekte si aleancat, dështimet dhe kufizimet e praktikave dhe kontekstit të zhvillimit të softuerit të shkathët. Shkaqet e mundshme për këto probleme përfshijnë interesat komerciale, dekontekstualizimin, mungesën e një mënyre të qartë për të arritur përparim pas dështimeve, dëshmitë e kufizuara objektive, paragjykimet njohëse dhe gabimet e arsyetimit, si dhe ndikimet e politikës dhe kulturës.<ref name="TeenAgile">{{Cite web|last=Kruchten|first=Philippe|date=2011-06-20|title=Agile's Teenage Crisis?|url=http://www.infoq.com/articles/agile-teenage-crisis|publisher=InfoQ|lang=en}}</ref> Siç shkroi Philippe Kruchten : Lëvizja Agile, në disa aspekte, është si një adoleshent: shumë i vetëdijshëm për veten, duke kontrolluar vazhdimisht pamjen e tij në pasqyrë, duke pranuar pak kritika, duke qenë vetëm i interesuar për shoqërinë me të njëjtët të rinj, duke refuzuar totalisht çdo mençuri të së kaluarës vetëm sepse vjen nga e kaluara, duke adoptuar trende dhe terminologji të reja, shpesh herë kokëfortë dhe arrogant. Por nuk kam dyshime se do të rritet më tej, do të bëhet më i hapur ndaj botës së jashtme, më reflektues dhe, për pasojë, më efektiv. --Philippe Kruchten<ref>Krajewski, L. J., & Ritzman, L. P. (2005). Operations Management: Processes and Value Chains. Pearson Education. Upper Saddle River.</ref> {{Quote|text=|author=}} "Manifesti" mund të ketë pasur një pasoj negativ në menaxhimin dhe drejtimin e arsimit të lartë,ku u rekomandua administratorëve që proceset tradicionale më të ngadalta dhe debatuese të zëvendësohen me ato më "të shkathëta". Koncepti rrallë gjente pranim në fakultetin e universitetit. Një tjetër kritikë është se në shumë mënyra, menaxhimi i shkathët dhe praktikat tradicionale të menaxhimit përfundojnë në kundërshtim me njëra-tjetrën. Një kritikë e zakonshme ndaj kësaj praktike është se koha e shpenzuar për të mësuar dhe implementuar metodat e reja është shumë e kushtueshme, pavarësisht përfitimeve të mundshme. Kalimi nga menaxhimi tradicional në menaxhimin agil kërkon angazhim të plotë ndaj shkathtësisë dhe një përkushtim të palëkundur nga të gjithë anëtarët e organizatës për të realizuar procesin. Çështje si rezultatet e pabarabarta në nivel organizativ, ndryshime të shumta që ndikojnë aftësinë e punonjësve për t'u adaptuar, ose mungesa e sigurisë përfundimtare pas transformimit janë disa nga shqetësimet kryesore.<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding With Agile|publisher=Pearson|year=2015|isbn=978-0-321-57936-2|pages=5–10|lang=en}}</ref> == Shihni gjithashtu == * Automatizimi i shkathët * Ekip ndërfunksional * [[Scrum (zhvillimi)|Scrum (zhvillimi i softuerit)]] * Dështoni shpejt (biznes), një lëndë e lidhur në menaxhimin e biznesit * Kanban * Udhëheqje e shkathët * Kontratat e shkathëta * Procesi racional i unifikuar == Referime == <nowiki> [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]]</nowiki> [[Kategoria:Zhvillim programi kompjuterik]] [[Kategoria:Inxhinieri kompjuterike]] 9zo4bw16tqnyu91i7al8rxrsrr9jufw Kompania Suedeze e Indisë Lindore 0 369752 3002544 2998047 2026-06-28T02:30:05Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002544 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Kompania Suedeze e Indisë Lindore | logo = Svenska Ostindiska Compagniets lilla sigill från sista oktrojen 1806-1813.jpg | logo_caption = Vula e vogël e Komp. Sue. të Ind. L.<br> gjatë oktroit të fundit (kartë qeveritare) | native_name = Svenska Ostindiska Compagniet | native_name_lang = sv | type = Kompani Publike | fate = Shkrirë | foundation = 14 qershor 1731<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|lang=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|isbn=91-7004-058-3|page=39}}</ref> | founder = Henrik König<br/>Colin Campbell<br/>Niclas Sahlgren | defunct = 13 dhjetor 1813<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|page=163}}</ref> | location_city = [[Göteborg]] | location_country = [[Suedia]] | industry = Tregtia | homepage = {{url|http://www.ostindiskakompaniet.se/}} }} '''Kompania Suedeze e Indisë Lindore''' ({{lang|sv|Svenska Ostindiska Companiet}}; '''SOIC''') u themelua në [[Göteborg]], Suedi, në vitin [[1731]] me qëllimin e zhvillimit të tregtisë me [[India|Indinë]], [[Kina|Kinën]] dhe [[Lindja e Largët|Lindjen e Largët]]. Sipërmarrja u frymëzua nga suksesi i Kompanisë Hollandeze dhe Britanike e Indisë Lindore. Ajo e bëri Göteborgun një qendër europiane të tregtisë së prodhimeve lindore. Mallrat kryesore ishin [[piperi i zi]], [[erëzat]], [[mëndafshi]], [[çaji]], mobiljet, [[porcelani]], gurët e çmuar dhe mallra të tjerë luksi. Tregtia me Indinë dhe Kinën shkaktoi mbërritjen e disa zakoneve të reja në [[Suedia|Suedi]]. Ndikimi i rritur kulturor dhe [[çaji]], [[orizi]], arraku (një pije e bërë nga lëngu i fermentuar i kallamsheqerit) dhe perime të reja filluan të shfaqen në shtëpitë suedeze.<ref name="spotting">{{cite web|title=East India Company House|lang=en|website=Spotting history|url=https://www.spottinghistory.com/view/860/east-india-company-house/|access-date=21 janar 2019}}</ref> Ajo u rrit për tu bërë kompania më e madhe tregtare në Suedi, gjatë [[shekulli XVIII|shekullit të XVIII]]: u zhvilluan një tërësi prej 132 ekspeditash me 37 anije të ndryshme. Kompania u mbyll në vitin [[1813]]; gjithësesi, ajo la gjurmë të qarta që mund të shihen akoma në Göteborg.<ref>{{cite web|work=soic.se|lang=en|title=The Swedish East India Company|url=https://www.soic.se/the-swedish-east-india-company/en|publisher=Svenska Ostindiska Companiet|access-date=28 dhjetor 2024|archive-date=7 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607124247/https://www.soic.se/the-swedish-east-india-company/en|url-status=dead}}</ref> == Sfondi == [[File:Ostindiska kompaniet Gbg.jpg|thumb|left|327px|Shtëpia e Indisë Lindore në Norra Hamngatan në [[Göteborg]], Suedi, ndërtuar nga Kompania Suedeze e Indisë Lindore në 1750. Mbishkrimi i frizës thotë: "Kjo ndërtesa u ndërtua në vitin 1750 nga Komp. e Indisë Lindore. Muzeu i Göteborgut e rimodeloi atë për koleksionin e tij në vitin 1895".]] [[Suedia]] qe shteti i fundit i rëndësishëm detar europian që u angazhua në tregtinë e Indisë Lindore. Privilegjet mbretërore për Kompaninë Suedeze të Indisë Lindore (SOIC) u dekretuan një shekull pasi ishin krijuar kompanitë e tjera tregtare europiane.<ref>{{Cite book|author=Herman Lindqvist|year=2002|lang=sv|publisher=Hansson & Lundvall|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|id=LIBRIS-8843398|title=Historien om ostindiefararna|isbn=91-85023-02-7|page=28}}</ref> Me fillimin e tregtisë së Indisë Lindore në [[shekulli XVII|shekullin e XVII]], mallrat kineze dhe indiane u importuan në Suedi. Pirja e çajit, veshja e rrobave indiane prej çinxi dhe pasja e objekteve kineze arriti kulmin e modës mes shoqërisë dhe klasës së mesme suedeze. Kultura, [[filozofia]], arti, bujqësia dhe arkitektura gjithashtu u studiuan dhe kopjuan. Shembulli më i shquar i kësaj është Pavijoni Kinez në Drotningholm, që u ndoq nga parqe më të vegjël si ai i ndërtuar nga Jean Abraham Grill në Godegård. Kjo kulminoi gjatë [[shekulli XVIII|shekullit të XVIII]], kur shumë shkencëtarë dhe politikanë suedezë sugjeruan madje edhe se [[Suedia]] duhet të qeverisej nga burokratë intelektualë, "[[Mandarini (burokrat)|mandarinë]]", të drejtuar nga një mbret në mënyrën kineze.<ref>{{Cite book|author=Herman Lindqvist|publisher=Hansson & Lundvall|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|id=LIBRIS-8843398|lang=sv|title=Historien om ostindiefararna|year=2002|isbn=91-85023-02-7|pages=22–25}}</ref> === Përpjekjet e hershme === Përpjekja e parë e organizimit të një kompanie suedeze të Indisë Lindore u bë nga një tregtar flamand, Willem Usselincx.<ref>{{Cite book|author=Tore Frängsmyr|lang=sv|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|year=1990|publisher=Wiken|isbn=91-7024-653-X|id=LIBRIS-7591876|page=10}}</ref> Gjatë [[shekulli XVII|shekullit të XVII]], tregtarët holandezë mbizotëronin në [[Göteborg]]un e sapo themeluar në bregun perëndimor të Suedisë. Qyteti konsiderohej ideal për tregtinë ndërkombëtare të Suedisë meqë shumica e mallrave transportoheshin me anije dhe ai ishte porti kryesor suedez i aksesueshëm pa patur nevojë për të kaluar doganat daneze në Øresund.<ref>{{Cite book|year=2002|lang=sv|author=Herman Lindqvist|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|id=LIBRIS-8843398|publisher=Hansson & Lundvall|title=Historien om ostindiefararna|isbn=91-85023-02-7|page=29}}</ref> Më 14 qershor [[1626]], Usselincx mori privilegjet mbretërore për një kompani tregtare për dymbëdhjetë vjetë, nga mbreti suedez [[Gustavus Adolphus|Gustavi II Adolf]]. Privilegjet përfshinin klauzola rreth etikës së tregtimit me jashtë, banorët vendas. Përparësia kryesore ishte të vendoseshin marrëdhënie miqësore afat-gjata, që duhet të ishin përfituese për të dyja palët. Sipërmarrja u mbështet nga një numër suedezësh të shquar, duke përfshirë vetë mbretin, por grumbullimi i parave të nevojshme doli më e vështirë. Vështirësitë politike dhe pjesëmarrja suedeze në [[Lufta Tridhjetëvjeçare|Luftën Tridhjetëvjeçare]], ku mbreti Gustavi II u vra, e dha fund planeve. Burimet u përdorën për një kompani më të vogël që tregtonte me Europën.<ref>{{Cite book|author=Tore Frängsmyr|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|language=sv|year=1990|publisher=Wiken|pages=10–11|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|isbn=91-7024-653-X|id=LIBRIS-7591876}}</ref> [[File:Sockerskål GM 7012.jpg|thumb|Kupë porcelani për sheqerin e bërë në Kinë rr. 1770–90, importuar nga SOIC, Muzeu i qytetit të Göteborgut]] Përpjekja tjetër për të krijuar një kompani tregtare u bë në vitin [[1661]], nga tregtari gjerman Erlenkamp, që sugjeronte një itinerar përgjatë [[Oqeani Arktik|Oqeanit Arktik]], në Itinerarin e Detit Verior, kalimin në [[Japonia|Japoni]] dhe më tej në [[Kina|Kinë]] dhe [[India|Indi]]. Synimi ishte të anashkaloheshin bllokadat spanjolle dhe portugeze. Plani nuk pati asnjë mbështetje pasi pengesat e akullit dolën shumë më të vështira.<ref>{{Cite book|lang=sv|year=1990|author=Tore Frängsmyr|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|publisher=Wiken|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|id=LIBRIS-7591876|isbn=91-7024-653-X|page=11}}</ref> Në fund të viteve [[1660]], një peticion nga diplomati banues në [[Londra|Londër]] Johan Leijonbergh u dërgua te mbreti suedez Karli XI në lidhje me një Olle Borg që kishte punuar në Kompaninë Holandeze të Indisë Lindore për tetëmbëdhjetë vjetë. Borg pohoi se nëse kishte një luftë midis Suedisë dhe [[Danimarka|Danimarkës]], ai mund të merrte fortesën daneze në Tharangambadi të Indisë, te suedezët. Knut Kurck, Peter Schnack dhe Johan Olivecreutz u caktuan drejtora për kompaninë, por paqëndrueshmëria politike në Suedi në atë kohë, plus vështirësitë për të mbledhur paratë që u ishin premtuar na investorët e devijuan edhe këtë sipërmarrje, dhe në vitin [[1674]], karta skadoi. Burimet e mbetura u përdorën për të dërguar dy anije, ''Solen'' (Dielli) dhe ''Trumslagaren'' (Tamburxhiu), në [[Lisbona|Lisbonë]] për të tregtuar kripë.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|pages=35–37|url=https://libris.kb.se/bib/107047|lang=sv|id=LIBRIS-107047|isbn=91-7004-058-3}}</ref> Një përpjekje e mëvonshme për të krijuar tregtinë suedeze në Inditë Lindore u bë nga piratët nga [[Madagaskari]]. Pasi kishin sulmuar anije të tjera tregtare, ata u pasuruan dhe po kërkonin për një vend për tu vendosur dhe për ti investuar paratë e tyre në sipërmarrje të ligjshme. Piratët ishin rreth 1,500 dhe komandonin një flotë të konsiderueshme anijesh të mirëarmatosura. Ata filluan duke i ofruar mbretit suedez Karli XII gjysmë milioni [[paund sterlina]] dhe 25 anije të armatosura për mbrojtjen e tij, por çështja nuk u përfundua. Në vitin [[1718]], përfaqësues të piratëve u takuan prapë me mbretin në kampin e tij gjatë fushatës kundër Norvegjisë. Oferta e re për 60 anije, të armatosura dhe të mbushura me mallra, nëse piratët do të lejoheshin të vendoseshin në [[Göteborg]] dhe të nisnin tregtinë me Inditë Lindore nën flamurin suedez. Një person i quajtur Morgan faktikisht kishte marë një kartë për një Kompani të Indisë Lindore dhe një letër emërimi të vetes si guvernator i kolonive që mund të rezultonin nga një sipërmarrje e tillë. Kur mbreti u godit dhe vdiq më 30 nëntor [[1718]], sipërmarrja u anullua.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|page=37}}</ref> === Suedia pas Luftës së Madhe Veriore === [[File:Portrait of Colin Campbell 1756 - cropped.jpg|thumb|left|Colin Campbell (1686–1757), bashkë-themelues dhe drejtor i SOIC]] [[Suedia]] u varfërua pas [[Lufta e Madhe Veriore|Luftës së Madhe Veriore]] dhe tregtia shihej si një mundësi për të rindërtuar vendin. Opinionet se pse tregtia me Inditë Lindore do të ishte mjaftueshëm fitimprurëse dallojnë mjaftë.<ref>{{Cite book|lang=sv|year=1990|author=Tore Frängsmyr|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|publisher=Wiken|id=LIBRIS-7591876|isbn=91-7024-653-X|page=12}}</ref> Shqetësimi më i madh ishte se Suedia nuk do të kishte burime të mjaftueshme për të mbrojtur anijet dhe emporet e kompanisë. Kompanitë tregtare nga [[Anglia]], [[Franca]] dhe [[Holanda]] nuk ngurronin për të sulmuar anijet e tjera për të penguar konkurencën. Një përpjekje e dështuar për të nisur një kompani konkuruese tregtare në [[Monarkia Hapsburge|Austria]], Kompania Ostend, ishte shkurajuese.<ref>{{Cite book|author=Tore Frängsmyr|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|lang=sv|year=1990|publisher=Wiken|id=LIBRIS-7591876|pages=19–20|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|isbn=91-7024-653-X}}</ref> Ajo që e bëri sipërmarrjen suedeze të mundshme ishte mbështetja e fortë nga tregtarët e huaj, më së pari nga britanikë, por edhe holandezë, që ishin përjashtuar nga kompanitë përkatëse në vendet e tyre. Shumica e investorëve, ashtu dhe blerësve të mallrave të importuara nga kompania, ishin të huaj.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|lang=sv|pages=38–40|url=https://libris.kb.se/bib/107047|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|isbn=91-7004-058-3}}</ref> Dhënia e lejes për një kartë nuk qe tërësisht pa kundërthënie gjatë asaj kohe, kur [[merkantilizmi]], që mbronte rregullimet në mënyrë që prodhimi i mallrave të eksportit promovohej dhe importet reduktoheshin, ishte idea mbizotëruese e tregtisë. Kundërshtimi u bë edhe më i dukshëm pas udhëtimit të parë të bërë nga anija ''Friedericus Rex Sueciaes'' në vitin [[1735]].<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|year=1975|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|lang=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|id=LIBRIS-107047|page=46|isbn=91-7004-058-3}}</ref> U bënë kërkesa në Riksdag (parlamenti suedez) për sanksione dhe kufizime për kompaninë tregtare, u shkruan disa [[pamfleti|pamflete]] që argumentonin që [[çeliku]] dhe [[druri]] suedez të shkëmbeheshin në mënyrë jo përfituese për "mallra të tilla të pavlera" si [[çaji]] dhe [[porcelani]].{{efn|Argumentet e kohës pro dhe kundra në lidhje me Kompaninë Suedeze të Indisë Lindore (SOIC) janë shqyrtuar në kapitullin e fundit të librit {{Cite book|author=Christian Koninckx|year=1980|id=LIBRIS-218016|publisher=Van Ghemmert|url=https://libris.kb.se/bib/218016|title=The first and second charters of the Swedish East India Company (1731–1766): a contribution to the maritime, economic and social history of north-western Europe in its relationships with the Far East|lang=en}}}} Një nga kritikët më të flaktë kundër kartës ishte Johan Arckenholtz. Ai bile foli edhe në këndvështrimin moral, duke thënë se popullsia suedeze "do të largohej nga puna dhe zejet si dhe do të humbiste shëndetin, fuqinë dhe frymëzimin e saj duke përdorur prodhime nga një klimë më e ngrohtë".<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|pages=46–47|url=https://libris.kb.se/bib/107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3}}</ref> [[File:Niclas Sahlgren oil painting - cropped.jpg|thumb|Niclas Sahlgren (1701–1776), bashkë-themelues dhe drejtor i SOIC]] Industria në lindje e tekstileve suedeze ishte gjithashtu e kërcënuar nga tregtia dhe kompania e re shpejt premtoi të shmangej nga importimi i tekstileve. Nga gjashtëdhjetë e një udhëtime të suksesshme të kthyera midis viteve [[1733]] dhe [[1767]], vetëm tre (në [[1735]], [[1740]] dhe [[1742]]) bartën tekstile [[pambuku]] dhe [[mëndafshi]] si dhe mëndafsh të pa përpunuar nga [[Bengali]].<ref>Koninckx i cituar te "The European Trading Companies".{{Cite book|editor1=Gordon Johnson|year=1998|editor2=Om Prakash|lang=en|title=Indian states and the transition to colonialism, 5, European commercial enterprise in pre-colonial India|url=https://libris.kb.se/bib/607418|id=LIBRIS-607418|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-25758-1|page=80}}</ref> Disa kundërshtime mund të kenë qenë të rrënjosura në zilinë e thjeshtë për fitimet që SOIC po bënin nga tregtia.<ref>{{Cite book|author=Herman Lindqvist|year=2002|id=LIBRIS-8843398|publisher=Hansson & Lundvall|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|lang=sv|title=Historien om ostindiefararna|isbn=91-85023-02-7|pages=43–45}}</ref> Ata që mbështesnin krijimin e një kompanie tregtare suedeze argumentonin se nëse populli i donte mallrat nga [[Kina]], ata do të shkonin ti blenin ato dhe do të ishte më mirë ti importonin ata duke përdorur anijet dhe kompaninë suedeze, dhe në këtë mënyrë fitimet do të mbaheshin brenda Suedisë.<ref>{{Cite book|year=2002|author=Herman Lindqvist|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|id=LIBRIS-8843398|lang=sv|publisher=Hansson & Lundvall|title=Historien om ostindiefararna|location=Goteborg|page=28|isbn=91-85023-02-7}}</ref> == Krijimi i SOIC-ut == [[File:Henrik König (1676- ) of the Swedish East India Company.jpg|thumb|left|Henrik König (1686–1736), bashkë-themelues dhe drejtor i SOIC]] Me pezullimin e kartës për kompaninë Ostend nga perandori Karli VI në maj [[1727]], investitorët në atë kompani kishin kërkuar mënyra të tjera për të qenë pjesë e tregtisë fitimprurëse të Indisë Lindore duke u drejtuar te [[Suedia]].<ref name="Nordisk">{{cite encyclopedia|editor=V. Leche|title=Ostindiska kompanier|encyclopedia=Nordisk familjebok – Uggleupplagan|url=https://runeberg.org/nfbt/0570.html|editor2=J. F. Nyström|editor3=K. Warburg|editor4=Th. Westrin|year=1914|volume=20|publisher=Nordisk familjeboks förl.|pages=1060–1062|lang=sv}}</ref> Tregtari skocez Colin Campbell, më parë aktivë kompaninë Ostend, u takua me suedezin Niclas Sahlgren gjatë qëndrimit të këtij të fundit në [[Amsterdami|Amsterdam]] në fund të viteve [[1720]]. Së bashku ata bënë plane për një kompani tregtare suedeze, por ishte e qartë se Campbell-i ishte forca shtytëse e sipërmarrjes. Meqë investitorët e huaj kishin hasur dyshim në Suedi, ata kishin nevojë për një suedez të respektuar të drejtonte kompaninë.<ref>{{Cite book|author=Tore Frängsmyr|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|lang=sv|year=1990|ID=LIBRIS-7591876|publisher=Wiken|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|isbn=91-7024-653-X|page=20}}</ref> Ai person do të ishte komisioneri Henrik König, një suedez me origjinë gjermane (nga [[Bremeni]]).<ref>{{Cite book|author=Herman Lindqvist|year=2002|lang=sv|publisher=Hansson & Lundvall|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|ID=LIBRIS-8843398|title=Historien om ostindiefararna|isbn=91-85023-02-7|page=30}}</ref> Në vitin [[1729]], Henrik König bëri një aplikim për një kartë për dy anije. Ai e mbështeti kërkesën e tij te karta e mëparshme dhënë aplikantëve të tjerë, por reagimi nga qeveria suedeze ishte refuzues: mbyllja e Kompanisë Ostend në vitin [[1731]], pas trysnisë diplomatike britanike si pjesë e Traktatit të Vjenës, mishëronte një shembull të keq për konkurencën suedeze kundër fuqive kryesore, kur tregtia dhe politika ishin aq shumë të ndërlidhura. König e çoi çështjen te parlamenti suedez dhe ia doli, duke marrë privilegjet mbretërore për kompaninë më 14 qershor [[1731]], fillimisht për një periudhë prej 15 vjetësh.{{efn|Shfaqja e disa bankierëve të Antverpit që kishin qenë anëtarë të Kompanisë Ostend, si investitorë në Kompaninë Suedeze të Indisë Lindore i ngatërroi disa historiuanë në konsiderimin e SOIC si një lloj grupimi që vijonte Kompaninë Ostend; ky ngatërrim u hesht nga Koninckx.<ref>{{Cite book|author=Christian Koninckx|url=https://libris.kb.se/bib/218016|year=1980|id=LIBRIS 218016|publisher=Van Ghemmert|title=The first and second charters of the Swedish East India Company (1731–1766): a contribution to the maritime, economic and social history of north-western Europe in its relationships with the Far East|lang=en}}</ref>}}<ref>{{Cite book|year=1975|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|lang=sv|id=LIBRIS-107047|pages=38–39|isbn=91-7004-058-3}}</ref> Këto privilegje ishin karta e parë, ose oktroi i parë.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|ID=LIBRIS-107047|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|page=43}}</ref> === Karta mbretërore === Karta e dhënë "Henrik König & Compagnie" konsistonte në tetëmbëdhjetë paragrafe të përpiktë se si duhet të zhvillohej [[tregtia]]:<ref>{{Cite book|year=1975|lang=sv|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|ID=LIBRIS-107047|pages=39–42|isbn=91-7004-058-3}}</ref> #Kompania duhet të kishte të drejtën për të gjithë tregtinë dhe transportin në lindje të [[Kepi i Shpresës së Mirë|Kepit të Shpresës së Mirë]] deri në [[Japonia|Japoni]] përveç emporet portuale të shteteve të tjera europiane, vetëm nëse lejohej që më parë nga ata. #Të gjitha nisjet dhe mbërritjet duhet të zhvilloheshin në [[Göteborg]] dhe ngarkesa duhej të shitjen në ankand menjëherë pas mbërritjes në Göteborg. #Shteti suedez do të merte 100 riksdalerë për ''läst'' (rreth 2.5 tonë){{efn|"Läst-i" ishte një njësi për të përshkruar tonazhin e anijeve. Në vitin [[1723]], ai llogaritej nga përdorimi i formulës: 5/6 e gjatësisë (e anijes) × gjerësinë × lartësinë. Kjo përllogaritje më vonë u konsiderua e pakënaqshme dhe u rivendos duke matur anijen në disa pika, shumëzuar këto si më parë dhe të pjesëtuara me 112.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|id=LIBRIS-107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|page=300}}</ref> Një "läst" mund të përshkruahet gjithashtu si rreth {{convert|2.5|MT|lb}}.<ref>{{Cite book|author=Tore Frängsmyr|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska römmen|year=1990|publisher=Wiken|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|lang=sv|id=LIBRIS-7591876|page=169|isbn=91-7024-653-X}}</ref> Në vitin 1726, një "läst anijesh" u përcaktua si {{convert|2448|kg|lb}}, ndërsa në 1863, u fut "läst-i i ri" i përcaktuar si {{convert|4250|kg|lb}}.<ref name="NordiskaMuseet-Ord">{{cite web|title=Ordförklaringar|lang=sv|accessdate=20 korrik 2014|url=http://ostindiska.nordiskamuseet.se/system/ordlista.html|publisher=Nordic Museum|work=ostindiska.nordiskamuseet.se|archive-date=11 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811074551/http://ostindiska.nordiskamuseet.se/system/ordlista.html|url-status=dead}}</ref>}} dhe dy riksdalerë për ''läst'' për qytetin e Goteborgut, në çdo transport, plus taksat.{{efn|1 riksdaler në vitin [[1730]], ishte afërsisht 49.6 $ amerikanë bazuar te indeksi i çmimeve të konsumit.<ref>{{cite book|year=2011|author1=Ronny Edvinsson|url=http://www.historia.se/Jamforelsepris.htm|volume=57|lang=en|author2=Johan Söderberg|title=A Consumer Price Index for Sweden 1290–2008, Review of Income and Wealth|pages=270–292}}</ref>}} #Kompania mund të përdorte shumë anije sipas dëshirës, por ato duhet të ishin ndërtuar dhe pajisur në Suedi, përveç nëse ndodhte diçka që e bëntë të nevojshme që të blihej material nga vendet e tjera. #Anijet duhet të valëvisnin flamurin suedez dhe të bartnin anije me dokumente suedeze. #Kompania ishte e lirë të përdorte sa para të donte sipas nevojës për ekspeditat dhe kishin të drejtën për të nxierrë në shitje aksione për të financuar sipërmarrjen. #Kompania ndalohej të sillte dhe nxirte nga [[Suedia]] të monedhave prej argjendi. Ato ishin, gjithësesi, të lejuara për tu tregtuar me ndonjë lloj tjetër argjendi. #Sapo anijet ngarkoheshin për tu nisur dhe kur ato ktheheshin, ishin të lira të hynin në çdo port në Suedi. [[File:Första sidan Kungl. Majt. privilegiebrev för Svenska Ostindiska Compagniet.jpg|thumb|Privilegjet mbrsetërore për SOIC, 14 qershor 1731]] #Të gjitha pajisjet, mjetet e armatimit dhe depot e nevojshme për kompaninë ishin të përjashtuara nga detyrimet doganore. #Mallrat nga anijet konsideroheshin me përparësi dhe duhet të transportoheshin ose të depozitoheshin pa detyrime në çdo rrug ose në çdo qytet. #Zyrtarët e kompanisë duhet të kishin të njëjtin autoritet si oficerët navalë suedezë. #Ekuipazhi duhet të përjashtohej nga shërbimi në ushtrinë suedeze. #Zyrtarët e kompanisë kishin të drejtën për të arrestuar dhe mbajtur në izolim çdokënd në ekuipazh që përpiqej të dezertonte ose largohej. #Kur ngarkesa nga anijet ishte shitur, blerësit nuk duhet të paguanin ndonjë këst shtesë për mallrat. #Bordi i kompanisë duhet të përbëhej gjithmonë nga të paktën tre drejtora. #Kompania ishte e lirë të punësonte aq njerëz sa i nevojiteshin për anijet. Ata mund të ishin suedezë ose të huaj, për sa kohë ishin më të aftit. #Kompania kishte të drejtën ta mbronte veten, për "të kundërshtuar forcën me forcë". #Kompania gëzonte të drejtën e mbajtjes sekret të financave dhe aksionerëve. Nxierja e aksioneve ishte e tillë që pjesëmarrësit e hershëm nënshkruanin për çdo udhëtim dhe kishin mundësin e tërheqjes së kapitalit të tyre pasi ai ishte përfunduar, në një formë tradicionale të partneriteteve tregtare korporative; në vitin [[1753]],<ref name="Nordisk"/> kjo u konsiderua e papërshtatshme, kështu që u përcaktua se kapitali duhet të konsiderohej i investuar në kompani si një i tërë, sipas modelit të kompanive të tjera të Indisë Lindore. Nj partner që dëshironte të tërhiqte fondet e tij ishte përgjegjës për gjetjen e një tjetri për të që dëshironte ta zëvendësonte kapitalin e tij.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|id=LIBRIS-107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|pages=72–73}}</ref> Arësyet për sekretin e financave dhe aksionerëve ishin të brendshme dhe të jashtme: qytetarët britanikë ndolohej që të angazhoheshin në tregtinë në Azi në emër të Kompanisë Suedeze të Indisë Lindore dhe brenda Suedisë dyshimet mbi u shtuan kundër të huajve, pasi ata mendoheshin si kërcënim për fitimet suedeze në rajon. Zilia nga tregtarët që s’ishin pjesë e kompanisë luajti gjithashtu një rol. Kështu, rregjistrat digjeshin pasi ata ishin mbyllur dhe rishikuar, duke i fshehur efektivisht llogaritë e kompanisë nga bashkëkohësit dhe historianët.{{efn|Arkiva të shpërndarë u mblodhën në një arkiv digjital të Kompanisë Suedeze të Indisë Lindore, 1731–1813: një projekt i përbashkët i Bibliotekës Universitare të Goteborgut dhe departamentit të historisë së Universitetit të Goteborgut: [http://primary-sources.eui.eu/website/svenska-ostindiska-companiets-arkiv Svenska Ostindiska Companiets Arkiv].<ref>{{cite web|title=Svenska ostindiska kompaniets arkiv|lang=sv|accessdate=21 tetor 2014|url=http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/|work=ub.gu.se|publisher=Gothenburg University|archive-date=9 tetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009184823/http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/|url-status=dead}}</ref>}}<ref>{{Cite book|author=Tore Frängsmyr|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|year=1990|publisher=Wiken|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|id=LIBRIS-7591876|lang=sv|isbn=91-7024-653-X|page=23}}</ref> Letra e privilegjeve u përkthye në [[gjuha frënge|frëngjisht]] dhe [[gjuha latine|latinisht]] dhe iu shpërnda fuqive kryesore. Reagimi i tyre ishte refuzues dhe e bënë të qartë se ata e konsideronin kompaninë e re si një konkurues të padëshiruar. Ambasadori suedez në Britani nuk guxoi t’ia paraqiste letrën Qeverisë Britanike. Lutjet për ndihmë në bazat e tyre nëse nevojitej nuk përgjigjeshin. [[Franca]] dhe [[Holanda]] deklaruan se ato e shihnin Suedinë si një konkuruese dhe nuk do të kontribuonin ose ndohmonin në një sipërmarrje të tillë.<ref>{{Cite book|author=Tore Frängsmyr|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|language=sv|year=1990|publisher=Wiken|pages=23–24|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|isbn=91-7024-653-X|id=LIBRIS-7591876}}</ref> [[File:Färglitografi Elias Martin 1787. STF årsskrift 1978.JPG|thumb|372px|Goteborgu në 1787 me ndërtesën e SOIC-ut në të djathtë, Elias Martin]] == Tregtia == Pasi u sundua nga disa mbretër autokratikë dhe ambiciozë, [[Suedia]] në kohën e formimit të SOIC-ut, drejtohej praktikisht pa pjesëmarrjen e mbretit. Pushteti i vërtetë qëndronte nga përfaqësuesit e klasave të asamblesë së Riksdagut kur dy partitë e para politike, "Partia Hattarna" dhe "Partia Mössorna", konkuronin për pushtet. Mbreti madje as nuk i ndiqte mbledhjet e Riksdagut; ai kishte qenë zëvendësuar me vulën e emrit të tij. Ai, ose princi bashkëshort, në atë kohë ishte Frederiku I, i konsideruar si mbreti më i paaftë i Suedisë nga shumë politikanë bashkëkohës dhe historianët e mëvonshëm.<ref>{{cite encyclopedia|title=Fredrik I|editor=V. Leche|url=https://runeberg.org/nfbh/0682.html|year=1908|editor2=J. F. Nyström|editor3=K. Warburg|editor4=Th. Westrin|volume=8|lang=sv|encyclopedia=Nordisk familjebok–Uggleupplagan|publisher=Nordisk familjeboks förl.|pages=1255–1258}}</ref> Interesat e tij ishin gjuetia dhe gratë; mungesa e mbretit i dha Riksdagut dhe burokratëve një dorë të lirë për të promovuar tregtinë dhe shkencën.<ref>{{Cite book|year=2002|lang=sv|author=Herman Lindqvist|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|ID=LIBRIS-8843398|publisher=Hansson & Lundvall|title=Historien om ostindiefararna|isbn=91-85023-02-7|pages=12–15}}</ref> [[File:Svenska Ost-Indiska Compagniet 1782.jpg|thumb|left|Aksione të "Svenska Ost-Indiska Compagniet", nxierë më 2 maj 1782]] Gjatë të gjithë ekzistencës së sajë nga viti [[1731]] deri në vitin [[1813]], SOIC-u bëri 131 udhëtime,{{efn|Numri varion. Në burimet dytësore të Kjellberg-ut, numri i udhëtimeve në tekst rreth katër oktroit janë 25, 36, 39, 31 në një tërësi prej 131 udhëtimesh,<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|ID=LIBRIS-107047|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|pages=312–318}}</ref>, ndërsa në listat e anijeve numrat janë 25, 35, 39, 32 në një tërësi prej 131 udhëtimesh.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|ID=LIBRIS-107047|pages=177–184|url=https://libris.kb.se/bib/107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3}}</ref> Në burimet tretësore, si Frängsmyr dhe uebsiti i "Nordic Museum" numri i përgjithshëm i udhëtimeve është 132.<ref>{{Cite book|author=Tore Frängsmyr|year=1990|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|publisher=Wiken|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|ID=LIBRIS-7591876|lang=sv|page=43|isbn=91-7024-653-X}}</ref><ref>{{cite web|work=ostindiska.nordiskamuseet.se|lang=sv|publisher=The Nordic Museum|url=http://ostindiska.nordiskamuseet.se/|title=Expeditionerna: Kompaniets skepp|access-date=17 dhjetor 2014|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002056/http://ostindiska.nordiskamuseet.se/|url-status=dead}}</ref> Në të gjitha burimet termi "ekspeditë" përdoret si për ekspeditat e vërteta ashtu dhe për udhëtimet e bëra nga një anije. Pesë ekspeditat e para përmbanin vetëm një anije, por duke nisur nga ekspedita e gjashtë, u përfshinë dy dhe më vonë tre ose katër anije.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|ID=LIBRIS-107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|page=67}}</ref> Termi "ekspeditë" është përdorur kryesisht gjatë oktroit të parë, më vonë është përdorur vetëm termi "udhëtime", një anije barazonte një udhëtim.}} duke përdorur 37 anije të ndryshme. Nga këto, tetë anije u humbën, tërësisht ose pjesërisht. Humbja më e madhe me gjasa ishte anija ''Götheborg'' në [[1745]], pasi u fundos pranë Fortesës Älvsborg në hyrje të [[Göteborg|Goteborgut]] pasi kishte arritur të udhëtonte e sigurtë për në Kinë dhe duke u kthyer.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|lang=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|isbn=91-7004-058-3|ID=LIBRIS-107047|pages=177–184}}</ref> Megjithëse shumica e librave u dogjën, është e qartë se udhëtimet ishin tepër fitimprurës për aksionerët dhe shumë suedezë u bënë të pasur për shkak të SOIC-ut.<ref>{{Cite book|author=Herman Lindqvist|year=2002|lang=sv|publisher=Hansson & Lundvall|pages=120–122|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|ID=LIBRIS-8843398|title=Historien om ostindiefararna|isbn=91-85023-02-7}}</ref> Nga [[Göteborg|Goteborgu]] anijet bartnin [[hekuri|hekur]], si në shufra ashtu dhe të përpunuar, si sëpata, spiranca, çelik, etj. Sillej gjithashtu [[bakri|bakër]], si dhe lëndë druri. Ekspeditat e grumbulluara në [[Cádiz]], ku tregtonin mallra për të marrë argjendin thelbësor spanjoll, mbi të cilin tregtia e Kinës varej,<ref>{{Cite book|year=1980|ID=LIBRIS-218016|author=Christian Koninckx|publisher=Van Ghemmert|url=https://libris.kb.se/bib/218016|title=The first and second charters of the Swedish East India Company (1731–1766): a contribution to the maritime, economic and social history of north-western Europe in its relationships with the Far East|lang=en}}</ref> në formën e monedhave, {{lang-es|pesos duros}}, meqë karta pohonte se [[argjendi]] i bartur për në Kinë, monedha ose jo, nuk mund të ishte suedez.<ref>{{Cite book|author=William Milburn|title=Oriental commerce: containing a geographical description of the principal places in the East Indies, China, and Japan, with their produce, manufactures, and trade|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.181513|year=1813|lang=en|publisher=Black, Parry, and Co.|id=LIBRIS-13784206|pages=575–577}}</ref> Kompania duhet të paguante edhe taksa ndaj "dajiut" të [[Algjer]]it dhe të mbanin pasaporta marokene, në mënyrë që të siguronin mbrojtje nga sulmet e [[piratët barbarë|piratët berberë]]. Këto transaksione janë dokumentuar në fatura.<ref>{{cite web|author1=Håkan Svensson|lang=sv|author2=Lasse Hellström|title=Sjöfarten på 1700-talet|url=http://www.ostindiska.se/Historia-Lars/v1700-t.htm|publisher=Stiftelsen för Kunskaps- och Kompetensutveckling|work=ostindiska.se|date=30 qershor 2011|access-date=17 dhjetor 2014|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070203/http://www.ostindiska.se/Historia-Lars/v1700-t.htm}}</ref> Fitimi i ekspeditave mund të ishte rreth 25–30% e kapitalit të investuar, por arrihej deri në 60%. Varej shumë te tregtarët dhe kapiteni; tregtarët duhet të mbyllnin marrëveshje të shumta të leverdisshme, ndërsa kapitëni kishte detyrën e vështirë e lundrimit të sigurt të anijes për në Kinë dhe për tu kthyer. Anijet ishin rreth {{convert|50|m|ft|abbr=on}} të gjata, dhe për më përveç ngarkesës dhe njerëzve, secila prej tyre bartëte gjithashtu rreth 25–30 topa për vetëmbrojtje dhe sinjalizim. Në shumicën e vjetëve të periudhës pas vitit [[1766]] një ose dy anije të SOIC-ut u ngarkuan në [[Guangzhou]], ose deri në katër (1785–86).<ref>{{Cite book|author=William Milburn|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.181513|year=1813|lang=en|publisher=Black, Parry, and Co.|title=Oriental commerce: containing a geographical description of the principal places in the East Indies, China, and Japan, with their produce, manufactures, and trade|id=LIBRIS-13784206|page=578}}</ref> Anija e fundit u kthye në [[Göteborg]] në mars [[1806]], dhe megjithëse kompania e kishte kartën deri në vitin [[1821]], ajo pushoi së ekzistuari në vitin [[1813]].<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|isbn=91-7004-058-3|id=LIBRIS-107047|pages=161–163|year=1975|lang=sv}}</ref> Jeta në bordin e anijeve ishte e vështirë dhe e rrezikshme, ekuipazhi ishte i kequshqyer dhe i pamësuar me nxehtësinë dhe lagështinë në portet që ata vizitonin gjatë udhëtimit. Për më tepër, doktorët në bord ishin tërësisht të padobishëm kur vinte puna për tu përballur me ethet dhe sëmundjet tropikale. Vlerësohet se rreth 2,000 njerëz vdiqën në shërbim të kompanisë.<ref>{{Cite book|author=Tore Frängsmyr|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|language=sv|year=1990|publisher=Wiken|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|id=LIBRIS-7591876|page=90|isbn=91-7024-653-X}}</ref> === Oktroi i parë (1731–1746) === [[File:Rifle made in 1725 used on a Swedish East Indiaman.jpg|thumb|432px|Pushkë e bërë në vitin 1725, e përdorur në bord të një anije suedeze të Indisë Lindore]] Tre drejtorat e parë të SOIC-ut ishin Henrik König, Colin Campbell dhe Frans Bedoire. König ishte një tregtar nga [[Stokholmi]]. Bedoir ishte djali i një parukebërësi francez që ishte zhvendosur në Suedi për të importuar verë franceze.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|id=LIBRIS-107047|pages=40–41}}</ref> Campbell ishte forca shtytëse për të gjithë sipërmarrjen pasi ai kishte fituar njohuri të dorës së parë për tregtinë kineze si superkargoja i Kompanisë Ostend. Ai ishte bërë kalorës nga mbreti Frederiku I dhe u zhvendos në Goteborg për të organizuar ekspeditën e parë.<ref name="Colin">{{cite encyclopedia|accessdate=22 tetor 2014|author=B. Boëthius|title=Colin Campbell|year=1927|encyclopedia=Svenskt biografiskt lexikon|url=http://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=16347|publisher=National Archives of Sweden|lang=sv|volume=7|page=264|archive-date=12 nëntor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141112221141/http://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=16347|url-status=dead}}</ref> Dy ekspeditat e para qenë të rrezikshme dhe të ndërlikuara, pasi shtetet e tjetra tregtare nuk e pritën mirë përpjekjen suedeze për tu angazhuar në tregtinë e Indive Lindore. Anija e parë u kap nga holandezët, ndërsa e dyta u shkatërrua nga britanikët dhe francezët. Kjo nxiti kundërshtimin e kundër tregtisë së Indisë Lindore në Suedi dhe SOIC-u filloi një fushatë masive P.R.-i rreth përfitimeve të tregtisë me Inditë Lindore. Ata gjithashtu ranë dakord të bënin disa lëshime rreth llojit të mallrave të importuara nga [[Kina]]. Për të shmangur përplasjet me vendet e tjera tregtare, kompania u tërhoq nga kërkimi i tregtisë në [[India Koloniale|Indi]] dhe në vend të kësaj u përqëndrua te Kina.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|pages=43–51}}</ref> Në tërësi prej 15 ekspeditash të mbështetura nga 25 anije u nisën gjatë kartës së parë. Katër anije u humbën në det.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|year=1975|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|isbn=91-7004-058-3|url=https://libris.kb.se/bib/107047|id=LIBRIS-107047|lang=sv|edition=i 2-të|pages=177–178}}</ref> Vetëm tre nga këto ekspedita shkuan në [[Presidenca e Bengalit|Bengal]]; pjesa tjetër lundron drejtpërdrejtë për në [[Guangzhou]].<ref>{{Cite book|author=William Milburn|year=1813|lang=en|publisher=Black, Parry, and Co.|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.181513|title=Oriental commerce: containing a geographical description of the principal places in the East Indies, China, and Japan, with their produce, manufactures, and trade|id=LIBRIS-13784206|page=577}}</ref> Rregjistrat dhe rrëfimet nga ekspeditat e para mungojnë, pjesërisht ose plotësisht, por duke nisur nga ekspedita e tetë (anijet ''Fredericus Rex Sueciae'', ''Stockholm'' dhe ''Riddarhuset'' në vitin [[1740]]) deri në mbylljen e të fundit në vitin [[1748]], rregjistrat janë aq të plotë sa mund të vlerësohet fitimi që mund të kenë bërë ato. Shuma e përgjithshme e të ardhurave nga mallrat e importuara ishte 24.649 milionë riksdalerë (afërshisht 1,222.6 milionë dollarë$ amerikanë), duke e bërë dividentin mesatarisht rreth 39%. Gjatë atyre viteve pjesa e fitimit për pesë drejtorat arrinte një tërësi prej 550,000 riksdalerë (afërsisht 27.28 milionë $dollarë amerikanë) dhe shuma e përgjithshme që shkoi deri në 53 superkargo{{efn|Arthur Abercromby; Charles Barrington; Gerard Barry; Gabriel Beyer; Adr. de Bock; Charles Bratt; Dougald Campbell; Colin Campbell; Walter Campell; James Adam Coppinger; Jean Baptiste Croisier; Dornier Cummings; William Elliott; Andreas J. Flanderine; Fothringham; Anders Gadd; Pastan Giers; Andreas Gotheen; Charles Graham; Jacob Greiff; Nicolas Heegg; Hofëart; Charles Irvine; Peter von Kampe; George Kitchin; Stephen Kniper; Carl Kåhre; Fredrik Wilhelm König; Henrik König; Peter Teodor König; Johan Loriol; John Henry Matsen; John Metcalfe; James Moir; Charles Morford; Andreas Olbers; John Pike; Alexander Ross; Gustaf Ross; Niklas Ström; Olof Ström; Auguste Tabuteau; Sebastian Tham; Volrath Tham; Thomas Thomson; H. Turoloen; Uhrlander. Hans Philip; Jacob von Utfall; Michill Verbecke; John Widdrington; Daniel Vignaulx; John Williams; John Young.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|year=1975|lang=sv|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|isbn=91-7004-058-3|id=LIBRIS-107047|pages=177–178}}</ref>}} ishte rreth 800,000 riksdalerë (afërsisht 39.67 milionë $dollarë amerikanë).<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|year=1975|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|isbn=91-7004-058-3|url=https://libris.kb.se/bib/107047|id=LIBRIS-107047|lang=sv|page=67}}</ref> Mosdëshira e shteteve tregtare të stabilizuara, më së pari [[Anglia]], [[Holanda]] dhe [[Franca]], për të ndihmuar dhe njohur SOIC-un gjatë viteve të para bazohej te dyshimi se kompania ishte thjeshtë një mënyrë për ata tregtarë që donin të anashkalonin rregullat e tregtisë së Indisë Lindore në vendet e tyre. Këto dyshime ishin të mirë-bazuara. Të gjithë nismëtarët e SOIC-ut nuk ishin suedezë ose ishin me origjinë të huaj. Ligji suedez bëri të mundur për çdokënd që investonte në kompani të merrte qytetarinë suedeze dhe shumica e anëtarëve të ekuipazhit të anijeve gjatë oktroit të parë dhe të dytë ishin të huaj. Nga 53 superkargot gjatë oktroit të parë,{{efn|Lista në faqet 177–78 te Kjellberg ka 53 emra superkargosh në oktroin e parë, por në përmbledhje është pohuar se "... kishte 40 të huaj kundër 11 superkargosh suedezë", gjatë oktroit të parë.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|lang=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|id=LIBRIS-107047|page=316|isbn=91-7004-058-3}}</ref>}} rreth 22 përqind ishin [[Suedezët|suedezë]].<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|isbn=91-7004-058-3|page=124|lang=sv}}</ref> [[File:AMH-4769-KB Residence of the governor general within the walls of the castle at Batavia.jpg|thumb|upright=1.5|Rezidenca e guvernatorit të përgjithshëm dhe [[India Hollandeze|ndërtesa e VOC-ut]] në Batavia. Në qendër ndodhet një kapelë]] ==== Ekspedita e parë ==== Ekspedita e parë u organizua nga Campbell. Ditari i tij i rindërtuar i udhëtimit, i rizbuluar në vitin [[1986]], përmban një rrëfim të plotë të ekspeditës.{{efn|Campbell e kishte shkatërruar ditarin e tij kur anija u kap nga holandezët dhe e rindërtoi atë nga kujtesa dhe disa dokumente të përgjithshme; ai u përkthye dhe publikua nga Paul Hallberg dhe Christian Koninckx.<ref>{{Cite book|author1=Colin Campbell|year=1996|author2=Paul Hallberg|lang=en|author3=Christian Koninckx|url=https://libris.kb.se/bib/7747182|title=A passage to China: Colin Campbell's diary of the first Swedish East India Company expedition to Canton, 1732–33|publisher=Royal Society of Arts and Sciences (Kungl. Vetenskaps- och vitterhets-samhället)|isbn=91-85252-55-7|id=LIBRIS-7747182}}</ref>}} Ajo filloi më 9 shkurt [[1732]], pasi anija ''Friedericus Rex Sueciae'' lundroi nga [[Göteborg]]u. Campbell ishte superkargoja i parë në bord dhe ishte caktuar gjithashtu nga mbreti ambasador në oborrin kinez. Tre superkargot e tjerë ishin anglezë: Charles Graham, Charles Morford dhe John Pike. Kapiteni i anijes ''Fredericus'' ishte Georg Herman af Trolle, një detar i vjetër që ishte rritur në [[Amsterdami|Amsterdam]] dhe më parë kishte shërbyer në anijet [[India Britanike|angleze]], [[India Franceze|franceze]], [[India Hollandeze|holandeze]] dhe [[India Daneze|daneze]]. Ai ishte punësuar edhe si një [[privateer]] nga qyteti i [[Middelburg]]ut. Të dy, ai dhe Campbell e kishin vizituar më parë Kinën. Ekuipazhi për anijen ishte afërsisht njëqind njerëz.<ref>{{Cite book|year=1975|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|lang=sv|edition=i 2-të|isbn=91-7004-058-3|pages=43–44}}</ref> Ekspedita nisi mirë – duke kaluar [[Kepi i Shpresës së Mirë|Kepin e Shpresës së Mirë]] dhe duke kapërcyer [[Oqeani Indian|Oqeanin Indian]], anija mbërriti shëndoshë në Kanton (tani i njohur si [[Guangzhou]]), porti tregtar për të huajt në Kinë në atë kohë, në shtator [[1732]]. Për katër muajt në vazhdim, tregtia u zhvillua me sukses. Fillimisht, mallërat kryesorë ishin [[erëzat]] e ndryshme bashkë me [[çaji]]n, [[mëndafshi]]n dhe mallra të ndryshme luksi, por në udhëtimet e mëvonshme, [[porcelani]] dhe çaji përbënin pjesën më të madhe të tregtisë për të plotësuar kërkesën pë mallra të tilla në [[Evropa|Evropë]].<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|isbn=91-7004-058-3|pages=44–46|lang=sv}}</ref> Gjatë kthimit të saj, anija u ndalua nga holandezët midis [[Xhava]]s dhe [[Sumatra]]s, duke u dërguar në [[Xhakarta|Batavia]]. Campbell protestoi dhe prodhoi letrat e tij, por holandezët argumentuan se ata kishin dyshuar se anija valëviste në mënyrë të gënjeshtërt flamurin suedez.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|lang=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|id=LIBRIS-107047|page=44|isbn=91-7004-058-3}}</ref> Ekspedita në vijim u lirua,{{efn|"Që nga kjo periudhë Kompania Suedieze e Indisë Lindore kishte vuajtur për të zhvilluar tregtinë e tyre pa ndërprerjen më të vogël, por që ishte e kufizuar vetëm në Kinë", Milburn në përmbledhjen e Kompanisë Suedeze të Indisë Lindore.<ref>{{Cite book|author=William Milburn|year=1813|lang=en|publisher=Black, Parry, and Co.|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.181513|title=Oriental commerce: containing a geographical description of the principal places in the East Indies, China, and Japan, with their produce, manufactures, and trade|id=LIBRIS-13784206|pages=576–78}}</ref>}} por koha u humb dhe erërat ishin të pafavorshme. Shumë detarë vdiqën gjatë itinerarit dhe anija u desh të rekrutonte detarë të rinj norvegjezë me të mbërritur në bregun e Norvegjisë.<ref>{{Cite book|author=Herman Lindqvist|year=2002|id=LIBRIS-8843398|publisher=Hansson & Lundvall|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|title=Historien om ostindiefararna|lang=sv|isbn=91-85023-02-7|page=42}}</ref> Pothuajse një vit e gjysmë pas nisjes, anija u rikthye në [[Göteborg]] më 27 gusht [[1733]]. Ekspedita ishte një sukses i jashtëzakonshëm ekonomik, ankandi solli rreth 900,000 riksdalerë suedezë. Dividenti i paguar ishte 75% i kapitalit të investuar. Sipas rregjistrit të Dhomave Kryesore Doganore të Goteborgut për Tregtinë Detare në vitin [[1733]] deri në vitin [[1734]], u eksportuan mallra me vlerë 518,972 riksdalerë; pjesa tjetër qëndroi në Suedi.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|page=45}}</ref> [[File:Canton Thirteen Factories map 1748-49 enhanced with translations.jpg|thumb|379px|Pjesa breg lumore e [[Guangzhou|Kantonit]] nga Johan Fredrik Dalman, 1748–49]] === Oktroi i dytë (1746–1766) === Karta u rinovua në vitin [[1746]], [[1766]] dhe [[1786]], duke krijuar oktroit e dytë, të tretë dhe të katërt.<ref>{{Cite book|author=William Milburn|year=1813|publisher=Black, Parry, and Co.|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.181513|lang=en|title=Oriental commerce: containing a geographical description of the principal places in the East Indies, China, and Japan, with their produce, manufactures, and trade|id=LIBRIS-13784206|page=577}}</ref><ref>{{Cite book|lang=en|author=Christian Koninckx|url=https://libris.kb.se/bib/218016|year=1980|title=The first and second charters of the Swedish East India Company (1731–1766): a contribution to the maritime, economic and social history of north-western Europe in its relationships with the Far East|publisher=Van Ghemmert|id=LIBRIS-218016}}</ref> Nën termat e kartës së dytë u dërguan 36 anije, tre për në Surat, pjesa tjetër për në Kanton, dhe vetëm njëra u humb.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|year=1975|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|lang=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|isbn=91-7004-058-3|page=314}}</ref> [[File:Hongs at Canton.jpg|thumb|left|372px|Trembëdhjetë emporet e Kantonit, me flamujt e Danimarkës, Spanjës, [[Sh.B.A.]]-së, Suedisë, Britanisë dhe Holandës, rr. 1820]] Fitimi i aksionerëve gjatë kartës së parë prodhoi interesa të mëdha për kartën e dytë. Përveç investitorëve të huaj, shumica e tregtarëve gjatë kartës së parë kishin qenë nga [[Goteborgu]]. Me kartën e dytë, disa tregtarë nga [[Stokholmi]] filluan të tregonin interes për tregtinë. Më 23 shtator [[1745]], një kërkesë për një oktroi të dytë u paraqit nga firma ''Abraham and Jacob Arfwedsson & Co''. Ata morën një grant paraprak për atë. Disa javë më vonë, një kërkesë e dytë për një oktroi u bë nga kompania ''Anders Plomgren & Co.'' dhe partner Carl Broman. Drejtorët nga karta e parë e dërguan kërkesën e tyre më 20 janar [[1746]].<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|lang=sv|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|url=https://libris.kb.se/bib/107047|year=1975|publisher=Allhem|isbn=91-7004-058-3|id=LIBRIS-107047|pages=69–71}}</ref> Për të shqyrtuar aplikimet, më 24 mars 1746, u caktua një komision, dhe disa javë më vonë, më 14 maj, ata përfunduan se drejtorët nga karta e parë ishin më të përshtatshmit për të drejtuar edhe të dytën.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|year=1975|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|lang=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|id=LIBRIS-107047|page=71|isbn=91-7004-058-3}}</ref> Megjithatë, numri i drejtorëve u rrit nga tre në të paktën shtatë. Përveç Colin Campbell, Niclas Sahlgren dhe Teodor Ankarcrona, drejtorët ishin sekretari i mëparshëm i bordit ekzekutiv, Magnus Lagerström, tregtarët nga [[Stokholmi]] Anders Plomgren dhe Abraham Grill. Këta gjashtë anëtarë të bordit më vonë zgjodhën Claes Grill-in, Jacob von Utfall Jeanson-in, S. N. Wenngren-in dhe Nils Ström-in si drejtorë.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|isbn=91-7004-058-3|page=73|lang=sv}}</ref> Karta e dytë ishe për 20 vjet dhe drejtorët ndoqën rrugët e oktroit të parë. Ata grumbulluan mjete nga investitorët për të financuar secilën nga 14 anijet e parë ndarazi. Në vitin [[1753]], kompania u riorganizua si një kompani askionere duke krijuar një fond fiks ku secili mund të nënshkruante për aksione, por jo më pak se 500 riksdalerë në argjend.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|isbn=91-7004-058-3|pages=72–73|lang=sv}}</ref> Edhe pasi kompania u bë publike, e ruante akoma sekretin në lidhje me sipërmarrjen. Menaxhimi mbante qëllimisht informacione nga aksionerët ose gënjente se sa pjesë fitimprurëse të biznesit ishin. Drejtorët thanë se fitimi nga tregtia me Kinën po binte dhe se kompanisë duhet ti jepej leje të dërgonte anije në Indi, në kundërshtim me rregullat e deritanishme të tregtisë. Në vitin [[1749]] u bë një përjashtim dhe një anije u dërgua në Surat të [[India Koloniale|Indisë]]. Gjatë kthimit të saj në vitin [[1752]], ajo anije nxori një fitim prej 103% dhe kështu dy anije të tjera u dërguan në Surat. Anglezët dhe holandezët kontrollonin shumicën e tregtisë në qytet dhe bënë gjithëçka për ti penguar suedezët nga të bërit biznes aty, duke shkaktuar incidente të shumta. Për këtë, kompania vendosi të ri-përqëndrohej në tregtinë me Kinën. Ajo tregti nxori një mesatare fitimi prej 30–40% gjatë kartës së dytë.<ref>{{Cite book|year=1975|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|pages=314–316}}</ref> [[File:Kinesiskt siden med målat mönster, 1700-talet..jpg|thumb|396px|Copë kineze e pikturuar mëndafshi e sjellë në Suedi nga SOIC-u, shek. i XVIII]] === Oktroi i tretë (1766–1786) === Kur erdhi koha për të rinovuar kartën në vitin [[1766]], drejtorët e parë ishin Robert Finlay me origjinë irlandeze dhe skoceze, suedezi Fabian Löwen dhe Georg Herman Conradi me prejardhje gjermane, të gjithë duke banuar në Stokholm. Me këtë, fuqia brenda menaxhimit u zhvendos nga [[Göteborg]]u në [[Stokholmi|Stokholm]], ku u sollën edhe dy anije të reja.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|year=1975|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|id=LIBRIS-107047|publisher=Allhem|lang=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|isbn=91-7004-058-3|pages=131–133}}</ref> Qeveria Suedeze zhvati një hua me interes 6% nga SOIC-u për të paguar gjatë viteve 1766–[[1769]], e vlerësuar në vitin [[1813]] të ketë qenë e barasvlefshme me £100,000 [[paund sterlina]] dhe një tjetër, pa interest, për gjysmën e asaj shume, për tu ripaguar nga detyrimet e importeve,<ref>{{Cite book|author=William Milburn|year=1813|lang=en|publisher=Black, Parry, and Co.|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.181513|title=Oriental commerce: containing a geographical description of the principal places in the East Indies, China, and Japan, with their produce, manufactures, and trade|id=LIBRIS-13784206|page=577}}</ref> në thelb një pagim paraprak i detyrimeve.<ref>{{Cite book|year=1975|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|lang=sv|id=LIBRIS-107047|isbn=91-7004-058-3|page=317}}</ref> [[File:Tillaeus karta 1733.jpg|thumb|left|358px|Hartë e Stokholmit në 1733, nga Petrus Tillaeus]] Gjatë kartës së tretë, u bënë 39 udhëtime për në Kanton dhe asnjë nga anijet nuk humbi ose të dëmtohej, por fitimet nga tregtia me Kinën po binin. Pika e kthimit për Suedinë erdhi në vitin [[1780]], me [[Lufta Revolucionare Amerikane|Luftën Revolucionare Amerikane]] kur [[Franca]], Republika Holandeze dhe [[Spanja]] bashkuan forcat kundër Britanisë duke e penguar të tregtonte me Kinën. Çmimi i çajit ran në Kanton për shkak të mungesës së kërkesës, por u ngrit në Europë, ku [[Suedia]] tani ishte praktikisht furnizuesja e vetme e [[çaji]]t. Kjo u pasqyrua në shumën e përgjithshme të fitimit të oktroit të tretë, që ishte 58% më i lartë se dy të mëparshmit.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|lang=sv|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|id=LIBRIS-107047|isbn=91-7004-058-3|pages=134–135}}</ref> Mallrat që u eksportuan nga Suedia gjithashtu u ndryshuan gjatë kësaj periudhe. Prodhimet e mëparshme kryesore si [[hekuri]], druri dhe rrëshira mungojnë nga listat e ngarkesës. Në vend të tyre malli më i rëndësishëm ishte [[argjendi]], i ndjekur nga [[plumbi]] anglez dhe veshjet suedeze prej leshi.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|lang=sv|id=LIBRIS-107047|isbn=91-7004-058-3|page=137}}</ref> Gjatë pjesës së fundit të kartës së tretë, u bë praktikë e zakonshme për një nga supercargot të qëndronte në mënyrë permanente në Kanton për vite. Një nga ata ishte Jean Abraham Grill, që përdori gjerësisht gjatë kohës së tij aty për punët e tij private, një praktikë që u vijua nga superkargot e tjerë rezidentë.<ref>{{Cite book|lang=sv|year=1990|author=Tore Frängsmyr|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|publisher=Wiken|edition=i 2-të|isbn=91-7024-653-X|id=LIBRIS-7591876|pages=104–105}}</ref> [[Karl Lineu]] dhe Akademia Suedeze Mbretërore e Shkencave përdori gjithashtu anijet e kompanisë. Ata dërguan shkencëtarë dhe kërkues për të mbledhur informacion rreth kafshëve dhe bimëve nga të gjitha vendet që anijet vizitonin dhe për të mbajtur shënime të hollësishme. Kompania nuk do të lejonte pasagjerë përtacë në bord, kështu që shumicës së shkencëtarëve iu dha "kurse intensive" në teologji dhe u përgatitën nxitimthi për të shërbyer si kapelanë të anijes. Këto rregullime filluan gjatë kartës së dytë dhe kulmuan gjatë të tretës.<ref>{{Cite book|author=Tore Frängsmyr|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|language=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|year=1990|publisher=Wiken|isbn=91-7024-653-X|id=LIBRIS-7591876|pages=105–137}}</ref> Në vitin [[1758]], suedezët më në fund ishin të aftë ti linin anijet e tyre në ankorim dhe të siguronin furnizime në Kep (tani i njohur si [[Kapshtad|Kejptaun]]), një port i kontrolluar nga holandezët, për shkak të ndryshimeve politike në Europë. Por me përfundimin e luftës amerikane në vitin [[1783]], [[Suedia]] e humbi përparësinë e saj në tregtinë e [[çaji]]t dhe rënia e kompanisë rifilloi. Superkagoja i SOIC-u në Kanton në vitin [[1777]], [[Finlandezët|finlandezi]] Peter Johan Bladh, reflektoi mbi këtë dhe sugjeroi që të dërgohej një emisar te perandori i Kinës me një propozim që tregtia europiane me Kinën duhet të zhvillohej nëpërmjet vetëm një kompanie europiane, të administruar nga Suedia. Ai pohoi se, vetëm nëse britania do të ndalohej në kohë ata do të depërtonin në Kinë në të njëjtën mënyrë siç ata kishin bërë në [[Raxhi i Kompanisë|Indi]] duke "siguruar një mbizotërim të padurueshëm" aty. Kërkesa nuk u dërgua kurrë pasi drejtorat donin ta vazhdonin tregtinë në të njëjtën mënyrë si më parë.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|pages=147–150}}</ref> [[File:Soedermalm 1674.jpg|thumb|334px|Stokholmi juglindor në 1674, me skelën e gjirit Stora Stads në këndin e djathtë lartë. Hartë e rindërtuar.{{efn|Rindërtuar nga Carl Björling, 1916, nga ''Estate book'' nga Johan Holm shkruar në 1674.<ref>{{cite web|publisher=City of Stockholm - City Archive - Digital Archive|language=sv|title=Holms Tomtbok, södra förstaden östra, 1674|url=http://www2.ssa.stockholm.se/bildarkiv/Egenproducerat/atlas/holm/Holms-tomtbok-1674public.pdf|work=www2.ssa.stockholm.se|access-date=31 korrik 2014}}</ref>}}]] Ekspansioni merkantil i SOIC-ut gjatë oktroit të tretë mundësoi frymëzimin për komedinë e Jacob Wallenbergut ''Min son på galejan'' ("Biri im në një galerë")<ref>{{cite book|author1=Jacob Wallenberg|author2=Peter Graves|title=My son on the galley, translation of the 1769 original: Min son på galejan|year=1994|lang=en|publisher=Norvik press|url=http://libris.kb.se/bib/6853446|isbn=1-870041-23-2}}</ref> e shkruar gjatë udhëtimit 18 mujor vajtje–ardhje në Kanton në vitet [[1769]]–[[1771]].{{efn|Rose shqyrton rrëfimin komik të një udhëtimi real.<ref>{{cite journal|author=Sven-Erik Rose|date=2000|lang=en|title=The funny business of the Swedish East India Company: gender and imperial joke-work in Jacob Wallenberg's travel writing|volume=33|issue=2|doi=10.1353/ecs.2000.0017|journal=Eighteenth-Century Studies|pages=217–232|s2cid=161575281|id=LIBRIS-3363374|issn=0013-2586}}</ref>}} Mes shakave të tij të tjera dhe rracizmit të rastit, Wallenberg parodizon rrëfimet serioze të publikuara nga natyralistët udhëtues në rrjetin e gjerë të korrespondencës së [[Karl Lineu]]t.{{efn|"Parodizimi i Lineut".<ref>{{cite journal|date=2000|lang=en|author=Sven-Erik Rose|volume=33|issue=2|doi=10.1353/ecs.2000.0017|id=LIBRIS-3363374|journal=Eighteenth-Century Studies|title=The funny business of the Swedish East India Company: gender and imperial joke-work in Jacob Wallenberg's travel writing|s2cid=161575281|issn=0013-2586|pages=220–223}}</ref>}} === Oktroi i katërt (1786–1806) === [[File:Stockholms skeppsvarv 2009a.jpg|thumb|left|358px|Shtëpia e marangozit detar në skelën Stora Stads në Stokholm ndërtuar në 1748]] SOIC-u vazhdoi edhe në kartën e katërt, pothuajse e njëjta kompani që kishte ekzistuar gjatë pjesës së fundit të kartës së tretë. Menaxhimi ishte i njëjti, ekzistonte një fond fiks, ndërsa disa nga këstet, taksat dhe rregullore u ndryshuan. Gjatë këtij oktroi, kompania zotëronte 12 anije që u dërguan në një tërësi prej 31 udhëtimesh. Tre nga anijet u humbën, ndërsa njëra u dëmtua dhe u shit. Aksionerët nuk morën divident gjatë oktroit të katërt.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|year=1975|publisher=Allhem|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|id=LIBRIS-107047|page=151}}</ref> [[File:Djurgårdsvarvet 1928.jpg|thumb|358px|Skela Djurgården në vitin 1928]] Fitimet nga tregtia vijuan të binin, më shumë për shkak të rregullave dhe rregullimeve të reja në lidhje me importin e çajit në Angli. Shumica e ngarkesave të mëparshme me çaj të SOIC-ut ishin trafikuar për në Angli, por nuk u krijuan dot më fitime nga rreziku i një sipërmarrjeje të tillë.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|lang=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|id=LIBRIS-107047|page=153|isbn=91-7004-058-3}}</ref> Bisedimet për mbylljen e kompanisë filluan në vitin [[1789]], dhe pas vitit [[1804]], nuk u dërguan më anije nga Suedia. Më 27 qershor [[1808]], kompania informoi aksionerët për situatën dhe më 18 maj [[1811]], kompania e kartës së katërt shpalli falimentin.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|year=1975|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|edition=i 2-të|lang=sv|id=LIBRIS-107047|isbn=91-7004-058-3|page=318}}</ref> === Dobësimi dhe rënia === [[File:Gamla varvet från sjösidan ca 1919 Göteborg Sverige.jpg|thumb|left|396px|Skela e vjetër në Goteborg, rr. v. 1919]] Pati një oktroi të pestë, duke filluar nga viti [[1806]] me privilegjet e dhëna për 15 vjetë, por ato ishin mjaft të ndryshme nga të mëparshmet. Tani çdokush kishte të drejtën për të tregtuar me vendet në anën tjetër të Kepit, nëse SOIC-u nuk kishte filluar tregtinë duke nisur një anije brenda dy viteve. Me besimin e investorëve në tregti tani të shkatërruar, asnjë anije nuk u dërgua dhe në një mbledhje të aksionerëve më 13 dhjetor [[1813]], kompania u mbyll, tetë vite para se oktroi të përfundonte. Kapitali dhe inventari i mbetur u shit te blerës të huaj dhe në vitin [[1814]], tregtia u shpall e lirë për çdokënd.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|lang=sv|edition=i 2-të|publisher=Allhem|url=https://libris.kb.se/bib/107047|id=LIBRIS-107047|pages=161–163|isbn=91-7004-058-3}}</ref> == Ngarkesat == Malli kryesor i ngarkesave nga Kina ishte [[çaji]]. Në një përmbledhje nga viti [[1774]], pjesa e saj ishte rreth 90%. Shumë nga çaji ri-eksportohej dhe trafikohej në Angli, duke ulur çmimet e monopolit tregtar të atij vendi të zotëruar nga Kompania Britanike e Indisë Lindore. [[Porcelani]] ishte gjithashtu i rëndësishëm, duke përbërë rreth 5% të vlerës së ngarkesave. Përgjatë viteve vlerësohet se SOIC-u importoi rreth 50 milionë pjesë porcelani. Pija alkolike e arrakut, një pije e re për Suedinë, konsiderohej gjithashtu e çmuar.<ref>{{cite web|date=4 prill 2018|title=Punsch du gudalika gava, 2|work=naringslivshistoria.se|url=https://naringslivshistoria.se/bizstories-nyheter/naringslivshistoria/punsch-du-gudalika-gava-2/|lang=sv|access-date=26 janar 2019|archive-date=27 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127035319/https://naringslivshistoria.se/bizstories-nyheter/naringslivshistoria/punsch-du-gudalika-gava-2/|url-status=dead}}</ref> [[File:Magasinsbyggnader Gamla varvet ca 1919 Göteborg Sverige.jpg|thumb|379px|Depot në skelën e vjetër të Goteborgut, rr. v. 1919]] Llogaria e një ngarkese e shtypur nga William Milburn në vitin [[1813]], tregon këtë përbërje: '''Arka çaji:''' * Cajë bohea, {{convert|1,030,642|lb|kg}} në 2885 arka. * Çajë kongou ({{convert|90,589|lb|kg}}) * Çajë lapsang suçong ({{convert|67,388|lb|kg}}) * Çajë pekoe ({{convert|17,205|lb|kg}}) * Çajë hison dhe "lëkurë çaji hison"{{efn|Përcaktimi i lëkurës hison varion: "fletat e poshtme të ndezura, të ndara nga hisoni me një makinë ndarëse".<ref>{{cite encyclopedia|title=Hyson skin|url=http://libris.kb.se/bib/11616498|publisher=Könemann|lang=en|editor=Gove Philip Babcock|encyclopedia=Webster's third new international dictionary of the English language, unabridged|isbn=3-8290-5292-8|year=1993}}</ref> ... një lloj superior i çajit të gjelbër, me fleta të rrumbullakta, të ndritshme; por pjesa më e madhe e asaj që importohet, është me cilësi të ulët, me gjethe të verdheme të hapura, që i ngjajnë disi çajit singlo dhe për rrjedhojë, varion mjaftë në çmim".<ref>{{cite book|lang=en|author=Daniel Defoe|url=https://archive.org/details/crusoewrittenby01defogoog/page/n426|year=1815|title=Robinson Crusoe|publisher=Joseph Mawman|page=400}}</ref>}} (së bashku {{convert|5,713|lb|kg}}) '''Tekstile:''' * Damaske dhe damaske të rëndë për orendi. * [[Mëndafshi|Mëndafsh]] Satini, disa prej tyre "të ngjyrosur dhe me lule". * Mëndafsh Paduasoi. * Grogram i njohur edhe si ''gorgoron'' * Tafta * Lampas * Copa nankini * 33 arka mëndafshi të papërpunuar '''Bimë mjeksore:''' [[File:Terra Nova 1733a.jpg|thumb|345px|Pamje nga afër e hartës së Tillaeus-it që tregon skelën Terra Nova, 1733]] * Rrënjë galangale * Rrënjë të Wolfiporia extensa * Sago * Rheum Rhubarbum '''Të ndryshme:''' * Sedef, një pjesë e prerë në xhetonë të hollë. * Kallama të hollë për rrathë * Letra të ngjyrosura muri. * Kuti të llakuara japoneze kuadrilesh * Tavolina veshjeje * Mbulesa tavoline * Arrak (i përdorur në suedez punsch-in suedez),<ref name="spotting"/> {{convert|6|MT|lb}}. * Porcelan, në 274 arka dhe 989 fuçi dhe paketime të tjera. == Anijet == Anijet e përdorura nga Kompania Suedeze e Indisë Lindore:<ref name="NordiskaMuseet">{{cite web|publisher=Nordic Museum|work=ostindiska.nordiskamuseet.se|title=Expeditionerna: Kompaniets skepp|url=http://ostindiska.nordiskamuseet.se/system/exp/exp_skepp.html|access-date=18 korrik 2014|lang=sv|archive-date=7 shkurt 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207192930/http://ostindiska.nordiskamuseet.se/system/exp/exp_skepp.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|publisher=Allhem|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|lang=sv|id=LIBRIS-107047|edition=i 2-të|isbn=91-7004-058-3|pages=177–184}}</ref> {| class="wikitable" ! Anija !! Ndërtuar në !! Lästë !! Topa !! Ekuipazhi !! Udhëtime |- | colspan="6" style="text-align: left;" | '''Oktroi i parë: 14 qershor 1731 – 14 qershor 1746''' |- | ''Friedericus Rex Sueciae'' || Skela Terra Nova,{{efn|Skela Terra Nova, e njohur edhe si ''Köpmannavarvet'' (skela e tregtarëve),<ref>{{cite web|lang=sv|publisher=Stockholms Hamn|title=Strandvägshamnen|url=http://www.stockholmshamnar.se/Historia/Platser/Stockholm/Strandvagshamnen/|work=stockholmshamnar.se|access-date=14 shtator 2014|archive-date=14 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131214235720/http://www.stockholmshamnar.se/Historia/Platser/Stockholm/Strandvagshamnen/|url-status=dead}}</ref> u themelua nga Abraham Grill në vitin 1716. Gjendet në Stokholmin qëndror, ku tashmë ndodhet Strandvägen-i. Skela u shit në vitin 1782, ndërsa trualli në vitin 1819, i kaloi shtetit suedez.<ref>{{cite journal|author=Gustaf A. Zethelius|date=1956|title=Stockholms-varven under 1700-talet|lang=sv|id=LIBRIS-9878825|journal=Sjöhistorisk årsbok 1955–56|issn=0349-019X|publisher=Sjöhistoriska museet|page=59}}</ref><ref>{{Cite book|lang=sv|author=Staffan Högberg|url=https://libris.kb.se/bib/8075889|publisher=Bonnier|year=1969|id=LIBRIS-8075889|title=Utrikeshandel och sjöfart på 1700-talet: stapelvaror i svensk export och import 1738–1808|page=28}}</ref>}} [[Stokholmi]] || 200 || 20 || 100 || 5 |- | ''Drottning Ulrica Eleonora'' || Ish anija angleze ''The Heatcot'' || 250 || - || 103 || 1 |- | ''Tre Cronor'' || Vendndodhje e panjohur jashtë Suedisë || 255 || 28 || - || 1 |- | ''Suecia'' || Skela Terra Nova, Stokholm || 283 || 28 || 120 || 2 |- | ''Götheborg (I)'' || Skela Terra Nova, Stokholm || 340 || 30 || 120 || 3<br/><small>E fundosur në Goteborg<br/>12 shtator 1745</small> |- | ''Stockholm'' || Skela Clasons,{{efn|Skela ("Clasons varv") u themelua nga Johan Clason në vitin 1725 dhe më vonë e trashëguar nga djali i tij. Ndodhet në pjesën juglindore të gadishullit Blasieholmen në Stokholmin qëndror.<ref>{{cite journal|year=1956|lang=sv|author=Gustaf A. Zethelius|title=Stockholms-varven under 1700-talet.|journal=Sjöhistorisk årsbok 1955–56|publisher=Sjöhistoriska museet|pages=57–102|id=LIBRIS-9878825|issn=0349-019X}}</ref><ref>{{Cite book|author=Staffan Högberg|lang=sv|title=Utrikeshandel och sjöfart på 1700-talet: stapelvaror i svensk export och import 1738–1808|year=1969|url=https://libris.kb.se/bib/8075889|publisher=Bonnier|id=LIBRIS-8075889|page=28}}</ref>}} Stokholm || 260 || 28 || 120 || 3<br/><small>Fundosur në Shetland<br/>12 janar 1745</small> |- | ''Riddarhuset'' || Skela Clasons, Stokholm || 340 || 30 || 135 || 2 |- | ''Calmar'' || [[Kalmar]]|| 254 || 22 || 100 || 3 |- | ''Drottningen af Swerige'' || Stokholm || 387 || 30 || 130 || 2<br /><small>Fundosur në Shetland<br/>12 janar 1745</small> |- | ''Cronprinsessan Lovisa Ulrica'' || - || 320 || 24 || 120 || 1 |- | ''Freeden'' || Skela Terra Nova, Stokholm || 260 || 22 || 120 || 1 |- | ''Cronprinsen Adolph Friedric'' || Skela Stora Stads,{{efn|Skela ("Stora Stadsvarvet") u themelua në vitin 1687 dhe menaxhohej nga qyteti i Stokholmit deri në vitin 1694 kur u mor me qera nga Anthoni Grill dhe anëtarë të ndryshëm të Shtëpisë Tregtare Grill. Ndodhet në pjesën jugore të Stokholmit në bregun perëndimor të Tegelvikenit, përkundrejt Fåfängan-it.<ref>{{cite journal|author=Gustaf A. Zethelius|year=1956|lang=sv|title=Stockholms-varven under 1700-talet|id=LIBRIS-9878825|journal=Sjöhistorisk årsbok 1955–56|publisher=Sjöhistoriska museet|issn=0349-019X|page=59}}</ref><ref>{{Cite book|author=Staffan Högberg|url=https://libris.kb.se/bib/8075889|year=1969|title=Utrikeshandel och sjöfart på 1700-talet: stapelvaror i svensk export och import 1738–1808|publisher=Bonnier|lang=sv|id=LIBRIS-8075889|page=28}}</ref>}} Stokholm || 387 || 27 || 140 || 1 |- | colspan="6" style="text-align: left;" | '''Oktroi i dytë: 17 qershor 1746 – 17 qershor 1766''' |- | ''Prins Gustaf'' || Skela Terra Nova, Stokholm || 236 || 28 || 110 || 1 |- | ''Götha Leijon'' || - || 310 || 28 || 120 || 3 |- | ''Freeden'' || E njëjta anije e oktroit të parë,<br/>kaluar në oktroin e dytë.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|page=178}}</ref> || 260 || 22 || 130 || 1 |- | ''Hoppet'' || Skela Terra Nova, Stokholm || 280 || 28 || 30 || 2 |- | ''Cronprinsessan Lovisa Ulrica'' || E njëjta anije si në oktroin e parë,<br/> kaluar në oktroin e dytë.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|lang=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|id=LIBRIS-107047|page=179|isbn=91-7004-058-3}}</ref> || 320 || 24 || 120 || 1 |- | ''Enigheten'' || Skela Djurgården,{{efn|Skela ("Djurgårdsvarvet", më vonë "Lotsack-Kiermanska Djurgårdsvarvet") u themelua nga Ephraim Losack në vitin 1735. Pas vdekjes së Losack, skela i kaloi Gustaf Kierman, që u martua me të venë e Losack-ut në vitin 1752. Pas falimentimit dhe vdekjes së Kiermanit, skela u mor nga një konsorcium që e menaxhoi skelën deri në mesin e shekullit të XIX. Ndodhet në Djurgården të Stokholmit, pranë vendit ku sot gjendet Gröna Lund.<ref>{{cite journal|author=Gustaf A. Zethelius|title=Stockholms-varven under 1700-talet|journal=Sjöhistorisk årsbok 1955–56|year=1956|publisher=Sjöhistoriska museet|issn=0349-019X|id=LIBRIS-9878825|lang=sv|page=59}}</ref><ref>{{Cite book|author=Staffan Högberg|url=https://libris.kb.se/bib/8075889|publisher=Bonnier|year=1969|title=Utrikeshandel och sjöfart på 1700-talet: stapelvaror i svensk export och import 1738–1808|lang=sv|id=LIBRIS-8075889|page=28}}</ref> Deri në vitin 2014, skela është akoma në funksion, megjithëse në një shkallë të ulët. Në vitin 2009, ajo u rinovua bashkë me shtëpitë përreth.<ref>{{cite news|author=Eva-Karin Gyllenberg|title=Djurgårdsvarvet väcks till liv igen|url=http://www.dn.se/sthlm/djurgardsvarvet-vacks-till-liv-igen/|date=15 nëntor 2009|newspaper=Dagens Nyheter|access-date=31 korrik 2014|lang=sv}}</ref>}} Stokholm || 375 || 28 || 140 || 4 |- | ''Cronprinsen Adolph Friederic'' || E njëjta anije e oktroit të parë,<br/>kaluar në oktroin e dytë.<ref>{{Cite book|author=Herman Lindqvist|year=2002|lang=sv|publisher=Hansson & Lundvall|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|id=LIBRIS-8843398|title=Historien om ostindiefararna|isbn=91-85023-02-7|pages=138–139}}</ref> || 387 || 27 || 140 || 2 |- | ''Prins Carl'' || Skela Clasons, Stokholm || 350 || 30 || 140 || 6 |- | ''Prins Friederic Adolph'' || Skela Terra Nova, Stokholm || 398 || 26 || 130 || 4<br /><small>Humbur në Detin e Kinës Jugore<br/>3 shtator 1761</small> |- | ''Prinsessan Sophia Albertina'' || Skela Stora Stads, Stokholm || 402 || 26 || 134 || 3 |- | ''Stockholms slott'' || Skela Stora Stads, Stokholm || 454 || 31 || 154 || 3 |- | ''Riksens ständer'' || Skela Terra Nova, Stokholm || 460 || 34 || 170 || 3 |- | ''Finland'' || Skela Stora Stads, Stokholm || 450 || 30 || 150 || 2 |- | colspan="6" style="text-align: left;" | '''Oktroi i tretë: 17 qershor 1766 – 17 qershor 1786''' |- | ''Adolph Friedric'' || Ndërtuar si një anije lufte,<br/>shndërruar në një anije të Indisë Lindore në<br/>skelën Djurgården, Stokholm || 493 || 24 || 160 || 7 |- | ''Lovisa Ulrica'' || Skela Djurgården, Stokholm || 380 || 24 || 140 || 4 |- | ''Cron Prins Gustaf'' || Dizenjuar nga Fredrik Henrik af Chapman || 480 || 28 || 154 || 6 |- | ''Riksens ständer'' || E njëjta anije e oktroit të dytë,<br/>kaluar në oktroin e tretë.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|page=181}}</ref> || 460 || 16 || 150 || 1 |- | ''Finland'' || E njëjta anije e oktroit të dytë,<br/>kaluar në oktroin e tretë.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|page=181}}</ref> || 450 || 20 || 150 || 5 |- | ''Stockholms slott'' || E njëjta anije e oktroit të dytë,<br/>kaluar në oktroin e tretë.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|id=LIBRIS-107047|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|page=181}}</ref> || 454 || 16 || 140 || 3 |- | ''Drottning Sophia Magdalena'' || Skela Stora Stads, Stokholm || 485 || 18 || 150 || 4 |- | ''Terra Nova'' || Skela Terra Nova, Stokholm || 503 || 18 || 150 || 4<br/><small>Në udhëtimin e saj të 4-rt, bashkë me<br/> anijen ''Gustaf Adolph'', ato morën<br/>itinerarin, duke i humbur erërat musonike<br/>dhe u desh të qëndronin në port në<br/>Hainan për 10 muaj para<br />se të vazhdonin në Kanton.</small><ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|year=1975|id=LIBRIS-107047|lang=sv|isbn=91-7004-058-3|page=134}}</ref> |- | ''Gustaf III'' || Skela Djurgården, Stokholm || 512 || 18 || 155 || 4 |- | ''Gustaf Adolph'' || Skela Stora Stads, Stokholm || 518 || 18 || 150 || 1<br /><small>Shiko ''Terra Nova-n'' më sipër.</small> |- | colspan="6" style="text-align: left;" | '''Oktroi i katërt: 17 qershor 1786 – 17 qershor 1806''' |- | ''Gustaf Adolph'' || E njëjta anije e oktroit të tretë,<br/>kaluar në oktroin e katërt.<ref>{{Cite book|author=Herman Lindqvist|year=2002|id=LIBRIS-8843398|publisher=Hansson & Lundvall|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|title=Historien om ostindiefararna|lang=sv|isbn=91-85023-02-7|pages=138–139}}</ref> || 518 || 18 || 150 || 3 |- | ''Drottning Sophia Magdalena'' || E njëjta anije e oktroit të tretë,<br/>kaluar në oktroin e katërt.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|lang=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|id=LIBRIS-107047|page=181|isbn=91-7004-058-3}}</ref> || 500 || 18 || 150 || 5<br/><small>Fundosur në Kanalin Anglez<br/>27 tetor 1801</small> |- | ''Götheborg (II)'' || Skela Viken,{{efn|Sipas Kellberg anija u ndërtua në skelën Viken nga Jean Fredrik Roempke, por Hugo Hammar tregon se u ndërtua në skelën e vjetër.<ref>{{cite web|author=Jan-Erik Nilsson|lang=sv|publisher=Projekt Ostindiefararen Götheborg III|url=http://www.ostindiefararen.com/forskning/skepp30.shtml|title=30. Götheborg (II)|access-date=20 korrik 2014|work=ostindiefararen.com}}</ref> Diskutimi mund të jetë akademik meqë dy skelat gjendeshin pranë njëra-tjetrës dhe në vitin 1786.}}{{efn|Skela ("Vikens varv"), e quajtur edhe Skela Baggens u themelua në vitin 1749 nga Peter Samuelsson Bagge dhe Fredrik Henrik af Chapman. Ndodhet në Majorna pak në perëndim të skelës së vjetër; dy skelat më vonë u bashkuan.<ref name="Viken"/><ref>{{cite book|last1=Fredberg|first1=Carl Rudolf A:son|title=Det gamla Göteborg. Lokalhistoriska skildringar, personalia och kulturdrag / Del 1|url=https://runeberg.org/gamlagot/1/0331.html|date=1919–1924|publisher=Via Project Runeberg|pages=286–287|access-date=21 korrik 2014|lang=sv}}</ref>}} [[Goteborg]] || 530 || 20 || 170 || 3<br/><small>Humbur në Kejptaun<br/>8 mars 1796</small> |- | ''Cron Prins Gustaf'' || E njëjta anije e oktroit të tretë,<br/>kaluar në oktroin e katërt.<ref>{{Cite book|author=Herman Lindqvist|year=2002|id=LIBRIS-8843398|publisher=Hansson & Lundvall|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|lang=sv|title=Historien om ostindiefararna|isbn=91-85023-02-7|pages=138–139}}</ref> || 488{{efn|Anija u riemërtua dhe ishte 488.2 läst-e<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|lang=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|isbn=91-7004-058-3|id=LIBRIS-107047|pages=181–183}}</ref>}} || 18 || 150 || 1 |- | ''Gustaf III'' || E njëjta anije e oktroit të tretë,<br/>kaluar në oktroin e katërt.<ref>{{Cite book|author=Herman Lindqvist|year=2002|id=LIBRIS-8843398|publisher=Hansson & Lundvall|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|lang=sv|title=Historien om ostindiefararna|isbn=91-85023-02-7|pages=138–139}}</ref> || 499 || 29 || 160 || 5 |- | ''Drottningen'' || Skela Viken, Goteborg || 542 || 20 || 150 || 3<br/><small>Fundosur në Humberön, Norvegji<br/>1 janar 1803</small> |- | ''Maria Carolina'' || Francë || 320 || 10 || 80 || 3 |- | ''Östergöthland'' || [[Norrköping]] || 266 || 14 || 56 || 2 |- | ''Westergöthland'' || Skela e vjetër,{{efn|Skela ("Gamla varvet") u themelua nga zhvendosja e [[kantieri detar|kantierit naval]] Älvsborgs në Goteborg diku para vitit 1630. Ndodhej poshtë Stigbergetit. Skela në fillim u menaxhua nga Alexander Forath, një skocez. Ajo kaloi nëpër shumë pronarë dhe në kohën e SOIC-u, 1752–1767, u mor me qira nga Peter Samuelsson Bagge dhe u bashkua me Skelën Viken duke funksionuar si një njësi. Një pjesë e madhe e skelës u shkatërrua në një zjarr në vitin 1820.<ref name="Viken">{{cite web|lang=sv|title=Varvet Viken|url=http://gamlagoteborg.se/tag/varvet-viken/|work=gamlagoteborg.se|publisher=Det Gamla Göteborg|access-date=21 korrik 2014}}</ref><ref>{{cite book|last=Fredberg|first=Carl Rudolf A:son|title=Det gamla Göteborg. Lokalhistoriska skildringar, personalia och kulturdrag / Del 1|url=https://runeberg.org/gamlagot/1/0331.html|date=1919–1924|publisher=Via Project Runeberg|pages=331–336|access-date=21 korrik 2014|lang=sv}}</ref>}} Goteborg || 162 || 8 || - || 1<br/><small>Ngecur në cektinë në Kejptaun<br/>Shitur në Amsterdam në vitin 1802</small> |- | ''Fredrica'' || Blerë në [[Ishull-i-Francës|Île-de-France]] || 243 || 12 || 56 || 3 |- | ''Prinsessan'' || [[Karlskrona]]|| 283 || 16 || 70 || 2 |- | ''Wasa'' || Karlskrona || 477 || 20 || 167 || 1 |} [[File:Two-tailed Swedish ensign.jpg|thumb|Variant i hershëm i flamurit shtetëror dhe stemës së luftës, dizajn i përdorur edhe nga anijet e Kompanisë së Indisë Lindore]] == Flamuri == Sipas kartës së parë, anijet e SOIC-ut lejoheshin të përdornin vetëm flamurin tregtar suedez, një flamuri drejtkëndor blu me një kryq të verdhë. Me rinovimin e kartës në vitin [[1746]], kompania u lejua të shtonte emrin ose monogramën e saj te flamuri në mënyrë që të dalloheshin nga anijet e tjera tregtare. Shpejt pas kësaj, anijet e SOIC-ut filluan të përdornin një flamur bisht-sfurk ose bisht gërshërë. Synimi ishte që anija ti ngjante një anijeje lufte dhe kështu të mos sulmohej nga piratët. Anijet e luftës suedeze, ose anijet që bartnin një komandant ushtarak, përdornin flamurin suedez me bisht të trefishtë ose bisht-dallëndyshe dhe versionin e gjuhëzës së flamurit drejtkëndor. Kjo ishte kundër rregullave dhe rregulimeve për flamujt në atë kohë. Përdorimi i flamurit bisht-dallëndyshe ishte i ndaluar në një dekret mbretëror i vitit [[1751]], por SOIC-u e shpërfilli këtë dhe ngritën flamujt e tyre në Kanton. Bisht-dallëndyshet përdoreshin edhe në proin e anijeve slup kur ato bartnin një drejtor të kompanisë. Kjo ishte një shkelje e dyfishtë, meqë flamujt duhet të përdoreshin vetëm në pupën e slupave.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|publisher=Allhem|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|lang=sv|url=https://libris.kb.se/bib/107047|isbn=91-7004-058-3|id=LIBRIS-107047|pages=174–175}}</ref> [[File:Modern SOIC headquarter.jpg|thumb|left|372px|Selia e SOIC-ut modern në Pier Four në Portin e Goteborgut me anijen ''Götheborg'' të përgatitur për dimër]] Ndalimi nuk i shqetësoi ekzecutivët e SOIC-ut dhe [[flamuri]] më i vjetër i ruajtur në Suedi është një bisht-dallëndyshe nga anija ''Lovisa Ulrica'' (për në Kanton 1767–68). Një flamur i ngjashëm, i urdhëruar nga drejtori i SOIC-ut Claes Grill, mbahet në Svindersvik.<ref>{{cite book|access-date=16 shtator 2014|author=Bengt G. Söderberg|year=1968|lang=sv|title=Slott och herresäten i Sverige. Södermanland|url=http://libris.kb.se/bib/483512|publisher=Allhems förlag|pages=170–171}}</ref> Në atë kohë nuk kishte flamuj detar ndërkombëtarë të standardizuar sinjalizues; në vend të tyre, anijet përdornin mënyra të ndryshme të paracaktuara të valëvitjes së flamurit, apo flamujve, ndonjëhertë të kombinuar me penonë dhe gjuajtje topi si sinjale. Disa nga këto sinjale ishin thjesht për anijet individuale, ndërsa disa të tjerë përdoreshin ndërkombëtarisht. Ndonjëherë kjo përfshinte madje edhe tregimin e flamujve ose simboleve të shteteve të tjera. Ata flamuj përdoreshin edhe si mashtrim nëse anija ishte në një vend ku mund të ndodheshin anije armike dhe kapiteni donte të shmangte përplasjen. Ka rregjistrime të anijeve nga SOIC-u që i qasen tokës nën flamurin anglez apo francez, për të mbledhur ose blerë ushqime në vende ku anijet suedeze ishin të ndaluara të ankoroheshin.<ref>{{Cite book|year=1975|author=Sven Torsten Kjellberg|url=https://libris.kb.se/bib/107047|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|publisher=Allhem|lang=sv|edition=i 2-të|isbn=91-7004-058-3|id=LIBRIS-107047|page=176}}</ref> [[File:Ostindiefararen_Götheborg_departure_from_Gothenburg_2005_oct_02_pic2.jpg|thumb|379px|Kopje e anjes origjinale indiano-lindore në Götheborg, që u nis nga Goteborgu për në Kinë, më 2 tetor 2005. Është një nga anijet më të mëdha në botë prej druri që funksionale në lundrim.<ref>{{cite web|title=The ship|work=soic.se|lang=sv|publisher=Svenska Ostindiska Companiet|url=https://www.soic.se/ship-facts/en|accessdate=10 prill 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=World's largest wooden sailing ship arrives in Norfolk|publisher=ITV|date=4 shtator 2015|url=https://www.itv.com/news/anglia/2015-09-04/worlds-largest-wooden-sailing-ship-arrives-in-norfolk/|work=itv.com|access-date=10 prill 2020|lang=sv}}</ref>]] == Kompania moderne suedeze e Indisë Lindore == Më 28 dhjetor [[1993]], një kompani e re e quajtur {{lang|sv|Svenska Ostindiska Companiet Aktiebolag}} (Kompania Suedeze e Indisë Lindore sh.p.k.) u rregjistrua. Ajo u formua për të ndërtuar një kopje të anijes ''Götheborg''. Ajo është rregjistruar si kompani [[anijendërtimtaria|anijendërtuese]], arsimore, kërkuese, reklamuese dhe marketuese në lidhje me [[transporti detar|transportin detar]] suedez dhe tregtinë ndërkombëtare. Kompania është e vendosur në Goteborg. Në vitin 2013, të ardhurat e kompanisë ishin 19 milionë korona.<ref>{{cite web|title=Svenska Ostindiska Companiet Aktiebolag|access-date=19 tetor 2014|url=http://www.allabolag.se/5564795747/Svenska_Ostindiska_Companiet_AB|work=allabolag.se|lang=sv}}</ref> Ajo është një degë e {{lang|sv|Stiftelsen Ostindiefararen Götheborg}} (Fondacioni Indiani Lindor Götheborg) rregjistruar në vitin [[2008]].<ref>{{cite web|access-date=19 tetor 2014|work=allabolag.se|lang=sv|title=Stiftelsen Ostindiefararen Götheborg|url=http://www.allabolag.se/8024259262/STIFTELSEN_OSTINDIEFARAREN_GOTHEBORG}}</ref> === Kopja e anijes së kompanisë === Në vitin [[1993]] filloi një projekt për të rikrijuar indiano-lindoren ''Götheborg'' dhe lundrimin e saj nga [[Goteborgu]] për në [[Guangzhou]]. Projekti drejtohej nga një firmë që përdor të njëjtin emër si kompania origjinale. Anija u rindërtua dhe u nis në lundrim për në Kinë në tetor [[2005]], duke mbërritur në korrik [[2006]], me një ekuipazh të përzier profesionistësh dhe studentësh. Ajo, që atëherë ka udhëtuar në shumë vende dhe ngjarje detare përgjatë botës.<ref>{{Cite book|last1=Arensberg|first1=Ingrid|title=Ostindiefararen Götheborg seglar igen|url=https://libris.kb.se/bib/11614816|lang=sv, en|year=2009|publisher=Svenska ostindiska companiet|id=LIBRIS-11614816|isbn=978-91-633-4846-4}}</ref><ref>{{Cite book|author1=Björn Ahlander|author2=Jens Langert|year=2009|publisher=Svenska ostindiska companiet|url=https://search.worldcat.org/title/845746570|title=Skeppsboken - livet ombord på en Ostindiefarare|lang=sv|id=LIBRIS-11607831|isbn=978-91-633-4889-1}}</ref> Emri faktik i kopjes është ''Götheborg III''. Ajo është një kopje e anijes ''Götheborg'' që u fundos jashtë Goteborgut në vitin [[1745]]. Një anije e dytë me të njëjtin emër u ndërtua në Goteborg në vitin [[1786]]. Ajo ishte anija e dytë më e madhe, (më e madhja ishte ''Drottningen''),<ref>{{Cite book|author=Tore Frängsmyr|lang=sv|year=1990|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|publisher=Wiken|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|id=LIBRIS-7591876|page=47|isbn=91-7024-653-X}}</ref> e të gjitha anijeve të SOIC-ut dhe bëri tre udhëtime për në Kanton: 2 shkurt [[1788]] – 13 maj [[1790]], 13 nëntor [[1791]] – 12 qershor [[1793]] dhe më 5 dhjetor [[1795]], anija lundroi për në Kanton por humbi në [[Kapshtad|Kejptaun]] më 8 mars [[1796]], në rrugëtimin nga Goteborgu.<ref>{{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|lang=sv|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|year=1975|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|id=LIBRIS-107047|publisher=Allhem|isbn=91-7004-058-3|pages=182–184}}</ref> == Shiko gjithashtu == * [[Zotërimet Historike Suedeze]] ** [[Kompania Suedeze e Indisë Perëndimore]], themeluar në vitin 1786. ** [[Perandoria Suedeze]] ** [[Kolonitë Suedeze Përtejdetit]] ** [[Kolonitë Suedeze në Amerika]] ** [[Bregu i Artë Suedez]] * [[Kompania Holandeze e Indisë Perëndimore]], themeluar në vitin 1621 * [[Kompanitë Austriake të Azisë]] * [[Kompania e Ostendit]] * [[Kompania Mbretërore Prusiane e Azisë]] * [[Karaibet Holandeze]] * [[Kolonizimi Viking i Amerikës]] * [[Kolonizimi Danez i Amerikave]] * [[Inditë Perëndimore Daneze]] * [[Historia e Bengalit]] * [[Historia e Indisë]] * [[India Koloniale]] ** [[India Portugeze]] ** [[Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore|Kompania Angleze e Indisë Lindore]], themeluar në vitin 1600. ** [[Raxhi Britanik]] ** [[India Hollandeze]] ** [[India Franceze]] ** [[India Daneze]] ** [[Kolonizimi Austriak i ishujve Nikobar]] == Shënime == {{notelist|30em}} == Referime == {{reflist|30em}} == Bibliografia == * {{Cite book|author1=Björn Ahlander|author2=Jens Langert|publisher=Svenska ostindiska companiet|url=https://search.worldcat.org/title/845746570|title=Skeppsboken - livet ombord på en Ostindiefarare|year=2009|lang=sv|location=Göteborg|id=LIBRIS-11607831|isbn=978-91-633-4889-1}} * {{Cite book|last1=Arensberg|first1=Ingrid|title=Ostindiefararen Götheborg seglar igen|url=https://libris.kb.se/bib/11614816|language=sv, en|year=2009|publisher=Svenska ostindiska companiet|location=Göteborg|isbn=978-91-633-4846-4|id=LIBRIS-11614816}} * {{cite encyclopedia|editor=Gove Philip Babcock|year=1993|publisher=Könemann|title=Hyson skin|url=http://libris.kb.se/bib/11616498|lang=en|location=Këln|encyclopedia=Webster's third new international dictionary of the English language, unabridged|isbn=3-8290-5292-8|series=A Merriam-Webster}} * {{cite encyclopedia|author=B. Boëthius|year=1927|title=Colin Campbell|access-date=22 tetor 2014|url=http://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=16347|lang=sv|encyclopedia=Svenskt biografiskt lexikon|volume=7|location=Stokholm|page=264|publisher=National Archives of Sweden|archive-date=12 nëntor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141112221141/http://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=16347|url-status=dead}} * {{Cite book|author1=Colin Campbell|year=1996|author2=Paul Hallberg|author3=Christian Koninckx|url=https://libris.kb.se/bib/7747182|title=A passage to China: Colin Campbell's diary of the first Swedish East India Company expedition to Canton, 1732–33|publisher=Royal Society of Arts and Sciences (Kungl. Vetenskaps- och vitterhets-samhället)|lang=en|series=Acta Regiae Societatis scientiarum et litterarum Gothoburgensis. Humaniora, 0072-4823; 37|isbn=91-85252-55-7|location=Goteborg|id=LIBRIS-7747182}} * {{cite web|publisher=City of Stockholm - City Archive - Digital Archive|accessdate=31 korrik 2014|url=http://www2.ssa.stockholm.se/bildarkiv/Egenproducerat/atlas/holm/Holms-tomtbok-1674public.pdf|work=www2.ssa.stockholm.se|title=Holms Tomtbok, södra förstaden östra, 1674|lang=sv}} * {{cite book|author=Daniel Defoe|year=1815|title=Robinson Crusoe|lang=en|publisher=Joseph Mawman|url=https://archive.org/details/crusoewrittenby01defogoog/page/n426|location=Londër|page=400}} * {{cite book|author1=Ronny Edvinsson|year=2011|lang=en|author2=Johan Söderberg|edition=i 2-të|url=http://www.historia.se/Jamforelsepris.htm|volume=57|title=A Consumer Price Index for Sweden 1290–2008, Review of Income and Wealth|location=Stokolm}} * {{Cite book|author=Tore Frängsmyr|title=Ostindiska kompaniet: människorna, äventyret och den ekonomiska drömmen|language=sv|year=1990|publisher=Wiken|location=Höganäs|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/7591876|isbn=91-7024-653-X|id=LIBRIS-7591876}} * {{cite book|author=Carl Rudolf A:son Fredberg|publisher=Via Project Runeberg|date=1919–1924|url=https://runeberg.org/gamlagot/1/0331.html|location=Goteborg|lang=sv|title=Det gamla Göteborg. Lokalhistoriska skildringar, personalia och kulturdrag / Del 1}} * {{Cite book|author=Staffan Högberg|title=Utrikeshandel och sjöfart på 1700-talet: stapelvaror i svensk export och import 1738–1808|year=1969|series=Ekonomi och samhälle, 99-0119059-2|url=https://libris.kb.se/bib/8075889|publisher=Bonnier|lang=sv|location=Stokholm|id=LIBRIS-8075889}} * {{Cite book|editor1=Gordon Johnson|year=1998|editor2=Om Prakash|lang=en|title=Indian states and the transition to colonialism, 5, European commercial enterprise in pre-colonial India|url=https://libris.kb.se/bib/607418|publisher=[[Cambridge University Press]]|series=The New Cambridge History of India. 2|id=LIBRIS-607418|location=Kembrixh|isbn=0-521-25758-1}} * {{Cite book|author=Sven Torsten Kjellberg|title=Svenska ostindiska compagnierna 1731–1813: kryddor, te, porslin, siden|year=1975|publisher=Allhem|lang=sv|location=Malmö|edition=i 2-të|url=https://libris.kb.se/bib/107047|isbn=91-7004-058-3|id=LIBRIS-107047}} * {{Cite book|author=Christian Koninckx|year=1980|id=LIBRIS-218016|publisher=Van Ghemmert|url=https://libris.kb.se/bib/218016|title=The first and second charters of the Swedish East India Company (1731–1766): a contribution to the maritime, economic and social history of north-western Europe in its relationships with the Far East|location=Kortrijk|lang=en}} * {{cite encyclopedia|editor=V. Leche|title=Fredrik I|year=1908|editor2=J. F. Nyström|editor3=K. Warburg|url=https://runeberg.org/nfbh/0682.html|editor4=Th. Westrin|encyclopedia=Nordisk familjebok–Uggleupplagan|volume=8|publisher=Nordisk familjeboks förl.|lang=sv|pages=1255–1258|location=Stokholm}} * {{cite encyclopedia|editor=V. Leche|title=Ostindiska kompanier|encyclopedia=Nordisk familjebok – Uggleupplagan|url=https://runeberg.org/nfbt/0570.html|editor2=J. F. Nyström|editor3=K. Warburg|editor4=Th. Westrin|year=1914|volume=20|publisher=Nordisk familjeboks förl.|pages=1060–1062|location=Stokholm|lang=sv}} * {{Cite book|author=Herman Lindqvist|year=2002|lang=sv|publisher=Hansson & Lundvall|url=https://libris.kb.se/bib/8843398|id=LIBRIS-8843398|title=Historien om ostindiefararna|location=Goteborg|isbn=91-85023-02-7}} * {{Cite book|author=William Milburn|year=1813|lang=en|publisher=Black, Parry, and Co.|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.181513|title=Oriental commerce: containing a geographical description of the principal places in the East Indies, China, and Japan, with their produce, manufactures, and trade|location=Londër|id=LIBRIS-13784206}} * {{cite web|date=4 prill 2018|work=naringslivshistoria.se|title=Punsch du gudalika gava, 2|url=https://naringslivshistoria.se/bizstories-nyheter/naringslivshistoria/punsch-du-gudalika-gava-2/|access-date=26 janar 2019|lang=sv|archive-date=27 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127035319/https://naringslivshistoria.se/bizstories-nyheter/naringslivshistoria/punsch-du-gudalika-gava-2/|url-status=dead}} * {{cite web|publisher=The Nordic Museum|lang=sv|title=Expeditionerna: Kompaniets skepp|url=http://ostindiska.nordiskamuseet.se/|website=ostindiska.nordiskamuseet.se|access-date=17 dhjetor 2014|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002056/http://ostindiska.nordiskamuseet.se/|url-status=dead}} * {{Cite journal|author1=Israel Reinius|author2=Birgit Lunelund|lang=sv|author3=Herman Johan Reinius|url=https://urn.fi/urn:NBN:fi-fd2019-00022687|year=1939|journal=Journal hållen på resan till Canton i China 1745-1748|title=Skrifter utgivna av Svenska litteratursällskapet i Finland|location=Helsinki|publisher=Society of Swedish Literature in Finland|ISSN=0039-6842}} * {{cite journal|author=Sven-Erik Rose|date=2000|lang=en|title=The funny business of the Swedish East India Company: gender and imperial joke-work in Jacob Wallenberg's travel writing|volume=33|issue=2|doi=10.1353/ecs.2000.0017|journal=Eighteenth-Century Studies|pages=217–232|s2cid=161575281|id=LIBRIS-3363374|issn=0013-2586}} * {{cite book|author=Bengt G. Söderberg|year=1968|title=Slott och herresäten i Sverige. Södermanland|url=http://libris.kb.se/bib/483512|location=Malmö|publisher=Allhems förlag|pages=170–171|language=sv}} * {{cite web|publisher=Stockholms Hamn|title=Strandvägshamnen|access-date=14 shtator 2014|url=http://www.stockholmshamnar.se/Historia/Platser/Stockholm/Strandvagshamnen/|work=stockholmshamnar.se|lang=sv|archive-date=14 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131214235720/http://www.stockholmshamnar.se/Historia/Platser/Stockholm/Strandvagshamnen/|url-status=dead}} * {{cite web|author1=Håkan Svensson|author2=Lasse Hellström|lang=sv|title=Sjöfarten på 1700-talet|url=http://www.ostindiska.se/Historia-Lars/v1700-t.htm|publisher=Stiftelsen för Kunskaps- och Kompetensutveckling|work=ostindiska.se|date=30 qershor 2011|accessdate=17 dhjetor 2014|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070203/http://www.ostindiska.se/Historia-Lars/v1700-t.htm}} * {{cite web|title=Svenska ostindiska kompaniets arkiv|lang=sv|accessdate=21 tetor 2014|url=http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/|work=ub.gu.se|publisher=Gothenburg University|archive-date=9 tetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009184823/http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/|url-status=dead}} * {{cite book|author1=Jacob Wallenberg|author2=Peter Graves|title=My son on the galley, translation of the 1769 original: Min son på galejan|year=1994|lang=sv|publisher=Norvik press|url=http://libris.kb.se/bib/6853446|location=Londër|series=Norvik press series. A; 10|isbn=1-870041-23-2}} * {{cite journal|author=Gustaf A. Zethelius|date=1956|title=Stockholms-varven under 1700-talet.|journal=Sjöhistorisk årsbok 1955–56|publisher=Sjöhistoriska museet|lang=sv|pages=57–102|location=Stokholm|id=LIBRIS-9878825|issn=0349-019X}} == Lidhje të jashtme == {{Commons category|Swedish East India Company|Kompania Suedeze e Indisë Lindore}} *[http://www.gotheborg.com/essays/priv1731.shtml The original first Swedish East India Company Charter of 1731] *[http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/index.xml Original Swedish East India Company documents at the Gothenburg University Library.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190519030115/http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/index.xml |date=19 maj 2019 }} *[http://ostindiska.nordiskamuseet.se/ Digital archive of the handwritten documents collected by Jean Abraham Grill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002056/http://ostindiska.nordiskamuseet.se/ |date=4 mars 2016 }} at the Nordic Museum. *[http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/arkiv/ List of archives with material relevant to the Swedish East India Company.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240113234901/http://www2.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/arkiv/ |date=13 janar 2024 }} *[http://www.soic.se/ Swedish East India Company] - The East Indiaman Project. [[Kategoria:Suedi]] [[Kategoria:Skandinavi]] [[Kategoria: Kolonializmi Evropian në Azi]] [[Kategoria:Historia e Indisë]] [[Kategoria:Historia e Azisë Jugore]] [[Kategoria:Bangladesh]] g7zcpje6liii8gzfok64uhp06mtx2dg Diskutim:Kompania Suedeze e Indisë Lindore 1 369799 3002545 2998048 2026-06-28T02:30:07Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002545 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Kompania Suedeze e Indisë Lindore/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kompania Suedeze e Indisë Lindore]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2998047 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141009184823/http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/ për lidhjen http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141009184823/http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/ për lidhjen http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240113234901/http://www2.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/arkiv/ për lidhjen http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/arkiv/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 19 qershor 2026 16:07 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kompania Suedeze e Indisë Lindore]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002544 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190519030115/http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/index.xml për lidhjen http://www.ub.gu.se/samlingar/handskrift/ostindie/index.xml. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 04:30 (CEST) 5rswbqqtt4sy0nngcq6z93wrwg4z813 Ciklet biogjeokimike detare 0 376849 3002597 2995720 2026-06-28T04:00:52Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002597 wikitext text/x-wiki {{multiple image | header = Ciklet biogjeokimike detare | total_width = 396 | image1 = Earth viewed from space.jpg | caption1 = Toa e mbizotëruar nga uji, parë nga hapsira – ndërsa uji avullon në re, polet janë të mbushura me akuj. Në tërësi, oqeanet formojnë një sistem të vetëm detar, ku uji –"tretësi universal" – tret ushyesit dhe substancat me elemente si oksigjeni, karboni, azoti dhe fosfori. Këto qarkullohen dhe riciklohen pafundësisht, kombinohen kimikisht dhe shpërbëhen prapë, treten e pastaj precipitojnë ose avullojnë, importohen dhe eksportohen në Tokë dhe atmosferë dhe shtratin e oqeaneve. Të shtytura nga si nga veprimtaria biologjike e organizmave detare ashtu dhe nga forcat natyrore të diellit, baticat dhe lëvizjet brenda kores së Tokës, duke përbërë ciklet biogjeokimike detare. }} '''Ciklet biogjeokimike detare''' janë ciklet biogjeokimike që zhvillohen brenda mjediseve detare, do me thënë, në ujin e kripur të deteve ose oqeaneve ose [[laguna]] dhe grykëderdhjet lumore. Këto cikle biogjeokimike janë rrugët e zhvendosjes së [[substanca]]ve dhe [[Lista e elementeve kimikë|elementeve kimike]] përgjatë mjediseve detare. Gjithashtu, substancat dhe and elementet mund të importohen në mjedisin detar ose të eksportohen nga ky i fundit. Këto importe dhe eksporte mund të zhvillohen si shkëmbime me atmosferën sipër, shtratin e oqeaneve poshtë, ose si rrjedhje nga tokësore. Elementet si [[kalciumi]], [[karboni]], [[hidrogjeni]], [[zhiva|mërkuri]], [[azoti]], [[oksigjeni]], [[fosfori]], [[seleni]] dhe [[sulfuri]] zhvillojnë cikle biogjeokimike; ciklet molekulare për [[cikli i Ujit|ujin]] dhe [[silici]]n; ciklet makroskopike si cikli shkëmbor; ashtu si dhe ciklet e formuara nga njerëzit për përbërësit sintetikë si poliklorinat bifenilet (PCB). Në disa cikle ka depozita ku një substancë mund të depozitohet për një kohë të gjatë. Qarkullimi i këtyre elementeve është i ndërlidhur. [[Jeta detare|Organizmat detare]] dhe veçanërisht mikroorganizmat detarë janë thelbësorë për funksionimin e shumë prej këtyre cikleve. Forcat shtytëse të cikleve biogjeokimike përfshijnë [[metabolizmi|proceset metabolike]] brenda organizmave, proceset gjeologjike që përfshijnë koren e Tokës, ashtu si dhe [[reaksioni kimik|reaksionet kimike]] midis vetë [[substanca]]ve, që është arsyeja pse këto quhen cikle biogjeokimike. Ndërsa substancat kimike mund të shpërbëhen dhe ribashkohen, elementet kimike vetë, as nuk mund të krijohen, as të shkatërrohen nga këto forca, kështu që përveç disa humbjeve dhe marrjeve nga hapsira e jashtme, elementet riciklohen ose depozitohen (sekuestrohen) diku ose brenda planetit.<ref group="Shpjegim">Këtu duhen përjashtuar proceset bërthamore, që kanë mundësinë ti formojnë ose ti shpërbëjnë elementet.</ref> ==Përmbledhja== Energjia rrjedh e drejtuar përmes ekosistemeve, duke hyrë si dritë dielli (ose molekula inorganike për kimioautotrofinë) dhe largohet si nxehtësi gjatë shumë transferimeve midis niveleve trofike. Gjithësesi, lënda që formon organizmat e gjalla konservohet dhe riciklohet. Gjashtë elementet më të zakonshme të lidhura me molekulat organike—[[karboni]], [[azoti]], [[hidrogjeni]], [[oksigjeni]], [[fosfori]] dhe [[sulfuri]]—marin një larmi formash kimike dhe mund të ekzistojnë për periudha të gjata në atmosferë, tokë, ujë, ose nën sipërfaqen e tokës. Proceset gjeologjike, si degradimi meteorologjik, [[erozioni]], drenazhimi i ujit dhe lëvizjae pllakave kontinentale, të gjitha luajnë një rol në këtë riciklim të materialeve. Pasi [[gjeologjia]] dhe [[kimia]] kanë role të rëndësishme në studimin e këtij procesi, riciklimi i lëndës inorganike midis organizmave të gjallë dhe mjedisit të tyre quhet cikël biogjeokimik.<ref name="OpenStax">[https://cnx.org/contents/ZdFkREJc@7/Biogeochemical-Cycles Biogeochemical Cycles], ''OpenStax'', 9 maj 2019. [[File:CC-BY icon.svg|50px]].</ref> Gjashtë elementet e sipërpërmendura përdoren nga organizmat në një larmi mënyrash. [[Hidrogjeni]] dhe [[oksigjeni]] gjenden në ujë dhe molekulat organike, të cilët janë thelbësorë për jetën. [[Karboni]] gjendet në të gjitha molekulat organike, ndërsa [[azoti]] është një përbërës i rëndësishëm i [[acidi nukleik|acideve nukleike]] dhe [[proteina]]ve. [[Fosfori]] përdoret për të formuar acide nukleike dhe fosfolipide që përfshijnë membrana biologjike. [[Sulfuri]] është thelbësor për formën tre-përmasore të proteinave. Qarkullimi i këtyre elementet është i ndërlidhur. Për shembull, [[cikli i Ujit|qarkullimi i ujit]] është kritik për filtrimin e sulfurit dhe fosforit në lumenj, që pastaj mund të rrjedhin në oqeane. Cikli i mineraleve përmes biosferës midis përbërësve biotikë dhe abiotikë si dhe nga një organizët te tjetri.<ref name="Fisher2019">Fisher M. R. (Ed.) (2019) ''Environmental Biology'', [https://openoregon.pressbooks.pub/envirobiology/chapter/3-2-biogeochemical-cycles/ 3.2 Biogeochemical Cycles], OpenStax. [[File:CC-BY icon.svg|50px]].</ref> ==Cikli i ujit== [[File:Water cycle.png|thumb|left|upright=1.5|Ndërveprimi i cikleve tokësore dhe atmosferike të ujit me ciklin detar të ujit]] {{see also|Cikli i Ujit|Rryma e Golfit}} [[Uji]] është përbërësi i oqeaneve, mjeti që bart të gjitha [[substanca]]t dhe elementet e përfshira nga ciklet biogjeokimike detare. Ai i gjendur në natyrë pothuajse gjithmonë përfshinë substanca të tretura, kështu që ai është përshkruar si "tretësi i përbotshëm" për aftësinë e tij për të tretur aq shumë substanca.<ref>{{cite web|title=Water, the Universal Solvent|url=http://water.usgs.gov/edu/solvent.html|website=USGS|access-date=27 qershor 2017|lang=en|url-status=live|archive-date=9 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709141251/https://water.usgs.gov/edu/solvent.html}}</ref> Kjo aftësi i lejon atij të jetë "[[tretësi]] i jetës".<ref>{{Cite book|lang=en|author=Jane B. Reece|title=Campbell Biology|date=31 tetor 2013|publisher=Pearson Education|isbn=978-032177565-8|edition=i 10-të|page=48}}</ref> Uji është gjithashtu substanca e vetme e zakonshme që ekziston [[akulli|i ngurtë]], i lëngshëm dhe si [[gazi|gaz]] në kushte normale tokësore.<ref>{{Cite book|title=Campbell Biology|last=Reece|first=Jane B.|date=31 tetor 2013|publisher=Pearson Education|isbn=978-032177565-8|lang=en|page=44|edition=i 10-të}}</ref> Meqë uji i lëngshëm rrjedh, cikli ujor rrjedhë në [[rrymat oqeanike]] përreth botës. Meqë uji e ndryshon lehtësisht gjendjen e tij, ai mund të bartet në atmosferë si avull ose i ngrirë si një ajsberg. Ai pastaj mund të bier si shi ose të shkrijë për tu bërë prapë i lëngshëm. E gjithë [[jeta detare]] është e zhytur në ujë, lënda bazë dhe mitra e vetë jetës.<ref>Collins J. C. (1991) [https://books.google.com/books?id=Rm_wAAAAMAAJ ''The Matrix of Life: A View of Natural Molecules from the Perspective of Environmental Water''] Molecular Presentations. {{ISBN|9780962971907}}</ref> Ai mund të shpërbëhet në përbërësit e tij, [[hidrogjeni]]n dhe [[oksigjeni]]n nëpërmjet proceseve metabolike ose abiotike dhe më vonë të ribashkohet për tu bërë prapë ujë. Ndërsa cikli i ujit është vetë një cikël biogjeokimik, rrjedhja e tij edhe nën tokë është një përbërës kyç i cikleve të tjera biogjeokimike.<ref>{{cite web|url=http://www.enviroliteracy.org/subcategory.php/198.html|lang=en|title=Biogeochemical Cycles|publisher=The Environmental Literacy Council|url-status=live|archive-date=30 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430133927/http://enviroliteracy.org/subcategory.php/198.html}}</ref> Rrjedhja është përgjegjëse për gati të gjithë transportimin e sedimenteve të [[erozioni|eroduara]] dhe [[fosfori]]n nga toka në [[uji|ujë]].<ref>{{Cite web|url=https://enviroliteracy.org/air-climate-weather/biogeochemical-cycles/phosphorus-cycle/|title=Phosphorus Cycle|publisher=The Environmental Literacy Council|access-date=15 janar 2018|lang=en|url-status=live|archive-date=20 gusht 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820012731/http://enviroliteracy.org/air-climate-weather/biogeochemical-cycles/phosphorus-cycle/}}</ref> [[Eutrofizimi]] kulturor i liqeneve është kryesisht për shkak të fosforit, të përdorur me tepri si [[plehu|fertilizues]] në fushat bujqësore dhe pastaj i transportuar përgjatë tokës në rrjedhën e lumenjve. Si rrjedhjet nga toka, ashtu dhe rrjedhat ujore luajnë role domethënëse në transportimin e [[azoti]]t nga toka në masat ujore.<ref>{{cite web|publisher=Ohio State University|website=Extension Fact Sheet|url=http://ohioline.osu.edu/aex-fact/0463.html|lang=en|title=Nitrogen and the Hydrologic Cycle|access-date=24 tetor 2006|url-status=dead|archive-date=1 shtator 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901071850/http://ohioline.osu.edu/aex-fact/0463.html}}</ref> Zona e vdekur në derdhjen e [[lumi i Misisipit|Misisipit]] është rrjedhojë e [[nitrati|nitrateve]] nga [[fertilizuesi]]t e bartur nga fushat bujqësore dhe të transportuar nga sistemi lumor në [[Gjiri i Meksikës|Gjirin e Meksikës]]. Rrjedhjet luajnë gjithashtu një rol në ciklin e karbonit, përsëri nëpërmjet transportit të shkëmbinjëve të eroduar dhe dherave.<ref>{{cite web|publisher=NASA|date=16 qershor 2011|website=Earth Observatory|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Library/CarbonCycle/|lang=en|title=The Carbon Cycle|url-status=dead|archive-date=28 shtator 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060928223836/http://earthobservatory.nasa.gov/Library/CarbonCycle/}}</ref> [[File:SeaSurfaceSalinity.jpg|thumb|422px|Kripësia minimale vjetore e sipërfaqes detare, e matur në v. [[2009]], në njësi kripësie praktike<ref>{{cite web|date=9 tetor 2009|url=https://svs.gsfc.nasa.gov/vis/a000000/a003600/a003652/|title=Sea Surface Temperature, Salinity and Density|lang=en|website=NASA Scientific Visualization Studio|access-date=12 prill 2025|archive-date=23 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423181616/https://svs.gsfc.nasa.gov/vis/a000000/a003600/a003652/|url-status=dead}}</ref>]] ===Kripësia Oqeanike=== [[Kripshmëria|Kripësia Oqeanike]] rrjedh kryesisht nga degradimi natyror i shkëmbinjve dhe transporti i kripërave të tretura nga toka, me më pak kontribute nga burimet hidrotermale në shtratin detar. Avullimi i ujit oqeanik dhe formimi i akullit detar e rrit më tej [[kripshmëria|kripësinë oqeanike]]. Gjithësesi këto procese, që rrisin kripësinë kundërpeshohen vazhdimisht nga procese që e ulin kripësinë, si hyrja e vazhdueshme e ujit të ëmbël nga lumenjtë, rreshjet dhe shkrirja e akujve.<ref name="nasasalt">{{cite web|date=7 prill 2021|title=Salinity|lang=en|url=https://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/physical-ocean/salinity#:~:text=Evaporation%20of%20ocean%20water%20and,snow%2C%20and%20melting%20of%20ice.|website=NASA|access-date=12 prill 2025|archive-date=28 shtator 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928212519/https://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/physical-ocean/salinity#:~:text=Evaporation%20of%20ocean%20water%20and,snow%2C%20and%20melting%20of%20ice.|url-status=dead}}</ref> Dy [[joni|jonet]] mbizotëruese në ujin e detit janë kloridi dhe [[natriumi]]. Së bashku, ata përbëjnë rreth 85 përqind të të gjithë joneve të tretur oqeanikë. Jonet e [[magnezi]]t dhe [[sulfat]]it përbëjnë pjesën më të madhe të pjesës tjetër. [[Kripshmëria]] varion me temperaturën, avullimin dhe reshjet. Përgjithësisht, është më e ulët në [[ekuatori|ekuator]] dhe në [[rajonet polare|pole]], ndërsa në [[gjerësia gjeografike|gjerësitë]] e mesme më e lartë.<ref name="noaasalt">{{cite web|lang=en|date=26 shkurt 2021|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/whysalty.html|website=NOAA|title=Why is the ocean salty?}}</ref> ===Spërklat detare=== [[File:Vertical differences in ocean salinity (0 to 300m).png|thumb|left|379px|Diferencat vertikale të kripësisë detare midis sipërfaqes dhe thellësisë 300 metra. Kripësia rritet me thellësinë në rajonet me të kuqe dhe ulet në rajonet me blu.<ref name="Sundby2015">{{cite journal|author1=S. Sundby|author2=T. Kristiansen|year=2015|title=The principles of buoyancy in marine fish eggs and their vertical distributions across the world oceans|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=10|page=e0138821|lang=en|doi=10.1371/journal.pone.0138821}}; [[File:CC-BY icon.svg|50px]]</ref>]] Një rrjedhë [[mikroorganizmi|mikroorganizmash]] ajrore qarkullon përgjatë planetit, sipër sistemeve meteorologjike, por poshtë rrugëve ajrore komerciale.<ref>{{cite journal|date=11 janar 2016|url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/living-bacteria-are-riding-earths-air-currents-180957734/|journal=Smithsonian Magazine|title=Living Bacteria Are Riding Earth’s Air Currents|lang=en}}</ref> Disa mikroorganizma peripatetike ngrihen nëpërmjet pluhurit të stuhive tokësore, por shumica rrjedhin nga mikroorganizmat detare të spërklave detare. Në vitin [[2018]], shkencëtarët raportuan se qindra miliona viruse dhe dhjetëra miliona bakterie depozituar për ditë në çdo metër katror të planetit.<ref>{{cite news|author=Jim Robbins|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2018/04/13/science/virosphere-evolution.html|access-date=14 prill 2018|title=Trillions Upon Trillions of Viruses Fall From the Sky Each Day|date=13 prill 2018|lang=en}}</ref><ref name="ISME-2018">{{cite journal|last1=Reche|first1=Isabel|last2=D’Orta|first2=Gaetano|last3=Mladenov|first3=Natalie|last4=Winget|first4=Danielle M.|last5=Suttle|first5=Curtis A.|title=Deposition rates of viruses and bacteria above the atmospheric boundary layer|journal=ISME Journal|volume=12|issue=4|doi=10.1038/s41396-017-0042-4|pmid=29379178|pmc=5864199|pages=1154–1162|lang=en|date=29 janar 2018}}</ref> Ky është një tjetër shembull i lehtësimit nga uji i transportit të materlialeve organike përgjatë largësive të mëdha, në këtë rast në formën e [[mikroorganizmi|mikroorganizmave]] të gjallë. [[File:Ocean mist and spray 2.jpg|thumb|upright=1.3|Spërklat që përmbajnë mikroorganizma detare dhe të gjitha substancat dhe elementet e përfshira në masën e tyre, mund të ngrihen lartë në atmosferë. Aty ato kthehen në aeroplanktone dhe mund të udhëtojnë përgjatë globit para se të bien prapë në tokë]] Kripa e tretur nuk avullon drejtë atmosferës si [[uji]], por formon grimca ajrore detare në spërklat detare. Shumë procese fizike përgjatë sipërfaqes oqeanike gjenerojnë grimca ajrore kripe. Një shkak i zakonshëm është shpërthimi i flluskave të ajrit, që barten nga shtytja e erës gjatë formimit të [[valët e detit|suprinës së bardhë]]. Një tjetër është shpërndarja e piklave nga suprina e valëve.<ref name="levin">{{Cite book|editor=Zev Levin|title=Aerosol Pollution Impact on Precipitation|doi=10.1007/978-1-4020-8690-8|editor-last2=Cotton|editor-first2=William R.|year=2009|lang=en|isbn=978-1-4020-8689-2}}</ref> Fluksi i përgjithshëm i kripës detare nga oqeani në atmosferë është rreth 3300 Tg (3.3 miliardë tonë) në vit.<ref>IPCC Third Assessment Report: Climate Change 2001 (TAR)</ref> ===Qarkullimi oqeanik=== [[File:Convection cycle.png|thumb|left|Fazat e ciklit]] Rrezatimi diellor i ndikon oqeanet: uji i ngrohtë nga [[ekuatori]] priret të qarkulloi drejtë [[rajonet polare|poleve]], ndërsa uji i ftohtë polar drejtohet nga ekuatori. Rrymat sipërfaqësore fillimisht diktohen nga kushtet sipërfaqësore të erës. [[Pasatet]] fryjnë drejtë perëndimit në tropikë,<ref>{{cite web|title=trade winds|year=2009|lang=en|website=Glossary of Meteorology|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=trade-winds1|publisher=American Meteorological Society|access-date=8 shtator 2008|url-status=dead|archive-date=11 dhjetor 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211050708/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=trade-winds1}}</ref> ndërsa erërat perëndimore fryjnë dretjë lindjes në [[gjerësia gjeografike|gjerësitë]] e mesme.<ref>{{cite web|website=Glossary of Meteorology|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=westerlies1|title=Westerlies|year=2009|lang=en|publisher=American Meteorological Society|url-status=dead|archive-date=22 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100622073904/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=westerlies1}}</ref> Ky model erërash ushtron trysni në sipërfaqen subtropikale oqeanike me përdredhje negative përgjatë [[hemisfera veriore|hemisferës veriore]],<ref>{{cite book|author1=Matthias Tomczak|author2=J. Stuart Godfrey|lang=en|url=http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/pdffiles/colour/double/04P-Ekman-left.pdf|title=Regional Oceanography: an Introduction|year=2001|isbn=81-7035-306-8|page=42|archive-url=https://web.archive.org/web/20090914120630/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/pdffiles/colour/double/04P-Ekman-left.pdf|archive-date=14 shtator 2009}}</ref> dhe anasjelltas përgjatë [[hemisfera jugore|hemisferës jugore]]. Transporti rezultues Sverdrup drejtohet nga ekuatori.<ref>Earthguide. (2007) [http://earthguide.ucsd.edu/parkerprogram/berger/pdf/OcnBasLesson06.pdf Lesson 6: Unraveling the Gulf Stream Puzzle - On a Warm Current Running North.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723104316/http://earthguide.ucsd.edu/parkerprogram/berger/pdf/OcnBasLesson06.pdf|date=23 korrik 2008}}, University of California, San Diego</ref> Për shkak të konservimit të rrotullimit potencial, të shkaktuar nga lëvizja e erërave drejtë poleve në periferinë perëndimore të kurrizeve subtropikale dhe vorticitetit relativisht të rritur të ujit lëvizës drejtë poleve, transporti baraspeshohet nga një rrymë e ngushtë përshpejtuese drejtë poleve, e cila rrjedh përgjatë kufirit perëndimor të basenit oqeanik, duke kundërpeshuar efektet e fërkimit me rrymën e ftohtë kufitare perëndimore, e cila formohet nga gjerësitë e mëdha.<ref>{{cite book|author=Angela Colling|year=2001|title=Ocean circulation|url=https://books.google.com/books?id=tFJRLhSez_YC&pg=PA90|publisher=Butterworth-Heinemann|lang=en|page=96}}</ref> Procesi i përgjithshëm, i njohur si intesifikimi perëndimor, bënë që rryma në kufirin perëndimor të basenit oqeanik të jetë më e fortë sesa ato në kufirin lindor.<ref>{{cite web|title=Investigating the Gulf Stream|url=http://www.science-house.org/nesdis/gulf/background.html|website=National Environmental Satellite, Data, and Information Service|lang=en|year=2009|publisher=North Carolina State University|archive-date=3 maj 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100503013457/http://www.science-house.org/nesdis/gulf/background.html}}</ref> {{multiple image | align = right | header = Efekti ngjitës | total_width = 507px | image1 = Figure 44 02 04.png | caption1 = Efekti ngjitës i shkaktuar nga fërkimi i një ere bregdetare me sipërfaqen oqeanike | image2 = Upwelling-labels-en.svg | caption2 = Efekti ngjitës mund të shkaktohet nëse një erë përgjatë brigjeve lëviz drejtë ekuatorit, duke përfshirë Transportin e Ekmanit | footer = Dy mekanizmat që shkaktojnë efektin ngjitës. Në çdo rast, nëse drejtimi i erës kthehet nga e kundërta kjo do të shkaktonte efektin zbritës.<ref>{{cite web|access-date=17 qershor 2020|lang=en|url=http://oceanmotion.org/html/background/upwelling-and-downwelling.htm|website=NASA|title=Wind Driven Surface Currents: Upwelling and Downwelling}}</ref> }} Duke udhëtuar drejtë poleve, uji i ngrohtë i bartur nga rrymat e forta me ujë të ngrohtë pëson [[avullimi|avullim]] ftohës. Ftohja drejtohet nga era: ajo duke lëvizuar përgjatë ujit e ftohë atë dhe shkakton edhe [[avullimi]]n, duke lënë një ujë më të kripur. Në këtë proçes, uji bëhet më i kripur, më i dendur dhe më i ftohtë. Sapo [[akulli]] detar formohet, kripërat lihen jashtë tij, një proçes i njohur si përjashtimi i kripës.<ref>{{cite web|author=Randy Russel|lang=en|title=Thermohaline Ocean Circulation|url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/earth/Water/thermohaline_ocean_circulation.html|publisher=University Corporation for Atmospheric Research|url-status=dead|archive-date=25 mars 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325062339/http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/earth/Water/thermohaline_ocean_circulation.html}}</ref> Këto dy proçese prodhojnë ujë që është më i dendur dhe më i ftohtë. Uji përgjatë veriut të [[Oqeani Atlantik|Oqeanit Atlantik]] bëhet aq i dendur sa fillon të zhytet poshtë ujit me më pak kripë dhe më pak të dendur. Kjo zbritje e ujit më të rëndë, më të ftohtë dhe më të dendur bëhet pjesë e Ujërave të Thella të Atlantikut Verior, një rrymë që shkon drejtë jugut.<ref>{{cite web|last=Behl|first=R.|publisher=California State University|lang=en|title=Atlantic Ocean water masses|url=http://seis.natsci.csulb.edu/rbehl/NADW.htm|place=Long Biç|url-status=dead|archive-date=23 maj 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080523170145/http://seis.natsci.csulb.edu/rbehl/NADW.htm}}</ref> {{multiple image | align = left | header = Ventilimi i oqeanit të thellë | total_width = 516px | image1 = Antarctic bottom water.svg | caption1 = Uji i fundit detar të Antarktidës | image2 = Antarctic Circumpolar Current.png | caption2 = Rryma Cirkumpolare Antarktide, me degë që lidhin brezin e global të transportit }} Erërat drejtojnë [[rrymat oqeanike]] në 100 metrat e sipërm të sipërfaqes oqeanike. Megjithatë, rrymat oqeanike rrjedhin edhe mijëra metra poshtë sipërfaqes. Këto rryma të thellësive oqeanike drejtohen nga diferencat e dendësisë së ujit, e cila kontrollohet nga [[temperatura]] (termo) dhe [[kripshmëria]] (haline). Ky proçes njihet si qarkullimi termohaline. Në [[rajonet polare]] të Tokës uji i oqeanit bëhet shumë i ftohtë, duke formuar akullin detar. Si pasojë, uji rrethues i detit bëhet më i kripur, pasi kur formohet akulli i detit, kripa lihet jashtë. Pasi uji i detit bëhet më i kripur, dendësia e tij rritet dhe fillon të zhytet. Uji i sipërfaqes tërhiqet për të zëvendësuar ujin e fundosur, i cili nga ana tjetër në vijim bëhet i ftohtë dhe i kripur mjaftueshëm për tu zhytur. Kjo shkakton rrymat e thella oqeanike duke formuar brezin global të transportit.<ref>{{cite web|publisher=National Ocean Service, NOAA|title=Thermohaline Circulation|lang=en|url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_currents/05conveyor1.html|access-date=20 maj 2020}}</ref> {| class="wikitable" style="margin-left:1em; text-align:center" align="right" width=327px ! colspan=2 | Koha mesatare e qëndrimit i depozituar<ref name="PHYS">{{Cite book|author=M. Pidwirny|date=2006|lang=en|chapter-url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8b.html|chapter=Chapter 8: Introduction to the Hydrosphere|edition=i 2-të|title=Fundamentals of Physical Geography|via=PhysicalGeography.net|at=8(b) The Hydrologic Cycle|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126072955/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8b.html|url-status=live|archive-date=26 janar 2016}}</ref> |- ! style="text-align:left" | Depozita ! Koha mesatare e qëndrimit |- | style="text-align:left" | [[Antarktis]] | 20,000 vjetë |- | style="text-align:left" | Oqeanet | 3,200 vjetë |- | style="text-align:left" | Akullnajat | 20 deri në 100 vjetë |- | style="text-align:left" | Mbulimi stinor me dëborë | 2 deri në 6 muaj |- | style="text-align:left" | Lagështia tokësore | 1 deri në 2 muaj |- | style="text-align:left" | Uji tokësor: i cekët | 100 deri në 200 vjetë |- | style="text-align:left" | Uji tokësor: i thellë | 10,000 vjetë |- | style="text-align:left" | Liqenet | 50 deri në 100 vjetë |- | style="text-align:left" | Lumenjtë | 2 deri në 6 muaj |- | style="text-align:left" | [[Atmosfera]] | 9 ditë |} Qarkullimi termohalin drejton një sistem në shkallë rruzullore të rrymave i quajtur “brezi i transporit global”. Brezi i transportit nis në sipërfaqen e oqeanit afër polit në Atlantikun Verior. Aty, ujë ftohet nga temperaturat [[arktiku|arktike]]. Ai gjithashtu bëhet më i kripur pasi kur formohet akulli detar, kripa nuk ngrinë dhe lihet jashtë, në ujin përreth. Uji i ftohtë tani bëhet më i dendur, si pasojë e kripës së shtuar dhe zhytet drejtë fundit të oqeanit. Uji i sipërfaqes zhvendoset për të zëvendësuar ujin e fundosur, duke krijuar kështu një rrymë. Ky ujë i thellë zhvendoset drejtë jugut, midis kontinenteve, duke kaluar në ekuator, deri në skajin e Afrikës dhe [[Amerika Jugore|Amerikës Jugore]]. Rryma udhëton përreth skajit të [[Antarktis]]it, ku uji ftohet dhe zhytet prapë, siç bënë në Atlantikun Verior. Në këtë mënyrë, brezi i transportit "rikarikohet". Duke u zhvendosur përreth [[Antarktida|Antarktidës]], dy seksionet ndahen nga brezi dhe kthehen drejtë veriut. Një seksion udhëton në [[Oqeani Indian|Oqeanin Indian]], ndërsa tjetri në [[Oqeani Paqësor|Oqeanin Paqësor]]. Këto dy seksione që ndahen ngrohen dhe bëhen më pak të dendura duke udhëtuar drejtë veriut dhe [[ekuatori]]t, kështu që ngrihen në sipërfaqe (ngjitja). Ato pastaj mund të rrotullohen prapë drjetë jugut dhe drejtë perëndimit në Atlantikun Jugor, në vijim duke u kthyer në Atlantikun Verior, ku cikli nis nga e para. [[File:Overturning circulation of the global ocean.jpg|thumb|left|426px|{{center|Brezi i transportit global}}]] Brezi i transportit lëviz me shpejtësi më të ngadalta (pak centimetra për sekondë) sesa rrymat baticore të drejtuara nga era (dhjetra deri në qindra centimetra për sekondë). Vlerësohet se çdo metër kub ujë merr rreth 1,000 vjet për të përfunduar udhëtimin përgjatë brezit global të transportit. Gjithashtu, brezi i transportit lëviz një volum të stërmadh uji—100 herë më shumë sesa rrjedhja e Lumit Amazona<ref>Ross, 1995</ref> Ai është gjithashtu një përbërës jetësor i ushqyesve oqeanikë dhe cikleve të [[dioksidi i karbonit|dioksidit të karbonit]]. Kur ujërat më të ngrohtë të sipërfaqes mbushen me ushqyes dhe dioksid karboni, por ato pasurohen prapë duke udhëtuar përmes brezit të transportit si shtresa të thella ose fundore. Baza e zinxhirit ushqimor botëror varet nga ujërat e ftohtë të pasur me ushqyes që mbështesin rritjen e algave dhe [[alga e detit|makroalgat]].<ref>{{cite web|access-date=20 maj 2020|url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_currents/05conveyor2.html|title=The Global Conveyor Belt|lang=en|publisher=National Ocean Service, NOAA}}</ref> Koha mesatare e qëndrimit të një molekule uji në oqean është rreth 3,200 vjetë. Në krahasim, koha mesatare e qëndrimit në atmosferë është rreth nëntë ditë. Nëse ai ngrin në [[Antarktis]] ose zhytet në thellësi, mund të qëndroi për rreth dhjetë mijë vjetë.<ref name="PHYS"/><ref>{{cite journal|author1=R. J. Van Der Ent|year=2017|lang=en|author2=O. A. Tuinenburg|title=The residence time of water in the atmosphere revisited|journal=Hydrology and Earth System Sciences|volume=21|issue=2|doi=10.5194/hess-21-779-2017|pages=779–790}}</ref> {{clear}} ==Riciklimi i elementeve kyç== {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan=3|Disa elemente kyç të përfshira në ciklet biogjeokimike detare |- ! Elementi ! Diagrama ! Përshkrimi |- ! [[Karboni]] | [[File:Marine carbon cycle.jpg|220px]] | [[Cikli karbonik detar]] përfshin proçese që shkëmbejnë karbon midis pellgjeve të ndryshme brenda oqeaneve, ashtu dhe midis atmosferës, brendësisë së Tokës dhe shtratit detar. Cikli i karbonit është rrjedhojë e shumë forcave ndërvepruese përgjatë shumë herëve dhe shkallëve hapsinore që e qarkullojnë karbonin përreth planetit, duke siguruar që [[karboni]] të jetë i disponueshëm në mënyrë të përbotshme. Cikli karbonik detar është qëndror për ciklin karbonik global dhe përmban si karbon inorganik (karbon jo i lidhur me një gjë të gjallë, si [[dioksidi i karbonit]]), ashtu dhe karbon organik (karbon që është ose ka qenë i përfshirë në një organizëm të gjallë). Një pjesë e ciklit karbonik detar e shndërron [[karboni]]n midis lëndës inorganike dhe lëndës së gjallesave. Tre proçese kryesor (ose pompime) që formojnë ciklin karbonik detar, sjellin [[dioksidi i karbonit|dioksid karbonik]] atmosferik (CO<sub>2</sub>) në brendësi të oqeaneve dhe e shpërndajnë atë përmes oqeaneve. Këto tre pompa janë: (1) pompa e tretshmërisë, (2) pompa e karbonatit dhe (3) pompa biologjike. Depozita e përgjithsme e [[karboni]]t në sipërfaqen e Tokës për zgjatje më pak se 10,000 vite është rreth 40,000 gigatonë C (Gt C, një gigaton është një miliardë tonë, ose sa pesha e afërsisht 6 milionë [[balena e kaltër|balena blu]]) dhe rreth 95% (~38,000 Gt C) depozitohet në oqeane, kryesisht si karbon i tretur inorganik.<ref name="H. 2013">{{Cite book|title=Biogeochemistry: an analysis of global change|url=https://archive.org/details/isbn_2900123858749|last=Schlesinger|first=William H.|last2=Bernhardt|first2=Emily S.|date=2013|lang=en|publisher=Academic Press|oclc=827935936|edition=i 3-të|isbn=978-012385874-0|place=Ualtham}}</ref><ref name="Falkowski 291–296">{{Cite journal|last1=Falkowski|first1=P.|last2=Scholes|first2=R. J.|last3=Boyle|first3=E.|last4=Canadell|first4=J.|last5=Canfield|first5=D.|last6=Elser|first6=J.|last7=Gruber|first7=N.|last8=Hibbard|first8=K.|last9=Högberg|first9=P.|date=13 tetor 2000|title=The Global Carbon Cycle: A Test of Our Knowledge of Earth as a System|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-10-13_290_5490/page/290|journal=Science|lang=en|volume=290|issue=5490|doi=10.1126/science.290.5490.291|pmid=11030643|bibcode=2000Sci...290..291F|issn=0036-8075|pages=291–296}}</ref> Diferencimi i joneve të karbonit të tretur inorganik në ciklin karbonik detar është kontrollori parësor i [[Acidet dhe Bazat|kiminë acid-bazë]] në oqeane. |- ! [[Oksigjeni]] | [[File:Oxygen Cycle.jpg|220px]] | Cikli i oksigjenit përfshin trnzicione biogjeokimike të atomeve të [[oksigjeni]]t midis gjendjeve të ndryshme të gjendje oksidimi në [[joni|jone]], [[oksidet|okside]] dhe [[molekula]] përmes [[reaksionet redoks|reaksioneve redoks]] brenda dhe midis rruzullit/depozitës tokësore. Fjala oksigjen në literaturë zakonisht i referohet oksigjenit molekular (O<sub>2</sub>), duke qenë se ai është një produkt i zakonshëm ose [[Reagenti|reagent]] i shumë reaksioneve biogjeokimike redoks brenda ciklit. Proçeset brenda ciklit të [[oksigjeni]]t konsiderohen si [[Biologjia|biologjikë]] ose [[Gjeologjia|gjeologjikë]] dhe vlerësohen si burim (prodhim O<sub>2</sub>) ose konsumues (konsumim O<sub>2</sub>).<ref name="Andrew2012">{{cite book|year=2012|author1=Andrew H. Knoll|author2=Donald E. Canfield|author3=Kurt Konhauser|title=Fundamentals of geobiology|url=https://archive.org/details/fundamentalsofge0000unse_y0a3|lang=en|publisher=John Wiley & Sons|place=Chichester, West Sussex|pages=[https://archive.org/details/fundamentalsofge0000unse_y0a3/page/n108 93]–104|chapter=7|isbn=978-1-118-28087-4|oclc=793103985}}</ref><ref name="Petsch2014">{{cite book|author=S. T. Petsch|chapter=The Global Oxygen Cycle|year=2014|doi=10.1016/b978-0-08-095975-7.00811-1|title=Treatise on Geochemistry|publisher=Elsevier|lang=en|isbn=978-0-08-098300-4|pages=437–473}}</ref> |- ! [[Hidrogjeni]] | [[File:CHO-cycles.svg|220px]] | Cikli i hidrogjenit konsiston në shkëmbimet e [[hidrogjeni]]t midis burimeve [[jeta|biotike]] (organizma jetosore) dhe abiotike (jo jetosore) dhe pakësimi i përbërjeve që kanë hidrogjen. [[Hidrogjeni]] (H) është elementi më me shumicë në univers.<ref>{{cite journal|author=A. G. Cameron|year=1973|lang=en|volume=15|issue=1|journal=Space Science Reviews|issn=0038-6308|doi=10.1007/BF00172440|bibcode=1973SSRv...15..121C|s2cid=120201972|title=Abundances of the elements in the solar system|url=https://archive.org/details/space-science-review_1973-09_15_1/page/121|page=121}}</ref> Në Tokë, molekulat e zakonshme inorganike që përmbajnë hindrogjen (H) përfshijnë [[uji]]n (H<sub>2</sub>O), hidrogjen të gaztë (H<sub>2</sub>), [[metani]]n (CH<sub>4</sub>), [[Acidi Sulfhidrik]] (H<sub>2</sub>S) dhe [[amoniaku]]n (NH<sub>3</sub>). Shumë kompozime organike përmbajnë edhe atome H, si [[hidrokarburet]] dhe lënda organike. Duke parë kudo-gjetjen e atomeve të hidrogjenit në kompozitat kimike inorganike dhe organike, cikli hidrogjenik përqëndrohet në hidrogjenin molekular (H<sub>2</sub>). |- ! [[Azoti]] | [[File:Marine Nitrogen Cycle.jpg|220px]] | Cikli i azotit është proçesi nëpërmjet të cilit [[azoti]] shndërrohet në forma të shumë-fishta kimike, duke qarkulluar mes [[atmosfera|atmosferës]], [[ekosistemi|eksositemeve]] tokësore dhe detare. Shndërrimi i azotit mund të zhvillohet si [[biologjia|biologjikisht]] ashtu dhe [[fizika|fizikisht]]. Proçese të rëndësishme në ciklin e azotit përfshijnë ngulitjen, amonifikimin, nitrifikimin dhe denitrifikimin. 78% e [[atmosfera e Tokës|atmosferës tokësore]] përbëhet nga azot molekular (N<sub>2</sub>),<ref name="CarrollSalt2004p93">{{Cite book|author1=Steven B. Carroll|author2=Steven D. Salt|title=Ecology for gardeners|publisher=Timber Press|url=https://books.google.com/books?id=aM4W9e5nmsoC&pg=PA93|lang=en|isbn=978-0-88192-611-8|year=2004|page=93}}</ref> duke e bërë atë burimin më të madh të [[azoti]]t. Megjithatë, azoti atmosferik ka disponueshmëri të kufizuar për përdorimin biologjik, duke çuar në rrallësinë e azotit të përdorueshëm në shumë lloje [[ekosistemi|ekosistemesh]]. Cikli i azotit ka rëndësi të veçantë për ekologjistët, pasi disponueshmëria e azotit mund të ndikoi raportin e proçeseve kyç të [[ekosistemi]]t, duke përfshirë prodhimin parësorë dhe [[dekompozimi]]n. Veprimtaritë njerëzore si djegia e karburanteve fosile, përdorimi i fertilizantëve artificialë azotikë dhe lëshimi i azotit në [[ujërat e zeza]] e kanë ndryshuar në mënyrë dramatike ciklin e azotit.<ref name="Kuypers 2011">{{cite journal|author1=M. M. M. Kuypers|author2=H. K. Marchant|last3=Kartal|first3=B.|title=The Microbial Nitrogen-Cycling Network|journal=Nature Reviews Microbiology|volume=1|issue=1|year=2011|pages=1–14|pmid=29398704|lang=en|doi=10.1038/nrmicro.2018.9|hdl=21.11116/0000-0003-B828-1|hdl-access=free|s2cid=3948918}}</ref><ref name="Galloway 2004">{{cite journal|author1=J. N. Galloway|title=Nitrogen cycles: past, present, and future generations|journal=Biogeochemistry|volume=70|issue=2|pages=153–226|year=2004|lang=en|doi=10.1007/s10533-004-0370-0|s2cid=98109580|display-authors=etal}}</ref><ref name="Reis 2016">{{Cite journal|date=1 dhjetor 2016|author1=Stefan Reis|last2=Bekunda|first2=Mateete|last3=Howard|first3=Clare M.|last4=Karanja|first4=Nancy|last5=Winiwarter|first5=Wilfried|last6=Yan|first6=Xiaoyuan|last7=Bleeker|first7=Albert|last8=Sutton|first8=Mark A.|title=Synthesis and review: Tackling the nitrogen management challenge: from global to local scales|journal=Environmental Research Letters|volume=11|issue=12|page=120205|doi=10.1088/1748-9326/11/12/120205|issn=1748-9326|lang=en|bibcode=2016ERL....11l0205R|doi-access=free}}</ref> Modifikim njerëzor i ciklit rruzullor të azotit mund ta ndikoi negativisht sistemin e [[mjedisi natyror|mjedisit natyror]], bashkë me shëndetin njerëzor.<ref name="Gu 2012">{{Cite journal|date=17 gusht 2012|first1=Baojing|last1=Gu|last2=Ge|first2=Ying|last3=Ren|first3=Yuan|last4=Xu|first4=Bin|last5=Luo|first5=Weidong|last6=Jiang|first6=Hong|last7=Gu|first7=Binhe|last8=Chang|first8=Jie|lang=en|title=Atmospheric Reactive Nitrogen in China: Sources, Recent Trends, and Damage Costs|journal=Environmental Science & Technology|volume=46|issue=17|pmid=22852755|issn=0013-936X|doi=10.1021/es301446g|bibcode=2012EnST...46.9420G|pages=9420–9427}}</ref><ref name="Kim 2017">{{Cite journal|author1=Haryun Kim|lang=en|date=11 maj 2017|last2=Lee|first2=Kitack|last3=Lim|first3=Dhong-Il|author4=Seung-Il Nam|author5=Tae-Wook Kim|last6=Yang|first6=Jin-Yu T.|last7=Ko|first7=Young Ho|last8=Shin|first8=Kyung-Hoon|last9=Lee|first9=Eunil|title=Widespread Anthropogenic Nitrogen in Northwestern Pacific Ocean Sediment|issn=0013-936X|journal=Environmental Science & Technology|pmid=28462990|pages=6044–6052|volume=51|issue=11|doi=10.1021/acs.est.6b05316|bibcode=2017EnST...51.6044K}}</ref> |- ! [[Fosfori]] | [[File:Phosphorus cycle.png|220px]] | Cikli i fosforit është qarkullimi i [[fosfori]]t përgjatë [[litosfera|litosferës]], [[hidrosfera|hidrosferës]] dhe [[biosfera|biosferës]]. Ndryshe nga shumë cikle të tjera biogjeokimike, [[atmosfera e Tokës|atmosfera]] nuk luan një rol të rëndësishëm në qarkullimin e fosforit, pasi ai dhe kompozitat me bazë fosfori zakonisht në Tokë gjenden solide në gamat tipike të temperaturave dhe trysnisë. Prodhimi i gazit fosfin ndodh vetëm në kushte të veçanta lokale. Në këtë mënyrë, cikli i fosforit duhet të shihet në të gjithë sistemet tokësore dhe pastaj i përqëndruar veçanërisht në sistemet e cikleve tokësore dhe ujore. Lokalisht, shndërrimet e fosforit janë kimike, biologjike dhe mikrobiologjike: trasferimet kryesore aftatgjata në ciklin global, gjithësesi, drejtohen nga lëvizjet [[pllaka tektonike|tektonike]] në [[historia gjeologjike e Tokës|kohën gjeologjike]].<ref name="Schlesinger_1991">{{cite book|author=Ë. H. Schlesinger|title=Biogeochemistry: An analysis of global change|url=https://archive.org/details/biogeochemistrya0000schl|year=1991|lang=en}}</ref> Njerëzit kanë shkaktuar ndryshime të rëndësishme në ciklin global të fosforit nëpërmjet transportit të mineraleve të fosforit dhe përdorimit të tij si [[plehu|fertilizues]], si dhe transportit të ushqimit nga fermat dhe në qytete, ku humbet nëpërmjet derdhjes së [[ujërat e zeza|ujërave të zeza]]. |- ! [[Sulfuri]] | [[File:Schematic-figure-of-the-sulfur-cycle.jpg|220px]] | Cikli i sulfurit është grupi i proçeseve nëpërmjet të cilave [[sulfuri]] qarkullon midis shkëmbinjve, rrugëve ujore dhe sistemeve jetësore. Cikle të tilla biogjeokimike janë të rëndësishme në [[gjeologjia|gjeologji]], pasi ato prekin shumë minerale. Ciklet biokimike janë gjithashtu të rëndësishme për jetën, pasi [[sulfuri]] është një element thelbësor, duke qenë përbërësi i shumë [[proteina]]ve dhe [[kofaktor (biokimi)|kofaktorëve]], si dhe kompozitat e sulfurit mund të përdoren si [[Oksido-Reduktimi|oksidantë ose reduktantë]] në frymëmarrjen mikrobike.<ref name="Brock">{{cite book|author=M. T. Madigan|title=Brock Biology of Microorganisms|url=https://archive.org/details/brockbiologyofmi0011madi|author2=J. M. Martino|year=2006|edition=i 11-të|isbn=978-0-13-196893-6|publisher=Pearson|lang=en|page=[https://archive.org/details/brockbiologyofmi0011madi/page/136 136]}}</ref> Cikli global i sulfurit përfshin shndërrimin e llojeve të sulfurit përmes gjendjeve të ndryshme oksiduese, të cilat luajnë një rol të rëndësishëm në proçeset gjeologjike dhe biologjike. Depozita kryesore tokësore e [[sulfuri]]t janë SO<sub>4</sub><sup>2−</sup> të oqeaneve, ku ai është agjenti kryesor oksidues.<ref>{{cite journal|author1=M. J. Bickle|author2=J. C. Alt|author3=D. A. Teagle|date=1994|title=Sulfur transport and sulphur isotope fractionations in ocean floor hydrothermal systems|journal=Mineralogical Magazine|doi=10.1180/minmag.1994.58A.1.49|volume=58A|issue=1|lang=en|bibcode=1994MinM...58...88B|pages=88–89}}</ref> |- ! [[Hekuri]] | [[File:Iron cycle.svg|220px]] | Cikli i hekurit (Fe) është cikli biogjeokimik i [[hekuri]]t përgjatë [[atmosfera|atmosferës]], [[hidrosfera|hidrosferës]], [[biosfera|biosferës]] dhe [[litosfera|litosferës]]. Ndërsa Fe gjendet me shumicë në koren e Tokës,<ref name="Taylor1964">{{cite journal|date=1964|author=S. R. Taylor|title=Abundance of chemical elements in the continental crust: a new table|url=https://archive.org/details/geochimica-et-cosmochimica-acta_1964-08_28_8/page/1273|pages=1273–1285|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|lang=en|doi=10.1016/0016-7037(64)90129-2|volume=28|issue=8|bibcode=1964GeCoA..28.1273T}}</ref> ai është më pak i zakonshëm në sipërfaqen e oksigjenuar të ujërave. [[Hekuri]] është një mikroushqyes kyç në prodhimtarinë parësore,<ref name="Tagliabue_2017">{{cite journal|s2cid=2897283|author1=A. Tagliabue|author2=A. R. Bowie|lang=en|author3=P. W. Boyd|author4=K. N. Buck|author5=K. S. Johnson|author6=M. A. Saito|title=The integral role of iron in ocean biogeochemistry|journal=Nature|url=https://eprints.utas.edu.au/24469/2/115577%20-%20postprint.pdf|volume=543|issue=7643|bibcode=2017Natur.543...51T|pmid=28252066|doi=10.1038/nature21058|date=mars 2017|pages=51–59}}</ref> dhe një ushqyes i kufizuar në Oqeanin Jugor, Paqësorin tropikal lindor dhe në Paqësorin subarktik referuar si rajone tepër ushqyese, por me pak klorofil të oqeanit.<ref name="Iron deficiency limits phytoplankto">{{cite journal|date=1988|author1=J. H. Martin|author2=S. E. Fitzwater|title=Iron deficiency limits phytoplankton growth in the north-east Pacific subarctic|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1988-01-28_331_6154/page/340|s2cid=4325562|journal=Nature|volume=331|issue=6154|pages=341–343|lang=en|doi=10.1038/331341a0|bibcode=1988Natur.331..341M}}</ref> Hekuri ekziston në një gamë [[Oksido-Reduktimi|gjendjesh oksidimi]], nga -2 deri në +7; gjithësesi, në Tokë gjendet kryesisht në [[numri i oksidimit|numrat oksidues]] redoks +2 ose +3 dhe është kryesisht një matal parësor [[reaksionet redoks|redokso-akti]] në Tokë.<ref>{{cite journal|author1=E. D. Melton|author2=E. D. Swanner|author3=S. Behrens|author4=C. Schmidt|author5=A. Kappler|title=The interplay of microbially mediated and abiotic reactions in the biogeochemical Fe cycle|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=12|issue=12|date=dhjetor 2014|pmid=25329406|doi=10.1038/nrmicro3347|s2cid=24058676|pages=797–808|lang=en}}</ref> Qarkullimi i hekurit midis [[numri i oksidimit|gjendjeve të oksidimit]] +2 dhe +3 referohet si cikli i hekurit. Ky proçes mund të jetë tërësisht abiotik ose i lehtësuar nga [[mikroorganizmat]], veçanërisht bakteret hekur-oksiduese. Proçeset abiotike përfshijnë ndryshkjen e metaleve hekur-bartëse, kur Fe<sup>2+</sup> oksidohet abiotikisht në Fe<sup>3+</sup> në prani të [[oksigjeni]]t dhe reduktimit të Fe<sup>3+</sup> në Fe<sup>2+</sup> nga mineralet hekur-sulfide. Qarkullimi biologjik i Fe<sup>2+</sup> kryhet nga oksidimi i hekurit dhe reduktimi i mikrobeve.<ref>{{cite journal|date=2010|author1=C. Schmidt|author2=S. Behrens|author3=A. Kappler|lang=en|title=Ecosystem functioning from a geomicrobiological perspective – a conceptual framework for biogeochemical iron cycling|journal=Environmental Chemistry|volume=7|issue=5|page=399|doi-access=free|doi=10.1071/EN10040}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Andreas Kappler|author2=Kristina L. Straub|date=1 janar 2005|title=Geomicrobiological Cycling of Iron|lang=en|journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry|volume=59|issue=1|doi=10.2138/rmg.2005.59.5|issn=1529-6466|pages=85–108}}</ref> |- ! [[Kalciumi]] | [[File:Equilibrium of carbonic acid in the oceans .png|220px]] | Cikli i kalciumit është transferimi i kalciumit midis fazave të tretura dhe të ngurta. Ka një furnizim të vazhdueshëm me jone [[kalciumi]] në rrugët ujore nga [[shkëmbi]]njtë, [[organizmi|organizmat]] dhe [[dheu|dherat]].<ref>{{Cite journal|last=Berner|first=R. A.|date=1 maj 2004|title=A model for calcium, magnesium and sulfate in seawater over Phanerozoic time|journal=American Journal of Science|volume=304|issue=5|lang=en|pages=438–453|doi=10.2475/ajs.304.5.438|issn=0002-9599|bibcode=2004AmJS..304..438B|doi-access=free}}</ref> Jonet e kalciumit konsumohen dhe largohen nga mjediset ujore pasi ata reagojnë për të formuar struktura si karbonati i kalciumit dhe silikati i kalciumit,<ref name="Walker1981">{{Cite journal|last1=Walker|first1=James C. G.|last2=Hays|first2=P. B.|date=1981|last3=Kasting|first3=J. F.|title=A negative feedback mechanism for the long-term stabilization of Earth's surface temperature|lang=en|journal=Journal of Geophysical Research|volume=86|issue=C10|doi=10.1029/jc086ic10p09776|page=9776|bibcode=1981JGR....86.9776W|issn=0148-0227}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=Andy Ridgwell|last2=Zeebe|first2=Richard E.|date=15 qershor 2005|title=The role of the global carbonate cycle in the regulation and evolution of the Earth system|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=234|issue=3–4|doi=10.1016/j.epsl.2005.03.006|lang=en|issn=0012-821X|pages=299–315}}</ref> i cili mund të depozitohet për të formuar sedimente ose [[ekzoskeleti|ekzoskeletet]] e organizmave. Jonet e kalciumit mund të përdoren edhe biologjikisht, pasi [[kalciumi]] është thelbësor për funksionet biologjike si prodhimi i [[kocka]]ve dhe [[dhëmbi|dhëmbëve]] ose funksionet qelizore.<ref name="Nordin 1988">{{Cite book|author=B. E. C. Nordin|date=1988|lang=en|title=Calcium in Human Biology|publisher=Springer London|isbn=978-144711437-6|oclc=853268074|doi=10.1007/978-1-4471-1437-6|s2cid=9765195|series=ILSI Human Nutrition Reviews|place=Londër}}</ref><ref name="Calcium in Biological Systems">{{Cite book|author1=Ronald P. Rubin|url=https://books.google.com/books?id=gdrTBwAAQBAJ&pg=PR5|title=Calcium in Biological Systems|author2=George B. Weiss|last3=Putney|first3=James W. Jr.|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-146132377-8|lang=en|date=11 nëntor 2013}}</ref> Cikli i kalciumit është një cikël i zakonshëm midis proçeseve tokësore, detare, gjeologjike dhe biologjike.<ref>{{Cite journal|author1=Matthew S. Fantle|author2=Edward T. Tipper|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825213001700|journal=Earth-Science Reviews|volume=131|date=2014|lang=en|title=Calcium isotopes in the global biogeochemical Ca cycle: Implications for development of a Ca isotope proxy|via=Elsevier ScienceDirect|doi=10.1016/j.earscirev.2014.02.002|issn=0012-8252|pages=148–177}}</ref> Cikli detar i kalciumit ndikohet nga ndryshimi i dioksidit karbonik atmosferik, si rrjedhojë e [[Acidifikimi i oqeanit|acidifikimit oqeanik]].<ref name="Raisman2013">{{Cite book|author1=Scott Raisman|title=Ocean acidification: Elements and Considerations|last2=Murphy|first2=Daniel T.|year=2013|lang=en|publisher=Nova Science Publishers, Inc|isbn=978-162948295-8|place=Hauppauge, Nju Jork}}</ref> |- ! [[Silici]] | [[File:Silica cycle-draft.jpg|220px]] | Cikli i silicit përfshin transportimin e [[silici]]t midis sistemeve të Tokës. Silici i opalit (SiO<sub>2</sub>), i quajtur edhe dioksit silici, është një kompozitë kimike e [[silici]]t. Silici është një element bioesencial dhe një nga elementet më të bollshme në Tokë.<ref>{{cite journal|author1=J. W. Hunt|last2=Dean|first2=A. P.|last3=Webster|first3=R. E.|last4=Johnson|first4=G. N.|last5=Ennos|first5=A. R.|date=2008|title=A Novel Mechanism by which Silica Defends Grasses Against Herbivory|journal=Annals of Botany|volume=102|issue=4|issn=1095-8290|doi=10.1093/aob/mcn130|pmid=18697757|pmc=2701777|lang=en|pages=653–656}}</ref><ref>{{cite journal|last=Conley|first=Daniel J.|date=dhjetor 2002|title=Terrestrial ecosystems and the global biogeochemical silica cycle|lang=en|journal=Global Biogeochemical Cycles|volume=16|issue=4|doi=10.1029/2002gb001894|bibcode=2002GBioC..16.1121C|doi-access=free|issn=0886-6236|s2cid=128672790|pages=68–1, 68–8}}</ref> Cikli i silicit ka mbivendosje domethënëse me ciklin e karbonit (i quajtur cikli karbonat–silikat) duke luajtur një rol të rëndësishëm në depozitimin e [[karboni]]t nëpërmjet [[erozioni]]t kontinental, eksporit biogjenik dhe fundosjes së sedimenteve silicore në shkallët kohore gjeologjike.<ref>{{cite journal|author1=Marc J. Defant|author2=Mark S. Drummond|date=tetor 1990|title=Derivation of some modern arc magmas by melting of young subducted lithosphere|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1990-10-18_347_6294/page/662|journal=Nature|volume=347|issue=6294|doi=10.1038/347662a0|lang=en|bibcode=1990Natur.347..662D|issn=0028-0836|s2cid=4267494|pages=662–665}}</ref> |} [[File:Simple box model.png|thumb|upright=1|'''Modeli bazë me një kuti''', përdorur gjerësisht për të ilustruar flukset në ciklet biogjeokimike hsp.<ref name="Bianchi2007">{{cite book|author=Thomas S. Bianchi|year=2007|title=Biogeochemistry of Estuaries|isbn=978-019516082-6|url=https://books.google.com/books?id=3no8DwAAQBAJ|publisher=[[Oxford University Press]]|lang=en|page=9}}</ref>]] ==Modelet kuti == Modelet kutiore përdoren gjerësisht për të modeluar sistemet biogjeokimike.<ref name="Sarmiento1984">{{cite journal|author=J. L. Sarmiento|author2=J. R. Toggweiler|year=1984|title=A new model for the role of the oceans in determining atmospheric P CO 2|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1984-04-12_308_5960/page/620|journal=Nature|volume=308|issue=5960|doi=10.1038/308621a0|bibcode=1984Natur.308..621S|s2cid=4312683|lang=en|pages=621–24}}</ref> Ato janë modele të versioneve të thjeshtëzuara të sistemeve komplekse, duke i reduktuar ato në kuti (ose [[Termodinamika|rezervuarë]] depozitues) për materialet kimike, të lidhur nga [[fluksi|flukset]] materiale (rrjedhjet). Modelet e thjeshta kuti kanë një numër të vogël kutish me veti, si volumi, që nuk ndryshon me kohën. Kutitë merren se sillen sikur janë përzier në mënyrë homogjene.<ref name="Bianchi2007"/> Këto modele shpesh përdoren për të nxjerr formulat analitike që përshkruajnë gjendjet dinamike dhe të qëndrueshme të shumësisë së llojeve kimike të përfshira. Diagrama në të djathtë tregon një model bazik me një kuti. Rezervuari përmban sasinë e materialit ''M'' të konsideruar, pasi përcaktohet nga vetitë kimike, fizike apo biologjike. Burimi ''Q'' është [[fluksi]] i materialit në rezervuar, ndërsa dalja ''S'' është [[fluksi]] i materialit jashtë rezervuarit. Buxheti është kontrolli dhe baraspeshimi i burimeve dhe daljeve që prekin llogarinë materiale në një rezervuar. Rezervuari është në një gjendje të qëndrueshme nëse ''Q'' = ''S'', d.m.th., nëse burimet baraspeshojnë daljet dhe në këtë mënyrë, përgjatë kohës, nuk ka ndryshim.<ref name="Bianchi2007"/> {{Cquote|quote=Meletet kuti globale biogjeokimike zakonisht masin:<br/>{{space|12}}— ''masat e rezervuarëve'' në petagramë (Pg)<br/>{{space|12}}— ''flukest e rrjedhjes'' në petagramë në vit (Pg v.<sup>−1</sup>)<br/>{{space|11}}Diagramet në këtë artikull përdorin kryesisht këto njësi<br/>________________________________________________<br/><small>&nbsp;1 petagram = 10<sup>15</sup> gramë = 1 gigatonë = 1 miliard (10<sup>9</sup>) tonë</small> |source = |float=left |width = 30% }} Koha e daljes (e quajtur edhe koha e rinovimit) është koha mesatare që materiali shpenzon në rezervuar. Nëse rezervuari është në gjendje të qëndrueshme, kjo është e njëjtë me kohën që ai merr për të mbushur ose shkarkuar rezervuarin. Kështu, nëse τ është koha e daljes, atëherë τ = M/S.<ref name="Bianchi2007"/> Ekuacioni që përshkruan raportin e ndryshimit të përmbajtjes në një rezervuar është: :: <math chem>\frac{dM}{dt} = Q - S = Q - \frac{M}{\tau}</math> [[File:Simplified budget of carbon flows in the ocean.png|thumb|left|upright=0.9|{{center|'''Buxheti i thjeshtëzuar i rrjedhjeve të karbonit oqeanik'''; <small>shembull i një modeli me tre kuti.<ref name="Middelburg2019">{{cite book|author=J. J. Middelburg|year=2019|title=Marine carbon biogeochemistry: a primer for earth system scientists|publisher=Springer Nature|isbn=978-303010822-9|lang=en|doi=10.1007/978-3-030-10822-9|page=5}}. [[File:CC-BY icon.svg|50px]]</ref></small>}}]] Kur dy ose më shumë rezervuarë janë të lidhur, materiali mund të konsiderohet si qarkullues midis rezervuarëve dhe aty mund të ketë modele të parashikueshme të rrjedhjes ciklike.<ref name="Bianchi2007"/> Modele më të ndërlikuara shumë-kutish zakonisht zgjidhen duke përdorur teknika numerike. Masat e rezervuareve këtu përfaqësojnë ''depozitat e karbonit'', të maturanë Pg C. Flukset e shkëmbimit të karbonit, maten në Pg C v.<sup>−1</sup>, zhvillohet midis atmosferës dhe dy daljeve të saj madhore, tokës dhe oqeanit. Numrat e zinjë dhe shigjetat tregojnë masën e rezervuarit dhe shkëmbimet e flukseve të vlerësuara për vitin 1750, pak para [[Revolucioni Industrial|Revolucionit Industrial]]. Shigjetat e kuqe (dhe numrat e lidhur) tregojnë shkëmbimet vjetore të flukseve, si rrjedhojë e veprimtarive antropogjenike, të mesatarizuara përgjatë periudhës kohore 2000–2009. Ato përfaqësojnë mënyrën si cikli i karbonit ka ndryshuar që nga viti 1750. Numrat e kuq në rezervuare përfaqësojnë ndryshimet kumulative në karbonin antropogjenik që nga fillimi i Periudhës Industriale, 1750–2011.<ref>{{cite journal|author1=Jorge L. Sarmiento|year=2002|lang=en|doi=10.1063/1.1510279|title=Sinks for Anthropogenic Carbon|last2=Gruber|first2=Nicolas|journal=Physics Today|volume=55|issue=8|bibcode=2002PhT....55h..30S|pages=30–36|s2cid=128553441|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|lang=en|author=Abha Chhabra|doi=10.13140/2.1.1081.8883|year=2013|chapter=Carbon and Other Biogeochemical Cycles|title=Climate Change 2013: The Physical Science Basis; Working Group I Contribution to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|editor1=T. F. Stocker|editor2=D. Qin|editor3=G.-K. Plattner|editor4=M. Tignor|editor5=S. K. Allen|editor6=J. Boschung|editor7=A. Nauels|editor8=Y. Xia|editor9=V. Bex|publisher=[[Cambridge University Press]]|editor10=P. M. Midgley|pages=465–570}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Selvaraj Kandasamy|doi=10.3389/fmars.2016.00259|lang=en|title=Perspectives on the Terrestrial Organic Matter Transport and Burial along the Land-Deep Sea Continuum: Caveats in Our Understanding of Biogeochemical Processes and Future Needs|year=2016|last2=Nagender Nath|first2=Bejugam|journal=Frontiers in Marine Science|volume=3|s2cid=30408500|doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]]</ref> [[File:Simplified diagram of the global carbon cycle.jpg|thumb|upright=1.7|{{center|'''Raporti i eksportit dhe groposjes së karbonit organik tokësor në oqean'''; <small>shembull i një modeli më të ndërlikuar kutish ndërvepruese</small>}}</br>]] Diagrama e mësipërme tregon një buxhet të thjeshtëzuar të rrjedhjeve të karbonit oqeanik. Ajo është e përbërë nga tre modele kutish të ndërlidhura, një për zonën eufotike, një për zonën afotike ose oqeanin e errët dhe një për sedimentet oqeanike. Në zonën eufotike, prodhimi neto fitoplanktonik është rreth 50 Pg C në vit. Rreth 10 Pg eksportohet në oqeanin e errët, ndërsa pjesa tjetër prej 40 Pg shërben për frymëmarrjen. Degradimi i karbonit organik zhvillohet pasi grimcat (bora detare) vendosen përgjatë oqeanit të errët. Vetëm 2 Pg në vijim mbërrin në shtratin oqeanik, ndërsa 8 Pg të tjera ajrosin oqeanin e errët. Në sedimente, shkalla kohore e disponueshme për degradimin rritet nga rendi i magnitudës me rezultatin që 90% e karbonit organik të prurë degradohet dhe vetëm 0.2 Pg C v.<sup>−1</sup> në vijim groposet dhe transferohet nga [[biosfera]] në gjeosferë.<ref name="Middelburg2019"/> {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | width1 = 379 | image1 = Forms of organic matter.webp | caption1 = '''Lënda e tretur organike (DOM)'''. | image2 = Size and classification of marine particles.png | width2 = 432 | caption2 = '''Madhësia dhe klasifikimi i grimcave detare'''<ref>{{cite journal|author1=P. Monroy|year=2017|author2=E. Hernández-García|author3=V. Rossi|author4=C. López|title=Modeling the dynamical sinking of biogenic particles in oceanic flow|journal=Nonlinear Processes in Geophysics|volume=24|issue=2|lang=en|pages=293–305|doi=10.5194/npg-24-293-2017}}. [[File:CC-BY icon.svg|50px]]</ref><small>Adaptuar nga Simon et al.; 2002.<ref>{{cite journal|author1=M. Simon|author2=H. Grossart|year=2002|lang=en|author3=B. Schweitzer|author4=H. Ploug|journal=Aquatic microbial ecology|doi=10.3354/ame028175|title=Microbial ecology of organic aggregates in aquatic ecosystems|volume=28|pages=175–211}}</ref></small> }} ==Lënda e tretur dhe grimcuar== Diagrami i Venn-it përfaqëson format e ndryshme të lëndës së tretur organike ({{lang|en|dissolved organic matter}}, DOM) i gjetur në ujë. Lënda e përgjithshme organike ({{lang|en|total organic matter}}, TOM), karboni i përgjithshëm organik ({{lang|en|total organic carbon}}, TOC), karboni i tretur organik {{lang|en|dissolved organic carbon}}, DOC), karboni i grimcuar organik ({{lang|en|particulate organic carbon}}, POC), azoti i tretur organik {{lang|en|dissolved organic nitrogen}}, DON), dhe fosfori i tretur organik {{lang|en|dissolved organic phosphorus}}, DOP). DOC mund të ndahet më tej në lëndë humike (acid humik, acid fulvik dhe huminë) dhe lëndë jo humik.<ref>{{cite journal|author1=T. Pagano|author2=M. Bida|year=2014|author3=J. E. Kenny|title=Trends in levels of allochthonous dissolved organic carbon in natural water: a review of potential mechanisms under a changing climate|journal=Water|volume=6|issue=10|lang=en|pages=2862–2897|doi=10.3390/w6102862}}. [[File:CC-BY icon.svg|50px]]</ref> {{multiple image | align = left | direction = vertical | total_width = 372 | caption_align = center | image1 = DOC net production, transport and export in the ocean.png | caption1 = '''Prodhimi neto DOC, transporti dhe eksporti në oqean'''. }} Rajonet me prodhim domethënës DOC ({{lang|en|Dissolved organic carbon}}, karboni i tretur organik) neto (shigjetat e gjera) përfshijnë rajonet bregdetare dhe ekuatoriale ngjitëse që mbështesin shumë nga prodhimi i ri global. DOC transportohet drejtë dhe përreth gjiraqve subtropikale me qarkullimin sipërfaqësor të shtytur nga era. Eksporti zhvillohet nëse DOC i eksportueshëm (përqëndrime të larta tregohen nga fusha blu të errëta) është i pranishëm gjatë përmbysjes së kolonës ujore. Pararendës i formimit të masës së thellë dhe të ndërmjetme ujore. DOC eksportohet edhe me poshtvendosjen në gjira. Në rajonet kur ujërat subtropikale të pasura me DOC parandalohen nga sistemet frontale polare nga shërbyerja si një pararendës për qarkullimin përmbysës (si në sitet e formimit të ujërave fundore antarktike në Oqeanin Jugor) eksporti i DOC është një përbërës i dobët i pompës biologjike. Ujërave në jug të Frontit Polar Antarktik u mungon DOC domethënës i eksportueshëm (i paraqitur nga fushat blu të çelura) gjatë dimrit.<ref>{{cite journal|author1=D. A. Hansell|author2=A. C. Craig|title=Marine Dissolved Organic Matter and the Carbon Cycle|journal=Oceanography|date=2015|volume=14|issue=4|lang=en|doi=10.5670/oceanog.2001.05|pages=41–49}}. [[File:CC-BY icon.svg|50px]]</ref> {{clear}} [[File:Importance of Antarctic krill in biogeochemical cycles.png|thumb|417px|{{center|'''Proçeset në pompën biologjike'''}} <small>Numrat e dhënë janë flukset e karbonit (Gt C v.−1) në kuti të bardha dhe masat e karbonit (Gt C) në kuti të errëta</small>]] ==Pompat biologjike== Fitoplanktoni shndërron {{CO2}}, që është tretur nga atmosfera në sipërfaqen e oqeaneve në karbon të grimcuar organik (POC) gjatë prodhimit parësor. Fitoplanktonet pastaj konsumohen nga krilli dhe [[zooplanktoni|zooplanktonet]] e vegjël, që nga ana tjetër hahen nga nivele më të larta trofike. Ndonjë fitoplankton i pakonsumuar formon agregate dhe bashkë me pelletet fekale të [[zooplanktoni]]ke, depozitohen me shpejtësi dhe eksportohen larg shtresës së përzier. Krilli, [[zooplanktoni dhe mikrobet gjuajnë fitoplanktone në sipërfaqen e oqeanit dhe duke i larguar grimcat detritale në thellësi, duke konsumuar dhe ajrosur këtë POC në {{CO2}} (karbon i tretur inorganik – dissolved inorganic carbon, DIC), vetëm një pjesë e vogël e karbonit të prodhuar në sipërfaqe zhytet në thellësinë oqeanike (d.m.th., thellësitë > 1000 m). Pasi krillët dhe zooplanktonet më të vogla ushqehen, ato gjithashtu e fragmentojnë grimcat në pjesë më të vogla, më të ngadalta ose që nuk zhyten (nëpërmjet ushqimit të përciptë, koprorheksi nëse feçet fragmentohen), duke e vonuar eksportimin e POC. Kjo çliron karbonin e tretur organik (DOC) ose drejtpërdrejtë nga qelizat ose indirekt nëpërmjet përthithjes bakteriale (rrethi i verdh rreth DOC). Bakteret pastaj mund ta rimineralizojnë DOC në DIC ({{CO2}}, kopështaria mikrobike). Krilli Diel duke mërguar vertikalisht, zooplanktonet dhe peshqit mund ta transportojnë aktivisht karbonin në thellësi duke konsumuar POC në shtresën sipërfaqësore natën dhe duke e metabolizuar atë gjatë ditës, në rezidencën e tyre mezopelagjike të thellësive. Varësisht nga historia jetësore e species, transporti aktiv mund të zhvillohet në një bazë stinore gjithashtu.<ref>{{cite journal|author=E. L. Cavan|author2=A. Belcher|author3=A. Atkinson|year=2019|author4=S. L. Hill|author5=S. Kawaguchi|author6=S. McCormack|author7=Meyer|author8=S. Nicol|lang=en|author9=L. Ratnarajah|author10=K. Schmidt|author11=D. K. Steinberg|title=The importance of Antarctic krill in biogeochemical cycles|journal=Nature communications|volume=10|issue=1|pages=1–13|doi=10.1038/s41467-019-12668-7}}. [[File:CC-BY icon.svg|50px]]</ref> Pompa biologjike, në formën e saj më të thjeshtë, është depozitimi biologjikisht i karbonit të oqeanit nga atmosfera në brendësinë e oqeanit dhe sedimetet e shtratit oqeanik.<ref name="Sigman DM 2006. pp. 491-528">{{cite book|author1=D. M. Sigman|author2=G. H. Haug|date=2006|chapter=The biological pump in the past|title=Treatise on Geochemistry|volume=6|lang=en|publisher=Pergamon Press|pages=491–528}}</ref> Është pjesë e [[cikli karbonik detar|ciklit karbonik detar]] përgjegjës për qarkullimin e lëndës organike të formuar kryesisht nga fitoplanktonet gjatë [[fotosinteza|fotosintezës]] (pompa e indeve të buta), ashtu si dhe qarkullimi i karbonatit të kalciumit (CaCO<sub>3</sub>) të formuar nga disa organizma si [[planktoni|planktonet]] dhe [[molusqet]] (pompa e larbonatit).<ref name="Hain et al 2014 ToG">{{cite book|author1=M. P. Hain|chapter=The Biological Pump in the Past|author2=D. M. Sigman|lang=en|url=https://earth-system-biogeochemistry.net/wp-content/uploads/2021/05/Hain_et_al_2014_ToG.pdf|title=Treatise on Geochemistry|edition=i 2-të|year=2014|author3=G. H. Haug|volume=8|doi=10.1016/B978-0-08-095975-7.00618-5|isbn=978-008098300-4|pages=485–517}}</ref> {{multiple image | align = left | total_width = 567 | caption_align = center | image1 = CO2 pump hg.svg | caption1 = Pompa biologjike | image2 = WhalePump.jpg | caption2 = Pompa oqeanike balenore, kur balenat qarkullojnë ushqyesit përgjatë kolonës ujore }} Pompa biologjike mund të ndahet në tre faza të dallueshme,<ref name="Rocha CL 2006. pp. 83-111">De La Rocha CL. 2006. The Biological Pump. In: Treatise on Geochemistry; vol. 6, (ed.). Pergamon Press, pp. 83-111</ref> e para nga të cilat është prodhimi i karbonit të fiksuar nga fototrofet [[planktoni]]ke në rajonet me sipërfaqe eufotike (drita e diellit) të oqeanit. Në këto ujëra sipërfaqësore, fitoplanktoni përdor [[dioksidi i karbonit|dioksid karboni]] (CO<sub>2</sub>), [[azoti|azot]] (N), [[fosfori|fosfor]] (P) dhe gjurmë të tjera elementesh ([[bariumi]], [[hekuri]], [[zinku]], etj.) gjatë fotozintezës për të formuar [[karbohidratet]], [[lipidet]] dhe [[proteina]]t. Disa [[planktoni|planktone]], (p.sh.: coccolithophores dhe foraminifera) kombinojnë [[kalciumi]]n (Ca) dhe tresin karbonatet (acidi karbonik dhe [[acid karbonik-bikarbonat|bicarbonatet]]) për të formuar një mbulim mbrojtës karbonati kalciumi (CaCO<sub>3</sub>). Kur ky karbon ngulitet në indet e buta ose të forta, organizmat ose qëndrojnë në zonën eufotike për tu ricikluar si pjesë e ciklit ushqyes rigjenerativ ose kur ngordhin, vijojnë drejtë fazës së dytë të pompës biologjike duke nisur të zhyten në shtratin e oqeanit. Grimcat e zhytura shpesh do të formojnë agregate pasi ato zhyten, duek e rritur shumë raportin e zhytjes. Është ky agregim që u jep grimcave një shans më të mirë ti largohen ngrënies dhe dekompozimit në kolonën ujore dhe në vijim të formojnë atë në shtratin detar. Karboni i fiksuar që është ose i dekompozuar nga bakteret gjatë zhytjes ose kur vendosen në shtratin e detit, pastaj duke hyrë në fazën fundore të pompës duke u rimeneralizuar për tu përdorur prapë në prodhimin parësor. Grimcat që i shpëtojnë këtyre proçeseve tërësisht sekuestrohen në sedimente dhe mund të qëndrojnë aty për miliona vjetë. Është pikërisht ky karbon i sekuestruar që është përgjegjës për pakësimin e dioksidit të karbonit atmosferik.<ref>{{cite conference|author1=J. R. Brum|author2=J. J. Morris|author3=M. Décima|author4=M. R. Stukel|year=2014|title=Mortality in the oceans: Causes and consequences|chapter=2|conference=Eco-DAS IX Symposium Proceedings|publisher=Association for the Sciences of Limnology and Oceanography|lang=en|isbn=978-0-9845591-3-8|pages=16–48}}; * {{cite journal|author=M. D. Mateus|year=2017|title=Bridging the gap between knowing and modeling viruses in marine systems—An upcoming frontier|lang=en|journal=Frontiers in Marine Science|volume=3|issue=284|doi=10.3389/fmars.2016.00284}}; * {{cite journal|author1=S. J. Beckett|author2=J. S. Weitz|date=2017|title=Disentangling niche competition from grazing mortality in phytoplankton dilution experiments|journal=PLOS ONE|volume=12|issue=5|lang=en|page=e0177517|doi=10.1371/journal.pone.0177517}}</ref> ==Roli i mikroorganizmave== {{multiple image | align = center | direction = horizontal | total_width = 723 | header = DOM, POM dhe shpërndarja virale | header_align = center | image1 = Marine connections between the living and the nonliving.png | caption1 = Lidhjet mes pjesëve të ndryshme të mjediseve të gjalla (baktere/viruse dhe fito-/zoo-planktone) dhe jo të gjalla (DOM/POM dhe lënda inorganike)<ref>{{cite journal|author1=M. E. Heinrichs|author2=C. Mori|author3=L. Dlugosch|title=Complex Interactions Between Aquatic Organisms and Their Chemical Environment Elucidated from Different Perspectives|year=2020|journal=YOUMARES 9-The Oceans: Our Research, Our Future|publisher=Springer|lang=en|doi=10.1007/978-3-030-20389-4_15|pages=279–297}}</ref> | image2 = Viral shunt.jpg | caption2 = Rruga e shpërndarjes virale lehtëson rrjedhjen e lëndës së tretur organike (DOM) dhe lëndës së grimcuar organike (POM) përmes rrjetit ushqimor detar }} {{clear}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = | caption_align = center | total_width = 258px | image1 = OceanCarbonCycle.jpg | caption1 = [[Cikli karbonik detar]]<ref name="Prentice_etal_2001">{{Cite web|author=I.C. Prentice|title=The carbon cycle and atmospheric carbon dioxide|url=http://ir.anet.ua.ac.be/irua/handle/10067/381670151162165141?show=full|publisher=Climate change 2001: the scientific basis: contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergouvernmental Panel on Climate Change|year=2001|lang=en|editor=J. T. Houghton|access-date=12 prill 2025|archive-date=27 shtator 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927203243/http://ir.anet.ua.ac.be/irua/handle/10067/381670151162165141?show=full|url-status=dead}}</ref> | image2 = Oxygen cycle.svg | caption2 = Cikli i oksigjenit }} ==Ciklet e karbonit, oksigjenit dhe hidrogjenit== {{see also|Cikli karbonik detar}} [[Cikli karbonik detar]] është i përbërë nga proçeset që e shkëmbejnë [[karboni]]n midis pellgjeve të ndryshme brenda oqeanit, ashtu si dhe midis atmosferës, brendësisë së Tokës dhe shtratit detar. Cikli karbonik është rezultat i shumë forcave ndërvepruese përgjatë kohëve të shumëfishta dhe shkallëve hapsinore, që qarkullon karbonin përreth planetit, duke siguruar që ai të jetë i disponueshëm globalisht. Cikli karbonik oqeanik është proçesi qëndror i ciklit karbonik rruzullor dhe përmban si karbon inorganik (karbon që s’është i lidhur me një gjë të gjallë, si [[dioksidi i karbonit]]), ashtu dhe karbon organik (karbon që është, ose ka qenë, i përfshirë në një gjë të gjallë). Pjesë të ciklit karbonik detar e shndërrojnë karbonin midis lëndës jetësore dhe asaj jo jetësore. Tre proçeset (ose pompat) kryesore që përbëjnë ciklin karbonik detar e sjellin [[dioksidi i karbonit|dioksidin karbonik]] atmosferik (CO<sub>2</sub>) në brendësinë e oqeanit dhe e shpërndajnë përmes oqeaneve. Këto tre pompa janë: (1) pompa e tretshmërisë, (2) pompa e karbonatit dhe (3) pompa biologjike. Rezervuari i përgjithshëm aktiv i karbonit në sipërfaqen e Tokës për kohëzgjatje më pak se 10,000 vjetë është afërsisht 40,000 gigatonë C (Gt C, një gigaton është 1 miliard tonë, ose sa pesha e afërsisht 6 milionë [[balena e kaltër|balena blu) dhe rreth 95% (~38,000 Gt C) depozitohet në oqean, kryesisht si karbon i tretur inorganik.<ref name="H. 2013"/><ref name="Falkowski 291–296"/> Diferencimi jonik i karbonit të tretur inorganik në ciklin karbonik detar është një kontrollor parësor i [[Acidet dhe Bazat|kiminë acide-baza]] në oqeane. {{clear}} {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan=4| Format e karbonit<ref>{{cite web|title=CK-12 Biology|title=Biogeochemical Cycles|access-date=2 qershor 2020|url=https://www.ck12.org/book/cbse_biology_book_class_xii/section/18.7/|lang=en}}</ref> |- ! Forma e karbonit ! Formula kimike ! Gjendja ! Rezervuari kryesor |- | [[dioksidi i karbonit]] | CO<sub>2</sub> | i gaztë | atmosferë |- | [[acid karbonik-bikarbonat|acid karbonik]] | H<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> | i lëngshëm | oqean |- | jon bikarbonati | HCO<sub>3</sub>− | i lëngshëm<br/>(jon i tretur) | oqean |- | kompozita organike | ''shembuj:''<br/>C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> ([[glukoza]])<br />CH<sub>4</sub> ([[metani]]) | i ngurtë<br />i gaztë | [[jeta detare|organizmat detare]]<br/>sedimentet organike<br/>([[lënda djegëse fosile]]) |- | kompozita të tjera korboni | ''shembuj:''<br/>CaCO<sub>3</sub> (karbonat kalciumi)<br/ >CaMg(CO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>< br/>(karbonat kalcium-magnez) | e ngurtë | guacka<br/>shkëmbinj sedimentarë |} {{clear}} [[File:Interactions between marine biogeochemical carbon, nitrogen and phosphorus cycles.pdf|thumb|upright=1.6|{{center|Ndërveprimet biogjeokimik detar mes cikleve të karbonit, azotit dhe fosforit}} <small>RDOC: recalcitrant dissolved organic carbon (karbon i tretur organik rikalçifikues)<br />DOM: dissolved organic material (lëndë organike e tretur)<br />POM: particulate organic material (lëndë e grimcuar organike)</small>]] ==Ciklet azotike dhe fosforike== Cikli i azotit është po aq i rëndësishëm në det, sa dhe në tokë. Ndërsa cikli i përgjithshëm është i ngjashëm në të dy rastet, ka faktorë dhe mënyra të ndryshme transferimi për [[azoti]]n në det.<ref name="Moulton 2016">{{cite journal|last1=Moulton|first1=Orissa M.|last2=Altabet|first2=Mark A.|last3=Beman|first3=J. Michael|last4=Deegan|first4=Linda A.|last5=Lloret|first5=Javier|last6=Lyons|first6=Meaghan K.|last7=Nelson|first7=James A.|last8=Pfister|first8=Catherine A.|title=Microbial associations with macrobiota in coastal ecosystems: patterns and implications for nitrogen cycling|journal=Frontiers in Ecology and the Environment|date=maj 2016|lang=en|volume=14|issue=4|doi=10.1002/fee.1262|issn=1540-9295|hdl=1912/8083|hdl-access=free|pages=200–208}}</ref> Azoti hyn në oqean nëpërmjet precipitimit, rrjedhjeve, ose so N<sub>2</sub> nga [[atmosfera]]. Ai nuk mund të përdoret nga fitoplanktonet si N<sub>2</sub>, kështu që duhet të pësoi azotofiksimin, i cili kryehet më së shumti nga [[algat blu të gjelbra|cianobakteret]].<ref name="Miller 2008"/> Pa furnizimet e azotit të fiksuar që hyn në ciklin detar, azoti i fiksuar do të ishte përdorur në rreth 2000 vjetë.<ref name="Gruber2008">{{cite book|last=Gruber|first=Nicolas|lang=en|title=Nitrogen in the Marine Environment|year=2008|publisher=Elsevier|place=Burlington, MA|isbn=978-0-12-372522-6|pages=1–35}}</ref> Fitoplanktonet kanë nevojë për azot në forma biologjikisht të disponueshme për sintezën fillestare të lëndës organike. [[Amoniaku]] dhe [[urea]] çlirohen në ujë nga ekskrecionet nga [[planktoni|planktonet]]. Burimet e [[azoti]]t hiqen nga zona eufotike nga lëvizja zhytëse e lëndës organike. Kjo mund të ndodh nga zhytja e fitoplanktoneve, përzierja vertikale, ose zhytja e mbetjeve të mërgimtarëve vertikalë. Zhytja bënë që amoniaku të futet në thellësitë e mëdha, poshtë zonës eufotike. [[Bakteri]]et janë të afta ta shndërrojnë amoniakun në nitrit dhe [[nitrati|nitrat]], por ato pengohen nga drita, kështu që kjo duhet të ndodh poshtë zonës eufotike.<ref name="Miller 2008">{{cite book|last=Miller|first=Charles|title=Biological oceanography|url=https://archive.org/details/biologicaloceano0000mill|year=2008|publisher=Blackwell Publishing|lang=en|place=Malden, MA|isbn=978-0-632-05536-4|pages=[https://archive.org/details/biologicaloceano0000mill/page/60 60]–62}}</ref> Amoniakifikimi ose mineralizimi kryhet nga bakteret për ta shndërruar azotin organik në amoniak. Nitrifikimi mund të ndodh për të shndërruar [[amoniaku]]n në nitrit dhe nitrat.<ref name="Boyes2011">{{cite web|last=Boyes|first=Susan|lang=en|last2=Elliot|first2=Michael|title=Learning Unit: Nitrogen Cycle Marine Environment|url=http://www.chemgapedia.de/vsengine/vlu/vsc/en/ch/16/uc/vlus/nitrogenmarine.vlu.html|access-date=22 tetor 2011|url-status=dead|archive-date=15 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415123617/http://www.chemgapedia.de/vsengine/vlu/vsc/en/ch/16/uc/vlus/nitrogenmarine.vlu.html}}</ref> [[Nitrati]] mund të rikthehet në zonën eufotike nëpërmjet përzierjes vertikale dhe proçesit të ngjitjes, ku ai mund të merret nga fitoplanktonet për ta vijuar ciklin. N<sub>2</sub> mund të rikthehet në atmosferë nëpërmjet denitrifikimit. [[File:Aquatic Dead Zones.jpg|thumb|upright=1.7|left|Zonat e vdekura në oqean, ku [[fosfori]] dhe [[azoti]] nga [[fertilizuesi]]t e rrjedhur nga toka, që shkakton tejrritje të mikro-organizmave, duke shteruar oksigjenin dhe shuar faunën. Zona të mëdha të vdekura gjenden në zonat bregdetare me dendësi të lartë popullsie njerëzore.<ref name="OpenStax"/>]] [[Amoniaku]] mendohet se është burimi i parapëlqyer i [[azoti]]t të fiksuar për fitoplanktonet, pasi përthithja e tij nuk përfshin një [[reaksionet redoks|reaksion redoks]] dhe kështu kërkon pak energji. [[Nitrati]] kërkon një [[reaksionet redoks|reaksion redoks]] për përthithjen, por është më me shumicë, kështu që shumica e fitoplanktoneve janë adaptuar për të pasur enzimat e nevojshme për të ndërmarrë këtë reaksion redoks (reaksioni i redoksit të nitratit). Ka pak përjashtime të shqura dhe mirënjohura që përfshijnë shumicën e ''prochlorococcus'' dhe disa ''synechococcus'', që mundin vetëm ta marrin azotin si amoniak.<ref name="Gruber2008"/> {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | total_width = 365px | image1 = Marine Nitrogen Cycle.jpg | caption1 = Cikli detar i azotit | image2 = Phosphorus cycle.png | caption2 = Cikli detar i fosforit }} [[Fosfori]] është një ushqyes thelbësor për bimët dhe kafshët. Ai është një faktor kufizues për organizmat ujore. Fosfori formon pjesë të rëndësishme të molekulave jetë-mbështetëse, që janë shumë të zakonshme në [[biosfera|biosferë]]. Ai hyn në atmosferë në sasi shumë të ulëta, kur pluhuri tretet në ujin e shiut dhe spërklat detare, por qëndron kryesisht në tokë, në shkëmbinj dhe dherat minerale. Tetëdhjetë përqind e fosforit të nxjerrë në miniera përdoret për të prodhuar fertilizues. Fosfatet nga fertilizatorët, ujërat e zeza dhe detergjentët mund të shkaktojnë ndotje në liqene dhe rrjedha. Tej pasurimi i fosfatit, si në ujërat e ëmbla ashtu dhe në ujërat bregdetare mund të çoi në rritje masive të algave, të cilat, kur shuhen dhe dekompozohen çojnë drejtë [[eutrofizimi]]t vetëm të ujërave të ëmbla. Studime të fundit sugjerojnë se ndotësi mbizotërues përgjegjës për mbizhvillimin e algave në ujin e kripur të grykëderdhjeve dhe habitatet bregdetare është [[azoti]].<ref>{{cite web|work=soils.org|lang=en|url=https://www.soils.org/discover-soils/soils-in-the-city/green-infrastructure/important-terms/eutrophication|title=Eutrophication - Soil Science Society of America|url-status=dead|archive-date=16 prill 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416123353/https://www.soils.org/discover-soils/soils-in-the-city/green-infrastructure/important-terms/eutrophication}}</ref> [[Fosfori]] gjendet më me shumicë në natyrë si pjesë e joneve të ortofosfatit (PO<sub>4</sub>)<sup>3−</sup>, të përbërë nga një atom P dhe 4 atome oksigjen. Në tokë shumica e fosforit gjendet në shkëmbinj dhe minerale. Depozita të pasura me fosfor janë formuar përgjithësisht në oqeane ose nga ekskrementet guano dhe përgjatë kohës, proçeset gjeologjike i sjellin sedimentet detare në tokë. [[Erozioni]] i shkëmbinjve dhe mineraleve çliron fosfor në një formë të tretshme, që merret nga bimët dhe shndërrohet në kompozita organike. Bimët mund pastaj, të konsumohen nga [[barngrënësit]] dhe [[fosfori]] në këtë mënyrë përfshihet në indet e tyre ose jashtëqitet. Pas ngordhjes, kafsha ose bima dekompozohet dhe fosfori rikthehet në dhe, ku një pjesë e madhe e tij shndërrohet në kompozita të patretshme. Rrjedhjet mund të bartin një pjesë të vogël të fosforit prapë në oqean.<ref>{{cite journal|author1=D. A. Peltzer|author2=D. A. Wardle|author3=V. J. Allison|author4=W. T. Baisden|author5=R. D. Bardgett|lang=en|author6=O. A. Chadwick|author7=L. M. Condron|author8=R. L. Parfitt|author9=S. Porder|author10=S. J. Richardson|author11=B. L. Turner|display-authors=6|title=Understanding ecosystem retrogression|url=https://archive.org/details/ecological-monographs_2010-11_80_4/page/509|journal=Ecological Monographs|date=nëntor 2010|volume=80|issue=4|doi=10.1890/09-1552.1|pages=509–29}}</ref> ==Cikli i ushqyesve == [[File:Nutrient cycle.jpg|thumb|left|upright=1.47|{{center|'''Rrjedhja e energjisë dhe qarkullimi i ushqyesve'''}} Vijat e gjelbra të errëta përfaqësojnë lëvizjen e ushqyesve, ndërsa vijat e ndërprera përfaqësojnë lëvizjen e energjisë. Ushqyesit qëndrojnë brenda sistemit, ndërsa energjia hyn nëpërmjet fotosintezës dhe e lë sistemin kryesisht si nxehtësi, një formë energjie e padobishme biologjikisht.<ref>{{cite book|author1=R. Bear|author2=D. Rintoul|chapter=Biogeochemical Cycles|year=2018|url=https://cnx.org/contents/24nI-KJ8@27.4:D-ygu4Ty@13/Biogeochemical-Cycles|editor1=R. Bear|editor2=D. Rintoul|lang=en|via=OpenStax|editor3=B. Snyder|editor4=M. Smith-Caldas|editor5=C. Herren|editor6=E. Horne|title=Principles of Biology}}</ref>]] Një cikël ushqyes është qarkullimi dhe shkëmbimi i lëndës organike dhe inorganike përsëri në prodhimin e lëndës. Proçesi rregullohet nëpërmjet rrugëve të disponueshme në rrjetet ushqimore detare, të cilat në fund e dekompozojnë prapë lëndën organike në ushqyes inorganikë. Ciklet e ushqyesve zhvillohen brenda ekosistemeve. Rrjedhja e energjisë ndjek një rrugë një drejtimëshe dhe jo ciklike, ndërsa lëvizja e ushqyesve mineralë është ciklike. Ciklet minerale përfshijnë ciklin e karbonit, të oksigjenit, azotit, fosforit dhe sulfurit, mes të tjerëve, që riciklohen vazhdimisht bashkë me ushqyesit mineralë në ushqimin prodhimtar ekologjik. Ka mbivendosje të konsiderueshme midis termave për ciklin biogjeokimik dhe ciklin e ushqyesve. Disa libra i integrojnë të dy dhe duket se i trajtojnë si terma sinonime.<ref name="Levin09">{{cite book|last1=Levin|first1=Simon A.|last2=Carpenter|first2=Stephen R.|last3=Godfray|first3=Charles J.|last4=Kinzig|first4=Ann P.|last5=Loreau|first5=Michel|last6=Losos|first6=Jonathan B.|last7=Walker|first7=Brian|last8=Wilcove|first8=David S.|title=The Princeton Guide to Ecology|publisher=Princeton University Press|date=27 korrik 2009|url=https://books.google.com/books?id=4MS-vfT89QMC&pg=PA330|isbn=978-0-691-12839-9|lang=en|page=330|display-editors=etal}}</ref> Gjithësesi, shpesh termat shfaqen të pavarur. Cikli ushqyes përdoret më shpesh në referencë të drejtpërdrejtë për idenë e një cikli ndër-sistemor, ndërsa një ekosistem funksionon si një njësi. Nga një këndvështrim praktik, nuk ka kuptim të pohosh një ekosistem tokësor duke e konsideruar kolonën e përgjithshme të ajrit mbi të ashtu dhe thellësitë e tokës poshtë tij. Ndërsa një ekosistem shpesh nuk ka kufij të qartë, si një model punimi është praktike të konsiderosh bashkësinë funksionale ku zhvillohet transferimi i pjesës më të madhe të lëndës dhe energjisë.<ref name="Bormann67">{{cite journal|author1=F. H. Bormann|author2=G. E. Likens|year=1967|title=Nutrient cycling|url=http://www.biology.duke.edu/upe302/pdf%20files/Emily_BormannLikens1967.pdf|journal=Science|volume=155|issue=3761|doi=10.1126/science.155.3761.424|lang=en|pmid=17737551|bibcode=1967Sci...155..424B|s2cid=35880562|pages=424–429|url-status=dead|archive-date=27 shtator 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927182833/http://www.biology.duke.edu/upe302/pdf%20files/Emily_BormannLikens1967.pdf}}</ref> cikli i ushqyesve zhvillohet në ekosisteme që marrin pjesë në "ciklet më të mëdha biogjeokimike të Tokës nëpërmjet një sistemi hyrjesh dhe daljesh".<ref>{{cite journal|author1=F. H. Bormann|author2=G. E. Likens|year=1967|url=http://www.biology.duke.edu/upe302/pdf%20files/Emily_BormannLikens1967.pdf|title=Nutrient cycling|journal=Science|volume=155|issue=3761|lang=en|pmid=17737551|doi=10.1126/science.155.3761.424|bibcode=1967Sci...155..424B|s2cid=35880562|page=425|url-status=dead|archive-date=27 shtator 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927182833/http://www.biology.duke.edu/upe302/pdf%20files/Emily_BormannLikens1967.pdf}}</ref> {{multiple image | align = right | total_width = 448 | image1 = Nutrient-cycle hg.png | caption1 = Cikli detar i ushqyesve | image2 = Nutrient flux.png | caption2 = Fluksi i ushqyesve detar }} ===Ushqyesit e tretur=== Ushqyesit e tretur në ujin e detit janë thelbësor për mbijetesën e [[jeta detare|jetës detare]]. Veçanërisht të rëndësishëm janë [[azoti]] dhe [[fosfori]]. Ata konsiderohen si ushqyes kufizues në shumë mjedise detare, pasi prodhuesit parësorë, si algat dhe bimët detare, nuk mund të rriten pa ta. Ata janë kritikë për stimulimin e prodhimit parësor detar nga fitoplanktonet. Ushqyes të tjerë të rëndësishëm janë [[silici]], [[hekuri]] dhe [[zinku]].<ref name="PenState-NASSA">{{cite book|chapter=Dissolved Nutrients|url=https://www.e-education.psu.edu/earth103/node/838|title=Earth in the Future|lang=en|publisher=PenState/NASSA|access-date=18 qershor 2020}}</ref> {{multiple image | align = left | total_width = 432 | header = Rrjedhjet tokësore i largojnë ushqyesit dhe ndotësit drejtë detit | header_align = center | image1 = Ocean drainage.png | caption1 = Baseni i largimit të oqeaneve dhe deteve kryesore janë shënuar nga ndarjet kontinentale. Zonat gri janë basenet endorreike që nuk shkarkohen në oqean. }} Proçesi ciklimit të ushqyesve në det, nis me pompimin biologjik, kur ushqyesit nxiren nga ujërt sipërfaqësore nga fitoplanktonet për tu bërë pjesë e formimit të tyre organik. Fitoplanktonet nga ana tjetër haen nga organizma të tjera, ose shuhen dhe zhyten si precipitim detar. Aty ato dekompozohen dhe rikthehen në gjendjen e tretur, por në thellësitë e mëdha të oqeanit. Pjelloria e oqeaneve varet nga bollëku i ushqyesve dhe matet nga prodhimi parësor detar, i cili është raporti i fiksimit të [[karboni]]t për njësi ujë për njësi kohe. "Prodhimi parësor shpesh hartografohet nga satelitët duke përdorur shpërndarjen e [[klorofili]]t, i cili është një pigment i prodhuar nga bimët që përthithin energji gjatë [[fotosinteza|fotosintezës]]. Shpërndarja e klorofilit tregohet në figurën e mësipërme. Siç mund të shihet, bollëku më i madh gjendet pranë vijës bregdetare, ku ushqyesit nga toka furnizohen nëpërmjet lumenjve. Vendndodhje të tjera ku nivelet e [[klorofili]]t janë të larta janë zonat e ngjitjes, ku ushqyesit sillen në sipërfaqen e oqeanit nga proçesi i ngjitjes..."<ref name="PenState-NASSA"/> [[File:Global_N-P_Ratio.gif|thumb|upright=1.74|right|Raporti i azotit me fosforin në sipërfaqen oqeanike. Ushqyesit janë të disponueshëm në tre rajonet HNLC ({{lang|en|High-nutrient, low-chlorophyll regions|high-nutrient, low-chlorophyll}}) në raportet Redfield për veprimtarinë biologjike.]] "Një tjetër element kritik për shëndetin e oqeaneve është përmbajtjaq e [[oksigjeni]]t të tretur. [[Oksigjeni]] në sipërfaqen e oqeanit shtohet vazhdimisht përgjatë ndërlidhjes ajër-det, ashtu si dhe nga [[fotosinteza]]; përdoret në frymëmarrjen e organizmave detare dhe gjatë dekompozimit ose [[oksidimi]]t të lëndës organike, që precipiton në oqean dhe dipozitohet në fundin oqeanik. Shumica e organizmave kërkojnë oksigjen, kështu që shterimi i tij ka efekte kundërvepruese ndaj jetës detare. Temperatura i ndikon gjithashtu nivelet e oksigjenit, pasi ujëraqt e ngrohta mund të mbajnë më pak oksigjen të tretur sesa ujërat e ftohta. Kjo marrëdhënie do të ketë ndikime të rëndësishme për të ardhmen e oqeaneve, ashtu siç mund të shihet... Vetia përfundimtare e ujit të detit mund të konsiderohet përmbajtja e [[dioksidi i karbonit|dioksidit karbonik]] të tretur. {{CO2}} është pothuajse i kundërt me oksigjenin në shumë proçese kimike dhe biologjike; ai përdoret nga [[planktoni|planktonet]] gjatë fotosintezës dhe nxirret gjatë frymëmarrjes ashtu si dhe gjatë oksidimit të lëndës organike. Siç do të shihet më vonë, përmbajtja e {{CO2}} ka rëndësi për studimin e moshës së ujërave të thella".<ref name="PenState-NASSA"/> {{clear}} ==Cikli sulfurik detar== [[File:Biogeochemical sulfur cycle of marine sediments.jpg|thumb|left|upright=1.6|{{center|'''Cikli biogjeokimik i sulfurit të sedimenteve detare'''}} Shigjetat tregojnë flukset dhe rrugët e proçeseve biologjike ose kimike]] Reduktimi mikrobik i sulfatit disimilator në sulfid është më së shumti rruga fundore e mineralizimit të lëndës orgaqnike në shtratin detar anoksik. Oksidimi kimik ose mikrobik i sulfidit të prodhuar vendos një rrjet të ndërlikuar rrugësh në ciklin sulfurik, duke çuar në lloje të ndërmjetme sulfurore dhe pjesërisht prapë në sulfat. Të ndërmjetmet përfshijnë sulfurin elementar, polisulfidet, thiosulfatin dhe sulfitin, që janë të gjitha substrate për oksidimin e mëtejshmë mikrobial, reduktimin ose shpërpjesëtimin. Zbulimet e reja [[mikrobiologjia|mikrobiologjike]], si transferimi në distancë të madhe i elektroneve nëpërmjet oksidimit të sulfidit të bakterieve kabëll, i shtohen ndërlikimit. Reaksionet e shkëmbimit të izotopeve luajnë një rol të rëndësishëm për gjeokiminë e qëndrueshme të izotopeve dhe për studimin eksperimental të shndërrimeve të sulfurit duke përdorur radio-gjurmues. Proçeset e katalizuara në mënyrë mikrobike janë pjesërisht të kthyeshëm ndërsa reaksioni prapësues ndikon interpretimin tonë të eksperimeteve radio-gjurmuese, duke mundësuar një mekanizëm për fraksionimin e izotopeve.<ref name="Jørgensen2019">{{cite journal|author1=B. B. Jørgensen|author2=A. J. Findlay|author3=A. Pellerin|year=2019|title=The biogeochemical sulfur cycle of marine sediments|journal=Frontiers in microbiology|volume=10|issue=849|lang=en|doi=10.3389/fmicb.2019.00849}}. [[File:CC-BY icon.svg|50px]]</ref> Reduktimi i sulfatit në shtratin detar përqëndrohet fortësisht afër sedimenteve sipërfaqësore me nivele të larta depozituese përgjatë skajeve oqeanike. Cikli detaro-bentonik i sulfurit është në këtë mënyrë i ndjeshëm ndaj ndikimit antropogjenik, si ngrohja oqeanike dhe rritja e ngarkesës ushqyese në detet e afërt. Kjo stimulon produktivitetin fotosintetik duke rezultuar në eksportin e intensifikuar të lëndës organike në shtratin detar, shpesh i kombinuar me përqëndrim të ulët oksigjenik në fundin e ujërave.<ref>Rabalais et al. - 2014; Breitburg et al - 2018</ref> Zonimi biogjeokimik, në këtë mënyrë, ngjeshet drejtë sipërfaqes sedimentare dhe baraspesha e mineralizimit të lëndës organike zhvendoset nga proçeset oksike dhe suboksike drejtë reduktimit të sulfatit dhe metanogjenezës.<ref>Middelburg & Levin - 2009</ref><ref name="Jørgensen2019"/> [[File:Sulfur cycle - English.jpg|thumb|upright=1.4| {{center|Cikli Sulfurik}}]] Cikli i squfurit në mjediset detare është studiuar mirë nëpërmjet mjeteve sistematikës së izotopeve të sulfurit të shprehur si δ<sup>34</sup>S. Oqeanet moderne kanë depozita squfuri prej 1.3 × 10<sup>21</sup> g,<ref>{{Cite book|author1=Peter Brimblecombe|title=Treatise on Geochemistry|publisher=Elsevier|year=2014|isbn=978-008098300-4|volume=10|place=Amsterdam|chapter=The global sulfur cycle|lang=en|doi=10.1016/B978-0-08-095975-7.00814-7|pages=559–591}}</ref> që haset kryesisht si sulfat me vlerë δ<sup>34</sup>S prej +21‰. [[Fluksi]] i përgjithshëm hyrës është 1.0 × 10<sup>14</sup> g/vit me kompozimin e izotopeve të [[sulfuri]]t prej ~3‰. [[Sulfat]]i lumor i dalë nga erozioni tokësor i mineraleve sulfide (δ<sup>34</sup>S = +6‰) është hyrja kryesore e sulfurit në oqeane. Burime të tjera janë çgazimi metamorfik e vullkanik si dhe veprimtaria hidrotermale (δ<sup>34</sup>S = 0‰), e cila lëshon lloje të reduktuara sulfuri (p.sh.: H<sub>2</sub>S dhe S<sup>0</sup>). Ka dy dalje kryesore të sulfurit nga oqeanet. Dalja e parë është groposja e [[sulfat]]it ose si avullime detare (p.sh.: [[gipsi]]) ose sulfati i lidhur me karbonat, që llogaritet nëpërmjet 6 × 10<sup>13</sup> g/vit (δ<sup>34</sup>S = +21‰). Dalja e dytë e sulfurit është groposja e piritit në sedimentet e shelfit ose sedimentet shtratit të thellë detar (4 × 10<sup>13</sup> g/vit; δ<sup>34</sup>S = -20‰).<ref>{{Cite journal|author=D. E. Canfield|date=2004|title=The evolution of the Earth surface sulfur reservoir|journal=American Journal of Science|lang=en|volume=304|issue=10|doi=10.2475/ajs.304.10.839|bibcode=2004AmJS..304..839C|doi-access=free|pages=839–861}}</ref> Dalja e përgjithshme e fluksit të sulfurit detar është 1.0 × 10<sup>14</sup> g/vit, që përputhet me flukset hyrëse, duke nënkuptuar gjendjen e qëndrueshme të buxhetit të sulfurit detar.<ref name="Fike_2015">{{Cite journal|last1=Fike|first1=David A.|date=2015|last2=Bradley|first2=Alexander S.|last3=Rose|first3=Catherine V.|title=Rethinking the Ancient Sulfur Cycle|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=43|issue=1|lang=en|doi=10.1146/annurev-earth-060313-054802|bibcode=2015AREPS..43..593F|s2cid=140644882|pages=593–622}}</ref> Koha e qëndrimit të sulfurit në oqeanet e tanishme është 13,000,000 vjetë.<ref>{{cite journal|author1=L. C. Kah|author2=T. W. Lyons|author3=T. D. Frank|title=Low marine sulphate and protracted oxygenation of the Proterozoic biosphere|journal=Nature|volume=431|date=tetor 2004|url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1098&context=geosciencefacpub|issue=7010|pmid=15483609|doi=10.1038/nature02974|s2cid=4404486|bibcode=2004Natur.431..834K|lang=en|pages=834–8}}</ref> Në oqeanet e tanishme, ''Hidrogjenovibrio krunoxhenusi'', ''Halothiobacillusi'' dhe ''Bexhatoa'' janë bakteret kryesore sulfur oksiduese,<ref name="Sievert_2008"/><ref>{{cite journal|author1=L. Jiang|author2=J. Lyu|author3=Z. Shao|year=2017|title=Sulfur metabolism of ''Hydrogenovibrio thermophilus'' strain s5 and its adaptations to deep-sea hydrothermal vent environment|journal=Frontiers in microbiology|volume=8|issue=2513|lang=en|doi=10.3389/fmicb.2017.02513}}</ref> duke formuar simbioza kimiosintetike me bujtinarët shtazorë.<ref>{{cite journal|author1=M. G. Klotz|date=2011|author2=D. A. Bryant|author3=T. E. Hanson|title=The microbial sulfur cycle|journal=Frontiers in Microbiology|volume=2|lang=en|page=241|pmid=22144979|doi=10.3389/fmicb.2011.00241|doi-access=free|pmc=3228992}}</ref> Bujtinari mundëson substratet metabolike (p.sh.: CO<sub>2</sub>, O<sub>2</sub>, H<sub>2</sub>O) për simbiotin, ndërsa simbioti gjeneron karbon organik për mbështetjne e veprimtarive metabolike të bujtinarit. Sulfati i prodhuar zakonisht kombinohet me jonet e rrjedhura të [[kalciumi]]t për të formuar [[gipsi|gips]], që mund të krijoi depozita të mëdha të shpërndara afër qendrave në zgjerim të mesit të oqeanit.<ref>{{cite journal|author1=R. B. Pedersen|author2=H. T. Rapp|author3=I. H. Thorseth|author4=M. D. Lilley|author5=F. J. Barriga|author6=T. Baumberger|author7=K. Flesland|author8=R. Fonseca|author9=G. L. Früh-Green|author10=S. L. Jorgensen|display-authors=6|title=Discovery of a black smoker vent field and vent fauna at the Arctic Mid-Ocean Ridge|journal=Nature Communications|volume=1|issue=8|date=nëntor 2010|lang=en|pmid=21119639|pmc=3060606|doi=10.1038/ncomms1124|bibcode=2010NatCo...1..126P|page=126}}</ref> [[File:Iron cycle7.png|alt=Iron cycle|thumb|upright=1.74|Cikli biogjeokimik i hekurit: hekuri qarkullon përmes atmosferës, litosferës dhe oqeaneve. Shigjetat e etiketuara tregojnë fluksin vjetor të hekurit në Tg.<ref name="osch">{{cite journal|author1=L. Nickelsen|author2=D. Keller|author3=A. Oschlies|date=12 maj 2015|title=A dynamic marine iron cycle module coupled to the University of Victoria Earth System Model: the Kiel Marine Biogeochemical Model 2 for UVic 2.9|journal=Geoscientific Model Development|volume=8|issue=5|doi=10.5194/gmd-8-1357-2015|bibcode=2015GMD.....8.1357N|doi-access=free|pages=1357–1381|lang=en}}</ref><ref name="Jickells_2005">{{cite journal|author1=T. D. Jickells|author2=Z. S. An|author3=K. K. Andersen|author4=A. R. Baker|author5=G. Bergametti|author6=N. Brooks|author7=J. J. Cao|author8=P. W. Boyd|author9=R. A. Duce|author10=K. A. Hunter|author11=H. Kawahata|author12=N. Kubilay|author13=J. laRoche|author14=P. S. Liss|author15=N. Mahowald|author16=J. M. Prospero|author17=A. J. Ridgwell|author18=I. Tegen|author19=R. Torres|display-authors=6|title=Global iron connections between desert dust, ocean biogeochemistry, and climate|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-04-01_308_5718/page/n66|journal=Science|volume=308|issue=5718|date=prill 2005|pmid=15802595|lang=en|s2cid=16985005|doi=10.1126/science.1105959|bibcode=2005Sci...308...67J|pages=67–71}}</ref><ref>{{cite journal|author1=R. Raiswell|author2=D. E. Canfield|date=2012|lang=en|title=The iron biogeochemical cycle past and present|url=https://www.geochemicalperspectives.org/wp-content/uploads/2011/12/GPv1n1_online.pdf|journal=Geochemical Perspectives|volume=1|issue=1|doi=10.7185/geochempersp.1.1|bibcode=2012GChP....1....1R|pages=1–232}}</ref><ref name ="Wang_2007">{{cite journal|author1=T. Wang|author2=D. B. Müller|author3=T. E. Graedel|date=1 korrik 2007|title=Forging the Anthropogenic Iron Cycle|journal=Environmental Science & Technology|volume=41|issue=14|lang=en|doi=10.1021/es062761t|pmid=17711233|bibcode=2007EnST...41.5120W|pages=5120–5129}}</ref>]] Burimet hidrotermale nxjerrin sulfid hidrogjeni që mbështet fiksimin e karbonit të bakterieve kimiolitotrofike që oksidon sulfidin e hidrogjenit me oksigjenin për të prodhuar sulfur elementar ose sulfat.<ref name="Sievert_2008">{{Cite book|last1=Sievert|first1=Stefan M.|last2=Hügler|first2=Michael|last3=Taylor|first3=Craig D.|last4=Wirsen|first4=Carl O.|title=Microbial Sulfur Metabolism|chapter=Sulfur Oxidation at Deep-Sea Hydrothermal Vents|date=2008|editor-last=Dahl|editor-first=Christiane|editor2-last=Friedrich|editor2-first=Cornelius G.|lang=en|publisher=Springer Berlin Heidelberg|doi=10.1007/978-3-540-72682-1_19|isbn=978-3-540-72679-1|pages=238–258}}</ref> ==Cikli i hekurit dhe pluhuri== {{see also|pluhuri}} Cikli i hekurit (Fe) është cikli biogjeokimik i [[hekuri]]t përgjaqtë atmosferës, [[hidrosfera|hidrosferës]], [[biosfera|biosferës]] dhe [[litosfera|litosferës]]. Ndërsa Fe është i shumtë në koren e Tokës,<ref>{{cite journal|author1=S. R. Taylor|date=1964|lang=en|title=Abundance of chemical elements in the continental crust: a new table|url=https://archive.org/details/geochimica-et-cosmochimica-acta_1964-08_28_8/page/1273|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=28|issue=8|lang=en|doi=10.1016/0016-7037(64)90129-2|bibcode=1964GeCoA..28.1273T|pages=1273–1285}}</ref> është më pakë i zakonshëm në sipërfaqen e oksigjenuar të ujërave. Hekuri ëshë një mikronutrient kyç në produktivitetin parësor,<ref name ="Tagliabue_2017"/> dhe një ushqyes kufizues në Oqeanin Jugor, Paqësorin ekuatorial lindor dhe në Paqësorin Subarktik të referuara si rajone me ushqyes të shumtë dhe klorofil të paktë ({{lang|en|High-Nutrient, Low-Chlorophyll}}, HNLC) të oqeaneve.<ref name="Iron deficiency limits phytoplankto"/> [[File:Trichodesmium interact with bacteria to acquire iron from dust.webp|thumb|upright=1.8|left| {{center|'''Kolonitë detare të [[algat blu të gjelbra|cianobaktereve]] ''Trichodesmium'', ndërveprojnë me bakteret për të përfituar hekur nga pluhuri'''}}]] Hekuri oqeanik qarkullon midis [[planktoni|planktoneve]], grimcave të agreguara (hekur i padisponueshëm biologjikisht) dhe i tretur (hekur i disponueshëm biologjikisht), duke u bërë sediment nëpërmjet groposjes.<ref name="osch"/><ref>{{cite journal|author1=C. Völker|url=https://epic.awi.de/id/eprint/36980/1/Voelker14MC_preprint.pdf|author2=A. Tagliabue|title=Modeling organic iron-binding ligands in a three-dimensional biogeochemical ocean model|journal=Marine Chemistry|date=korrik 2015|volume=173|lang=en|bibcode=2015MarCh.173...67V|doi=10.1016/j.marchem.2014.11.008|pages=67–77}}</ref> Burimet hidrotermale çlirojnë hekur ferroz në oqean<ref>{{cite journal|author1=D. Emerson|title=The Irony of Iron - Biogenic Iron Oxides as an Iron Source to the Ocean|journal=Frontiers in Microbiology|volume=6|page=1502|date=2016|lang=en|pmid=26779157|pmc=4701967|doi=10.3389/fmicb.2015.01502|doi-access=free}}</ref> përveç hyrjeve oqeanik nga burimet tokësore. Hekuri nëpërmjet vullkanizmit arrin në atmosferë,<ref>{{cite journal|author1=N. Olgun|author2=S. Duggen|author3=P. L. Croot|author4=P. Delmelle|author5=H. Dietze|author6=U. Schacht|date=2011|author7=N. Oskarsson|author8=C. Siebe|author9=A. Auer|author10=D. GarbeSchnberg|display-authors=6|url=http://oceanrep.geomar.de/10133/1/2009GB003761.pdf|lang=en|title=Surface ocean iron fertilization: The role of airborne volcanic ash from subduction zone and hot spot volcanoes and related iron fluxes into the Pacific Ocean|journal=Global Biogeochemical Cycles|volume=25|issue=4|doi=10.1029/2009GB003761|bibcode=2011GBioC..25.4001O|s2cid=53356668}}</ref> [[Pluhuri]] eolik,<ref>{{cite journal|author1=Y. Gao|author2=Y. J. Kaufman|author3=D. Tanre|author4=D. Kolber|author5=P. G. Falkowski|date=1 janar 2001|title=Seasonal distributions of aeolian iron fluxes to the global ocean|lang=en|journal=Geophysical Research Letters|volume=28|issue=1|doi=10.1029/2000GL011926|s2cid=128762758|doi-access=free|bibcode=2001GeoRL..28...29G|pages=29–32}}</ref> dhe disa nëpërmjet djegies nga njerëzit. Gjatë [[Antropoceni]]t, [[hekuri]] është nxjerë nga minierat në kore dhe një pjesë është ridepozituar në vend-depozitimet e mbeturinave.<ref name="Wang_2007"/><ref name ="Matsui_2018">{{cite journal|author1=H. Matsui|author2=N. M. Mahowald|author3=N. Moteki|author4=D. S. Hamilton|author5=S. Ohata|author6=A. Yoshida|author7=M. Koike|date=prill 2018|author8=R. A. Scanza|author9=M. G. Flanner|title=Anthropogenic combustion iron as a complex climate forcer|journal=Nature Communications|volume=9|issue=1|pmid=29686300|pmc=5913250|doi=10.1038/s41467-018-03997-0|bibcode=2018NatCo...9.1593M|lang=en|page=1593}}</ref> [[File:Role of marine animals in the cycling of iron in the Southern Ocean.jpg|thumb|upright=1.9|Roli i kafshëve detare në qarkullimin e hekurit në Oqeanin Jugor.<ref name="Ratnarajah2018">{{cite journal|doi=10.3389/fmars.2018.00109|title=Pelagic Iron Recycling in the Southern Ocean: Exploring the Contribution of Marine Animals|year=2018|last1=Ratnarajah|first1=Lavenia|last2=Nicol|first2=Steve|last3=Bowie|first3=Andrew R.|journal=Frontiers in Marine Science|volume=5|s2cid=4376458|lang=en|doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]]</ref>]] Figura majtas tregon:</br>'''a.''' spp. ''Trichodesmium'' N<sub>2</sub>-fiksuese, që zakonisht hasen në ujëra tropikale dhe sub-tropikale. Këto specie kanë rëndësi të madhe mjedisore në fertilizimin oqeanik me ushqyes të rëndësishëm.<br/>'''b.''' ''Trichodesmium'' mund të krijoi lulëzime masive në rajonet e varfra oqeanike me depozitime të larta [[pluhuri]], pjesërisht për shkak të aftësisë së tyre unike për të kapur pluhurin, ta qëndërzojnë dhe në vijim për ta tretur atë.<br/>'''c.''' Rrugët e propozuara të lidhura përfitimin e pluhurit ferroz: baktere që qëndrojnë brenda kolonive prodhojnë siderofore (C-I), reagojnë me grimcat e pluhurit në bërthamën e kolonisë dhe gjenerojnë hekur të tretur (C-II). Ky hekur i tretur, i ndërlikuar nga sideroforet, pastaj merret si nga ''trichodesmium'' ashtu dhe bakteret e saj rezidente (C-III), duke rezultuar në përfitim të ndërsjelltë për të dy partnerët e konsociumit.<ref>{{cite journal|doi=10.1038/s42003-019-0534-z|title=Colonies of marine cyanobacteria Trichodesmium interact with associated bacteria to acquire iron from dust|year=2019|lang=en|last1=Basu|first1=Subhajit|last2=Gledhill|first2=Martha|last3=De Beer|first3=Dirk|last4=Prabhu Matondkar|first4=S. G.|last5=Shaked|first5=Yeala|journal=Communications Biology|volume=2|page=284|pmid=31396564|pmc=6677733}}; [[File:CC-BY icon.svg|50px]]</ref> {{multiple image | align = left | header = Pluhuri global | caption_align = center | total_width = 579 | image1 = Dust2017.png | caption1 = Hartë e pluhurit në 2017 | image2 = DustDeposition.png | caption2 = Shpërndarja oqeanike e depozitimit të pluhurit }} [[Hekuri]] është një mikronutrient thelbësor për pothuajse çdo formë jete. Ai është një përbërës kyç i [[hemoglobina|hemoglobinës]], i rëndësishëm për fiksimin e [[azoti]]t si pjesë e familjes së enzimave nitrogjenaze dhe si pjesë e bërthamës hekur-sulfur të ferredoksinës duke lehtësuar transportin e elektroneve në [[kloroplasti|kloroplaste]], [[mitokondri]]të eukarjotike dhe [[bakteri]]e. Për shkak të reagueshmërisë së lartë të Fe<sup>2+</sup> me [[oksigjeni]]n dhe tretshmërisë së ulët të Fe<sup>3+</sup>, hekuri është një ushqyes kufizues në shumicën e rajoneve të botës. {{clear}} [[File:Carbonate-Silicate Cycle (Carbon Cycle focus).jpg|thumb|upright=1.8|Cikli karbonat-silikat (përqëndruar në ciklin karbonik)]] ==Ciklet e kalciumit dhe silicit== {{see also|acidifikimi i oqeanit}} Cikli i kalciumit është zhvendosja e kalciumit midis fazave të tretura dhe të ngurta. Ka një furnizim të vazhdueshëm të [[kalciumi|joneve të kalciumit]] në rrugët ujore nga [[shkëmbi|shkëmbinjtë]], [[organizmi|organizmat]] dhe [[dheu|dherat]].<ref name = ":23">{{Cite journal|author=R. A. Berner|date=1 maj 2004|title=A model for calcium, magnesium and sulfate in seawater over Phanerozoic time|journal=American Journal of Science|volume=304|issue=5|lang=en|issn=0002-9599|doi=10.2475/ajs.304.5.438|bibcode=2004AmJS..304..438B|doi-access=free|pages=438–453}}</ref> Jonet e kalciumit konsumohen dhe largohen nga mjediset ujore pasi reagojnë për të krijuar struktura të patretshme, si karbonati i kalciumit dhe silikati i kalciumit,<ref name="Walker1981"/><ref name=":8">{{Cite journal|last1=Ridgwell|first1=Andy|last2=Zeebe|first2=Richard E.|date=15 qershor 2005|title=The role of the global carbonate cycle in the regulation and evolution of the Earth system|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=234|issue=3–4|lang=en|doi=10.1016/j.epsl.2005.03.006|issn=0012-821X|pages=299–315}}</ref> që mund të depozitohet për të formuar sedimente ose [[ekzoskeleti|ekzoskelete]]t e [[organizmi|organizmave]]. Jonet e kalciumit mund të përdoren edhe biologjikisht, pasi [[kalciumi]] është thelbësor për funksionet biologjike si formimi i [[kocka]]ve dhe [[dhëmbi|dhëmbëve]] ose funksionet qelizore.<ref name="Nordin 1988"/><ref name="Calcium in Biological Systems"/> Cikli i kalciumit është një hallkë e zakonshme midis proçeseve tokësore, detare, gjeologjike dhe biologjike.<ref name=":62"/> Ai zhvendoset përmes këtyre proçeseve të ndryshme kur qarkullon përgjatë Tokës. Cikli detar i kalciumit ndikohet nga ndryshimi dioksidit karbonik të atmosferës, si pasojë e [[acidifikimi i oqeanit|acidifikimit oqeanik]].<ref name="Raisman2013"/> [[File:Equilibrium of carbonic acid in the oceans .png|thumb|upright=1.5|left|Ekuilibri i [[acid karbonik-bikarbonat|acidit karbonik]] në oqeane]] Karbonati i kalciumit biogjenik formohet kur [[jeta detare|organizmat detare]], si kokolitoforët, [[korali|koralet]], pteropodët dhe [[Molusqet|molusqe]] të tjera i shndërrojnë jonet e kalciumit dhe [[acid karbonik-bikarbonat|bikarbonatit]] në [[guaska]] dhe [[ekzoskeleti|ekzoskelete]] prej kalçiti ose aragoniti, të dy forma të karbonatit të kalciumit. Kjo është zhytja mbizotëruese për kalciumin e tretur në oqean.<ref name=":62">{{Cite journal|last1=Fantle|first1=Matthew S.|last2=Tipper|first2=Edward T.|journal=Earth-Science Reviews|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825213001700|date=2014|volume=131|lang=en|title=Calcium isotopes in the global biogeochemical Ca cycle: Implications for development of a Ca isotope proxyy|doi=10.1016/j.earscirev.2014.02.002|issn=0012-8252|via=Elsevier ScienceDirect|pages=148–177}}</ref> Organizmat e ngordhura zhyten në fundin oqeanik, duke depozituar shtresa [[guaska]]sh, të cilat përgjatë kohës çimentohen për të formuar gëlqerorët. Kjo është prejardhja e gëlqerorëve si detar ashtu dhe tokësorë.<ref name="Raisman2013"/> [[File:The carbonate cycle in the water environment.jpg|thumb|upright=1.7|Cikli i karbonatit në mjedisin ujor.<ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.jprot.2013.09.016|title=Carbon acquisition and accumulation in microalgae Chlamydomonas: Insights from "omics" approaches|year=2013|last1=Winck|first1=Flavia Vischi|last2=Páez Melo|first2=David Orlando|last3=González Barrios|first3=Andrés Fernando|journal=Journal of Proteomics|volume=94|pmid=24120529|lang=en|pages=207–218}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.3390/w9110859|title=Effects of Climate Change on 2-Methylisoborneol Production in Two Cyanobacterial Species|year=2017|last1=Zhang|first1=Junzhi|last2=Li|first2=Luwei|last3=Qiu|first3=Lijia|last4=Wang|first4=Xiaoting|last5=Meng|first5=Xuanyi|last6=You|first6=Yu|last7=Yu|first7=Jianwei|last8=Ma|first8=Wenlin|journal=Water|lang=en|volume=9|issue=11|page=859|doi-access=free}}; [[File:CC-BY icon.svg|50px]]</ref>}}]] [[Kalciumi]] precipiton në karbonat kalciumi sipas ekuacionit vijues: Ca<sup>2+</sup> + 2HCO<sub>3</sub><sup>−</sup> → CO<sub>2</sub>+ H<sub>2</sub>O + CaCO<sub>3</sub><ref name=":23"/> Marrëdhënia midis kalciumit të tretur dhe karbonatit të kalciumit ndikohet shumë nga nivelet e [[dioksidi i karbonit|dioksidit karbonik]] (CO<sub>2</sub>) në atmosferë. Shtimi i dioksidit karbonik çdon në më shumë [[acid karbonik-bikarbonat|bikarbonat]] në oqean sipas ekuacionit vijues: CO<sub>2</sub> + CO<sub>3</sub><sup>2−</sup> + H<sub>2</sub>O → 2HCO<sub>3</sub><sup>−</sup><ref>{{Cite book|title=Ocean Acidification: Elements and Considerations|last1=Raisman|first1=Scott|last2=Murphy|first2=Daniel T.|publisher=Nova Science Publishers, Inc.|year=2013|lang=en|isbn=978-162948295-8|place=Hauppauge, Nju Jork}}</ref> [[File:Oceanic Silicon Cycle Budget.svg|thumb|upright=1.3|left|'''Cikli modern oqeanik i silicit'''; duke paraqitur rrjedhjet dhe magnitudat kryesore. <small>Flukset në T mol Si y<sup>−1</sup> = 28 milionë tonë silikon në vit</small>]] Me marrëdhënien e tij të ngushtë me ciklin e karbonit dhe efektet e gazeve serë, si cikli i kalciumit ashtu dhe ai i karbonit janë të parashikueshëm në vitet në vijim.<ref>{{Cite journal|author1=N. Komar|author2=R. E. Zeebe|date=janar 2016|title=Calcium and calcium isotope changes during carbon cycle perturbations at the end-Permian|lang=en|journal=Paleoceanography|volume=31|issue=1|doi=10.1002/2015pa002834|issn=0883-8305|bibcode=2016PalOc..31..115K|s2cid=15794552|doi-access=free|pages=115–130}}</ref> Gjurmimi i izotopeve të kalciumit mundëson parashikimin e ndryshimeve mjedisore, me shumë burime që sugjerojnë rritjen e temperaturave si në atmosferë ashtu dhe në mjedisin detar. Si pasojë, kjo do ta ndryshonte në mënyrë drastike thërrmimin e shkëmbinjve, pehazhi (pH) i oqeaneve dhe rrugëve ujore dhe në këtë mënyrë sedimentimin e kalciumit, duke bujtur një grup implikimesh në ciklin e kalciumit. [[File:Pterapod shell dissolved in seawater adjusted to an ocean chemistry projected for the year 2100.jpg|thumb|upright=1.7|Efektet e një oqeani acidik (me pH të projektuar për vitin 2100) në një guackë pteropodi të përbërë prej kalçiti – gucka tretet në mënyrë progresive në pH të ulët pasi kalciumi është hequr nga ajo]] Si rrjedhojë e ndërveprimeve të ndërlikuara të kalciumit me shumë aspekte të jetës, efektet e kushteve të ndryshuara mjedisore nuk ka gjasa të njihen deri sa të ndodhin. Parashikimet gjithësesi mund të tentohet të kryhen, bazuar në kërkime të bazuara në dëshmi. Nivelet e rritura të dioksidit të karbonit dhe ulja e pH oqeanik do ta ndryshojnë tretshmërinë e kalciumit, duke i penguar koralet dhe organizmat me guacka të zhvillojnë [[ekzoskeleti]]n e tyre me bazë kalciumi, duke i bërë në këtë mënyrë ata të prekshëm ose të paaftë për të mbijetuar.<ref>{{Cite web|work=pmel.noaa.gov|title=PMEL {{CO2}} - Carbon Dioxide Program|url=https://www.pmel.noaa.gov/co2/story/What+is+Ocean+Acidification|access-date=29 tetor 2018|lang=en|archive-date=29 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129094825/https://www.pmel.noaa.gov/co2|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/ocean-acidification|title=Ocean Acidification|website=Smithsonian Ocean|date=30 prill 2018|lang=en|access-date=29 tetor 2018}}</ref> Shumica e prodhimit biologjik të silicit biogjenik në oqean kontrollohet nga diatometë, me kontribute të mëtejshme nga radiolarianët. Këto [[mikroorganizmi|mikroorganizmat]] nxjerin acid silicik të tretur nga sipërfaqja e ujërave gjatë rritjes dhe e rikthejnë atë duke e ricikluar përgjatë kolonës ujore, pasi ngordhin. Hyrjet e [[silici]]t në oqean nga lartë arrijnë nëpërmjet lumenjve dhe [[pluhuri|pluhurit eolik]], ndërsa ato nga poshtë përfshijnë riciklimin e sedimenteve të shtratit detar, [[erozioni]]n dhe veprimtarinë hidrotermale.<ref name="AAAS1">{{cite journal|author1=P. Treguer|year=1995|author2=D. M. Nelson|doi=10.1126/science.268.5209.375|lang=en|title=The Silica Balance in the World Ocean: A Reestimate|url=https://archive.org/details/sim_science_1995-04-21_268_5209/page/374|journal=Science|volume=268|issue=5209|author3=A. J. Van Bennekom|author4=D. J. Demaster|author5=A. Leynaert|author6=B. Queguiner|s2cid=5672525|pmid=17746543|bibcode=1995Sci...268..375T|pages=375–9}}</ref> {{clear}} ===Biomineralizimi=== [[File:LimestoneWithFossilUSGOV.jpg|thumb|left|Depozitim i organizmave/guackave kalçifikuese në shtratin oqeanik]] «''Veprimtaria Biologjike është një forcë mbizotëruese në formimin e strukturës kimike dhe evolucionin e mjedisit të sipërfaqes së Tokës. Prania e një atmosfere-hidrosfere të oksigjenuar rrethuese, një mjedis tepër reduktues i tokës së ngurtë është rrjedhoja më mbresëlënëse e ngritjes së jetës në Tokë. Evolucioni biologjik dhe funksionimi i ekosistemeve, nga ana tjetër, ja në një shkallë të madhe të kushtëzuara nga proçeset gjeofizike dhe gjeologjike. Kuptimi i ndërveprimeve midis organizmave dhe mjedisit të tyre abiotik, si dhe evolucioni e kombinuar rezultues i [[biosfera|biosferës]] dhe gjeosferës, është një temë qëndrore kërkimore në biogjeologji. Biogjeokimistët kontribuojnë në këtë kuptim duke studjuar shndërrimet dhe zhvendosjet e substateve kimike dhe produkteve të veprimtarisë biologjike në mjedis''».<ref name="VanCappellen2003">{{cite journal|author=P. Van Cappellen|date=2003|title=Biomineralization and global biogeochemical cycles|journal=Reviews in mineralogy and geochemistry|volume=54|issue=1|doi=10.2113/0540357|pages=357–381|lang=en}}</ref> "Që nga Shpërthimi Kambrian, pjesë të mineralizuara trupash janë sekretuar në sasi të mëdha nga biota. Si rrjedhojë e karbonatit të kalciumit, fosfatit të silicit dhe kalciumit janë fazat kryesore minerale që përbëjnë këto pjesë të forta. Biomineralizimi luan një rol të rëndësishëm në ciklet biogjeokimike të karbonit, kalciumit, silicit dhe fosforit".<ref name="VanCappellen2003"/> {{clear}} [[File:Reservoirs and fluxes of carbon in deep Earth.png|thumb|upright=1.8|Karboni i thellësisë së Tokës]] ==Qarkullimi i thellë== Qarkullimi i thellë përfshin shkëmbimin e materialeve me mantelin e Tokës. Cikli ujor i thellësisë përfshin shkëmbimin e ujit me mantelin, me ujin e bartur poshtë nga nën-vendosja e pllakave oqeanike dhe rikthehet nëpërmjet veprimtarisë [[vullkani]]ke, i veçuar nga proçesi i ciklit ujor, që zhvillohet sipër dhe në sipërfaqen e Tokës. Një pjesë e ujit arrin deri në mantelin e poshtëm të Tokës, dhe mund të arrijë bërthamën e jashtme të Tokës. Në këndvështrimin tradicional të ciklit ujor (i njohur edhe si ''cikli hidrologjik''), uji zhvendoset midis rezervuarëve në [[Atmosfera e Tokës|atmosferë]] dhe sipërfaqen e Tokës ose afër sipërfaqes (duke përfshirë oqeanet, lumenjtë dhe liqenet, [[akullnaja]]t dhe shtresën e akullit polar, [[biosfera|biosferën]] dhe [[ujërat nëntokësorë]]). Gjithësesi, përveç ciklit sipërfaqësor, uji luan gjithashtu një rol të rëndësishëm në proçeset gjeologjike, duke arritur poshtë në [[korja (gjeologji)|koren]] dhe mantelin e Tokës. përmbajtja e ujit në [[magma|magmë]] përcakton se sa shpërthyes një vullkan është; ujëri i nxehtë është bartësi kryesore për mineralet e rëndësishme ekonomikisht për tu përqëndruar në depozitat minerale hidrotermale; gjithashtu uji luan një rol të rëndësishëm në formimin dhe zhvendosjen e [[nafta e papërpunuar|naftës]].<ref name="Bodnar">{{cite book|author1=R. J. Bodnar|author2=T. Azbej|author3=S. P. Becker|author4=C. Cannatelli|author5=A. Fall|author6=M. J. Severs|chapter=Whole Earth geohydrologic cycle, from the clouds to the core: The distribution of water in the dynamic Earth system|doi=10.1130/2013.2500(13)|chapter-url=https://gsa.confex.com/gsa/2013AM/webprogram/Handout/Paper219836/2013_Bodnar_GSA_125th.pdf|editor1=M. E. Bickford|lang=en|title=The Web of Geological Sciences: Advances, Impacts, and Interactions: Geological Society of America Special Paper 500|publisher=The Geological Society of America|date=2013|isbn=978-081372500-0|access-date=19 prill 2019|pages=431–461}}</ref> Nafta është një [[lënda djegëse fosile|lëndë djegëse fosile]] e rrjedhur nga lëndët e vjetra organike të [[fosilet|fosilizuara]], si [[zooplanktoni|zoo-planktonet]] dhe algat.<ref>{{cite journal|author=Keith A. Kvenvolden|lang=en|title=Organic geochemistry – A retrospective of its first 70 years|doi=10.1016/j.orggeochem.2005.09.001|year=2006|url=https://zenodo.org/record/1000677|journal=Organic Geochemistry|volume=37|issue=1|bibcode=2006OrGeo..37....1K|s2cid=95305299|pages=1–11}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|author=Harold H. Schobert|year=2013|title=Chemistry of fossil fuels and biofuels|url=https://archive.org/details/chemistryoffossi0000scho|publisher=[[Cambridge University Press]]|lang=en|oclc=795763460|isbn=978-0-521-11400-4|place=Kembrixh|pages=[https://archive.org/details/chemistryoffossi0000scho/page/n126 103]–130}}</ref> Uji nuk është thjesht i pranishëm si një fazë e veçuar në tokë. Uji i detit filtron në koren oqeanike dhe hidraton shkëmbinjtë magmatikë si olivinë dhe piroksenë, duke i shndërruar ata në minerale hidroze si serpentinat, talku dhe bruciti.<ref>{{cite journal|last1=Peacock|first1=Simon M.|last2=Hyndman|first2=Roy D.|title=Hydrous minerals in the mantle wedge and the maximum depth of subduction thrust earthquakes|lang=en|journal=Geophysical Research Letters|volume=26|issue=16|doi=10.1029/1999GL900558|date=15 gusht 1999|bibcode=1999GeoRL..26.2517P|s2cid=128800787|doi-access=free|pages=2517–2520}}</ref> Në këtë formë, uji bartet poshtë në mantel. Në mantelin e sipërm, nxehtësia dhe trysnia i dehidraton këto minerale, duke çliruar shumë nga ai në pykën e sipërme të mantelit, duke shkaktuar shkrirjen e shkëmbit që ngjitet për të formuar harqet vullkanike.<ref name="Rupke2004">{{cite journal|date=qershor 2004|author1=L. Rüpke|last2=Morgan|first2=Jason Phipps|last3=Hort|first3=Matthias|last4=Connolly|first4=James A. D.|lang=en|title=Serpentine and the subduction zone water cycle|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=223|issue=1–2|doi=10.1016/j.epsl.2004.04.018|bibcode=2004E&PSL.223...17R|pages=17–34}}</ref> Megjithatë, disa nga "mineralet nominalisht anhidroze" që janë të qëndrueshme më thellë në mantel mund të depozitojnë përqëndrime të vogla uji në formë hidroksili (OH<sup>−</sup>),<ref name="Bell">{{cite journal|author1=D. R. Bell|author2=G. R. Rossman|title=Water in Earth's Mantle: The Role of Nominally Anhydrous Minerals|journal=Science|date=13 mars 1992|url=https://www.researchgate.net/publication/6039715|volume=255|issue=5050|lang=en|doi=10.1126/science.255.5050.1391|pmid=17801227|access-date=23 prill 2019|bibcode=1992Sci...255.1391B|s2cid=26482929|pages=1391–1397}}</ref> dhe se ata zënë volume të mëdha të Tokës, janë të aftë të depozitojnë të paktën po aq sa oqeanet.<ref name="Bodnar"/> [[File:Carbon Outgassing (Dasgupta 2011).png|thumb|upright=2.1|left|Proçeset e nxjerrjes së karbonit të gaztë<ref>{{Cite conference|last=Dasgupta|first=Rajdeep|date=10 dhjetor 2011|url=http://www.deep-earth.org/postAGU2011/Dasgupta-cider-agu2011.ppt|conference=Post-AGU 2011 CIDER Workshop|title=The Influence of Magma Ocean Processes on the Present-day Inventory of Deep Earth Carbon|lang=en|access-date=20 mars 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424031155/http://www.deep-earth.org/postAGU2011/Dasgupta-cider-agu2011.ppt|archive-date=24 prill 2016}}</ref>}}]] Këndvështrimi tradicional i origjinës së oqeaneve është se ata u mbushën nga dalja e gaztë nga manteli në Eonin e hershëm Arkean dhe manteli, që atëherë, ka ngelur i dehidratuar.<ref name="KepplerP22">{{cite book|first=Hans|last=Keppler|chapter=Volatiles under high pressure|editor-last=Karato|editor-first=Shun'ichirō|title=Physics and chemistry of the deep Earth|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|doi=10.1002/9781118529492.ch1|isbn=978-047065914-4|lang=en|pages=22–23}}</ref> Gjithësesi, nënvendosja bart ujë poshtë në një nivel që do ta zbrazte oqeanin në 1–2 miliardë vjetë. Megjithatë, ndryshimet në nivelin global të deteve përgjatë 3–4 miliardë vjetëve të shkuara ka qenë vetëm pak qindra metra, shumë më pak sesa thellësia mesatare oqeanike prej 4 kilometrash. Kështu, flukset hyrëse dhe dalëse të ujit në mantel pritet të jenë pak a shumë të barazpeshuara dhe përmbajtja e ujit të mantelit e qëndrueshme. Uji i bartur në mantel në vijim kthehet në sipërfaqe nga shpërthimet e kurrizeve mes-oqeanike dhe pikat e nxehta.<ref name="Hirschmann2006">{{cite journal|last1=Hirschmann|first1=Marc M.|title=Water, melting, and the deep Earth H<sub>2</sub>O cycle|url=https://www.researchgate.net/publication/228364911|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=34|doi=10.1146/annurev.earth.34.031405.125211|date=2006|lang=en|bibcode=2006AREPS..34..629H|pages=629–653}}</ref> Vlerësimet e sasisë së ujit në mantel variojnë nga {{frac|4}} deri në 4 fishin e ujit në oqean.<ref>{{cite journal|last1=Hirschmann|first1=Marc M.|title=Water, melting, and the deep Earth H<sub>2</sub>O cycle|url=https://www.researchgate.net/publication/228364911|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=34|doi=10.1146/annurev.earth.34.031405.125211|date=2006|lang=en|bibcode=2006AREPS..34..629H|pages=630–634}}</ref> Cikli i thellë i karbonit është qarkullimi i [[karboni]]t përgjatë mantelit dhe bërthamës së Tokës. Ai bënë pjesë në ciklin e karbonit dhe është i lidhur ngushtësisht me qarkullimin e karbonit në sipërfaqen e Tokës dhe atmosferë. Duke e rikthyer karbonin në thellësinë e Tokës, ai luan një rol kritik në ruajtjen e kushteve të nevojshme tokësore për ekzistencën e jetës. Pa të, karboni do të grumbullohej në atmosferë, duke arritur përqëndrime skajshmërisht të larta përgjatë periudhave të mëdha kohore.<ref>{{Cite web|url=https://deepcarbon.net/feature/deep-carbon-cycle-and-our-habitable-planet|title=The Deep Carbon Cycle and our Habitable Planet|website=Deep Carbon Observatory|date=3 dhjetor 2015|lang=en|access-date=19 shkurt 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727084309/https://deepcarbon.net/feature/deep-carbon-cycle-and-our-habitable-planet|url-status=dead|archive-date=27 korrik 2020}}</ref> [[File:Rock cycle nps.PNG|thumb|358px|Cikli shkëmbor dhe pllakat tektonike]] ==Cikli shkëmbor== ==Lëndët fosile== {{see also|Lënda djegëse fosile}} Fitoplanktonet dhe [[zooplanktoni|zooplanktonet]] ujore që ngordhin dhe sedimentohen në sasi të mëdha nën kushte anoksike miliona vjetë më parë fillojnë të formojnë naftë dhe gaz natyror, si pasojë e dekompozimit anaerobik (në dallim, bimët tokësore priren të formojnë [[qymyri|qymyr]] dhe [[metani|metan]]). Përgjatë [[Historia gjeologjike e Tokës|kohës gjeologjike]] kjo lëndë organike, përzihet me baltë, pasi groposet nën shtresa të tjera të rënda sedimentesh inorganike. [[Temperatura]]t e larta rezultuese dhe [[trysnia]] shkaktojnë që lënda organike ndryshoi kimikisht, në fillim në një material të dylltë të njohur si kerogjen, e cila gjendet në shistet bituminoze dhe pastaj me më shumë nxehtësi në [[hidrokarburet|hidrokarbure]] të lëngshme dhe të gazta në një proçes të njohur si katagjenezë. Këto organizma dhe [[lënda djegëse fosile|lënda e tyre fosile]] në mënyrë tipike kanë një moshë prej miliona vjetësh, bile ndonjëherë më shumë se 650 milionë vjetë,<ref>{{cite book|author1=Paul Mann|author2=Lisa Gahagan|author3=Mark B. Gordon|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=mrghwzjeU-AC&pg=PA50|chapter=Tectonic setting of the world's giant oil and gas fields|editor=Michel T. Halbouty|title=Giant Oil and Gas Fields of the Decade, 1990–1999|publisher=American Association of Petroleum Geologists|place=Tulsa, Okla|page=50}}</ref> energjia e çliruar në djegie është akoma fotosintetike në origjinë.<ref name="thermochemistry of formation">{{cite web|title=thermochemistry of fossil fuel formation|url=http://www.geochemsoc.org/files/6214/1261/1770/SP-2_271-284_Sato.pdf|work=geochemsoc.org|lang=en|access-date=12 prill 2025|archive-date=20 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920172448/http://www.geochemsoc.org/files/6214/1261/1770/SP-2_271-284_Sato.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Cikle të tjera== Gjurmë të tilla mineralesh, mikronutrientësh, ciklet e nxitura nga njeriu për kompozitat sintetike si poliklorinati bifenil (PCB). <gallery mode=packed heights=180px> File:Lead Cycle.jpg|Cikli i plumbit File:MercuryFoodChain.svg|Cikli i Merkurit </gallery> {{clear}} == Shiko edhe == * [[Kimia detare]] * [[Acidifikimi i oqeanit]] * [[Biologjia detare]] * [[Oqeanografia fizike]] * [[Oqeanografia biologjike]] * [[Kalçifikimi biogjenik detar]] * [[Cikli karbonik detar]] * [[Ç'oksigjenimi oqeanik]] * [[Gjeologjia detare]] == Referime == ===Shpjegime=== <references group=Shpjegim/> === Referime === <references/> ==Bibliografia== * {{cite journal|last1=Basu|first1=Subhajit|last2=Gledhill|first2=Martha|year=2019|doi=10.1038/s42003-019-0534-z|last3=De Beer|first3=Dirk|title=Colonies of marine cyanobacteria Trichodesmium interact with associated bacteria to acquire iron from dust|lang=en|last4=Prabhu Matondkar|first4=S. G.|last5=Shaked|first5=Yeala|journal=Communications Biology|volume=2|page=284|pmid=31396564|pmc=6677733}} * {{cite book|author1=R. Bear|author2=D. Rintoul|year=2018|lang=en|via=OpenStax|url=https://cnx.org/contents/24nI-KJ8@27.4:D-ygu4Ty@13/Biogeochemical-Cycles|chapter=Biogeochemical Cycles|editor1=R. Bear|editor2=D. Rintoul|editor3=B. Snyder|editor4=M. Smith-Caldas|editor5=C. Herren|editor6=E. Horne|title=Principles of Biology}} * {{cite journal|author1=S. J. Beckett|author2=J. S. Weitz|year=2017|title=Disentangling niche competition from grazing mortality in phytoplankton dilution experiments|journal=PLOS ONE|volume=12|issue=5|lang=en|page=e0177517|doi=10.1371/journal.pone.0177517}} * {{cite journal|author1=D. R. Bell|author2=G. R. Rossman|title=Water in Earth's Mantle: The Role of Nominally Anhydrous Minerals|journal=Science|lang=en|date=13 mars 1992|url=https://www.researchgate.net/publication/6039715|volume=255|issue=5050|access-date=23 prill 2019|doi=10.1126/science.255.5050.1391|pmid=17801227|s2cid=26482929|bibcode=1992Sci...255.1391B|pages=1391–1397}} * {{Cite journal|author=R. A. Berner|date=1 maj 2004|title=A model for calcium, magnesium and sulfate in seawater over Phanerozoic time|journal=American Journal of Science|volume=304|issue=5|doi=10.2475/ajs.304.5.438|bibcode=2004AmJS..304..438B|lang=en|issn=0002-9599|doi-access=free|pages=438–453}} * {{cite book|author=Thomas S. Bianchi|year=2007|title=Biogeochemistry of Estuaries|url=https://books.google.com/books?id=3no8DwAAQBAJ|lang=en|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-019516082-6}} * {{cite journal|author1=M. J. Bickle|author2=J. C. Alt|author3=D. A. Teagle|date=1994|title=Sulfur transport and sulphur isotope fractionations in ocean floor hydrothermal systems|journal=Mineralogical Magazine|doi=10.1180/minmag.1994.58A.1.49|volume=58A|issue=1|lang=en|bibcode=1994MinM...58...88B|pages=88–89}} * {{cite book|author1=R. J. Bodnar|author2=T. Azbej|author3=S. P. Becker|author4=C. Cannatelli|author5=A. Fall|author6=M. J. Severs|chapter=Whole Earth geohydrologic cycle, from the clouds to the core: The distribution of water in the dynamic Earth system|chapter-url=https://gsa.confex.com/gsa/2013AM/webprogram/Handout/Paper219836/2013_Bodnar_GSA_125th.pdf|doi=10.1130/2013.2500(13)|editor1=M. E. Bickford|lang=en|title=The Web of Geological Sciences: Advances, Impacts, and Interactions: Geological Society of America Special Paper 500|publisher=The Geological Society of America|date=2013|isbn=978-081372500-0|access-date=19 prill 2019|pages=431–461}} * {{cite journal|author1=F. H. Bormann|author2=G. E. Likens|year=1967|lang=en|url=http://www.biology.duke.edu/upe302/pdf%20files/Emily_BormannLikens1967.pdf|title=Nutrient cycling|journal=Science|volume=155|issue=3761|pmid=17737551|doi=10.1126/science.155.3761.424|bibcode=1967Sci...155..424B|s2cid=35880562|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927182833/http://www.biology.duke.edu/upe302/pdf%20files/Emily_BormannLikens1967.pdf|url-status=dead|archive-date=27 shtator 2011}} * {{Cite book|author1=Peter Brimblecombe|title=Treatise on Geochemistry|publisher=Elsevier|year=2014|isbn=978-008098300-4|volume=10|place=Amsterdam|chapter=The global sulfur cycle|lang=en|doi=10.1016/B978-0-08-095975-7.00814-7|pages=559–591}} * {{cite conference|author1=J. R. Brum|author2=J. J. Morris|author3=M. Décima|author4=M. R. Stukel|year=2014|title=Mortality in the oceans: Causes and consequences|chapter=2|conference=Eco-DAS IX Symposium Proceedings|publisher=Association for the Sciences of Limnology and Oceanography|lang=en|isbn=978-0-9845591-3-8|pages=16–48}} * {{cite journal|author=A. G. Cameron|year=1973|lang=en|volume=15|issue=1|journal=Space Science Reviews|doi=10.1007/BF00172440|bibcode=1973SSRv...15..121C|issn=0038-6308|s2cid=120201972|title=Abundances of the elements in the solar system|url=https://archive.org/details/space-science-review_1973-09_15_1/page/121|page=121}} * {{Cite journal|author=D. E. Canfield|date=2004|title=The evolution of the Earth surface sulfur reservoir|journal=American Journal of Science|lang=en|volume=304|issue=10|doi=10.2475/ajs.304.10.839|bibcode=2004AmJS..304..839C|doi-access=free|pages=839–861}} * {{cite journal|author=P. Van Cappellen|date=2003|title=Biomineralization and global biogeochemical cycles|journal=Reviews in mineralogy and geochemistry|volume=54|issue=1|doi=10.2113/0540357|lang=en|pages=357–381}} * {{Cite book|author1=Steven B. Carroll|author2=Steven D. Salt|publisher=Timber Press|url=https://books.google.com/books?id=aM4W9e5nmsoC|lang=en|title=Ecology for gardeners|isbn=978-0-88192-611-8|year=2004}} * {{cite journal|author=E. L. Cavan|author2=A. Belcher|author3=A. Atkinson|author4=S. L. Hill|year=2019|author5=S. Kawaguchi|author6=S. McCormack|author7=Meyer|author8=S. Nicol|lang=en|author9=L. Ratnarajah|author10=K. Schmidt|author11=D. K. Steinberg|title=The importance of Antarctic krill in biogeochemical cycles|journal=Nature communications|volume=10|issue=1|doi=10.1038/s41467-019-12668-7|pages=1–13}} * {{cite book|author=Abha Chhabra|doi=10.13140/2.1.1081.8883|lang=en|year=2013|title=Climate Change 2013: The Physical Science Basis; Working Group I Contribution to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|chapter=Carbon and Other Biogeochemical Cycles|editor1=T. F. Stocker|editor2=D. Qin|editor3=G.-K. Plattner|editor4=M. Tignor|editor5=S. K. Allen|editor6=J. Boschung|editor7=A. Nauels|editor8=Y. Xia|editor9=V. Bex|editor10=P. M. Midgley|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=465–570}} * {{cite book|author=Angela Colling|year=2001|lang=en|title=Ocean circulation|url=https://books.google.com/books?id=tFJRLhSez_YC|publisher=Butterworth-Heinemann}} * {{cite book|author=J. C. Collins|year=1991|publisher=Molecular Presentations|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=Rm_wAAAAMAAJ|title=The Matrix of Life: A View of Natural Molecules from the Perspective of Environmental Water|ISBN=978-096297190-7}} * {{cite journal|last=Conley|first=Daniel J.|date=dhjetor 2002|title=Terrestrial ecosystems and the global biogeochemical silica cycle|lang=en|journal=Global Biogeochemical Cycles|volume=16|issue=4|doi=10.1029/2002gb001894|s2cid=128672790|bibcode=2002GBioC..16.1121C|doi-access=free|issn=0886-6236|pages=68–1, 68–8}} * {{Cite conference|last=Dasgupta|first=Rajdeep|date=10 dhjetor 2011|lang=en|url=http://www.deep-earth.org/postAGU2011/Dasgupta-cider-agu2011.ppt|conference=Post-AGU 2011 CIDER Workshop|title=The Influence of Magma Ocean Processes on the Present-day Inventory of Deep Earth Carbon|access-date=20 mars 2019|archive-date=24 prill 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424031155/http://www.deep-earth.org/postAGU2011/Dasgupta-cider-agu2011.ppt}} * {{cite journal|author1=Marc J. Defant|author2=Mark S. Drummond|date=tetor 1990|title=Derivation of some modern arc magmas by melting of young subducted lithosphere|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1990-10-18_347_6294/page/662|journal=Nature|volume=347|issue=6294|doi=10.1038/347662a0|lang=en|s2cid=4267494|bibcode=1990Natur.347..662D|issn=0028-0836|pages=662–665}} * {{cite journal|author1=D. Emerson|title=The Irony of Iron - Biogenic Iron Oxides as an Iron Source to the Ocean|journal=Frontiers in Microbiology|volume=6|date=2016|lang=en|pmid=26779157|pmc=4701967|doi=10.3389/fmicb.2015.01502|doi-access=free|page=1502}} * {{cite journal|author1=R. J. Van Der Ent|year=2017|author2=O. A. Tuinenburg|title=The residence time of water in the atmosphere revisited|journal=Hydrology and Earth System Sciences|volume=21|issue=2|lang=en|doi=10.5194/hess-21-779-2017|pages=779–790}} * {{Cite journal|last1=Falkowski|first1=P.|last2=Scholes|first2=R. J.|last3=Boyle|date=13 tetor 2000|first3=E.|last4=Canadell|first4=J.|last5=Canfield|first5=D.|last6=Elser|first6=J.|last7=Gruber|first7=N.|last8=Hibbard|first8=K.|last9=Högberg|first9=P.|title=The Global Carbon Cycle: A Test of Our Knowledge of Earth as a System|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-10-13_290_5490/page/290|journal=Science|lang=en|volume=290|issue=5490|doi=10.1126/science.290.5490.291|issn=0036-8075|pmid=11030643|bibcode=2000Sci...290..291F|pages=291–296}} * {{Cite journal|last1=Fantle|first1=Matthew S.|last2=Tipper|first2=Edward T.|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825213001700|journal=Earth-Science Reviews|date=2014|volume=131|lang=en|title=Calcium isotopes in the global biogeochemical Ca cycle: Implications for development of a Ca isotope proxyy|doi=10.1016/j.earscirev.2014.02.002|issn=0012-8252|via=Elsevier ScienceDirect|pages=148–177}} * {{Cite journal|last1=Fike|first1=David A.|date=2015|last2=Bradley|first2=Alexander S.|last3=Rose|first3=Catherine V.|title=Rethinking the Ancient Sulfur Cycle|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=43|issue=1|lang=en|doi=10.1146/annurev-earth-060313-054802|bibcode=2015AREPS..43..593F|s2cid=140644882|pages=593–622}} * {{cite book|editor=M. R. Fisher|year=2019|title=Environmental Biology|lang=en|url=https://openoregon.pressbooks.pub/envirobiology/chapter/3-2-biogeochemical-cycles/|chapter=3.2. Biogeochemical Cycles|via=OpenStax}} * {{cite journal|author1=J. N. Galloway|title=Nitrogen cycles: past, present, and future generations|journal=Biogeochemistry|volume=70|issue=2|year=2004|lang=en|doi=10.1007/s10533-004-0370-0|s2cid=98109580|display-authors=etal|pages=153–226}} * {{cite journal|author1=Y. Gao|author2=Y. J. Kaufman|author3=D. Tanre|date=1 janar 2001|author4=D. Kolber|author5=P. G. Falkowski|title=Seasonal distributions of aeolian iron fluxes to the global ocean|lang=en|journal=Geophysical Research Letters|volume=28|issue=1|doi=10.1029/2000GL011926|s2cid=128762758|bibcode=2001GeoRL..28...29G|doi-access=free|pages=29–32}} * {{cite book|author=Nicolas Gruber|year=2008|lang=en|title=Nitrogen in the Marine Environment|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-372522-6|place=Burlington, MA|pages=1–35}} * {{Cite journal|author1=Baojing Gu|last2=Ge|first2=Ying|lang=en|last3=Ren|first3=Yuan|last4=Xu|first4=Bin|last5=Luo|first5=Weidong|last6=Jiang|first6=Hong|last7=Gu|first7=Binhe|last8=Chang|first8=Jie|title=Atmospheric Reactive Nitrogen in China: Sources, Recent Trends, and Damage Costs|journal=Environmental Science & Technology|doi=10.1021/es301446g|bibcode=2012EnST...46.9420G|volume=46|issue=17|date=17 gusht 2012|issn=0013-936X|pmid=22852755|pages=9420–9427}} * {{cite book|author1=M. P. Hain|chapter=The Biological Pump in the Past|author2=D. M. Sigman|year=2014|lang=en|url=https://earth-system-biogeochemistry.net/wp-content/uploads/2021/05/Hain_et_al_2014_ToG.pdf|title=Treatise on Geochemistry|edition=i 2-të|author3=G. H. Haug|volume=8|doi=10.1016/B978-0-08-095975-7.00618-5|isbn=978-008098300-4|pages=485–517}} * {{cite journal|author1=D. A. Hansell|author2=A. C. Craig|title=Marine Dissolved Organic Matter and the Carbon Cycle|journal=Oceanography|date=2015|volume=14|issue=4|doi=10.5670/oceanog.2001.05|lang=en|pages=41–49}} * {{cite journal|author1=M. E. Heinrichs|author2=C. Mori|author3=L. Dlugosch|title=Complex Interactions Between Aquatic Organisms and Their Chemical Environment Elucidated from Different Perspectives|year=2020|journal=YOUMARES 9-The Oceans: Our Research, Our Future|publisher=Springer|lang=en|doi=10.1007/978-3-030-20389-4_15|pages=279–297}} * {{cite journal|last1=Hirschmann|first1=Marc M.|title=Water, melting, and the deep Earth H<sub>2</sub>O cycle|url=https://www.researchgate.net/publication/228364911|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=34|date=2006|lang=en|doi=10.1146/annurev.earth.34.031405.125211|bibcode=2006AREPS..34..629H|pages=629–653}} * {{cite journal|author1=J. W. Hunt|author2=A. P. Dean|author3=R. E. Webster|author4=G. N. Johnson|author5=A. R. Ennos|date=2008|title=A Novel Mechanism by which Silica Defends Grasses Against Herbivory|journal=Annals of Botany|volume=102|issue=4|issn=1095-8290|doi=10.1093/aob/mcn130|pmid=18697757|pmc=2701777|lang=en|pages=653–656}} * {{cite book|author=Rachael James|year=2005|title=Marine Biogeochemical Cycles|url=https://books.google.com/books?id=jiQ6Gjdn_7oC|publisher=Open University; Butterworth-Heinemann|lang=en|isbn=978-075066793-7}} * {{cite journal|author1=L. Jiang|author2=J. Lyu|author3=Z. Shao|year=2017|title=Sulfur metabolism of ''Hydrogenovibrio thermophilus'' strain s5 and its adaptations to deep-sea hydrothermal vent environment|journal=Frontiers in microbiology|volume=8|issue=2513|lang=en|doi=10.3389/fmicb.2017.02513}} * {{cite journal|author1=T. D. Jickells|author2=Z. S. An|author3=K. K. Andersen|author4=A. R. Baker|author5=G. Bergametti|author6=N. Brooks|author7=J. J. Cao|author8=P. W. Boyd|author9=R. A. Duce|author10=K. A. Hunter|author11=H. Kawahata|author12=N. Kubilay|author13=J. laRoche|author14=P. S. Liss|author15=N. Mahowald|author16=J. M. Prospero|author17=A. J. Ridgwell|author18=I. Tegen|author19=R. Torres|title=Global iron connections between desert dust, ocean biogeochemistry, and climate|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-04-01_308_5718/page/n66|journal=Science|volume=308|issue=5718|date=prill 2005|pmid=15802595|lang=en|s2cid=16985005|doi=10.1126/science.1105959|bibcode=2005Sci...308...67J|pages=67–71}} * {{cite journal|author1=B. B. Jørgensen|author2=A. J. Findlay|author3=A. Pellerin|year=2019|title=The biogeochemical sulfur cycle of marine sediments|journal=Frontiers in microbiology|volume=10|issue=849|lang=en|doi=10.3389/fmicb.2019.00849}} * {{cite journal|author1=L. C. Kah|author2=T. W. Lyons|author3=T. D. Frank|title=Low marine sulphate and protracted oxygenation of the Proterozoic biosphere|journal=Nature|url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1098&context=geosciencefacpub|volume=431|date=tetor 2004|issue=7010|pmid=15483609|doi=10.1038/nature02974|s2cid=4404486|bibcode=2004Natur.431..834K|lang=en|pages=834–8}} * {{cite journal|author1=Selvaraj Kandasamy|doi=10.3389/fmars.2016.00259|lang=en|title=Perspectives on the Terrestrial Organic Matter Transport and Burial along the Land-Deep Sea Continuum: Caveats in Our Understanding of Biogeochemical Processes and Future Needs|year=2016|last2=Nagender Nath|first2=Bejugam|journal=Frontiers in Marine Science|volume=3|s2cid=30408500|doi-access=free}} * {{cite journal|author1=Andreas Kappler|author2=Kristina L. Straub|lang=en|date=1 janar 2005|title=Geomicrobiological Cycling of Iron|doi=10.2138/rmg.2005.59.5|journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry|volume=59|issue=1|issn=1529-6466|pages=85–108}} * {{cite book|author=Hans Keppler|chapter=Volatiles under high pressure|editor-last=Karato|editor-first=Shun'ichirō|title=Physics and chemistry of the deep Earth|lang=en|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|doi=10.1002/9781118529492.ch1|isbn=978-047065914-4|pages=22–23}} * {{Cite journal|author1=Haryun Kim|last2=Lee|first2=Kitack|last3=Lim|first3=Dhong-Il|lang=en|author4=Seung-Il Nam|author5=Tae-Wook Kim|last6=Yang|first6=Jin-Yu T.|last7=Ko|first7=Young Ho|last8=Shin|first8=Kyung-Hoon|last9=Lee|first9=Eunil|date=11 maj 2017|title=Widespread Anthropogenic Nitrogen in Northwestern Pacific Ocean Sediment|journal=Environmental Science & Technology|pmid=28462990|lang=en|issn=0013-936X|doi=10.1021/acs.est.6b05316|bibcode=2017EnST...51.6044K|volume=51|issue=11|pages=6044–6052}} * {{cite journal|author1=M. G. Klotz|date=2011|author2=D. A. Bryant|author3=T. E. Hanson|title=The microbial sulfur cycle|journal=Frontiers in Microbiology|volume=2|lang=en|page=241|pmid=22144979|doi=10.3389/fmicb.2011.00241|doi-access=free|pmc=3228992}} * {{cite book|author1=Andrew H. Knoll|year=2012|author2=Donald E. Canfield|author3=Kurt Konhauser|title=Fundamentals of geobiology|url=https://archive.org/details/fundamentalsofge0000unse_y0a3|isbn=978-1-118-28087-4|publisher=John Wiley & Sons|chapter=7|lang=en|oclc=793103985|place=Chichester, West Sussex|pages=[https://archive.org/details/fundamentalsofge0000unse_y0a3/page/n108 93]–104}} * {{Cite journal|author1=N. Komar|author2=R. E. Zeebe|date=janar 2016|title=Calcium and calcium isotope changes during carbon cycle perturbations at the end-Permian|lang=en|journal=Paleoceanography|volume=31|issue=1|doi=10.1002/2015pa002834|issn=0883-8305|bibcode=2016PalOc..31..115K|s2cid=15794552|doi-access=free|pages=115–130}} * {{cite journal|author1=M. M. M. Kuypers|author2=H. K. Marchant|last3=Kartal|first3=B.|title=The Microbial Nitrogen-Cycling Network|journal=Nature Reviews Microbiology|volume=1|issue=1|year=2011|pmid=29398704|lang=en|doi=10.1038/nrmicro.2018.9|hdl=21.11116/0000-0003-B828-1|hdl-access=free|s2cid=3948918|pages=1–14}} * {{cite journal|author=Keith A. Kvenvolden|lang=en|title=Organic geochemistry – A retrospective of its first 70 years|doi=10.1016/j.orggeochem.2005.09.001|year=2006|url=https://zenodo.org/record/1000677|journal=Organic Geochemistry|volume=37|issue=1|bibcode=2006OrGeo..37....1K|s2cid=95305299|pages=1–11}} * {{cite book|last1=Levin|first1=Simon A.|last2=Carpenter|first2=Stephen R.|last3=Godfray|first3=Charles J.|last4=Kinzig|first4=Ann P.|last5=Loreau|first5=Michel|last6=Losos|first6=Jonathan B.|last7=Walker|first7=Brian|last8=Wilcove|first8=David S.|title=The Princeton Guide to Ecology|publisher=Princeton University Press|date=27 korrik 2009|url=https://books.google.com/books?id=4MS-vfT89QMC&pg=PA330|isbn=978-0-691-12839-9|lang=en|page=330|display-editors=etal}} * {{Cite book|editor1=Zev Levin|title=Aerosol Pollution Impact on Precipitation|lang=en|doi=10.1007/978-1-4020-8690-8|editor-last2=Cotton|editor-first2=William R.|year=2009|isbn=978-1-4020-8689-2}} * {{cite book|author=M. T. Madigan|title=Brock Biology of Microorganisms|url=https://archive.org/details/brockbiologyofmi0011madi|author2=J. M. Martino|year=2006|edition=i 11-të|lang=en|isbn=978-0-13-196893-6|publisher=Pearson}} * {{cite book|author1=Paul Mann|author2=Lisa Gahagan|author3=Mark B. Gordon|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=mrghwzjeU-AC|chapter=Tectonic setting of the world's giant oil and gas fields|editor=Michel T. Halbouty|title=Giant Oil and Gas Fields of the Decade, 1990–1999|publisher=American Association of Petroleum Geologists|place=Tulsa, Okla}} * {{cite journal|author1=J. H. Martin|date=1988|author2=S. E. Fitzwater|title=Iron deficiency limits phytoplankton growth in the north-east Pacific subarctic|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1988-01-28_331_6154/page/340|s2cid=4325562|lang=en|doi=10.1038/331341a0|volume=331|issue=6154|bibcode=1988Natur.331..341M|journal=Nature|pages=341–343}} * {{cite journal|author=M. D. Mateus|year=2017|title=Bridging the gap between knowing and modeling viruses in marine systems—An upcoming frontier|lang=en|journal=Frontiers in Marine Science|volume=3|issue=284|doi=10.3389/fmars.2016.00284}} * {{cite journal|author1=H. Matsui|author2=N. M. Mahowald|author3=N. Moteki|author4=D. S. Hamilton|author5=S. Ohata|author6=A. Yoshida|author7=M. Koike|date=prill 2018|author8=R. A. Scanza|author9=M. G. Flanner|title=Anthropogenic combustion iron as a complex climate forcer|journal=Nature Communications|volume=9|issue=1|pmid=29686300|pmc=5913250|doi=10.1038/s41467-018-03997-0|bibcode=2018NatCo...9.1593M|lang=en|page=1593}} * {{cite journal|author1=E. D. Melton|author2=E. D. Swanner|author3=S. Behrens|author4=C. Schmidt|author5=A. Kappler|title=The interplay of microbially mediated and abiotic reactions in the biogeochemical Fe cycle|journal=Nature Reviews. Microbiology|lang=en|volume=12|issue=12|date=dhjetor 2014|pmid=25329406|doi=10.1038/nrmicro3347|s2cid=24058676|pages=797–808}} * {{cite book|author=J. J. Middelburg|year=2019|title=Marine carbon biogeochemistry: a primer for earth system scientists|publisher=Springer Nature|isbn=978-303010822-9|lang=en|doi=10.1007/978-3-030-10822-9}} * {{cite book|last=Miller|first=Charles|title=Biological oceanography|url=https://archive.org/details/biologicaloceano0000mill|year=2008|publisher=Blackwell Publishing|lang=en|place=Malden, MA|isbn=978-0-632-05536-4|pages=[https://archive.org/details/biologicaloceano0000mill/page/60 60]–62}} * {{cite journal|author1=P. Monroy|year=2017|author2=E. Hernández-García|author3=V. Rossi|author4=C. López|title=Modeling the dynamical sinking of biogenic particles in oceanic flow|journal=Nonlinear Processes in Geophysics|volume=24|issue=2|doi=10.5194/npg-24-293-2017|lang=en|pages=293–305}} * {{cite journal|last1=Moulton|first1=Orissa M.|last2=Altabet|first2=Mark A.|last3=Beman|first3=J. Michael|last4=Deegan|first4=Linda A.|last5=Lloret|first5=Javier|last6=Lyons|first6=Meaghan K.|last7=Nelson|first7=James A.|last8=Pfister|first8=Catherine A.|title=Microbial associations with macrobiota in coastal ecosystems: patterns and implications for nitrogen cycling|journal=Frontiers in Ecology and the Environment|date=maj 2016|lang=en|volume=14|issue=4|doi=10.1002/fee.1262|issn=1540-9295|hdl=1912/8083|hdl-access=free|pages=200–208}} * {{cite journal|author1=L. Nickelsen|author2=D. Keller|author3=A. Oschlies|date=12 maj 2015|title=A dynamic marine iron cycle module coupled to the University of Victoria Earth System Model: the Kiel Marine Biogeochemical Model 2 for UVic 2.9|journal=Geoscientific Model Development|volume=8|issue=5|doi=10.5194/gmd-8-1357-2015|bibcode=2015GMD.....8.1357N|doi-access=free|pages=1357–1381|lang=en}} * {{Cite book|author=B. E. C. Nordin|date=1988|lang=en|title=Calcium in Human Biology|publisher=Springer London|isbn=978-144711437-6|oclc=853268074|doi=10.1007/978-1-4471-1437-6|s2cid=9765195|series=ILSI Human Nutrition Reviews|place=Londër}} * {{cite journal|author1=N. Olgun|author2=S. Duggen|author3=P. L. Croot|author4=P. Delmelle|author5=H. Dietze|author6=U. Schacht|date=2011|author7=N. Oskarsson|author8=C. Siebe|author9=A. Auer|author10=D. GarbeSchnberg|s2cid=53356668|lang=en|url=http://oceanrep.geomar.de/10133/1/2009GB003761.pdf|title=Surface ocean iron fertilization: The role of airborne volcanic ash from subduction zone and hot spot volcanoes and related iron fluxes into the Pacific Ocean|journal=Global Biogeochemical Cycles|volume=25|issue=4|doi=10.1029/2009GB003761|bibcode=2011GBioC..25.4001O}} * {{cite journal|author1=T. Pagano|author2=M. Bida|year=2014|lang=en|author3=J. E. Kenny|title=Trends in levels of allochthonous dissolved organic carbon in natural water: a review of potential mechanisms under a changing climate|journal=Water|volume=6|issue=10|doi=10.3390/w6102862|pages=2862–2897}} * {{cite journal|last1=Peacock|first1=Simon M.|last2=Hyndman|first2=Roy D.|title=Hydrous minerals in the mantle wedge and the maximum depth of subduction thrust earthquakes|lang=en|journal=Geophysical Research Letters|volume=26|issue=16|doi=10.1029/1999GL900558|date=15 gusht 1999|bibcode=1999GeoRL..26.2517P|s2cid=128800787|doi-access=free|pages=2517–2520}} * {{cite book|author=S. T. Petsch|chapter=The Global Oxygen Cycle|year=2014|lang=en|doi=10.1016/b978-0-08-095975-7.00811-1|title=Treatise on Geochemistry|isbn=978-0-08-098300-4|publisher=Elsevier|pages=437–473}} * {{cite journal|author1=R. B. Pedersen|author2=H. T. Rapp|author3=I. H. Thorseth|author4=M. D. Lilley|author5=F. J. Barriga|author6=T. Baumberger|author7=K. Flesland|author8=R. Fonseca|author9=G. L. Früh-Green|author10=S. L. Jorgensen|display-authors=6|title=Discovery of a black smoker vent field and vent fauna at the Arctic Mid-Ocean Ridge|journal=Nature Communications|volume=1|issue=8|date=nëntor 2010|lang=en|pmid=21119639|pmc=3060606|doi=10.1038/ncomms1124|bibcode=2010NatCo...1..126P|page=126}} * {{cite journal|author1=D. A. Peltzer|author2=D. A. Wardle|author3=V. J. Allison|author4=W. T. Baisden|author5=R. D. Bardgett|author6=O. A. Chadwick|author7=L. M. Condron|author8=R. L. Parfitt|author9=S. Porder|author10=S. J. Richardson|author11=B. L. Turner|display-authors=6|title=Understanding ecosystem retrogression|url=https://archive.org/details/ecological-monographs_2010-11_80_4/page/509|journal=Ecological Monographs|date=nëntor 2010|volume=80|issue=4|doi=10.1890/09-1552.1|pages=509–29|lang=en}} * {{Cite book|author=M. Pidwirny|date=2006|via=PhysicalGeography.net|lang=en|edition=i 2-të|chapter-url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8b.html|chapter=Chapter 8: Introduction to the Hydrosphere|title=Fundamentals of Physical Geography|at=8(b) The Hydrologic Cycle|url-status=live|archive-date=26 janar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126072955/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8b.html}} * {{Cite book|last1=Raisman|first1=Scott|last2=Murphy|first2=Daniel T.|title=Ocean Acidification: Elements and Considerations|publisher=Nova Science Publishers, Inc.|year=2013|lang=en|isbn=978-162948295-8|place=Hauppauge, Nju Jork}} * {{cite journal|author1=R. Raiswell|author2=D. E. Canfield|date=2012|lang=en|title=The iron biogeochemical cycle past and present|url=https://www.geochemicalperspectives.org/wp-content/uploads/2011/12/GPv1n1_online.pdf|journal=Geochemical Perspectives|volume=1|issue=1|doi=10.7185/geochempersp.1.1|bibcode=2012GChP....1....1R|pages=1–232|access-date=12 prill 2025|archive-date=22 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722005611/http://www.geochemicalperspectives.org/wp-content/uploads/2011/12/GPv1n1_online.pdf|url-status=dead}} * {{cite journal|last1=Ratnarajah|first1=Lavenia|last2=Nicol|first2=Steve|year=2018|doi=10.3389/fmars.2018.00109|title=Pelagic Iron Recycling in the Southern Ocean: Exploring the Contribution of Marine Animals|last3=Bowie|first3=Andrew R.|journal=Frontiers in Marine Science|volume=5|s2cid=4376458|lang=en|doi-access=free}} * {{Cite book|author=Jane B. Reece|title=Campbell Biology|url=https://archive.org/details/isbn_9781269601894|lang=en|date=31 tetor 2013|publisher=Pearson Education|isbn=978-032177565-8|edition=i 10-të}} * {{cite journal|last1=Reche|first1=Isabel|last2=D’Orta|first2=Gaetano|lang=en|date=29 janar 2018|last3=Mladenov|first3=Natalie|last4=Winget|first4=Danielle M.|last5=Suttle|first5=Curtis A.|title=Deposition rates of viruses and bacteria above the atmospheric boundary layer|journal=ISME Journal|volume=12|issue=4|doi=10.1038/s41396-017-0042-4|pmid=29379178|pmc=5864199|pages=1154–1162}} * {{Cite journal|author1=Stefan Reis|last2=Bekunda|first2=Mateete|last3=Howard|first3=Clare M.|last4=Karanja|first4=Nancy|last5=Winiwarter|first5=Wilfried|date=1 dhjetor 2016|last6=Yan|first6=Xiaoyuan|last7=Bleeker|first7=Albert|last8=Sutton|first8=Mark A|title=Synthesis and review: Tackling the nitrogen management challenge: from global to local scales|doi=10.1088/1748-9326/11/12/120205|journal=Environmental Research Letters|volume=11|issue=12|issn=1748-9326|lang=en|bibcode=2016ERL....11l0205R|doi-access=free|page=120205}} * {{Cite journal|last1=Ridgwell|first1=Andy|last2=Zeebe|first2=Richard E.|date=15 qershor 2005|title=The role of the global carbonate cycle in the regulation and evolution of the Earth system|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=234|issue=3–4|lang=en|doi=10.1016/j.epsl.2005.03.006|issn=0012-821X|pages=299–315}} * {{cite book|author=C. L. De La Rocha|year=2006|chapter=The Biological Pump|title=Treatise on Geochemistry|volume=6|publisher=Pergamon Press|lang=en|pages=83-111}} * {{Cite book|author1=Ronald P. Rubin|title=Calcium in Biological Systems|date=11 nëntor 2013|url=https://books.google.com/books?id=gdrTBwAAQBAJ|lang=en|author2=George B. Weiss|last3=Putney|first3=James W. Jr.|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-146132377-8}} * {{cite journal|author1=L. Rüpke|last2=Morgan|first2=Jason Phipps|last3=Hort|first3=Matthias|last4=Connolly|first4=James A. D.|lang=en|title=Serpentine and the subduction zone water cycle|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=223|issue=1–2|doi=10.1016/j.epsl.2004.04.018|bibcode=2004E&PSL.223...17R|date=qershor 2004|pages=17–34}} * {{cite journal|author1=Jorge L. Sarmiento|doi=10.1063/1.1510279|year=2002|title=Sinks for Anthropogenic Carbon|last2=Gruber|first2=Nicolas|journal=Physics Today|volume=55|issue=8|lang=en|bibcode=2002PhT....55h..30S|s2cid=128553441|doi-access=free|pages=30–36}} * {{cite journal|author=Jorge L. Sarmiento|author2=J. R. Toggweiler|year=1984|title=A new model for the role of the oceans in determining atmospheric P CO 2|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1984-04-12_308_5960/page/620|journal=Nature|volume=308|issue=5960|doi=10.1038/308621a0|bibcode=1984Natur.308..621S|s2cid=4312683|lang=en|pages=621–24}} * {{cite book|author=William H. Schlesinger|year=1991|title=Biogeochemistry: An analysis of global change|url=https://archive.org/details/biogeochemistrya0000schl|lang=en}} * {{Cite book|last=Schlesinger|first=William H.|title=Biogeochemistry: an analysis of global change|url=https://archive.org/details/isbn_2900123858749|last2=Bernhardt|first2=Emily S.|date=2013|lang=en|publisher=Academic Press|edition=i 3-të|isbn=978-012385874-0|place=Ualtham|oclc=827935936}} * {{cite journal|author1=C. Schmidt|date=2010|author2=S. Behrens|author3=A. Kappler|title=Ecosystem functioning from a geomicrobiological perspective – a conceptual framework for biogeochemical iron cycling|lang=en|journal=Environmental Chemistry|volume=7|issue=5|page=399|doi-access=free|doi=10.1071/EN10040}} * {{Cite book|author=Harold H. Schobert|year=2013|title=Chemistry of fossil fuels and biofuels|url=https://archive.org/details/chemistryoffossi0000scho|publisher=[[Cambridge University Press]]|lang=en|oclc=795763460|isbn=978-0-521-11400-4|place=Kembrixh}} * {{Cite book|last1=Sievert|first1=Stefan M.|last2=Hügler|first2=Michael|last3=Taylor|first3=Craig D.|last4=Wirsen|first4=Carl O.|title=Microbial Sulfur Metabolism|chapter=Sulfur Oxidation at Deep-Sea Hydrothermal Vents|date=2008|editor-last=Dahl|editor-first=Christiane|editor2-last=Friedrich|editor2-first=Cornelius G.|lang=en|publisher=Springer Berlin Heidelberg|doi=10.1007/978-3-540-72682-1_19|isbn=978-3-540-72679-1|pages=238–258}} * {{cite book|author1=D. M. Sigman|author2=G. H. Haug|date=2006|chapter=The biological pump in the past|title=Treatise on Geochemistry|volume=6|lang=en|publisher=Pergamon Press|pages=491–528}} * {{cite journal|author1=M. Simon|author2=H. Grossart|year=2002|lang=en|author3=B. Schweitzer|author4=H. Ploug|journal=Aquatic microbial ecology|title=Microbial ecology of organic aggregates in aquatic ecosystems|doi=10.3354/ame028175|volume=28|pages=175–211}} * {{cite journal|author1=S. Sundby|author2=T. Kristiansen|year=2015|title=The principles of buoyancy in marine fish eggs and their vertical distributions across the world oceans|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=10|lang=en|doi=10.1371/journal.pone.0138821|page=e0138821}} * {{cite journal|author1=A. Tagliabue|author2=A. R. Bowie|s2cid=2897283|lang=en|author3=P. W. Boyd|author4=K. N. Buck|author5=K. S. Johnson|author6=M. A. Saito|title=The integral role of iron in ocean biogeochemistry|journal=Nature|pmid=28252066|date=mars 2017|url=https://eprints.utas.edu.au/24469/2/115577%20-%20postprint.pdf|volume=543|issue=7643|bibcode=2017Natur.543...51T|doi=10.1038/nature21058|pages=51–59}} * {{cite journal|author1=S. R. Taylor|date=1964|lang=en|title=Abundance of chemical elements in the continental crust: a new table|url=https://archive.org/details/geochimica-et-cosmochimica-acta_1964-08_28_8/page/1273|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=28|issue=8|lang=en|doi=10.1016/0016-7037(64)90129-2|bibcode=1964GeCoA..28.1273T|pages=1273–1285}} * {{cite book|author1=Matthias Tomczak|year=2001|lang=en|author2=J. Stuart Godfrey|url=http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/pdffiles/colour/double/04P-Ekman-left.pdf|title=Regional Oceanography: an Introduction|isbn=81-7035-306-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20090914120630/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/pdffiles/colour/double/04P-Ekman-left.pdf|archive-date=14 shtator 2009}} * {{cite journal|author1=P. Treguer|year=1995|author2=D. M. Nelson|lang=en|doi=10.1126/science.268.5209.375|title=The Silica Balance in the World Ocean: A Reestimate|url=https://archive.org/details/sim_science_1995-04-21_268_5209/page/374|journal=Science|volume=268|issue=5209|author3=A. J. Van Bennekom|author4=D. J. Demaster|author5=A. Leynaert|author6=B. Queguiner|s2cid=5672525|pmid=17746543|bibcode=1995Sci...268..375T|pages=375–9}} * {{cite journal|author1=T. Wang|author2=D. B. Müller|author3=T. E. Graedel|date=1 korrik 2007|title=Forging the Anthropogenic Iron Cycle|journal=Environmental Science & Technology|volume=41|issue=14|doi=10.1021/es062761t|pmid=17711233|bibcode=2007EnST...41.5120W|lang=en|pages=5120–5129}} * {{Cite journal|last1=Walker|first1=James C. G.|last2=Hays|first2=P. B.|date=1981|last3=Kasting|first3=J. F.|title=A negative feedback mechanism for the long-term stabilization of Earth's surface temperature|lang=en|journal=Journal of Geophysical Research|volume=86|issue=C10|doi=10.1029/jc086ic10p09776|bibcode=1981JGR....86.9776W|issn=0148-0227|page=9776}} * {{cite journal|author1=C. Völker|author2=A. Tagliabue|title=Modeling organic iron-binding ligands in a three-dimensional biogeochemical ocean model|journal=Marine Chemistry|url=https://epic.awi.de/id/eprint/36980/1/Voelker14MC_preprint.pdf|date=korrik 2015|volume=173|bibcode=2015MarCh.173...67V|doi=10.1016/j.marchem.2014.11.008|lang=en|pages=67–77}} * {{cite journal|last1=Zhang|first1=Junzhi|last2=Li|first2=Luwei|last3=Qiu|first3=Lijia|doi=10.3390/w9110859|title=Effects of Climate Change on 2-Methylisoborneol Production in Two Cyanobacterial Species|year=2017|last4=Wang|first4=Xiaoting|last5=Meng|first5=Xuanyi|last6=You|first6=Yu|last7=Yu|first7=Jianwei|last8=Ma|first8=Wenlin|journal=Water|volume=9|issue=11|lang=en|page=859|doi-access=free}} [[Kategoria:Oqeanografi]] [[Kategoria:Biokimi]] [[Kategoria:Ekologji]] [[Kategoria:Gjeologji]] [[Kategoria:Shkenca detare]] [[Kategoria:Mjedise]] [[Kategoria:Biologji]] [[Kategoria:Gjeokimi]] [[Kategoria:Procese biologjike]] [[Kategoria:Procese kimike]] [[Kategoria:Faqe që përdorin shumë imazhe me imazhe të shkallëzuara automatikisht]] ekiduck9jc2vh5mmsk0qmsrhdmdnxbt Erich von Däniken 0 377007 3002649 2971064 2026-06-28T04:30:04Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002649 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Erich von Daniken.jpg|parapamje|Shkrimtari Erich von Däniken.]] '''Erich Anton Paul von Däniken''' (i lindur më 14 prill 1935) është një autor zviceran i disa librave [[Pseudoshkenca|pseudoshkencore]] të cilët bëjnë pretendime për ndikimet [[Jeta jashtëtokësore|jashtëtokësore]] në kulturën e hershme njerëzore, duke përfshirë ''[[Karrocat e Perëndive?|Karrocat e Zotave?]]'' , botuar në vitin 1968. Däniken është një nga figurat kryesore përgjegjëse për popullarizimin e hipotezave të " [[Astronautët e lashtë|paleo-kontaktit]] " dhe [[Astronautët e lashtë|astronautëve të lashtë]] . Idetë e paraqitura në librat e tij refuzohen pothuajse nga të gjithë shkencëtarët dhe akademikët, të cilët e kategorizojnë punën e tij si pseudohistori, pseudoarkeologji dhe [[Pseudoshkenca|pseudoshkencë]] .<ref>{{Cite book|last=Fagan|first=Brian M.|title=In the beginning: An introduction to archaeology|url=https://archive.org/details/inbeginningintro0000faga_t1b1|publisher=Prentice-Hall|year=2000|isbn=978-0130307316|edition=10th|pages=[https://archive.org/details/inbeginningintro0000faga_t1b1/page/17 17]–18|quote=… Flamboyant pseudoarchaeology of the type espoused by Däniken and Hancock will always appeal to people who are impatient …}}</ref><ref>{{Cite book|last=Orser|first=Charles E.|url=https://books.google.com/books?id=EU7Z_jCXh5kC&pg=PA73|title=Race and practice in archaeological interpretation|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2003|isbn=978-0812237504|page=73}}</ref> {{Sfn|Fritze|2009}} Në fillim të karrierës së tij, ai u dënua dhe vuajti dënimin për disa akuza për [[Mashtrimi (vepër penale)|mashtrim]] ose përvetësim,<ref name="nyt1974">{{Cite news|last=Lingman|first=Richard|date=31 mars 1974|title=Erich von Daniken's Genesis|work=The New York Times|agency=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/03/31/archives/erich-von-danikens-genesis.html|access-date=10 shkurt 2019}}</ref> dhe shkroi një nga librat e tij në burg. Däniken ishte bashkëthemelues i Shoqatës së Kërkimeve të Arkeologjisë, Astronautikës dhe SETI (AAS RA). Ai projektoi Mystery Park, një park tematik i vendosur në [[Interlaken]], Zvicër, që u hap në maj 2003. == Jeta e hershme == Däniken ka lindur në Zofingen, Aargau. I rritur si katolik romak, ai ndoqi Shkollën Katolike Ndërkombëtare Saint-Michel në Fribourg, Zvicër. Gjatë kohës së tij në shkollë ai hodhi poshtë interpretimet e kishës për Biblën dhe zhvilloi një interes për astronominë dhe disqet fluturuese. Në moshën 19-vjeçare ai u dënua me katër muaj me kusht për vjedhje. Ai u largua nga shkolla dhe për njëfarë kohe u praktikua te një hotelier zviceran, përpara se të transferohej në Egjipt. Në dhjetor 1964, Däniken shkroi Hatten unsere Vorfahren Besuch aus dem Weltraum? ("A u vizituan paraardhësit tanë nga hapësira?") për periodikun gjermano-kanadez Der Nordwesten. Ndërsa ishte në Egjipt, ai u përfshi në një marrëveshje bizhuterish që rezultoi në një dënim nëntë muajsh për mashtrim dhe përvetësim pas kthimit të tij në Zvicër.<ref name=":0">{{Cite web|date=2012-08-07|title=WUT WOULD YOU DO!? - Erich von Dniken Playboy Interview - August 1974|url=http://wutwouldyoudo.proboards.com/index.cgi?board=general&action=display&thread=244|access-date=2025-04-16|website=web.archive.org|archive-date=7 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807080216/http://wutwouldyoudo.proboards.com/index.cgi?board=general&action=display&thread=244|url-status=dead}}</ref> Pas lirimit të tij, Däniken u bë menaxher i Hotel Rosenhügel në Davos, Zvicër, kohë gjatë së cilës ai shkroi Chariots of the Gods? (Gjermanisht: Erinnerungen an die Zukunft, fjalë për fjalë "Kujtimet e së ardhmes"), duke punuar në dorëshkrim natën vonë, pasi mysafirët e hotelit kishin dalë në pension. Drafti i librit u hodh poshtë nga disa botues. Econ Verlag (tani pjesë e Ullstein Verlag) ishte i gatshëm ta botonte librin pas një ripërpunimi të plotë nga një autor profesionist, Utz Utermann, i cili përdorte pseudonimin e Wilhelm Roggersdorf. Utermann ishte një ish-redaktor i gazetës Völkischer Beobachter të Partisë Naziste dhe kishte qenë një autor nazist bestseller. Rishkrimi i Chariots of the Gods? u pranua për botim në fillim të vitit 1967, por nuk u shtyp deri në mars 1968. Kundër të gjitha pritjeve, libri fitoi interes të gjerë dhe u bë bestseller. Däniken u pagua me 7 për qind të xhiros së librit, ndërsa 3 për qind shkoi për Utermann. Në vitin 1970, Der Spiegel iu referua zhurmës mbi Däniken si Dänikitis. Në nëntor 1968, Däniken u arrestua për mashtrim, pasi falsifikoi të dhënat e hotelit dhe referencat e kredisë në mënyrë që të merrte hua për 130,000 dollarë për një periudhë dymbëdhjetëvjeçare. Ai i përdori paratë për udhëtime jashtë vendit për të studiuar librin e tij. Dy vjet më vonë, Däniken u dënua për përvetësim "të përsëritur dhe të vazhdueshëm", mashtrim dhe falsifikim, me vendimin e gjykatës se shkrimtari kishte jetuar një mënyrë jetese "playboy". Ai pa sukses u deklarua i pavlefshëm, me arsyetimin se qëllimet e tij nuk ishin dashakeqe dhe se institucionet e kreditit ishin fajtorë për dështimin në hulumtimin adekuat të referencave të tij, dhe më 13 shkurt 1970 u dënua me tre vjet e gjysmë burgim dhe gjithashtu u gjobit me 3000 franga. Ai kreu një vit të këtij dënimi para se të lirohej.<ref name=":0" /> Libri i tij i parë, Chariots of the Gods?, ishte botuar në kohën e gjykimit të tij dhe shitjet e tij e lejuan atë të shlyente borxhet e tij dhe të largohej nga biznesi i hotelit. Däniken shkroi librin e tij të dytë, Zotat nga Hapësira e Jashtme, ndërsa ishte në burg.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|last=Lingeman|first=Richard R.|date=1974-03-31|title=Erich von Daniken's Genesis|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/03/31/archives/erich-von-danikens-genesis.html|access-date=2025-04-16|issn=0362-4331}}</ref> == Librat == * ''[[Karrocat e Perëndive?]]'' (Souvenir Press Ltd, 1969) * ''Return to the Stars'' (Souvenir Press Ltd, 1970) {{ISBN|0285502980}} * ''Gods from Outer Space'' (Bantam,1972; reprint of ''Return to the Stars'') * {{Cite book|last=Erich von Däniken|title=The Gold of the Gods|publisher=Souvenir Press|year=1973|edition=1|location=London|language=en|translator-last=Michael Heron|id=Published simultaneously in Canada by J. M. Dent & Sons, Ontario (Canada)}} * ''Miracles of the Gods: A Hard Look at the Supernatural'' (Souvenir Press Ltd, 1975) {{ISBN|0285621742}} * ''In Search of Ancient Gods: My Pictorial Evidence for the Impossible'' (Corgi books, 1976) {{ISBN|0552100730}} * ''According to the Evidence'' (Souvenir Press, 1977) {{ISBN|028562301X}} * ''Signs of the Gods'' (Corgi books, 1980) {{ISBN|0552117161}} * ''The Stones of Kiribati: Pathways to the Gods'' (Corgi books, 1982) {{ISBN|0552121835}} * ''The Gods and their Grand Design: The Eighth Wonder of the World'' (Souvenir Press, 1984) {{ISBN|0285626302}} * ''The Eyes of the Sphinx: The Newest Evidence of Extraterrestrial Contact'' (Berkley Publishing Corporation, 1996) {{ISBN|978-0425151303}} * ''The Return of the Gods: Evidence of Extraterrestrial Visitations'' (Element, 1998) {{ISBN|1862042535}} * ''Arrival of the Gods: Revealing the Alien Landing Sites of Nazca'' (Element, 1998) {{ISBN|1862043531}} * ''The Gods Were Astronauts: Evidence of the True Identities of the Old "Gods"'' (Vega books, 2001) {{ISBN|1843336251}} * ''Odyssey of the Gods: An Alien History of Ancient Greece'' (Vega books, 2002) {{ISBN|978-1601631923}} * ''History Is Wrong'' (New Page books, 2009) {{ISBN|1601630867}} * ''Evidence of the Gods'' (New Page books, 2010) {{ISBN|1601632479}} * ''Twilight of the Gods: The Mayan Calendar and the Return of the Extraterrestrials'' (New Page books, 2010) {{ISBN|1601631413}} * ''Tomy and the Planet of Lies'' (Tantor eBooks, 2012) {{ISBN|0988349434}} * ''Remnants of the Gods: A Visual Tour of Alien Influence in Egypt, Spain, France, Turkey, and Italy'' (New Page Books, 2013) {{ISBN|1601632835}} * ''The Gods Never Left Us'' (New Page Books, 2018) {{ISBN|978-1632651198}} * ''Eyewitness to the Gods'' (New Page Books, 2019) {{ISBN|978-1632651686}} * ''War of the Gods'' (New Page Books, 2020) {{ISBN|978-1632651716}} * ''Confessions of an Egyptologist: Lost Libraries, Vanished Labyrinths & the Astonishing Truth Under the Saqqara Pyramids'' (New Page Books, 2021) {{ISBN|978-1632651914}} == Shih edhe == * [[David Icke]] == Referime == [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Lindje 1935]] [[Kategoria:Ufologë]] [[Kategoria:Mitografë]] [[Kategoria:Njerëz nga Zofingen]] [[Kategoria:Vdekje 2026]] poh9x6zv1zz2c681mf5454b74ap8n3x Diskutim:Gashi 1 377467 3002344 2827416 2026-06-27T18:02:33Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Diskutim:Gashi (fis)]] te [[Diskutim:Gashi]] 2827416 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Gashi (fis)]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2789189 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220706073320/https://rrenjet.com/gashi/ për lidhjen https://www.rrenjet.com/gashi/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 prill 2025 13:50 (CEST) == Gashi == Me vjen mire eshte shkruar per fisin Gashi vetem se ky shkrim eshte i manget ju lutem ju informoj se nga Fshati LUzhe e Tropojes kane migruar nje pjese e madhe e fisit Gash ne Sferrke te Klines , ku tani aty jetoj afro 600 Shtepi . Kjo eshte shume e rendesishme te ceket. bdg9j2bryyusyxhyn3982e21fchp0vf Diskutim:Travestizmi (identiteti gjinor) 1 378725 3002641 2996396 2026-06-28T04:23:36Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Travestizmi (identiteti gjinor)/Arkivi 1]] 3002641 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Travestizmi (identiteti gjinor)/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} hkvswmeth2b9kltplkwycvxs3ha6o0p Diskutim:Saul Bellow/Arkivi 1 1 378737 3002623 2980087 2026-06-28T04:17:04Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Saul Bellow]] 3002623 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli [[Saul Bellow]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1995941 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20090831123027/http://saulbellow.org/NavigationBar/titlepage.html te http://saulbellow.org/NavigationBar/titlepage.html *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20120917034654/http://www.usfca.edu/jco/saulbellow/ te http://www.usfca.edu/jco/saulbellow/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20070926220847/http://www.the-ledge.com/flash/ledge.php?prsn=65&lan=UK te http://www.the-ledge.com/flash/ledge.php?prsn=65&lan=UK Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 08:17 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Saul Bellow]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2550652 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160308184253/http://city-journal.org/2008/18_2_urb-sammler.html për lidhjen http://city-journal.org/2008/18_2_urb-sammler.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 4 maj 2023 13:15 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Saul Bellow]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2561146 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210115212338/http://www.oxonianreview.org/wp/between-fiction-and-autobiography/ për lidhjen http://www.oxonianreview.org/wp/between-fiction-and-autobiography/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 qershor 2023 19:05 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Saul Bellow]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2700428 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2092-1562185,00.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 shtator 2024 01:00 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Saul Bellow]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2796655 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210125204341/http://www.berfrois.com/2011/06/judie-newman-bellow-and-trotsky/ për lidhjen http://www.berfrois.com/2011/06/judie-newman-bellow-and-trotsky/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 11 maj 2025 15:26 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Saul Bellow]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2878809 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180904230133/http://www.nationalbook.org/nba1965.html për lidhjen http://www.nationalbook.org/nba1965.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120604041503/http://www.nationalbook.org/nba1971.html për lidhjen http://www.nationalbook.org/nba1971.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 dhjetor 2025 23:30 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Saul Bellow]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2974987 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160103054933/http://www.pulitzer.org/bycat/History për lidhjen http://www.pulitzer.org/bycat/History. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 prill 2026 17:13 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Saul Bellow]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2996329 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150924055310/http://www.haaretz.com/culture/books/fine-jewish-whine-1.336040 për lidhjen http://www.haaretz.com/culture/books/fine-jewish-whine-1.336040. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 qershor 2026 07:41 (CEST) d9yzo3qaivh9x9luxkfi2tx517siu5a Galeonët e Manilës 0 378930 3002565 2998255 2026-06-28T03:08:43Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002565 wikitext text/x-wiki {{Short description|Anije tregtare spanjolle që lidhnin Manilën me Akapulkon, 1565–1815}} {{Infobox ngjarje | title = Galeón de Manila | image = Reception of the Manila Galleon by the Chamorro in the Ladrones Islands, ca. 1590.jpg |image_size=396px | caption = Galleon i Manilës (rr. v. 1590 ''Boxer Codex'') | also_known_as = Nao de China ose Galeón de Acapulco<ref name="fmn">{{cite web|publisher=Fundación Museo Naval|lang=es|url=https://www.fundacionmuseonaval.com/el-galeon-de-manila-la-ruta-espanola-que-unio-tres-continentes.html#|title=El Galeón de Manila. La ruta española que unió tres continentes|access-date=4 gusht 2023}}</ref> | native_name = {{lang|es|Galeón de Manila}}, {{lang|tl|Galeon ng Maynila}} | english_name = Manila galleon | duration = Nga v. 1565 deri në v. 1815 (250 vjetë) | venue = Midis [[Manila|Manilës]] dhe [[Akapulko]]s | location = Spanja e Re ([[Perandoria Spanjolle]])<br/>([[Meksika]] e tanishme) | motive = Itinerar tregtare nga [[Inditë Lindore Spanjolle|Inditë Lindore]] në [[Kolonizimi spanjoll i Amerikës|Amerikë]] | organisers = [[Hapsburgët|Kurora Spanjolle]] }} '''Galeonët e Manilës''' ({{lang|es|Galeón de Manila}}; {{lang|tl|Galeon ng Maynila}}) i referohen anijeve tregtare [[Perandoria Spanjolle|spanjolle]] që lidhnin [[Filipinet]] në [[Inditë Lindore Spanjolle]] me [[Meksika|Meksikën]] (Spaja e Re), përgjatë [[Oqeani Paqësor|Oqeanit Paqësor]]. Anijet kryenin një ose dy udhëtime vajtje-ardhje në vit midis porteve të [[Manila|Manilës]] dhe [[Akapulko]]s nga fundi i [[shekulli XVI|shekullit të XVI]] deri në fillim të [[shekulli XIX|shekullit të XIX]].<ref>{{cite book|author=Glyn Williams|year=1999|title=The Prize of All the Oceans|url=https://archive.org/details/prizeofalloceans0000will_n9v8|publisher=Viking|lang=en|isbn=0-670-89197-5|page=[https://archive.org/details/prizeofalloceans0000will_n9v8/page/4 4]}}</ref> Termi "Galeon i Manilës" mund ti referohet edhe itinerarit tregtar midis Manilës dhe Akapulkos në vetvete, që funksionoi nga viti [[1565]] deri në vitin [[1815]].<ref name="fmn"/> '''Itinerari tregtar i Galeonëve të Manilë''' u përurua në vitin [[1565]], pasi frati augustin dhe lundërtari Andrés de Urdaneta, kreu i pari ''tornaviaje'' ose udhëtimin e kthimit nga [[Filipinet]] në [[Meksika|Meksikë]]. Urdaneta dhe Alonso de Arellano kryen udhëtimet e para të suksesshme vajtje-ardhje atë vit, duke shfrytëzuar Rrymën Kuroshio. [[Galeoni|Galeonët]] niseshin nga Kavite, në Gjirin e Manilës, në fund të [[qershori]]t ose javën e parë të [[korriku]]t, duke lundruar përmes Paqësorit Verior dhe duke mbërritur në [[Akapulko]] midis [[marsi]]t dhe [[prilli]]t të vitit tjetër kalendarik. Rruga e kthimit nga Akapulkoja kalonte përmes [[gjerësia gjeografike|gjerësive]] të ulta pranë [[ekuatori]]t, duke ndaluar në Ishujt Mariane, pastaj duke lundruar drejtë përmes Ngushticës San Bernardino, pranë Kepit Espiritu Santo në Ishullin e Samarit dhe pastaj në Gjirin e Manilës dhe duke ankoruar prapë pranë Kavites nga [[qershori]] ose [[korriku]].<ref name="fmn"/><ref name="Hayes"/> Tregtia duke përdorur "''Itinerarin e Urdanetës''" zgjati deri në vitin [[1815]], kur shpërtheu Lufta Meksikane e Pavarësisë. Shumica e këtyre galeonëve ndërtoheshin dhe ngarkoheshin në [[kantieri detar|kantierët]] e Kavites, duke përdorur [[druri i fortë|drurë të fortë]] vendas, si ''tiku filipinas'', me [[vela]] të prodhuara në ''Ilocos'', ndërsa direkët dhe litarët të bërë me kërpin e Manilës, rezistent ndaj kripës. Shumica dërrmuese e ekuipazhit të galeonëve përbëheshin nga vendas [[Filipinasit|filipino]]; shumë prej të cilëve ishin bujq, fëmijë rruge, ose endacakë të rekrutuar me forcë në shërbim si detarë. Oficerët dhe anëtarët e tjerë profesionistë të ekuipazhit zakonisht ishin spanjollë (një përqindje e madhe e të cilëve ishin me prejardhje [[Baskët|baske]]). [[Galeoni|Galeonët]] ishin anije shtetërore dhe kështu kostoja e ndërtimit dhe mirëmbajtjes së tyre bartej nga Kurora Spanjolle.<ref name="Hayes"/><ref name="La Follette">{{cite journal|last1=La Follette|first1=Cameron|last2=Deur|first2=Douglas|last3=Gonzalez|first3=Esther|lang=en|title=The Galleon's Final Journey: Accounts of Ship, Crew, and Passengers in the Colonial Archives|journal=Oregon Historical Quarterly|volume=119|date=2018|url=https://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1180&context=anth_fac|issue=2|doi=10.5403/oregonhistq.119.2.0210|pages=210–249}}</ref> [[File:Manila-Accapulco galleon trade route, showing onward route to Spain.png|thumb|left|422px|Itinerari tregtar i galeonëve Manila-Akapulko, duke paraqitur rrugën e vazhduar për në Spanjë]] Galeonët më së shumiti bartnin ngarkesa sendesh luksi kineze dhe të vendeve të tjera aziatike, në shkëmbim për [[argjendi]]n e Botës së Re. Çmimet e argjendit në [[Azia|Azi]] ishte në mënyrë thelbësore, më të lartë sesa në [[Amerika|Amerikë]], duke çuar në një mundësi arbitrazhi për Galeonët e Manilës. Çdo hapsirë në galeonë ishte e mbushur në mënyrë të ngjeshur me ngarkesa, madje edhe hapsirat jashtë si kuvertat, kabinat dhe depot e artilerisë. Në raste të skajshme, ata tërhiqnin barka të mbushura me mallra të tjera. Ndërsa kjo e bënte udhëtimin të ngadaltë (që ndonjëherë çonte në mbytjen e anijeve ose përmbysjen e tyre), marzhi i fitimit ishte aq i lartë sa praktikohej në mënyrë të zakonshme.<ref name="Hayes"/> Këto mallra përfshinin [[fildishi]]n [[india]]n dhe gurë të çmuar, [[mëndafshi|mëndafsh]] dhe [[porcelani|porcelan]] kinez, karafila indonezianë nga Ishujt Moluke, [[kanella|kanellë]], [[xhenxhefili|xhenxhefil]], llakeri, tapete dhe [[parfumi|parfume]] nga e gjithë [[Azia]]. Gjithashtu, skllevër (të njohur kolektivisht si {{lang|es|chinos}}) nga pjesë të ndryshme të Azisë (kryesisht skllevër të sjellë nga tregjet portugeze dhe robërit myslimanë nga konflikti Spanjollo–Maur) transportoheshin gjithashtu nga tregjet e skllevërve të [[Manila|Manilës]] në [[Meksika|Meksikë]].<ref name="Sejias">{{cite book|last1=Seijas|first1=Tatiana|title=Asian slaves in colonial Mexico: from Chinos to Indians|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2014|lang=en|isbn=978-110706312-9}}</ref> Vendas të lirë [[Filipinasit|filipino]] mërguan në Meksikë nëpërmjet [[galeoni|galeonëve]] (duke përfshirë ekuipazhin e galeonëve që hidhej nga anija), duke përfshirë shumën e të vendosurve të lirë aziatikë ({{lang|es|chinos libres}}) në Meksikë, veçanërisht në rajonet afër porteve të Galeonëve të Manilës.<ref name="Carrillo">{{cite web|last=Carrillo|first=Rubén|url=http://www.raco.cat/index.php/asiademica/article/download/286846/375066|title=Asia llega a América. Migración e influencia cultural asiática en Nueva España (1565-1815)|lang=es|work=raco.cat|publisher=Asiadémica|access-date=19 dhjetor 2016|archive-date=21 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221104552/http://www.raco.cat/index.php/asiademica/article/download/286846/375066|url-status=dead}}</ref><ref name="Sejias"/> Itinerari nxiti gjithashtu shkëmbimet kulturore që u dhanë formë identiteteve dhe kulturës së vendeve të përfshira.<ref name="fmn"/> Galeonët e Manilës në Spanjën e Re njiheshin në mënyrë informale si '''''La Nao de China''''' (''Anijet e Kinës'') pasi ata bartnin kryesisht mallra kineze të transportuar nga [[Manila]].<ref name="Hayes">{{cite journal|last=Hayes|first=John D.|title=The Manila Galleons|lang=en|url=https://www.usni.org/magazines/proceedings/1934/december/manila-galleons|journal=United States Naval Institute Proceedings|date=1934|volume=60|issue=12|page=382}}</ref><ref>{{cite book|editor=Salvador Bernabéu Albert|year=2013|title=La Nao de China, 1565-1815. Navegación, comercio e intercambios culturales|publisher=Universidad de Sevilla|lang=es|isbn=978-844721537-9}}</ref><ref>{{cite web|title=La Nao de China: The Spanish Treasure Fleet System|url=https://www.guampedia.com/la-nao-de-china-the-spanish-treasure-fleet-system/|website=Guampedia|date=4 nëntor 2015|lang=en|access-date=14 shtator 2020}}</ref><ref>{{cite journal|last=Stampa|first=Manuel Carrera|title=La Nao de la China|journal=Historia Mexicana|date=1959|volume=9|issue=1|jstor=25134990|url=https://www.jstor.org/stable/25134990|lang=es|pages=97–118}}</ref> Itinerari i Galeonëve të Manilës është një shembull i hershëm i [[globalizimi]]t, duke përfaqësuar një rrugë tregtare nga [[Azia]] që kalonte për në [[Amerika|Amerikë]], duke lidhur në këtë mënyrë, të gjithë kontinentet e botës në tregtinë globale të [[argjendi]]t.<ref>{{cite book|author1=Dennis O. Flynn|author2=Arturo Giráldez|title=China and the Birth of Globalization in the 16th Century|url=https://archive.org/details/chinabirthofglob0000flyn|year=2010|publisher=Ashgate Publishing|lang=en}}</ref> [[File:Iberian mare clausum claims.svg|thumb|372px|Pretendimet Iberike të ''[[Mare clausum]]'' gjatë [[epoka e zbulimeve|epokës së zbulimeve]]]] Në vitin [[2015]], [[Filipinet]] dhe [[Meksika]] nisën përgatitjet për futjen e Itinerarit Tregtar të Galeonëve Manila–Akapulko në [[UNESCO]] [[Vende të trashëgimisë botërore|Listën e trashëgimisë botërore]] me mbështetje nga [[Spanja]], që ka sugjeruar gjithashtu futjen tre-vendëshe të arkivave të Galeonëve Manila–Akapulko në Kujtesën e Rregjistrit Botëror të [[UNESCO]]-s. == Historia == {{see also|Epoka e zbulimeve|Shkencat Nautike Iberike 1400-1600|Zhvillimi Naval Iberik 1400-1600}} === Zbulimi i rrugës === {{see also|Zbulimi portugez i rrugës detare të Indisë|Ekspedita e Magelanit}} Në vitin [[1521]], një [[Ekspedita e Magelanit|ekspeditë spanjolle]] e drejtuar nga [[Ferdinand Magelani]] lundroi në perëndim përmes [[Oqeani Paqësor|Paqësorit]] duke përdorur [[pasatet]] me drejtim perëndimor. Ekspedita zbuloi Ishujt Mariane dhe [[Filipinet]], duke i pretenduar ato për [[Spanja|Spanjën]]. Megjithëse Magelani u vra nga vendasit e komanduar nga Lapulapu, gjatë Betejës së Maktanit në Filipine, një nga anijet e tij, ''[[Victoria (anije)|Victoria]]'', kreu udhëtimin e kthimit në Spanjë duke vijuar drejtë [[Hemisfera Perëndimore|perëndimit]]. [[File:Puerto de Acapulco Boot 1628 (cropped).png|left|372px|thumb|[[Akapulko]] në v. [[1628]], destinacioni [[meksika]]n i Galeonëve të Manilës]] Për tu vendosur dhe për të tregtuar me këta ishuj nga [[Amerika]], ishte i nevojshëm një itinerar detar drejtë lindjes dhe kthimit. Anija ''Trinidad'', që u përpoq ta kryente këtë pak vite më vonë, dështoi. Në vitin [[1529]], Álvaro de Saavedra Cerón gjithashtu u orvat të lundronte drejtë lindjes nga [[Filipinet]], pur nuk mundi ti gjente ''anti-[[pasatet]]'' përgjatë [[Oqeani Paqësor|Paqësorit]]. Në vitin [[1543]], Bernardo de la Torre gjithashtu dështoi. Në vitin [[1542]], gjithësesi, Juan Rodríguez Cabrillo ndihmoi në shtrimin e rrugës nëpërmjet lundrimit në veri nga [[Meksika]] për të eksploruar brigjet e Paqësorit, duke arritur pak në veri të paralelit të 38-të, në lumin Rus në Kaliforni. Frustrimi i këtyre dështimeve paraqitet në një letër të dërguar në vitin [[1552]] nga [[India Portugeze|Goa Portugeze]] nga misionari spanjoll [[Françesk Saveri|Francisko Ksavier]] Simão Rodrigues, duke i kërkuar që të mos përpiqeshin flota të tjera itinerarin Spanja e Re–Azia Lindore, përndryshe ato do të humbisnin.<ref name="Pereira">{{cite journal|date=2008|author=José Manuel Pereira Fernández|title=Andrés de Urdaneta: ''In memoriam'' en el quinto centenario de su nacimiento|journal=Revista de Historia Naval|url=https://armada.defensa.gob.es/archivo/mardigitalrevistas/rhn/2008/2008102.pdf|issue=102|language=es|publisher=Ministria e Mbrojtjes (Spanjë)|issn=0212-467-X|access-date=19 nëntor 2020|page=16}}</ref> Letra përmendet te {{cite book|author1=I. Rodríguez Rodríguez|title=Andrés de Urdaneta, agustino. En carreta sobre el Pacífico|author2=J. Álvarez Fernández|date=1991|language=es|page=181}} Megjithë dështimet e mëparshme, lundërtari Andrés de Urdaneta, i bindi me sukses zyrtarët spanjollë në Spanjën e Re, se një itinerar tregtar Filipine-Meksikë ishte i parapëlqyer ndaj alternativave të tjera. Ai argumentoi kundër tregtisë së drejtpërdrejtë midis [[Spanja|Spanjës]] dhe [[Filipinet|Filipineve]] përmes [[Ngushtica e Magelanit|Ngushticës së Magelanit]] mbi bazën se klima do ta bënte kalimin përmes ngushticës vetëm gjatë verës dhe në këtë mënyrë anijet do të kishin nevojë të dimëronin në një port më verior. Parapëlqimi i tij për Meksikën në vend të një itinerari më të shkurtër tokësor përmes Dariénit mendohet se ka të bëjë me lidhjet e tij me Pedro de Alvaradon.<ref>{{Cite journal|last=Onetto Pavez|first=Mauricio|title=Geopolítica americana a escala global. El estrecho de Magallanes y su condición de "pasaje-mundo" en el siglo XVI|journal=Historia|doi=10.4067/S0717-71942020000200521|volume=53|issue=2|year=2020|language=es|doi-access=free|pages=521–559}}</ref> [[File:Andres Urdaneta Tornaviaje.jpg|thumb|379px|Itinerari tregtar verior i përdorur nga Galeonët e Manilës]] Tregtia e Galeonëve [[Manila]]–[[Akapulko]] më në fund nisi kur lundërtarët spanjollë, Alonso de Arellano dhe Andrés de Urdaneta zbuluan itinerarin drejtë lindjes për tu kthyer në vitin [[1565]]. Duke lundruar si pjesë e ekspeditës së komanduar nga Miguel López de Legazpi, për të pushtuar [[Filipinet]] në vitin [[1564]], Urdanetës i ishte dhënë detyra për të gjetur itinerarin e kthimit.<ref>{{cite book|author=Thomas J. Osborne|publisher=John Wiley & Sons|url=https://books.google.al/books?id=oqFtdhdbt7UC&pg=PA30|title=Pacific Eldorado: A History of Greater California|year=2013|lang=en|isbn=978-1-4051-9454-9|pages=30–31}}</ref> Duke arsyetuar se [[pasatet]] e [[Oqeani Paqësor|Paqësorit]] mund të zhvendosen në një vorbull si erërat e [[Oqeani Atlantik|Atlantikut]], ata lundruan në veri, duke shkuar gjatë gjithë rrugës në veriun e paralelit të 38-të, pranë brigjeve lindore të [[Japonia|Japonisë]], para se të kapnin erërat perëndimore që do ti kthenin ata prapë përgjatë Paqësorit. Ai drejtoi një anije që e përfundoi lundrimin drejtë lindjes në 129 ditë; kjo shënoi hapjen e Tregtisë së Galeonëve të Manilës.<ref>{{cite book|author=Thomas J. Osborne|url=https://books.google.com/books?id=oqFtdhdbt7UC&pg=PA31|title=Pacific Eldorado: A History of Greater California|publisher=John Wiley & Sons|year=2013|lang=en|isbn=978-1-4051-9454-9|page=31}}</ref> Duke arritur bregun perëndimor të [[Amerika Veriore|Amerikës Veriore]], anija e Urdanetës, ''San Pedro'', e preku bregun afër Ishullit Santa Catalina, [[Kalifornia|Kaliforni]], atëherë i ndjekur nga vija bregdetare në jug të San Blasit dhe më vonë në [[Akapulko]], duke mbërritur në 8 tetor [[1565]].<ref name="pg18">{{cite book|author=Derek Hayes|year=2001|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=0Z26YL407SkC&pg=PA152|title=Historical atlas of the North Pacific Ocean: maps of discovery and scientific exploration, 1500–2000|publisher=Douglas & McIntyre|isbn=978-155054865-5|page=18}}</ref> Shumica e ekuipazhit të tij vdiq gjatë udhëtimit të gjatë fillestar, për të cilin nuk kishte furnizime të mjaftueshme. Arellano, i cili ndërmorri një itinerar më jugor, tashmë kishte mbërritur. [[Korsari]] anglez [[Francis Drake]] gjithashtu e arriti bregun [[kalifornia]]n, në vitin [[1579]]. Pasi kapi anijet spanjolle ''Nuestra Señora de la Concepción'', të drejtuar për në [[Manila]], Drake u kthye në veri, duke shpresuar të haste një tjetër anije thesari spanjolle, që vinte nga jugu gjatë kthimit të saj nga [[Manila]] për në [[Akapulko]]. Ai dështoi në lidhje me këtë, por bëri një prentendim anglez diku në bregun verior të Kalifornisë. Megjithëse rregjistri i anije dhe ditarë të tjerë kanë humbur, vendndodhja zyrtarisht e pranuar tashmë quhet Gjiri i Drejkut, në Point Reyes, në jug të Kepit Mendocino.<ref group="Shpjegimi">Vendi i strehimit të Drejkut e filloi shqyrtimin e tij nga ''National Park Service'' (NPS) në vitin [[1994]], duke nisur kështu një studim 18-vjeçar të vendndodhjeve të mundshme të Drejkut. Vendodhja e parë e përmendur për të shënuar ''Nova Albionin'' (emërtimi nga Drejku i vendit) në Strehimin e Drejkut si një vend emblematik kombëtar historik u mundësua nga NPS më 1 janar [[1996]]. Si pjesë e shqyrtimeve të tyre, NPS mori komente të pavarura, konfidenciale nga historianët profesionistë. Stafi i NPS-ë konkludoi se vendstrehimi i Drejkut është "me shumë gjasa" dhe "me më shumë gjasa" vend-zbarkimi i Drejkut. ''National Park System Advisory Board Landmarks Committee'' kërkoi komente publike mbi portin e ''Nova Albion Historic and Archaeological District Nomination'' dhe mori më shumë se dy dyzina letra mbështetjeje dhe asnjë kundërshtim. Në takimin e komitetit më 9 nëntor [[2011]], në [[Uashington D.C.]], përfaqësuesit e qeverisë së Spanjës, ''National Oceanic and Atmospheric Administration'' dhe kongresmenja Lynn Wolsey të gjithë folën në favor të nominimit: nuk pati kundërshtime. Stafi dhe presidenti i ''Drake Navigators Guild'', Edward Von der Porten, bëri prezantimin. Nominimi u mbështet fuqimisht nga anëtari i komitetit Dr. James M. Allan, arkeolog dhe komiteti si i tërë, që e miratoi nominimin njëzëri. ''National Park System Advisory Board'' kërkoi komente të mëtejshme publike mbi nominimin, por nuk u morën komente të mëtejshme. Në takimin e bordit më 1 dhjetor [[2011]], në [[Florida]], nominimi u shqyrtua më tej: bordi e miratoi nominimin njëzëri. Më 16 tetor [[2012]], sekretari i brendshëm Ken Salazar, nënshkroi nominimin dhe më 17 tetor [[2012]], ''Drakes Bay Historic and Archaeological District'' u shpall formalisht si një vend i ri kombëtar emblematik historik.</ref><ref name="nps.gov">{{Cite web|title=Drakes Bay Historic and Archaeological District|url=http://www.nps.gov/nhl/Fall11Noms/DrakesBayES.pdf|publisher=National Park Service|lang=en|access-date=28 shtator 2015|url-status=dead|archive-date=22 shkurt 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222133454/http://www.nps.gov/nhl/Fall11Noms/DrakesBayES.pdf}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|title=Drakes Bay Historic and Archaeological District|publisher=National Historic Landmark Nomination|url=http://www.nps.gov/nhl/Fall11Noms/RedactedDrakesBay.pdf|access-date=28 shtator 2015|url-status=dead|archive-date=22 shkurt 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222133455/http://www.nps.gov/nhl/Fall11Noms/RedactedDrakesBay.pdf}}</ref><ref>{{cite web|title=University of California Archaeological Site Survey Record, Mrn-230|lang=en|url=http://www.winepi.com/NHLDrakesBay9-8-11.doc|access-date=23 shkurt 2019|format=DOC|work=winepi.com|archive-date=25 maj 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525082727/http://www.winepi.com/NHLDrakesBay9-8-11.doc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=A Brief History of Scholarship Relating to Drake's Port of Nova Albion|url=http://www.winepi.com/NHLAppendices9-8-11.doc|format=DOC|work=winepi.com|lang=en|access-date=24 shkurt 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525082728/http://www.winepi.com/NHLAppendices9-8-11.doc|archive-date=25 maj 2017}}</ref><ref>{{cite web|work=winepi.com|lang=en|url=http://www.winepi.com/NHLAppendices9-8-11a.doc|title=National Historic Landmarks Property Name: Drakes Bay Historic and Archeological District|format=DOC|access-date=24 shkurt 2019|url-status=dead|archive-date=25 maj 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525082730/http://www.winepi.com/NHLAppendices9-8-11a.doc}}</ref><ref>{{cite web|date=8 shtator 2011|website=Federal Register|url=https://www.federalregister.gov/documents/2011/09/08/2011-22904/landmarks-committee-of-the-national-park-system-advisory-board-meeting|title=Landmarks Committee of the National Park System Advisory Board Meeting|lang=en|access-date=23 shkurt 2019}}</ref><ref>{{Cite journal|date=29 shtator 2011|title=Meeting of the National Park System Advisory Board|journal=Federal Register|volume=76|issue=189|lang=en|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2011-09-29/html/2011-25046.htm|access-date=23 shkurt 2019|publisher=National Park Service, Department of Interior|pages=60526-60527}}</ref><ref>{{cite web|work=doi.gov|date=17 tetor 2012|lang=en|url=https://www.doi.gov/news/pressreleases/Interior-Designates-27-New-National-Landmarks|title=Interior Designates 27 New National Landmarks|access-date=23 shkurt 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=The Drake Navigators Guild Press Release|url=http://www.winepi.com/DNG8.htm|access-date=21 shkurt 2013|work=winepi.com|lang=en|url-status=dead|archive-date=17 tetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017021036/http://www.winepi.com/DNG8.htm}}</ref> Nga [[shekulli XVIII]], u kuptua se një rrugë më pak veriore ishte e mjaftueshme kur i afrohej brigjeve të [[Amerika Veriore|Amerikës Veriore]], dhe detarët e galeonëve drejtoheshin qartë nëpër brigjet shkëmbore dhe shpesh me mjegull të [[Kalifornia|Kalifornisë]] veriore dhe qëndrore. Sipas [[historiani]]t William Lytle Schurz, «''Ata përgjithësisht e kryenin zbarkimin e tyre mjaft poshtë brigjeve, diku midis Point Koncepshën dhe Kept San Lucas... Në fund të fundit, ato ishin në mënyrë të shquar anije tregtare, dhe sipërmarrja e eksplorimit qëndron jashtë fushës së tyre, megjithëse zbulimet rastësore ishin të mirëpritura''».<ref name="Schurz1917">{{cite journal|author=William Lytle Schurz|date=1917|title=The Manila Galleon and California|url=https://archive.org/stream/jstor-30234744/30234744|journal=Southwestern Historical Quarterly|volume=21|issue=2|lang=en|pages=107-08}}</ref> Motivimi i parë për eksplorimet tokësore të [[Kalifornia|Kalifornisë]] së tanishme ishte për të gjetur stacione të mundshme qëndrimi për Galeonët e lodhur të Manilës gjatë pjesës së fundit të udhëtimit të tyre. Propozimet e hershme arritën pak, por në vitin [[1769]], Ekspedita Portola vendosi [[porti|porte]] në [[San Diego]] dhe Monterej (që u bë qendra administrative e [[Kalifornia|Alta California]]-s), duke mundësuar [[limani|limane]] të sigurta për Galeonët që ktheheshin nga Manila. === Galeonët e Manilës dhe Kalifornia === Monterey, California, ishte rreth dy muaj dhe tre javë nga [[Manila]] në [[shekulli XVIII|shekullin e XVIII]], dhe galeonët prireshin të qëndronin aty 40 ditë, para se të mbërrinin në [[Akapulko]]. Galeonët ndalonin në Monterejin e vendbanimit të hershëm spanjoll të Kalifornisë, në vitin [[1769]]; Megjithatë, vizitat u bënë të rregullta midis viteve [[1777]] dhe [[1794]], pasi kurora i urdhëroi galeonët të ndalonin në Monterej.<ref>{{Cite book|last=Schurz|first=William L.|title=The Manila Galleon|date=1939|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=4YRDAAAAIAAJ|publisher=E. P. Dutton}}</ref> === Tregtia === [[File:16th century Portuguese Spanish trade routes.png|thumb|left|408px|E bardha përfaqëson itinerarin e Galeonëve të Manilës në Paqësor dhe flotën spanjolle në Atlantik. (Bluja përfaqëson [[Armadat Portugeze të Indisë|itinerarët portugezë]]).]] Tretia me [[Dinastia Ming|Kinën Ming]] nëpërmjet [[Manila|Manilës]] shërbente si një burim madhor të ardhurash për [[Perandoria Spanjolle|Perandorinë Spanjolle]] dhe si një burim thelbësor të ardhurash për kolonët spanjollë në Ishujt [[Filipinet|Filipine]]. Galeonët e përdorur për tregtinë midis Lindjes dhe Perëndimit ndërtoheshin nga artizanë filipinas.<ref>{{Cite web|last=Medillo|first=Robert Joseph P.|date=19 qershor 2015|website=Rappler|url=https://www.rappler.com/voices/ispeak/forgotten-history-polistas-galleon-trade|lang=en|title=Forgotten history? The polistas of the Galleon Trade}}</ref> Deri në vitin [[1593]], dy ose më shumë anije niseshin çdo vit nga secili port.<ref>{{cite book|author=William L. Schurz|year=1939|title=The Manila Galleon|url=https://archive.org/details/bwb_S0-EKV-759|publisher=E. P. Dutton|lang=en|page=[https://archive.org/details/bwb_S0-EKV-759/page/192 193]}}</ref> Tregtia e Manilës u bë aq fitimprurëse sa tregtarët e [[Sevilja|Seviljes]] iu lutën mbretit [[Filipi II i Spanjës]] për të mbrojtur [[monopoli]]n e ''Casa de Contratación'' me bazë në Sevilje. Kjo çoi në kalimin e një dekreti në vitin [[1593]], që vendoste një kufi prej dy anijesh që do të lundronin çdo vit nga secili port, me një të mbajtur rezervë në [[Akapulko]] dhe një në [[Manila]]. U miratua edhe një "''armada''", ose eskortë e armatosur me [[galeoni|galleonë]]. Si rrjedhojëe përpjekjeve zyrtare për të kontrolluar tregtinë e galeonëve, kontrabanda dhe nënraportimi i anijeve të ngarkuara u kthye në një fenomen të gjerë.<ref name="CharlesMann">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IqaMEWNvsJQC|author=Charles C. Mann|year=2011|title=1493: Uncovering the New World Columbus Created|publisher=Random House Digital|lang=en|isbn=978-030759672-7|pages=123–163}}</ref> Tregtia e galeonëve furnizohej nga tregtarët gjerësisht nga zonat e portit të Fuxhianit, si Kuanzhou, siç dhe paraqitet në Hartën Selden, dhe Juegang (porti i vjetër i Haiçengut në Zhangzhou, Fuxhian),<ref>{{cite book|last=Brook|first=Timothy|year=1998|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=YuMcHWWbXqMC|title=The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China|publisher=University of California Press|isbn=0-520-21091-3|pages=205}} * {{cite book|author=Charles C. Mann|title=1493: Uncovering the New World Columbus Created|url=https://books.google.com/books?id=IqaMEWNvsJQC|year=2011|publisher=Random House Digital|lang=en|isbn=978-0-307-59672-7|pages=149–50}}</ref> që udhëtuan në [[Manila]] për tu shitur hispanikëve [[erëzat|erëza]], [[porcelani|porcelan]], [[fildishi|fildish]], llakerina, veshje të përpunuara [[mëndafshi]] dhe sende të tjera të çmuara. Ngarkesat varionin nga një udhëtim në tjetrin, por shpesh përfshinin mallra nga e gjithë [[Azia]]: xhadë, [[dylli|dyll]], [[baruti|barut]] dhe [[mëndafshi|mëndafsh]] nga [[Kina]]; ambër, [[pambuku|pambuk]] dhe sixhade nga [[India]]; [[erëzat]] nga [[Indonezia]] dhe [[Malajzia]]; dhe një larmi mallrash nga [[Japonia]], pjesa spanjolle e të ashtuquaturës tregti nanban, duke përfshirë [[erashka luftarake japoneze]], arkëza, ekrane të palosshëm të pikturuar, porcelan dhe llakerina.<ref name="Mejia"/> [[File:Selden map.jpg|thumb|Harta Selden, një hartë tregtare që paraqet rrugëy tregtare me epiqendrën e tyre midis Quanzhout dhe [[Manila|Manilës]] dhe [[Filipinet]] Spanjolle, atëherë përgjatë [[Lindja e Largët|Lindjes së Largët]]]] Gjithashtu, skllevër me origjina të ndryshme, duke përfshirë [[Afrika Lindore|Afrikën Lindore]], [[India Portugeze|Indinë Portugeze]], sulltanatet myslimane të [[Azia Juglindore|Azisë Juglindore]], dhe [[Inditë Lindore Spanjolle|Filipinet Spanjolle]], transportoheshin nga [[Manila]] dhe shiteshin në Spanjën e Re. Skllevërit afrikanë kategorizoheshin si ''negros'' ose ''cafres'' ndërsa skllevërit me origjinë aziatike quheshin ''chinos''. Mungesa e raporteve të hollësishme e bënë të vështirë të vlerësohet numri i përgjithshëm i skllevërve të transportuar ose përpjesëtimet e skllevërve nga secili rajon.<ref>{{cite book|author=Tatiana Seijas|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=https://books.google.com/books?id=d-DGAwAAQBAJ|title=Asian Slaves in Colonial Mexico: From Chinos to Indians|date=2014|lang=en|isbn=978-1-139-95285-9}} * {{cite web|last1=Rose|first1=Christopher|date=13 janar 2016|title=Episode 76: The Trans-Pacific Slave Trade|url=https://15minutehistory.org/2016/01/13/episode-76-the-trans-pacific-slave-trade/|access-date=13 janar 2016|website=15 Minute History|publisher=University of Texas at Austin|lang=en}}</ref> Galeonët transportonin mallra për tu shitur në [[Amerika|Amerikë]], përkatësisht në Spanjën e Re dhe [[Peruja|Peru]], ashtu si dhe në tregjet evropiane. Tregtia e [[Azia Lindore|Azisë Lindore]] funksiononte së pari mbi një standard [[argjendi]] për shkak të përdorimit të lingotave prej argjendi nga [[Dinastia Ming|Kina Ming]] si mjet shkëmbimi. Si e tillë, mallrat silleshin kryesisht me argjend të nxjerë nga Spanja e Re dhe Potosí.<ref name="CharlesMann"/> Ngarkesat mbërrinin në [[Akapulko]] dhe barteshin në mënyrë tokësore përgjatë [[Meksika|Meksikës]]. Varganë mushkash do ti bartnin mallrat përgjatë Rrugës së Kinës nga Akapulko në fillim për në qendrën administrative të [[Qyteti i Meksikës|Meksikos]], pastaj vijonin te porti i Verakruzit në [[Gjiri i Meksikës]], ku ngarkoheshin në flotën spanjolle të thesarit për tu dërguar në [[Spanja|Spanjë]]. Transporti mallrave përgjatë tokës nga bartësit, strehimi i udhëtarëve dhe lundërtarëve në hane nga hanxhinj, dhe furnizimi i udhëtimeve të gjata me ushqime dhe furnizime të tjera mundësohej nga ''haciendas'' para nisjes nga Akapulko ndihmonin për të nxitur ekonominë e Spanjës së Re.<ref name="Seijas">{{Cite journal|last=Seijas|first=Tatiana|date=2016|journal=Colonial Latin American Review|lang=en|url=https://doi.org/10.1080/10609164.2016.1180787|volume=25|issue=1|title=Inns, mules, and hardtack for the voyage: the local economy of the Manila Galleon in Mexico|issn=1060-9164|doi=10.1080/10609164.2016.1180787|s2cid=163214741|pages=56–76}}</ref> Tregtia e mallrave dhe shkëmbimet e njerëzve nuk kufizoheshin vetëm për [[Meksika|Meksikën]] dhe [[Filipinet]], pasi [[Guatemala]], [[Panamaja]], [[Ekuadori]] dhe [[Peruja]] shërbyen gjithashtu si rrjedha shtesë të asaj kryesore midis Meksikës dhe Filipineve.<ref>{{Cite journal|last=Schottenhammer|first=Angela|date=2019|lang=en|title=Connecting China with the Pacific World|url=https://www.academia.edu/44625493/|journal=Orientierungen: Zeitschrift zur Kultur Asiens|volume=31|pages=144–145}}</ref> [[File:GoodsManilaGalleonSanDiego.JPG|thumb|left|345px|Shembull i mallrave të sjellë nëpërmjet Galeonëve të Manilës në Akapulko]] Rreth 80% e mallrave të bartura nga [[Akapulko]]ja për në [[Manila]] ishin nga [[Amerika]] – [[argjendi|argjend]], koçinila, fara, [[Patatja e ëmbël|patate të ëmbla]], [[misri|misër]], [[domatja|domate]], [[duhani|duhan]], [[qiqra]], [[çokollata|çokollatë]] dhe kakao, fara [[shalqiri|shalqiri]], rrush, dhe fiq. 20% i mbetur ishin mallra transportuara nga [[Evropa]] dhe [[Afrika veriore]], si [[vera (pije)|verëra]] dhe [[vaji i ullirit|vaj ulliri, si dhe sende metalike si armë, doreza dhe shporë.<ref name="Mejia">{{cite journal|last1=Mejia|first1=Javier|date=2019|url=https://nyuad.nyu.edu/content/dam/nyuad/academics/divisions/social-science/working-papers/2019/0023.pdf|journal=Working Paper|title=The Economics of the Manila Galleon|publisher=New York University|lang=en|volume=23}}</ref> Ky itinerar Paqësori ishte alternativa e udhëtimit perëndimor përgjatë [[Oqeani Indian|Oqeanit Indian]], dhe përreth [[Kepi i Shpresës së Mirë|Kepit të Shpresës së Mirë]], që i ishte rezervuar [[Portugalia|Portugalisë sipas [[Traktati i Tordesillas|Traktatit të Tordesillas]]. Ai gjithashtu shmangte ndalimin në porte të kontrolluara nga fuqitë konkuruese si [[Perandoria Portugeze|Portugalia]] dhe [[Perandoria Koloniale Hollandeze|Hollanda]]. Që nga ditët e hershme të eksplorimeve, Spanja e dinte se [[Amerika|kontinenti Amerikan]] ishte shumë më i ngushtë përgjatë [[Kanali i Panamasë|Istmi i Panamasë]] sesa përmes [[Meksika|Meksikës]]. Ata u përpoqën të vendosjen një kalim të rregullt tokësor aty, por xhungla e dendur dhe sëmundjet tropikale si ethet e verdha dhe [[malaria]] e bënin atë jo praktik. Duheshin të paktën katër muaj për të lundruar përgjatë [[Oqeani Paqësor|Oqeanit Paqësor]] nga [[Manila]] në [[Akapulko]] dhe galeonët ishin lidhja kryesore midis [[Filipinet|Filipineve]] dhe kryeqytetit nënmbretëror të [[Qyteti i Meksikës|Meksikos]] dhe kështu për në Spanjën vetë. Shumë të ashtuquajtur "kastilas" ose hispanik në Filipine, në fakt ishin me origjinë meksikane, dhe kultura hispanike e Filipineve është ndikuar nga kulturat spanjolle, dhe në veçanti meksikane.<ref>{{cite book|author=Rudy P. Guevarra|year=2007|title=Mexipino: A History of Multiethnic Identity and the Formation of the Mexican and Filipino Communities of San Diego, 1900–1965|publisher=University of California|lang=en|isbn=054912286-9}}</ref> Ushtarët dhe të vendosurit e rekrutuar nga [[Meksika]] dhe [[Peruja]] mbildheshin gjithashtu në [[Akapulko]], para se të dërgoheshin për tu vendosur në ''presidios-t'' (kështjella ose/dhe burgje) e Filipineve.<ref>{{cite book|author=Eva Maria Mehl|year=2016|title=Forced Migration in the Spanish Pacific World|publisher=[[Cambridge University Press]]|lang=en|page=235}}</ref> Madje edhe pas periudhës së galeonëve, dhe në kohën kur [[Meksika]] më në fund fitoi pavarësinë e saj, dy vendet vijuan akoma të tregtonin, përveç një pushimi të shkurtër gjatë Luftës Spanjo–Amerikane. Në [[Manila]], siguria e përshkimit të oqeanit i besohej virgjëreshës ''Nuestra Señora de la Soledad de Porta Vaga'' në meshat e zhvilluara nga kryepeshkopi i Manilës. Nëse ekspedita ishte e suksesshme, udhëtarët duhet të shkonin te kisha ''La Ermita'' për të bërë homazhe dhe për të blatuar arë, xhevahire ose bixhu nga vendet hispanike për imazhin e virgjëreshës. Në këtë mënyrë virgjëresha do të ermërtohej "''Mbretëresha e Galeonëve''". Tronditjet ekonomike si rrjedhojë e mbërritjes së argjendit Spanjo-Amerikan në Kinë ishte ndër faktorët që çoi në fundin e [[Dinastia Ming|Dinastisë Ming]]. === Fundi i galeonëve === Në vitin [[1740]], si pjesë e ndryshimeve administrative të Reformave Burbone, Kurora Spanjolle filloi të lejonte përdorimin e anijeve të regjistruara ose ''navíos de registro'' në Paqësor. Këto anije udhëtonin vetëm, jashtë sistemit të konvojeve të galeonëve. Ndërsa këto udhëtime të vetme nuk do ta zëvendësonin menjëherë sistemin e galeonëve, ato ishin më efiçente dhe më të afta për të shmangur kapjen nga Marina Mbretërore e [[Britania e Madhe|Britanisë së Madhe]].<ref>{{Cite book|last1=Burkholder|first1=Mark A.|date=2019|title=Colonial Latin America|url=https://archive.org/details/coloniallatiname0000burk_y9g7|last2=Johnson|first2=Lyman L.|publisher=[[Oxford University Press]]|oclc=1015274908|lang=en|isbn=978-0-19-064240-2}}</ref> [[File:Spanish_Galleon.jpg|right|thumb|334px|Galeon spanjoll]] Në vitin [[1813]], ''Cortes de Cádiz'' dekretoi ndërprerjen e itinerarit dhe vitin pasues, me fundin e Luftës Gadishullore, Ferdinandi VII i Spanjës e ratifikoi shpërbërjen. Anija e fundit që mbërriti në [[Manila]] ishte ''San Fernando'' ose ''Magallanes'', që arriti e zbrazët, pasi ngarkesa e saj kishte qenë konfiskuar në Meksikë.<ref name="fmn"/> Tregtia e galeonëve Manila–Akapulko përfundoi në vitin [[1815]], pak vjet para se [[Meksika]] të fitonte pavarësinë nga [[Spanja]] në vitin [[1821]]. Pas kësaj, Kurora Spanjolle mori kontrollin e drejtpërdrejtë të [[Filipinet|Filipineve]], duke qeverisur drejtpërdrejtë nga [[Madridi]]. Transporti detar u bë më i lehtë në mesin e [[shekulli XIX|shekullit të XIX]] pas shpikjes së anijeve me avull dhe hapjes së [[Kanali i Suezit|Kanalit të Suezit]], që e pakësonte kohën e udhëtimit nga [[Spanja]] në Filipine në 40 ditë. == Galeonët == {{kryesore|Galeoni}} === Ndërtimi === Midis viteve [[1609]] dhe [[1616]], nëntë galeonë dhe gjashtë [[galera]] u ndërtuan në [[kantieri detar|kantjeret]] e Filipineve. Kostoja mesatare ishte 78,000 ''pesos'' për galeon me të paktën 2,000 pemë. [[Galeoni|Galleonët]] e ndërtuar përfshinin ''San Juan Bautista'', ''San Marcos'', ''Nuestra Senora de Guadalupe'', ''Angel de la Guardia'', ''San Felipe'', ''Santiago'', ''Salbador'', ''Espiritu Santo'', dhe ''San Miguel''. «''Nga viti [[1729]] deri në vitin [[1739]], synimi kryesor i [[kantieri detar|kantierit detar të Kavitesë ishte ndërtimi dhe pajisja e galeonëve për rrugën tregtare [[Manila]] [[Akapulko]].''»<ref name="Fish">{{Cite book|last=Fish|first=Shirley|year=2011|title=The Manila-Acapulco Galleons: The Treasure Ships of the Pacific|url=https://archive.org/details/manilaacapulcoga0000fish|publisher=AuthorHouse|lang=en|isbn=978-145677542-1|pages=[https://archive.org/details/manilaacapulcoga0000fish/page/n139 128]–30}}</ref> Për shkak të fitimeve të mëhda të itinerarit, por kohës së gjatë të udhëtimit, ishte thelbësore të ndërtoheshin galeonët më të mëdhenj të mundshëm, që ishin klasa më e madhe e anijeve evropiane që njiheshin të ndërtuar deri atëherë.<ref group="Shpjegimi">Shiko Anijet e Thesarit Kinez, për anijet kineze që mund të kenë qenë më të mëdha.</ref><ref>{{Cite journal|last=Valdez-Bubnov|first=Ivan|date=2019|title=Crown, trade, church and indigenous societies: The functioning of the Spanish shipbuilding industry in the Philippines, 1571–1816|journal=International Journal of Maritime History|language=en|volume=31|issue=3|s2cid=204432430|hdl-access=free|doi=10.1177/0843871419860698|hdl=20.500.12525/1301|pages=559–73}}</ref> Në [[shekulli XVI|shekullin e XVI]], ata ishin mesatarisht nga 1,700 deri në 2,000 tonë, të ndërtuar me [[druri i fortë|drurë të fortë]] të [[Filipinet|Filipineve]] dhe mund të bartnin 300–500 pasagjerë. Galeoni ''Concepción'', i mbytur në vitin [[1638]], ishte {{convert|43|to|49|m|ftin|abbr=on}} i gjatë dhe zhvendoste rreth 2,000 tonë. Galeoni ''Santísima Trinidad'' ishte {{convert|51.5|m|ftin|abbr=on}} i gjatë. Shumica e anijeve ndërtoheshin në Filipine; vetëm tetë prej tyre ishin ndërtuar në [[Meksika|Meksikë]]. === Ekuipazhi === Lundërtarët ishin mesatarisht 28 ose 29 vjeç ndërsa më të vjetrit ishin midis 40 dhe 50 vjetç. Pazhët e anijeve ishin fëmijë që hynin në shërbim kryesisht në moshën 8 vjeçare, shumë jetimë ose të varfër të marrë nga rrugët e [[Sevilja|Seviljes]], [[Meksika|Meksikës]] dhe [[Manila|Manilës]]. Shegertët ishin më të mëdhenj sesa pazhët dhe nëse ishin të sukseshëm do të çertifikoheshin si lundërtarë në moshën 20 vjeçe. Niveli i vdekshmërisë ishte i lartë, me anije që mbërrinin në [[Manila]] me shumicën e ekuipazhit të tyre, shpesh të vdekur nga uria, sëmundjet dhe skorbuti, veçanërisht në vitet e hershme, kështu që zyrtarët spanjollë në [[Manila]] e kishin të vështirë të gjenin njerëz për të pajisur anijet për tu kthyer në [[Akapulko]]. Shumë [[filipinasit|filipinas]] vendas dhe të tjerë me origjinë nga [[Azia Juglindore]] (të quajtur gjithashtu ''Indios'') formonin shumicën e ekuipazhit. Anëtarë të tjerë të ekuipazhit përbëheshin nga të deportuar dhe kriminelë nga [[Spanja]] dhe koloni të tjera spanjolle. Shumë kriminelë dënoheshin të shërbenin si anëtarë ekuipazhi në anijet mbretërore. Më pak sesa një e treta e ekuipazhit ishin spanjollë, që zakonisht mbanin pozicione kyçe në bordin e galeonëve.<ref>{{cite web|last1=Leon-Guerrero|first1=Jillette|title=Manila Galleon Crew Members|url=https://www.guampedia.com/manila-galleon-crew-members/|access-date=18 tetor 2019|website=Guampedia|date=4 nëntor 2015|lang=en}}</ref> Në port, mallrat shkarkoheshin nga punëtorët e [[doku]]t, dhe shpesh ushqimi furnizohej në vend. Në [[Akapulko]], mbërritja e galeonëve mundësonte punë stinore për punëtorët e dokut, që në mënyrë tipike ishin afrikanë të lirë tepër të paguar për punën e tyre të rëndë, dhe për fermerët dhe ''haciendas'' përgjatë Meksikës, që ndihmonin në furnizimin e anijeve me ushqime para udhëtimeve. Në tokë, udhëtarët shpesh strehoheshin në bujtina ose ''mesones'', dhe i bartnin mallrat me mushka, që mundësoheshin nga popullsia vendase e Meksikës. Duke përdorur galeonët, [[Kolonizimi Spanjoll i Amerikës|Amerika Spanjolle]] ishte e lidhur me ekonominë më të gjerë globale.<ref name="Seijas"/> === Anije të mbytura === Mbytjet e galeonëve të Manilës janë legjenda të dyta vetëm ndaj mbytjeve të anijeve të flotave spanjolle të thesarit në [[Karaibet|Karaibe]]. Në vitin [[1568]], anija e vetë e Miguel López de Legazpit, ''San Pablo'' (300 tonë), ishte galeoni i parë i Manilës që u mbyt në rrugën për në Meksikë. Midis viteve [[1576]], kur u humb ''Espiritu Santo'', dhe [[1798]], kur humbi ''San Cristobal'', njëzetë galeonë të Manilës u mbytën<ref>{{Cite web|title=Shipwrecks of the Philippines|url=http://shipwrecks-philippines.com/|work=shipwrecks-philippines.com|lang=en|access-date=24 mars 2020|url-status=dead|archive-date=10 janar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110185649/http://shipwrecks-philippines.com/}}</ref> brenda arkipelagut të Filipineve. Në vitin [[1596]] galeoni ''San Felipe'' u mbyt në [[Japonia|Japoni]]. Të paktën një galeon, me gjasa ''Santo Cristo de Burgos'', besohet se është mbytur në brigjet e [[Oregon]]it në vitin [[1693]]. I njohur si ''Beeswax wreck'', ngjarja përshkruhet në historitë gojore të indigjenëve ''tillamukë'' dhe ''klatsopë'', që sugjeron se disa nga anëtarët e ekuipazhit mbijetuan.<ref name="Wu2016">{{cite book|last=Williams|first=Scott S.|year=2016|title=Early Navigation in the Asia-Pacific Region: A Maritime Archaeological Perspective|url=https://books.google.al/books?id=tnH_DAAAQBAJ&pg=PA146|editor-last=Wu|editor-first=Chunming|chapter=Chapter 8: The Beeswax Wreck, A Manila Galleon in Oregon, USA|lang=en|publisher=Springer|isbn=978-981-10-0904-4|access-date=23 tetor 2019|pages=146–68}}</ref><ref name="LaFollette1">{{cite journal|last1=La Follette|first1=Cameron|last2=Deur|first2=Douglas|date=korrik 2018|url=https://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1179&context=anth_fac|title=Views Across the Pacific: The Galleon Trade and Its Traces in Oregon|journal=Oregon Historical Quarterly|publisher=Oregon Historical Society|volume=119|issue=2|doi=10.5403/oregonhistq.119.2.0160|s2cid=165790449|lang=en|access-date=23 tetor 2019|pages=160–91}}</ref><ref name="LaFollette2">{{cite journal|last1=La Follette|first1=Cameron|last2=Deur|first2=Douglas|last3=Griffin|first3=Dennis|last4=Williams|first4=Scott S.|title=Oregon's Manila Galleon|lang=en|journal=Oregon Historical Quarterly|date=korrik 2018|publisher=Oregon Historical Society|volume=119|issue=2|doi=10.5403/oregonhistq.119.2.0150|s2cid=165403120|pages=150–59}}</ref> [[File:John Cleveley the younger (1747-1786) - The Capture of the 'Nuestra Señora de Covadonga', 20 April 1743 - 1271077 - National Trust.jpg|thumb|379px|Kapja nga George Anson e Galeonit të Manilës më 20 prill 1743]] ===Kapjet e anijeve=== Midis viteve [[1565]] dhe [[1815]], operuan 108 anije të njohura si Galeonë të Manilës, nga të cilat 26 u kapën ose u fundosën nga armiku gjatë kohës së luftës, duke përfshirë ''Santa Ana-n'', të kapur në vitin [[1587]] nga [[Thomas Cavendish]] pranë brigjeve të ''Baja California''; ''San Diego'', që u fundos në vitin [[1600]] në ''Bahía de Manila'' nga Oliver Van Noort; ''Nuestra Señora de la Encarnación'' e kapur nga Woodes Rogers në vitin [[1709]]; ''Nuestra Senora de la Covadonga'' e kapur në vitin [[1743]] nga George Anson;<ref name="fmn"/> ''Nuestra Senora de la Santisima Trinidad'' e kapur në vitin [[1762]] nga anijet angleze ''HMS Panther'' dhe ''HMS Argo''<ref name="Fish"/> në Aksionin e 30 [[tetori]]t [[1762]] në Ngushticën San Bernardino; ''San Sebastián'' dhe ''Santa Ana'' të kapura në vitet [[1753]]–[[1754|54]] nga George Compton;<ref>{{cite book|author=Shirley Fish|year=2011|publisher=AuthorHouse|url=https://books.google.com/books?id=kk_iU0f-iT8C&pg=PA510|title=The Manila-Acapulco Galleons: the Treasure Ships of the Pacific: With an Annotated List of the Transpacific Galleons 1565-1815|lang=en|isbn=978-145677543-8|access-date=4 gusht 2023|page=510}}</ref> dhe ''Nuestra Señora de la Santísima Trinidad'', në vitin [[1762]], nga Samuel Cornish.<ref name="fmn"/> ==Kontakte të mundshme me Havain== [[File:Mauna Kea carte.JPG|thumb|321px|left|Oqeani Paqësor me [[Mauna Kea]]n të theksuar]] Përgjatë 250 vjetëve, pati qindra Galeonë të Manilës që përshkuan [[Oqeani Paqësor|Oqeanin Paqësor]] midis [[Meksika|Meksikës]] së tanishme dhe [[Filipinet|Filipineve]], me itinerarin e tyre që lundronte pak në jug të Ishujve [[Havai]]anë në udhëtimin drejtë perëndimit të udhëtimeve vajtje-ardhje dhe megjithatë nuk ka akoma të dhëna të kontakteve me havaianët. [[Historiani]] britanik Henry Kamen pretendon se hispanikët nuk e kishin aftësinë ta eksploronin në mënyrë të përshtatshme [[Oqeani Paqësor|Oqeanin Paqësor]] dhe nuk ishin të aftë ti gjenin ishujt që gjendeshin në një [[gjerësia gjeografike|gjerësi]] 20° në veri të itinerarit të drejtuar nga perëndimi i galeonëve dhe rrymat e tij.<ref>{{cite book|last=Kamen|first=Henry|lang=en|url=https://archive.org/details/empirehowspainbe00kame|title=Empire: How Spain Became a World Power, 1492–1763|year=2004|publisher=HarperCollins|url-access=registration|isbn=006093264-3}}</ref> Megjithatë, eksplorimi spanjoll i Paqësorit ishte thelbësor deri në fund të [[shekulli XVIII|shekullit të XVIII]]. Lundërtarët spanjollë zbuluan shumë ishuj duke përfshirë [[Guam]]in, Marianet, Karolinet dhe [[Filipinet]] në Paqësorin Verior, ashtu si dhe [[Tuvalu]]n, Markezas, [[Ishujt Solomon|Solomonët]], Guinenë e Re, dhe [[Ishulli i Pashkëve|Ishullin e Pashkëve]] Paqësorin Jugor. Lundërtarët spanjollë gjithashtu zbuluan [[Ishujt Pitcairn]] dhe arkipelagun [[Vanuatu]] gjatë kërkimit të tyre për ''Terra Australis'' në [[shekulli XVII|shekullin e XVII]]. Kjo veprimtari lundrimtare ngre pyetjen se nëse eksploratorët spanjollë mbërritën në [[Havai|Ishujt Havaianë]] dy shekuj para vizitës së parë të [[kapiteni i anijes|kapitenit]] [[Xhejms Kuk]] në vitin [[1778]]. Ruy López de Villalobos komandoi një flotë prej gjashtë anijesh që u nisën nga [[Akapulko]]ja në vitin [[1542]] me një lundërtar spanjoll të quajtur Ivan Gaetan ose Juan Gaetano në bord si pilot. Në varësi të interpretimit, raportet e Gaetanos duket se përshkruajnë zbulimin ose të Ishujve Havaianë ose të [[Ishujt Marshall|Ishujve Marshall]] në vitin [[1555]].<ref name="Kane">{{cite book|year=1996|last=Kane|first=Herb Kawainui|editor=Bob Dye|chapter=The Manila Galleons|title=Hawaiʻ Chronicles: Island History from the Pages of Honolulu Magazine|volume=1|publisher=University of Hawaii Press|lang=en|isbn=0-8248-1829-6|pages=25–32}}</ref> Udhëtimi drejtë perëndimit nga [[Meksika]] kalonte në jug të [[Havai]]t, duke kryer një ndalim të shkurtër në [[Guam]], para se të mbërrinin në [[Manila]]. Itinerari i saktë mbahej sekret për të mbrojtur [[monopoli]]n tregtar spanjoll ndaj fuqive të tjera rivale, dhe për të shmangur [[pirateria|piratët]] holandezë dhe anglezë. Si rrjedhojë e kësaj politike mbajtjeje sekrete, nëse spanjollët e zbuluan Havain gjatë udhëtimit të tyre, ata nuk do ti kishin publikuar gjetjet dhe zbulimin e tyre , duke mbetur kështu të panjohura. Nga rrëfimi i Gaetanos, Ishujt Havaianë nuk njiheshin se kishin ndonjë burim të çmuar, kështu që spanjollët nuk do të bënin ndonjë orvatje për tu ngulitur aty.<ref name="Kane"/> Kjo ndodhi në rastin e Ishujve Mariane dhe Karoline, që nuk u vendosën në mënyrë efektive deri në gjysmën e dytë të [[shekulli XVII|shekullit të XVII]]. Arkivat spanjolle përmbajnë një hartë që përshkruan ishujt në gjerësinë e [[Havai]]t, por me [[gjatësia gjeografike|gjatësi]] dhjetë gradë në lindje të ishujve (Metoda të besueshme në përcaktimin e gjatësisë nuk u zhvilluan deri në mesin e [[shekulli XVIII|shekullin e XVIII]]). Në këtë dorëshkrim, Ishulli i Mauit është quajtur ''La Desgraciada'' (i pafati, ose fatkeqi), dhe çfarë duket se është Ishulli i Havait është quajtur ''La Mesa'' (tavolina). Ishujt që i ngjasojnë KahoolaveS, Lanait dhe Molokait janë quajtur ''Los Monjes'' (murgjit).<ref>{{Cite web|title=Hawaii Nature Notes the Publication of the Naturalist Division, Hawaii National Park and the Hawaii Natural History Association|date=qershor 1959|lang=en|url=https://www.nps.gov/history/history/online_books/hawaii-notes/vol6-59h.htm|website=The Publication of the Naturalist Division, Hawaii National Park, and the Hawaii Natural History Association|url-status=dead|archive-date=1 shkurt 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201215829/https://www.nps.gov/history/history/online_books/hawaii-notes/vol6-59h.htm}}</ref> [[File:Manilajf9742 16.JPG|thumb|Përmendorja e Galeonëve Manila–Akapulko në sheshin ''Mexico'' në Intramuros, Manila]] Teoria se vizitorët e parë evropianë në [[Havai]] ishin spanjollët përforcohet nga gjetjet e William Ellis, një shkrimtar dhe misionar që jetoi në fillim të [[shekulli XIX|shekullit të XIX]] në Havai; ari rregjistroi mjaft histori folklorike rreth të huajve që e kishin vizituar Havain para kontaktit të parë me [[Xhejms Kuk|Kukun]]. Sipas shkrimtarit havajan Herb Kawainui Kane, një nga këto histori tregon: «''në lidhje me shtatë të huaj që zbarkuan tetë breza më herët në Gjirin Kealakekua me një varkë të pikturuar me një tendë ose kanop mbi pupë. Ata ishin të veshur me të bardha dhe të verdha, si dhe një bartëte një shpatë në anën e tij dhe një pendë në kapelen e tij. Gjatë zbarkimit, ata u gjunjëzuan duke u lutur. Havaianët, më ndihmues ndaj atyre që kishin më shumë nevojë, i pritën ata me dashamirësi. Të huajt së fundi u martuan me familjet e shefave, por emrat e tyre nuk mund të përfshiheshin në gjeneanologji''».<ref name="Kane"/> Disa studiues, veçanërisht amerikanë, i kanë refuzuar pretendimet për mungesë besueshmërie.<ref>{{cite book|author=Douglas L. Oliver|year=1989|title=The Pacific Islands|url=https://archive.org/details/pacificislands03edoliv_i0p2|lang=en|publisher=University of Hawaii Press|isbn=082481233-6|page=[https://archive.org/details/pacificislands03edoliv_i0p2/page/n58 45]}}</ref><ref>{{cite journal|author=John Wesley Coulter|title=Great Britain in Hawaii: The Captain Cook Monument|journal=The Geographical Journal|volume=130|issue=2|date=qershor 1964|lang=en|doi=10.2307/1794586}}</ref> Debati vijon nëse Ishujt Havaianë u vizituan faktikisht nga spanjollët në [[shekulli XVI|shekullin e XVI]]<ref>{{cite book|author=Tony Horwitz|year=2003|title=Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before|url=https://books.google.al/books?id=pwiqJFfKmb0C|publisher=Picador|lang=en|isbn=978-0-312-42260-8|page=452}}</ref> me studiues si Richard W. Rogers që kërkojnë për dëshmi të anijeve të mbytura spanjolle.<ref>{{cite book|author=Richard W. Rogers|url=https://books.google.al/books?id=2dOjAAAACAAJ|year=1999|title=Shipwrecks of Hawaii: A Maritime History of the Big Island|lang=en|publisher=Pilialoha Press|isbn=978-096734670-0}}</ref><ref>"Ndoshta autoriteti udhëheqës sot mbi anijet e mbytura havaiane", shkruan Peter von Buol, duke iu referuar Richard W. Rogers te {{cite journal|journal=Prologue|date=vjeshtë 2006|url=https://www.archives.gov/publications/prologue/2006/fall/pratt.html|title=Abner Pratt and Michigan's Honolulu House|volume=38|issue=3|lang=en|publisher=NARA}}</ref> ==Përgatitjet për kandidimin në UNESCO== Në vitin [[2010]], sekretari i punëve të jashtme të [[Filipinet|Filipineve]] organizoi një pritje diplomatike të ndjekur nga të paktën 32 vende, për diskutime rreth tregtisë historike të galeonëve dhe vendosjen e mundshme të një muzeu të galeonëve. Institucione të ndryshme [[meksika]]ne dhe dhe filipinase, si dhe politikanë bënë gjithashtu diskutime rreth rëndësisë së tregtisë së galeonëve në historinë e tyre të përbashkët.<ref name="galleonmuseum">{{Cite news|last=Angara|first=Edgardo|date=18 tetor 2014|title=A Galleon Museum in Manila|newspaper=Manila Bulletin|url=http://www.mb.com.ph/a-galleon-museum-in-manila/|lang=en|access-date=21 janar 2016|archive-url=https://archive.today/20160416111311/http://www.mb.com.ph/a-galleon-museum-in-manila/|archive-date=16 prill 2016}}</ref> Në vitin [[2013]], [[Filipinet]] nxorën një dokumentar në lidhje me itinerarin tregtar të Galeonëve të Manilës.<ref>{{Cite web|last=Rodis|first=Rodel|date=26 tetor 2013|title=The Second Coming of Filipinos to America|url=https://globalnation.inquirer.net/88743/the-second-coming-of-filipinos-to-america|work=inquirer.net|lang=en}}</ref> Në vitin [[2014]], idea për të kandiduar Itinerarin Tregtar të Galeonëve Manila–Akapulko si një [[Vende të trashëgimisë botërore|Trashëgimi Botërore]] u nis nga ambasadorët [[meksika]]n dhe filipinas në [[UNESCO]]. [[Spanja]] e ka mbështetur gjithashtu kandidimin dhe sugjeroi që arkivat e lidhura me itinerarin nën zotërim të Filipineve, Meksikës dhe Spanjës të kandidohen si pjesë të një tjetër liste të UNESCO-s, ''Rregjistrit të Kujtesës Botërore''.<ref>{{Cite web|last=Galvez|first=Manny|date=5 korrik 2015|lang=en|url=http://www.philstar.com/headlines/2015/07/05/1473367/spain-backs-inclusion-galleon-trade-route-world-heritage-list|title=Spain backs inclusion of galleon trade route to World Heritage List|access-date=14 dhjetor 2017|website=Philstar Global|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214072025/http://www.philstar.com/headlines/2015/07/05/1473367/spain-backs-inclusion-galleon-trade-route-world-heritage-list|archive-date=14 dhjetor 2017}}</ref> Në vitin [[2015]], Komisioni Kombëtar Filipinas i Unesco-s (Unacom) dhe departamenti i punëve të jashtme organizoi një takim ekspertësh për të diskutuar kandidimin e itinerarit tregtar. Disa nga temat e prezantuara përfshinin kantieret detare të Spanjës koloniale në Sorsogon, arkeologjinë nënujore në Filipine, ndikimin e itinerarit në tekstilet filipinase, udhëtimet drejtë lindjes të galeonëve nga [[Filipine]] në Meksikë të quajtur ''tornaviaje'', dhe përmasat historike të tregtisë së galeonëve duke u përqëndruar në dokumente të rëndësishme dhe të rralla arkivore.<ref>{{Cite web|last=Sembrano|first=Edgar Allan M.|date=26 prill 2015|title=Historic Manila-Acapulco Galleon Trade set for nomination to Unesco World Heritage List|url=https://lifestyle.inquirer.net/191580/historic-manila-acapulco-galleon-trade-set-for-nomination-to-unesco-world-heritage-list/|website=Inquirer Lifestyle|lang=en}}</ref> Në vitin [[2017]], [[Filipinet]] krijuan Muzeun ''Manila–Acapulco Galleon'' në ''Metro Manila'', një nga hapat e nevojshëm në kandidimin e itinerarit tregtar në [[UNESCO]].<ref>{{Cite web|last=Fernandez|first=Butch|date=8 gusht 2017|title=Manila-Acapulco Galleon Museum rises in SM MOA|url=https://businessmirror.com.ph/manila-acapulco-galleon-museum-rises-in-sm-moa/|website=BusinessMirror|lang=en}}</ref> Në vitin [[2018]], [[Meksika]] hapi galerinë e saj të Galeonëve të Manilës në muzeun arkeologjik të Puerto Vallartas, Kuale.<ref>{{Cite web|date=3 qershor 2018|title='El Galeón de Manila: The Spice Route' reopens museum in Puerto Vallarta|website=Vallarta Daily News|url=https://www.vallartadaily.com/el-galeon-de-manila/|lang=en}}</ref> Në vitin [[2020]], [[Meksika]] publikoi një dokumentar në lidhje me itinerarin tregtar të Galeonëve të Manilës.<ref>{{Cite web|last=Roa|first=Óscar|date=23 prill 2020|url=https://www.contrareplica.mx/nota-En-busqueda-del-Galeon-de-Manila20202342|title=En búsqueda del Galeón de Manila|website=ContraRéplica|language=es}}</ref> ==Shiko edhe== * [[Historia e Filipineve (1565-1898)]] * [[Inditë Lindore Spanjolle]] * [[Zhvillimi Naval Iberik 1400-1600]] * [[Shkencat Nautike Iberike 1400-1600]] * [[Epoka e zbulimeve]] * [[Epoka e Lundrimit me Vela]] * [[Periudha e hershme moderne]] * [[Kolonizimi Spanjoll i Amerikës]] * [[Armada Spanjolle]] * [[Zbulimi portugez i rrugës detare të Indisë]] * [[Armadat Portugeze të Indisë]] * [[Galeoni]] * [[Historia e detarisë së lashtë]] * [[Peripli]] * [[Portolanët]] * [[Historia Detare]] * [[Marinat dhe anijet e lashta]] * [[Fuqia Detare]] * [[Thalasokracia]] * [[Lundrimi përqark botës]] * [[Lundrimi fenikas përqark Afrikës]] * [[Republikat Detare]] ==Shpjegime== <references group=Shpjegimi/> == Referime == <References/> === Bibliografia === {{refbegin}} * {{cite book|editor=Salvador Bernabéu Albert|year=2013|lang=es|title=La Nao de China, 1565-1815. Navegación, comercio e intercambios culturales|publisher=Universidad de Sevilla|isbn=978-844721537-9}} * {{cite journal|author=Katharine Bjork|year=1998|title=The Link that Kept the Philippines Spanish: Mexican Merchant Interests and the Manila Trade, 1571–1815|journal=Journal of World History|volume=9|issue=1|lang=en|pages=25–50}} * {{cite book|last=Brook|first=Timothy|year=1998|publisher=University of California Press|url=https://books.google.com/books?id=YuMcHWWbXqMC|title=The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China|lang=en|isbn=0-520-21091-3|location=Berkeley}} * {{Cite book|last1=Burkholder|first1=Mark A.|title=Colonial Latin America|url=https://archive.org/details/coloniallatiname0000burk_y9g7|lang=en|last2=Johnson|first2=Lyman L.|date=2019|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-064240-2|oclc=1015274908|edition=i 10-të|location=Nju Jork}} * {{cite journal|author=John Wesley Coulter|title=Great Britain in Hawaii: The Captain Cook Monument|journal=The Geographical Journal|volume=130|issue=2|date=qershor 1964|lang=en|doi=10.2307/1794586}} * {{cite journal|author=José Manuel Pereira Fernández|date=2008|title=Andrés de Urdaneta: ''In memoriam'' en el quinto centenario de su nacimiento|journal=Revista de Historia Naval|url=https://armada.defensa.gob.es/archivo/mardigitalrevistas/rhn/2008/2008102.pdf|publisher=Ministria e Mbrojtjes (Spanjë)|issue=102|language=es|issn=0212-467-X|access-date=19 nëntor 2020|page=16}} * {{cite book|author=Shirley Fish|year=2011|publisher=AuthorHouse|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=kk_iU0f-iT8C|title=The Manila-Acapulco Galleons: the Treasure Ships of the Pacific: With an Annotated List of the Transpacific Galleons 1565-1815|isbn=978-145677543-8|access-date=4 gusht 2023}} * {{cite book|author1=Dennis O. Flynn|author2=Arturo Giráldez|title=China and the Birth of Globalization in the 16th Century|url=https://archive.org/details/chinabirthofglob0000flyn|year=2010|publisher=Ashgate Publishing|lang=en|place=Farnham}} * {{cite journal|last1=La Follette|first1=Cameron|last2=Deur|first2=Douglas|last3=Griffin|first3=Dennis|last4=Williams|first4=Scott S.|title=Oregon's Manila Galleon|lang=en|journal=Oregon Historical Quarterly|date=korrik 2018|publisher=Oregon Historical Society|volume=119|issue=2|doi=10.5403/oregonhistq.119.2.0150|s2cid=165403120|pages=150–59}} * {{cite journal|last1=La Follette|first1=Cameron|last2=Deur|first2=Douglas|lang=en|url=https://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1179&context=anth_fac|title=Views Across the Pacific: The Galleon Trade and Its Traces in Oregon|journal=Oregon Historical Quarterly|date=korrik 2018|publisher=Oregon Historical Society|volume=119|issue=2|doi=10.5403/oregonhistq.119.2.0160|s2cid=165790449|access-date=23 tetor 2019|pages=160–91}} * {{cite journal|last1=La Follette|first1=Cameron|last2=Deur|first2=Douglas|last3=Gonzalez|first3=Esther|lang=en|title=The Galleon's Final Journey: Accounts of Ship, Crew, and Passengers in the Colonial Archives|journal=Oregon Historical Quarterly|volume=119|url=https://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1180&context=anth_fac|issue=2|date=korrik 2018|doi=10.5403/oregonhistq.119.2.0210|pages=210–249}} * {{cite book|author=José Luis Gasch-Tomás|year=2018|title=The Atlantic World and the Manila Galleon: Circulation, Market, and Consumption of Asian Goods in the Spanish Empires, 1565-1650|place=Leiden|publisher=Brill|lang=en}} * {{cite book|author=Arturo Giraldez|year=2015|title=The Age of Trade: The Manila Galleons and the Dawn of the Global Economy|publisher=Rowman & Littlefield|lang=en|place=Lanham, MA}} * {{cite book|author=Rudy P. Guevarra|year=2007|title=Mexipino: A History of Multiethnic Identity and the Formation of the Mexican and Filipino Communities of San Diego, 1900–1965|publisher=University of California|lang=en|place=Santa Barbara|isbn=054912286-9}} * {{cite journal|last=Hayes|first=John D.|title=The Manila Galleons|date=1934|lang=en|url=https://www.usni.org/magazines/proceedings/1934/december/manila-galleons|journal=United States Naval Institute Proceedings|volume=60|issue=12|page=382}} * {{cite book|author=Derek Hayes|publisher=Douglas & McIntyre|year=2001|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=0Z26YL407SkC&pg=PA152|title=Historical atlas of the North Pacific Ocean: maps of discovery and scientific exploration, 1500–2000|isbn=978-155054865-5}} * {{cite book|author=Tony Horwitz|title=Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before|url=https://books.google.al/books?id=pwiqJFfKmb0C|year=2003|publisher=Picador|lang=en|isbn=978-0-312-42260-8}} * {{cite book|last=Kamen|first=Henry|title=Empire: How Spain Became a World Power, 1492–1763|url=https://archive.org/details/empirehowspainbe00kame|year=2004|publisher=HarperCollins|lang=en|url-access=registration|isbn=006093264-3}} * {{cite book|last=Kane|first=Herb Kawainui|editor=Bob Dye|year=1996|publisher=University of Hawaii Press|chapter=The Manila Galleons|title=Hawaiʻ Chronicles: Island History from the Pages of Honolulu Magazine|lang=en|volume=1|location=Honolulu|isbn=0-8248-1829-6|pages=25–32}} * {{cite book|author=Deborah Oropeza Keresey|year=2007|title=Los 'indios chinos' en la Nueva España: la inmigración de la Nao de China, 1565–1700|lang=en|publisher=El Colegio de México, Centro de Estudios Históricos; PhD dissertation}} * {{cite book|author=Josemaria Salutan Luengo|year=1996|title=A History of the Manila-Acapulco Slave Trade, 1565–1815|publisher=Mater Dei Publications|lang=en|place=Tubigon, Bohol}} * {{cite book|author=Charles C. Mann|title=1493: Uncovering the New World Columbus Created|url=https://books.google.al/books?id=IqaMEWNvsJQC|year=2011|publisher=Random House Digital|lang=en|isbn=978-0-307-59672-7}} * {{cite book|author=Eva Maria Mehl|year=2016|title=Forced Migration in the Spanish Pacific World|publisher=[[Cambridge University Press]]|lang=en}} * {{cite journal|author=William J. McCarthy|year=1993|journal=Colonial Latin American Historical Review|title=Between Policy and Prerogative: Malfeasance in the Inspection of the Manila Galleons at Acapulco, 1637|volume=2|issue=2|lang=en|pages=163–83}} * {{cite journal|last1=Mejia|first1=Javier|title=The Economics of the Manila Galleon|url=https://nyuad.nyu.edu/content/dam/nyuad/academics/divisions/social-science/working-papers/2019/0023.pdf|journal=Working Paper|publisher=New York University|date=2019|lang=en|place=Abu Dhabi|volume=23}} * {{cite book|author=Douglas L. Oliver|year=1989|title=The Pacific Islands|url=https://archive.org/details/pacificislands03edoliv_i0p2|publisher=University of Hawaii Press|lang=en|page=[https://archive.org/details/pacificislands03edoliv_i0p2/page/n58 45]|isbn=082481233-6}} * {{cite book|author=Thomas J. Osborne|year=2013|publisher=John Wiley & Sons|url=https://books.google.al/books?id=oqFtdhdbt7UC|title=Pacific Eldorado: A History of Greater California|lang=en|isbn=978-1-4051-9454-9}} * {{Cite journal|last=Onetto Pavez|first=Mauricio|title=Geopolítica americana a escala global. El estrecho de Magallanes y su condición de "pasaje-mundo" en el siglo XVI|journal=Historia|doi=10.4067/S0717-71942020000200521|volume=53|issue=2|year=2020|lang=es|doi-access=free|pages=521–559}} * {{cite book|author1=I. Rodríguez Rodríguez|title=Andrés de Urdaneta, agustino. En carreta sobre el Pacífico|author2=J. Álvarez Fernández|date=1991|language=es|location=Zamora}} * {{cite book|author=Richard W. Rogers|title=Shipwrecks of Hawaii: A Maritime History of the Big Island|url=https://books.google.al/books?id=2dOjAAAACAAJ|lang=en|publisher=Pilialoha Press|year=1999|isbn=978-096734670-0|place=Haleiva, Havai}} * {{Cite journal|last=Schottenhammer|first=Angela|title=Connecting China with the Pacific World|url=https://www.academia.edu/44625493/|journal=Orientierungen: Zeitschrift zur Kultur Asiens|date=2019|volume=31|lang=en|pages=111–170}} * {{cite journal|author=William Lytle Schurz|journal=Southwestern Historical Quarterly|url=https://archive.org/stream/jstor-30234744/30234744|volume=21|issue=2|title=The Manila Galleon and California|date=1917|lang=en|pages=107-26}} * {{Cite book|last=Schurz|first=William Lytle|date=1939|title=The Manila Galleon|url=https://books.google.com/books?id=4YRDAAAAIAAJ|publisher=E. P. Dutton & Co., Inc.|lang=en|location=Nju Jork}} * {{cite book|author=Tatiana Seijas|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=2014|url=https://books.google.com/books?id=d-DGAwAAQBAJ|title=Asian Slaves in Colonial Mexico: From Chinos to Indians|lang=en|isbn=978-1-139-95285-9}} * {{Cite journal|last=Seijas|first=Tatiana|date=2016|journal=Colonial Latin American Review|url=https://doi.org/10.1080/10609164.2016.1180787|title=Inns, mules, and hardtack for the voyage: the local economy of the Manila Galleon in Mexico|lang=en|volume=25|issue=1|doi=10.1080/10609164.2016.1180787|s2cid=163214741|issn=1060-9164|pages=56–76}} * {{cite journal|last=Stampa|first=Manuel Carrera|title=La Nao de la China|journal=Historia Mexicana|url=https://www.jstor.org/stable/25134990|date=1959|volume=9|issue=33|jstor=25134990|lang=es|pages=97–118}} * {{Cite journal|last=Valdez-Bubnov|first=Ivan|date=2019|title=Crown, trade, church and indigenous societies: The functioning of the Spanish shipbuilding industry in the Philippines, 1571–1816|journal=International Journal of Maritime History|language=en|volume=31|issue=3|hdl-access=free|doi=10.1177/0843871419860698|hdl=20.500.12525/1301|s2cid=204432430|pages=559–73}} * {{cite book|author=Glyn Williams|year=1999|title=The Prize of All the Oceans|url=https://archive.org/details/prizeofalloceans0000will_n9v8|publisher=Viking|lang=en|isbn=0-670-89197-5|location=Nju Jork}} * {{cite book|last=Williams|first=Scott S.|year=2016|editor-last=Wu|lang=en|editor-first=Chunming|url=https://books.google.al/books?id=tnH_DAAAQBAJ&pg=PA146|chapter=Chapter 8: The Beeswax Wreck, A Manila Galleon in Oregon, USA|title=Early Navigation in the Asia-Pacific Region: A Maritime Archaeological Perspective|publisher=Springer|isbn=978-981-10-0904-4|access-date=23 tetor 2019|pages=146–68}} {{refend}} ==Lidhje të jashtme== {{Commons category|category:Manila galleon|Galeonët e Manilës}} *[https://web.archive.org/web/20200104142755/http://ns.gov.gu/galleon/ Findings from the wreck of ''Nuestra Senora de la Concepcion'' in the Marianas, 1638] *[http://www.metmuseum.org/toah/hd/mgtr/hd_mgtr.htm Metropolitan Museum: Manila Galleon] *[https://web.archive.org/web/20041023060558/http://www.mms.gov/omm/pacific/kids/manilagalleons.htm Manila Galleons along the Californian coasts] *[http://www.galeondemanila.org Asociación Cultural Galeón de Manila], Spanish-Philippine research group based in Madrid (in Spanish) [[Kategoria:Anije të shekullit të XVI]] [[Kategoria:Lloje anijesh]] [[Kategoria:Anije sipas llojit]] [[Kategoria:Anije tregtare]] [[Kategoria:Luftanije]] [[Kategoria:Lundrim]] [[Kategoria:Kolonializmi historik evropian]] [[Kategoria:Histori detare]] [[Kategoria:Perandoria Spanjolle]] [[Kategoria:Taktika lufte detare]] [[Kategoria:Forca detare]] [[Kategoria:Transport detar]] [[Kategoria:Historia ushtarake e Oqeanit Paqësor]] [[Kategoria:Histori e transportit]] [[Kategoria:Tregti ndërkombëtare]] [[Kategoria:Vende të Trashëgimisë Botërore]] [[Kategoria:Trashëgimia kulturore]] [[Kategoria:Trashëgimi botërore në Azi]] [[Kategoria:Trashëgimi botërore në Amerikë]] [[Kategoria:Trashëgimi botërore në Evropë]] q1qe5fdpum31mr36ueifjfg9s8k0egf Kolonizimi Britanik i Amerikës 0 380655 3002520 2988206 2026-06-28T01:36:57Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002520 wikitext text/x-wiki [[File:British in the Americas.PNG|thumb|339px|Kolonitë e [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Britanisë së Madhe]] në [[Amerika britanike|Amerikë]]]] '''Kolonizimi Britanik i Amerikës''' është historia e vendosjes së kontrollit, ngulimeve dhe kolonizimit të kontinenteve të Amerikës nga [[Zotërimet Angleze të Përtejdetit|Anglia]], [[Kolinizimi skocez i Amerikës|Skocia]], dhe, pas vitit [[1707]], [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|Britania e Madhe]]. Përpjekjet e kolonizimit filluan në fundin e [[shekulli XVI|shekullit të XVI]] me orvatjet e dështuara nga [[Mbretëria e Anglisë|Anglia]] për të themeluar koloni permanente në Veri. [[Zotërimet Angleze të Përtejdetit|Kolonia e parë angleze në Amerikë]] u themelua në [[Jamestown]], në vitin [[1607]]. Koloni u themeluan në [[Amerika Veriore|Amerikën Veriore]], [[Amerika Qendrore|Amerikën Qendrore]], [[Amerika Jugore|Amerikën Jugore]] dhe në [[Karaibet|Karaibe]]. Megjithëse shumica e kolonive britanike në [[Amerika|Amerikë]] në vijim fituan pavarësinë, disa koloni mbetën nën juridiksionin e Britanisë si [[Territoret e Jashtme Britanike|Territore Britanike Përtejdetit]]. Ngulimi i parë i dokumentuar i evropianëve në Amerikë u themelua nga [[Fiset Nordike]] rreth vitit [[1000]] në atë që tani është [[Toka e Re dhe Labradori|Njufaundlandi]], i quajtur [[Vinlanda|Vinland]] nga nordikët. [[Kolonizimi Evropian i Amerikës|Eksplorimet e mëvonshme evropiane]] të [[Amerika Veriore|Amerikës Veriore]] do të nisnin me [[Udhëtimet e Kristofor Kolombit|ekspeditën e vitit 1492]] të [[Kristofor Kolombi]]t të sponsorizuar nga [[Spanja]]. Ngulimet angleze do të fillonin pothuajse një shekull më vonë. Sir [[Walter Raleigh]] krijoi koloninë jetëshkurtër të Roanokes në vitin [[1585]]. Ngulimi i vitit [[1607]] të [[Jamestown|Kolonisë së Jamestown-it]] do të zhvillohej në Koloninë e Virxhinias. ''Virgineola''—e kolonizuar jo qëllimisht nga anija e shkatërruar e Kompanisë së Virxinias ''Sea Venture'' në vitin [[1609]] dhe e riemërtuar ''The Somers Isles'' — njihet akoma me emrin e saj të vjetër spanjoll [[Bermuda]]. Në vitin [[1620]], një grup kryesisht pelegrinësh separatistë fetarë themeluan një koloni të dytë permanente në territorin kontinental, në brigjet e [[Masaçusec|Masaçusetsit]]. Gjatë [[shekulli XVII|shekujve të XVII]] dhe [[shekulli XVIII|të XVIII]] u themeluan mjaft koloni të tjera angleze në [[Amerika Veriore|Amerikën Veriore]]. Me autorizimin e një karte mbretërore, kompania e Gjirit të Hjudsonit themeloi territorin e Tokës së Rupertit në basenin kullues të Gjirit të Hjudsonit. [[Anglezët]] themeluan ose pushtuan gjithashtu mjaft koloni në [[Karaibet|Karaibe]], duke përfshirë [[Historia e Ishujve Barbados|Barbadosin]] dhe [[Xhamajka|Xhamaikën]]. [[Mbretëria e Anglisë|Anglia]] do të zaptonte koloninë e Holandës së Re gjatë Lutërave Anglo-Holandeze të mesit të [[shekulli XVII|shekullit të XVII]], duke e ndarë [[Amerika Veriore|Amerikën Veriore]] midis [[Zotërimet Angleze të Përtejdetit|Anglisë]], [[Amerika Spanjolle|Spanjës]] dhe [[Amerika franceze|Francës]]. Pas dekadash luftimi me [[Mbretëria e Francës|Francën]], [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|Britania]] do të merte kontrollin e kolonisë franceze të [[Kanadaja|Kanadasë]] dhe territorin francez në lindje të [[Lumi i Misisipit|Lumit të Misisipit]], ashtu si dhe mjaft territore të [[Karaibet|Karaibeve]], në vitin [[1763]]. Shumë nga kolonitë e [[Amerika Veriore|Amerikës Veriore]] do të fitonin pavarësinë nga Britania nëpërmjet fitores në [[Lufta Revolucionare Amerikane|Luftën Revolucionare Amerikane]], që përfundoi në vitin [[1783]]. Historianët e përmendin [[Perandoria Britanike|Perandorinë Britanike]] pas vitit [[1783]] si "Perandoria e Dytë Britanike"; Kjo periudhë pa përqëndrim të rritur të Britanisë mbi [[Azia|Azinë]] dhe [[Afrika|Afrikën]] në vend të [[Amerika|Amerikës]] dhe përqëndrim në rritje në zgjerimin e tregtisë në vend të zotërimeve tregtare. Megjithatë, Britania vazhdoi të kolonizonte pjesë të Amerikës në [[shekulli XIX|shekullin e XIX]], duke marrë kontrollin e [[Kolumbia Britanike|Kolumbias Britanike]] dhe themelimin e kolonive të [[Ishujt Falkland|Ishujve Folkland]] dhe [[Historia e Belizës|Hondurasit Britanik]]. Ajo fitoi gjithashtu kontrollin e mjaft kolonive, duke përfshirë [[Trinidadi dhe Tobago|Trinidadit]] dhe [[Historia e Guajanës|Guajanës Britanike]], duke pasuar humbjen e vitit [[1815]] të [[Franca|Francës]] në [[Luftërat Napoleonike]]. Në mesin e [[shekulli XIX|shekullit të XIX]], Britania nisi proçesin e dhënies së vetë-qeverisjes kolonive të saja të mbetura në [[Amerika Veriore|Amerikën Veriore]]. Shumica e këtyre kolonive iu bashkuan Konfederatës së Kanadasë në vitet [[1860]] ose [[1870]], megjithëse [[Toka e Re dhe Labradori|Njufaundlandi]] nuk do ti bashkohej Kanadasë deri në vitin [[1949]]. [[Kanadaja]] do të fitonte autonominë e plotë pas kalimit të Statutit të Uestminsterit në vitin [[1931]], megjithëse ajo mbajti lidhje të ndryshme me Britaninë dhe akoma e njeh monarkun britanik si kreun e shtetit. Duke pasuar vendosjen e [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]], shumica e kolonive të mbetura britanike në Amerikë fituan pavarësinë midis viteve [[1962]] dhe [[1983]]. Shumë nga kolonitë e mëparshme britanike janë pjesë e [[Komonuelthi i Kombeve|Komonuelthit të Kombeve]], Një organizatë që përbëhet kryesisht nga ish-kolonitë e [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]]. ==Sfondi: eksplorimet dhe kolonizimet e hershme të Amerikës== [[File:Spanish Empire in 1598.png|thumb|left|422px|Nga fundi i [[Shekulli XVI|shek. të XVI]], Bashkimi Iberik i Spanjës dhe Portugalisë kolonizuan një pjesë të rëndësishme të Amerikës, por pjesët e tjera të saj nuk ishin kolonizuar akoma nga fuqitë evropiane]] {{Further|Epoka parakolumbiane|Epoka e zbulimeve|Kolonizimi Evropian i Amerikës}} Duke ndjekur [[Udhëtimet e Kristofor Kolombit|udhëtimin e parë]] të [[Kristofor Kolombi]]t në vitin [[1492]], [[Spanja]] dhe [[Portugalia]] vendosën koloni në [[Bota e Re|Botën e Re]], duke nisur [[Kolonizimi Evropian i Amerikës|kolonizimin evropian të Amerikës]].<ref name="69Richter70">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n96 69]–70}}</ref> [[Kolonizimi Francez i Amerikës|Franca]] dhe [[Zotërimet Angleze të Përtejdetit|Anglia]], dy fuqi të tjera madhore të [[shekulli XV|shekullit të XV]] të [[Evropa Perëndimore|Evropës Perëndimore]], përdorën eksploratorë menjëherë pas kthimit të udhëtimit të parë të [[Kristofor Kolombi|Kolombit]]. Në vitin [[1497]], mbreti Henri VII i Anglisë dërgoi një ekspeditë të drejtuar nga John Cabot, për të eksploruar brigjet e [[Amerika Veriore|Amerikës Veriore]], por mungesa e metaleve të çmuara ose pasurive të tjera i shkurajoi si spanjollët ashtu dhe anglezët nga ngulimi i përhershëm në [[Amerika Veriore|Amerikën Veriore]] gjatë fillimit të [[shekulli XVII|shekullit të XVII]].<ref name="83Richter85">{{cite book|author=Daniel K. Richter|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|year=2011|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n110 83]–85}}</ref> Eksploratorët e mëvonshëm si Martin Frobisher dhe Henry Hudson, lundruan drejtë [[Bota e Re|Botës së Re]] në kërkim të Kalimit Veri-Perëndimor, midis [[Oqeani Atlantik|Oqeanit Atlantik]] dhe [[Azia|Azisë]], por qenë të paaftë të gjenin një itinerar të realizueshëm.<ref name="121Richter123">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n148 121]–23}}</ref> Evropianët krijuan baza peshkimi në Brigjet e Mëdha të Njufaundlandit dhe tregtuan metale, qelq dhe veshje për ushqime dhe gëzofë, duke nisur tregtinë e gëzofëve të Amerikës Veriore.<ref name="129Richter130">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n156 129]–30}}</ref> Gjatë mesit të vitit [[1585]] Bernard Drake nisi një ekspeditë drejtë Njufaundlandit, që i gjymtoi flotat spanjolle dhe portugeze të peshkimit aty, nga e cila ato nuk do të rikuperoheshin kurrë më. Kjo do të kishte pasoja në këndvështrimin e zgjerimit dhe ngulimit kolonial anglez. Në [[Deti i Karaibeve|Detin e Karaibeve]], lundërtarët anglezë i shpërfillën kufizimet tregtare spanjolle dhe plaçkisnin anijet e thesarit spanjoll.<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n529 16]–17}}</ref> [[Zotërimet Angleze të Përtejdetit|Kolonizimi anglez i Amerikës]] ishte mbështetur te kolonizimi anglez i [[Irlanda|Irlandës]], veçanërisht ngulimet e [[Munsteri]]t, kolonia e parë e [[Mbretëria e Anglisë|Anglisë]],<ref>{{cite journal|last1=Doan|first1=James E.|title='An Island in the Virginian Sea': Native Americans and the Irish in English Discourse, 1585–1640|journal=New Hibernia Review|date=1997|volume=1|issue=1|doi=10.1353/nhr.1997.a925184|jstor=20557371|language=en|pages=79–99}}</ref> duke përdorur të njëjtat taktika si Ngulimet në Irlandë. Shumë nga kolonistët e parë të [[Amerika Veriore|Amerikës Veriore]] e kishin filluar në kolonizimin e Irlandës, duke përfshirë një grup të njohur si ''Ëest Country Men''. Kur Sir [[Walter Raleigh]] zbarkoi në [[Virxhinia]], ai i krahasoi [[Popujt indigjenë të Amerikës|amerikanët vendas]] me irlandezët e egër.<ref>{{cite news|last1=Halley|first1=Catherine|title=The Construction of America, in the Eyes of the English|date=4 dhjetor 2019|url=https://daily.jstor.org/the-construction-of-america-in-the-eyes-of-the-english/|work=JSTOR Daily|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=From Carrigaline to Virginia, USA|language=en|url=https://www.carrigdhoun.com/post/from-carrigaline-to-virginia-usa|date=14 tetor 2020|work=carrigdhoun.com}}</ref><ref>{{cite book|author=Alan Taylor|title=American Colonies: The Setting of North America|year=2001|url=https://archive.org/details/americancolonies00tayl|publisher=Penguin Books|language=en|isbn=978-014200210-0|pages=[https://archive.org/details/americancolonies00tayl/page/n138 119], 123}}</ref> Si Roanoke ashtu dhe [[Jamestown]] kishin qenë mbështetur në modin e kolonizimit irlandez.<ref>{{cite thesis|date=1992|last1=Duff|first1=Meaghan|title='This Famous Island In The Virginia Sea': The Influence Of The Irish Tudor And Stuart Plantation Experiences in the Evolution of American Colonial Theory and Practice|doi=10.21220/s2-kvrp-3b47|language=en}}</ref> Në fundin e [[shekulli XVI|shekullin e XVI]], [[Anglia]] [[Protestantizmi|protestante]] u përfshi në një luftë fetare me [[Spanja|Spanjën]] [[Katolicizmi|katolike]]. Duke kërkuar ta dobësonte fuqinë ekonomike dhe ushtarake të Spanjës, [[korsari|korsarët]] anglezë si [[Francis Drake]] dhe Humphrey Gilbert sulmonin anijet transportuese spanjolle.<ref name="98Richter100">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n125 98]–100}}</ref> Gilberti propozoi [[Amerika Veriore Britanike|kolonizimin e Amerikës Veriore]] sipas modelit spanjoll, me synimin e krijimit të një perandorie fitimprurëse angleze, që mund të shërbente edhe si një bazë për [[korsari]]në. Pas vdekjes së Gilbertit, kauzën e kolonizimit të [[Amerika Veriore|Amerikës Veriore]] e mori [[Walter Raleigh]], duke sponsorizuar një ekspeditë prej 500 vetash në Ishullin Roanoke. Në vitin [[1584]], kolonistët themeluan koloninë e parë permanente në Amerikën Veriore,<ref name="100Richter102">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n127 100]–02}}</ref> por kolonët ishin pak të përgatitur për jetën në [[Bota e Re|Botën e Re]] dhe nga viti [[1590]] ata ishin zhdukur. Ka një larmi teorish se çfarë u ndodhi kolonëve aty. Teoria më popullore është se kolonët u larguan në kërkim të një zone të re për tu ngulitur në Çisëpik, duke i lënë kolonët e mbetur të integroheshin me tributë vendore amerikane.<ref name="103Richter107">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/103 103]–07}}</ref> Një orvatje e veçuar kolonizimi në Njufaundland gjithashtu dështoi.<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|page=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n555 5]}}</ref> Megjithë dështimin e këtyre ngulimeve të hershme, [[anglezët]] mbetën të interesuar në [[Amerika Veriore Britanike|kolonizimin e Amerikës Veriore]] për arsye ekonomike dhe ushtarake.<ref name="Richter112">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|page=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/112 112]}}</ref> ==Kolonizimi i hershëm, 1607–1630== {{Further|Zotërimet Angleze të Përtejdetit|Kolonizimi skocez i Amerikës}} [[File:James I of England 404446.jpg|thumb|[[Jamestown]], ngulimi i parë permanent anglez në Amerikën Veriore, i krijuar gjatë mbretërimit të [[Xhejmsi VI i Skocisë dhe I i Anglisë|Xhejmsit I të Anglisë]] (1603–1625)]] Në vitin [[1606]], mbreti [[Xhejmsi VI i Skocisë dhe I i Anglisë|Xhejmsi I i Anglisë]] i dha karta si Kompanisë së Plajmuthit ashtu dhe Kompanisë së Londrës me qëllimin e themelimit të ngulimeve permanente në [[Amerika Veriore|Amerikën Veriore]]. Në vitin [[1607]], Kompania e Londrës themeloi një koloni permanente në [[Jamestown]], në Gjirin Çesëpik, por Kolonia e Pofamit të Kompanisë së Plajmuthit rezultoi jetëshkurtër. Afërsisht 30,000 banorë algonkianë jetonin në rajon në atë kohë.<ref>{{cite web|title=English Colonization Begins|website=Digital History|publisher=University of Houston|language=en|url=https://www.digitalhistory.uh.edu/disp_textbook.cfm?smtid=2&psid=3574}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Kolonët në [[Jamestown]] u përballën me vështirësi të skajshme dhe nga viti [[1617]] kishte vetëm 351 të mbijetuar nga 1700 kolonë, që ishin transferuar në [[Jamestown]].<ref name="113Richter115">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n140 113]–15}}</ref> Pasi virxhiniasit zbuluan rritjen fitimprurëse të [[duhani]]t, popullsia e ngulimit u rrit nga 400 kolonë në vitin [[1617]], në 1240 të tillë në vitin [[1622]]. Kompania e Londrës falimentoi pjesërisht për shkak të luftërave të shpeshta me indianët e afërt amerikanë, duke çuar që kurora angleze të merte kontrollin e drejtpërdrejtë të Kolonisë së Virxhinias, pasi [[Jamestown]] dhe mjediset e tij rrethuese u bënë të njohura.<ref name="116Richter117">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n143 116]–17}}</ref> Në vitin [[1609]], ''Sea Venture'', anija flamurtare e Kompanisë angleze të Londrës, një divizion i Kompanisë së Virxhinias, që bartëte admiral Sir George Somers dhe zv.guvernatorin e ri të [[Jamestown]]-it, Sir Thomas Gates, u shty qëllimisht në bregun pran pranë arkipelagut të [[Bermuda|Bermudës]] për të parandaluar fundosjen e saj gjatë një [[uragani]] më 25 korrik. 150 pasagjerët dhe ekuipazhi ndërtuan dy anije të reja, ''Deliverance'' dhe ''Patience'' dhe shumica u larguan nga [[Bermuda]] prapë për në [[Jamestown]] më 11 maj [[1610]]. Dy veta qëndruan pas dhe u bashkuan nga një i tretë pasi anija ''Patience'' u kthye prapë, pastaj u largua për në [[Anglia|Angli]] (synohej të kthehej në [[Jamestown]], pasi të grumbullonte më shumë ushqime në Bermude), duke siguruar se Bermuda të mbetej e banuar dhe në zotërim të [[Mbretëria e Anglisë|Anglisë]] dhe Kompanisë së Londrës nga vitit [[1609]] deri në vitin [[1612]], kur mbërritën më shumë kolonë dhe zv. guvernatori i parë nga [[Anglia]], duke pasuar zgjatjen e Kartës Mbretërore të Kompanisë së Londrës, për të shtuar zyrtarisht Bermudën në territorin e [[Virxhinia]]s. Arkipelagu u emërtua zyrtarisht ''Virgineola'', megjithëse ai u ndryshua shpejtë në ''The Somers Isles'', që mbeti një emërtim zyrtar, megjithëse arkipelagu tashmë ishte famëkeq si ''[[Bermuda]]'' dhe emërtimi i vjetër spanjoll do ti rezistonte zëvendësimit. Zv. Gvernatori dhe kolonët që mbërritën në vitin [[1612]], menjëherë u vendosën në Ishullin e Smithit, ku tre të mbeturit pas nga anija ''Sea Venture'' po lulëzonin, para se të zhvendoseshin në Ishullin e Sant Xhorxhit, ku themeluan qytetin e ''Londrës së Re'', që shpejt u riemërtua qyteti i Sant Xhorxhit (qyteti i parë vërtet i suksesshëm i themeluar nga anglezët në [[Bota e Re|Botën e Re]], pasi [[Jamestown]]-it në të vërtetë ishte ''Fortesa Xhejms'', një strukturë rudimentare mbrojtëse, në vitin [[1612]]).<ref>{{cite web|title=Bermuda – History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/bermuda-history-and-heritage-14340790/|website=Smithsonian.com|language=en|access-date=6 shtator 2019}}</ref> [[Bermuda]] shpejt u bë më e populluar, e vetë-mjaftueshme dhe e begatë, sesa [[Jamestown]]-i dhe një kompani e dytë, ''Company of the City of London for the Plantacion of The Somers Isles'' (e njohur më shumë si Kompania e Ishujve Somers) e dalë nga Kompania e Londrës në vitin [[1615]] dhe vijoi ta administronte Bermudën pasi karta mbretërore e Kompanisë së Londrës u revokua në vitin [[1624]] (karta mbretërore e Kompanisë së Ishujve Somers do të revokohej ngjashmërisht në vitin [[1684]]). [[Bermuda]] provoi e para kultivimin e [[duhani]]t si motorin ekonomik të zhvillimit të saj, por pasi bujqësia e duhati të Virxhinias do ta tejkalonte atë në vitet [[1620]] dhe kolonitë e reja në [[Inditë Perëndimore]] gjithashtu krijuan industrinë e duhanit, çmimi i duhanit bermudian ra dhe kolonia u bë jo fitimprurëse për aksionerët e shumtë të kompanisë, që kishin qëndruar kryesisht në Angli, ndërsa menaxherët kultivonin tokën e tyre me punën e shërbyesëve të borxhit. Dhoma e Asamblesë së Bermudës zhvilloi sesionin e saj të parë në vitin [[1620]] (Dhoma e Përfaqësuesve të Virxhinias e kishte zhvilluar sesionin e parë në vitin [[1619]]), por me pronarët e tokave rezidentë në [[Bermuda]] në vijim nuk pati kualifikim pronësor, ndryshe nga [[Dhoma e Komunëve të Mbretërisë së Bashkuar|Dhoma e Komunëve]]. Pas rënies së [[duhani]]t, shumë aksionerë në mungesë (ose {{lang|en|Adventurers}}) i shitën aksionet e tyre te menaxherët, me industrinë bujqësore, që do të shkonte me shpejtësi drejtë fermave familjare që kultivonin të mbjella për mbajtjen e familjes në vend të duhanit. Bermudianët shpejtë gjetën se ata mund ti shisnin ushqimet e tyre të tepërta në [[Inditë Perëndimore, ku koloni si [[Barbadosi]] kultivonte duhan, duke i përjashtuar drithrat. Pasi anija depo e kompanisë nuk do ti bartëte eksportet e tyre ushqimore në [[Inditë Perëndimore]], bermudianët filluan të ndërtonin anijet e tyre nga dëllënja e Bermudeve, duke zhvilluar slupin e shpejtë dhe të zhdërvjellët të Bermudeve dhe velaturën bermudiane. Midis fundit të viteve [[1610]] dhe [[Revolucioni Amerikan|Revolucionit Amerikan]], britanikët llogaritet se transportuan 50,000 deri në 120,000 të dënuar në kolonitë e tyre amerikane.<ref>{{cite journal|last=Butler|first=James Davie|title=British Convicts Shipped to American Colonies|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1896-10_2_1/page/n12|journal=The American Historical Review|date=1896|volume=2|issue=1|language=en|doi=10.2307/1833611|jstor=1833611|pages=12–33}}</ref><ref>{{Cite book|last=Keneally|first=Thomas|title=The Commonwealth of thieves: the story of the founding of Australia|url=https://archive.org/details/commonwealthofth0000kene|date=2007|publisher=Vintage|isbn=978-0-09-948374-8|oclc=1280753515|language=en|location=Londër|page=[https://archive.org/details/commonwealthofth0000kene/page/n18 7]|quote=Midis viteve [[1650]] dhe [[1775]], disa dhjetëra mijëra të burgosur u dërguan sipas këtyre parimeve në Amerikë, ndoshta deri në 120,000.}}</ref> Ndërkohë, Këshilli i Anglisë së Re sponsorizoi mjaft projekte kolonizimi, duke përfshirë një koloni të themeluar nga një grup [[puritanët|puritanësh]] anglezë, tashmë të njohur si Pelegrinët.<ref name="152Richter153">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n179 152]–53}}</ref> [[Puritanët]] përqafuan një formë emocionalisht intensive të [[Protestantizmi]]t [[Kalvinizmi|Kalvinist]] dhe kërkonin pavarësinë nga [[Kisha Anglikane]].<ref name="178Richter179">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n219 178]–79}}</ref> Në vitin [[1620]], anija ''Mayflower'' i barti Pelegrinët përmes [[Oqeani Atlantik|Atlantikut]] dhe ata do të themelonin Koloninë e Plajmuthit në Kepin Kod. Pelegrinët përballuan një dimër të parë skajshmërisht të vështirë, me afërsisht pesëdhjetë nga njëqint kolonët që vdiqën. Në vitin [[1621]], Kolonia e Plajmuthit qe e aftë të krijonte një aleancë tribunë e afërt Vampanoag, që e ndihmoi Koloninë e Plajmuthit të përdorte praktika efektive bujqësore dhe të angazhohej në tregtinë e [[gëzofi]]t dhe materialeve të tjera.<ref name="153Richter157">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n180 153]–57}}</ref> Më në veri, [[anglezët]] do të themeluan gjithashtu Koloninë e Njufaundlandit në vitin [[1610]], që u përqëndrua mbi të gjitha në peshkimin e merlucit.<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|page=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n106 7]–8}}</ref> [[Karaibet]] do të mundësonin disa nga [[Zotërimet Angleze të Përtejdetit|kolonitë më të rëndësishme dhe fitimprurëse të Anglisë]], por jo para përpjekjeve të shumta të dështuara kolonizuese. Një orvatje për të themeluar një koloni në [[Historia e Guajanës|Guajana]] në vitin [[1604]] zgjati vetëm dy vjetë dhe dështoi në synimin e saj kryesor për të gjetur depozita [[ari]].<ref>{{cite book|editor1=Nicholas Canny|year=1998|language=en|url=https://books.google.al/books?id=QjtqIPbxPv0C&pg=PA71|title=The Oxford History of the British Empire|volume=1. The Origins of Empire: British Overseas Enterprise to the Close of the Seventeenth Century|editor2=William Roger Louis|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-820562-3|page=71}}</ref> Kolonitë në [[Shën Luçia|Santa Luçia]] ([[1605]]) dhe [[Grenada]] ([[1609]]) gjithashtu dështuan me shpejtësi.<ref>{{cite book|editor1=Nicholas Canny|title=The Oxford History of the British Empire|editor2=William Roger Louis|url=https://books.google.al/books?id=QjtqIPbxPv0C&pg=PA221|volume=1. The Origins of Empire: British Overseas Enterprise to the Close of the Seventeenth Century|year=1998|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-820562-3|page=221}}</ref> Të inkurajuar nga suksesi i Virxhinias, në vitin [[1627]] mbreti Çarlsi I i dha një kartë Kompanisë së Barbadosit për ngulimin e ishullit të pabanuar [[Karaibet|karaibian]] të [[Historia e Ishujve Barbados]]. Kolonët e parë dështuan në përpjekjet e tyre për të kultivuar [[duhani]]n, por gjetën sukses të madh në kultivimin e [[kallam sheqeri]]t.<ref name="james17">{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|page=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n672 17]}}</ref> ==Zhvillimi, 1630–1689== ===Kolonitë e Indive Perëndimore=== [[File:English overseas possessions in 1700.png|thumb|left|422px|[[Zotërimet Angleze të Përtejdetit]] në vitin [[1700]]]] {{Further|Inditë Perëndimore Britanike}} Suksesi i përpjekjeve të kolonizimit në [[Barbadosi|Barbados]] inkurajoi themelimin e më shumë kolonive në [[Karaibet|Karaibe]] dhe nga viti [[1660]] [[Mbretëria e Anglisë|Anglia]] kishte themeluar koloni karaibiane sheqeri në [[Shën Kits dhe Nevis|Saint Kitts]], [[Historia e Antiguas dhe Barbudës|Antigua]], [[Shën Kits dhe Nevis|Nevis]], dhe [[Montserrati|Montserrat]],<ref name="james17"/> Kolonizimi anglez i [[Historia e Ishujve Bahamas|Bahamasit]] filloi në vitin [[1648]], pasi një [[puritanët|grup puritan]] i njohur si ''Eleutheran Adventurers'' themeluan një koloni në ishullin e Eleutherës. [[Mbretëria e Anglisë|Anglia]] themeloi një tjetër koloni sheqeri në vitin [[1655]], duke ndjekur pushtimin e suksesshëm të [[Xhamaika|Xhamajkës]] gjatë Luftës Anglo-Spanjolle.<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n705 30]–31}}</ref> [[Spanja]] i njohu zotërimet angleze të Xhamaikës dhe [[Ishujt Cayman]] në traktatin e vitit [[1670]] të Madridit. [[Mbretëria e Anglisë|Anglia]] zaptoi Tortolën nga [[holandezët]] në vitin [[1670]] dhe në vijim mori zotërimin e ishujve të afërt të Anegadës dhe Virxhin Gordës; këta ishuj më vonë do të formonin [[Ishujt e Virgjër Britanikë|Ishujt Britanik Virxhin]]. Gjatë [[shekulli XVII|shekullit të XVII]], kolonitë e sheqerit adoptuan sistemin e plantacioneve të sheqerit, të përdorur në mënyrë të suksesshme nga [[portugezët]] në [[Brazili|Brazil]], që varej nga puna e skllevërve.<ref>{{cite book|author=Trevor Owen Lloyd|year=1996|url=https://books.google.al/books?id=LSPSmgEACAAJ|title=The British Empire 1558–1995|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-019873134-4|pages=22–23}}</ref> Qevera angleze e vlerësonte rëndësinë ekonomike të këtyre ishujve mbi atë të [[Anglia e Re|Anglisë së Re]].<ref>{{cite book|author=Hilary Beckles|chapter=The 'Hub of Empire': The Caribbean and Britain in the Seventeenth Century|title=The Oxford History of the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=QjtqIPbxPv0C&pg=PA222|volume=1. The Origins of Empire: British Overseas Enterprise to the Close of the Seventeenth Century|year=1998|editor=Nicholas Canny|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-820562-3|place=Oksford|page=222}}</ref> Deri në shfuqizimin e tregtisë së saj të skllevërve në vitin [[1807]], Britania qe përgjegjëse për transferimin e 3.5 milionë skllevërve afrikanë në [[Amerika|Amerikë]], një e treta e të gjithë skllevërve të transportuar përmes Atlantikut.<ref>{{cite book|author=Niall Ferguson|year=2004|publisher=Basic Books|url=https://archive.org/details/empire00nial|title=Empire: The Rise and Demise of the British World Order and the Lessons for Global Power|language=en|place=Nju Jork|isbn=978-046502329-5|page=62}}</ref> Shumë nga skllevërit ishin kapur nga ''Royal African Company'' në [[Afrika Perëndimore|Afrikën Perëndimore]], megjithëse të tjerët vinin nga [[Madagaskari]].<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|page=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n698 24]}}</ref> Këta skllevër shpejtë do të formonin shumicën e popullsisë në kolonitë e Karaibeve, si [[Barbadosi]] dhe [[Xhamajka]], ku u vendosën kode strikte skllevërish, pjesërisht për të penguar rrebelimet e tyre.<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n573 42]–43}}</ref> ===Themelimi i Trembëdhjetë Kolonive=== {{Main|Trembëdhjetë Kolonitë}} {{Further|Historia e Shteteve të Bashkuara të Amerikës}} [[File:Thirteencolonies politics cropped.jpg|thumb|[[Trembëdhjetë Kolonitë]] e Amerikës Veriore:<br /> E kuqe e errët = Kolonitë e Anglisë së Re.<br /> E kuqe e hapur = Kolonitë e Atlantikut të mesëm.<br /> E kuqe në kafe = Kolonitë Jugore.]] ====Kolonitë e Anglisë së Re==== {{Main|Anglia e Re}} Duke pasuar suksesin e kolonive të [[Jamestown]]-it dhe Plajmuthit, shumë më tepër grupe angleze themeluan koloni në rajonin që do të bëhej i njohur si [[Anglia e Re|''New England'']]. Në vitin [[1629]], një tjetër grup [[puritanët|puritanësh]], të drejtuar nga John Winthrop themeluan Koloninë e Gjirit të Masaçusetsit dhe nga viti [[1635]], në rajon jetonin afërsisht dhjetë mijë kolonë anglezë, midis lumenjve Konektikat dhe Kenebek.<ref name="157Richter159">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n184 157]–59}}</ref> Pasi mundën indianët Pekuot, në Luftën Pekuote, kolonët [[puritanët|puritanë]] themeluan Koloninë e Konektikatit në rajonin që më parë e kontrollonin Pekuotët.<ref name="161Richter167">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n188 161]–67}}</ref> Kolonia e Rod Ailandit dhe Plantacionit të Providencës u themelua nga Roger Williams, një udhëheqës puritan që ishte përzënë nga Kolonia e Gjirit të Masaçusetsit, pas mbështetjes së një ndarjeje formale nga [[Kisha Anglikane]].<ref name="196Richter197">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n237 196]–97}}</ref> Pasi [[Anglia e Re]] ishte një rajon relativisht i ftohtë dhe jo pjellor, Kolonitë e Nju Englandit u mbështetën te peshkimi dhe tregtia e largësisë së madhe për të mbajtur ekonominë.<ref name="Taylor 2016, p. 19">{{cite book|author=Alan Taylor|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|year=2016|publisher=W. W. Norton & Company|language=en|isbn=978-039325387-0|page=19}}</ref> ====Kolonitë Jugore==== Në vitin [[1632]], Cecil Calvert, Baroni i II-të i Baltimores themeloi Provincën e Merilandit në veri të [[Virxhinia]]s.<ref name="262Richter63">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n303 262]–63}}</ref> [[Merilënd]]i dhe [[Virxhinia]] u bënë të njohura si Kolonitë Çisëpik, që përjetuan emigrime dhe veprimtari ekonomike të ngjashme.<ref name="203Richter04">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n244 203]–04}}</ref> Megjithëse [[Baltimore]]ja dhe pasardhësit e saj sunonin për një koloni që të ishte strehë për katolikët, ajo tërhoqi kryesisht mërgimtarë protestantë, shumë prej të cilëve e tallnin politikën e toleracës fetare të familjes së Calvert-it.<ref name="303Richter04">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n344 303]–04}}</ref> Në mesin e [[shekulli XVII|shekullit të XVII]], Kolonitë Çisëpik, të frymëzuara nga suksesi i skllavërisë në [[Barbadosi|Barbados]], filluan importimin në masë të skllevërve afrikanë. Megjithëse shumë skllevër të hershëm në vijim fituan lirinë e tyre, pas vitit [[1662]] [[Virxhinia]] adoptoi politika që e trashëgonin statusin e skllavit nga nëna te fëmija dhe u dhanë pronarëve të skllevërve pothuajse fuqi të plota mbi pronën e tyre njerëzore.<ref name="Richter272">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|page=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n313 272]}}</ref> 640 milje (1,030 km.) në lindje-juglindje të Kepit Hateras, në ngulimet e tjera të mëparshme të Kompanisë së Virxhinias, Ishujt Somers, d.m.th. [[Bermuda|Ishujt e Bermudeve]], ku kompania pasuese e Ishujve Somers administronte akoma, kompania dhe aksionerët e saj në [[Anglia|Angli]] morën fitime vetëm nga eksporti i [[duhani]]t, duke i vendosur ata gjithmonë e më shumë mospëlqim me bermudianët, për të cilët duhani ishte bërë jo fitimprurës për tu kultivuar. Pasi vetëm ata pronarë tokash që mund të ndiqnin takimet vjetore të kompanisë në Angli lejoheshin të votonin mbi politikën e kompanisë, kompania punoi për ta ndaluar zhvillimin e ekonomisë detare të kolonëve dhe detyrimin për të prodhuar duhan, që kërkonte praktika të paqëndrueshme kultivimi pasi kërkohej të prodhohej për të plotësuar vlerën e humbur. Aq persona të klasës së sipërmarrësve të pasur që ishin përfshirë te kompania, ishin të pozicionuar me kauzën parlamentare gjatë [[Historia e Anglisë|Luftës Civile Angleze]], [[Bermuda]] ishte një nga [[Zotërimet Angleze të Përtejdetit|kolonitë që mbështetën kurorën gjatë luftës]], duke qenë e para që njohur Çarlsin II, pas ekzekutimit të babait të tij. Me kontrollin e asamblesë së tyre dhe milicisë dhe artilerisë bregdetare vullnetare, shumica rojaliste e shkarkoi guvernatorin e emëruar nga kompania (në vitet [[1630]], kompania kishte pushuar së dërguari guvernatorë në Bermude dhe në vend të kësaj caktonte një pasim bermudianësh të shquar në rol, duke përfshirë të pavarurin fetar dhe parlamentarin William Sayle) me forcën e armëve dhe zgjodhën John Trimingham për ta zëvendësuar atë. Shumë nga të pavarurit fetarë të Bermudeve, që kishin mbështetur parlamentin, u detyruan të largoheshin në ekzil. Megjithëse disa nga kolonitë më të reja kontinentale u populluan gjerësisht nga protestantë anti-peshkopianë mbështetën parlamentin gjatë luftës, [[Virxhinia]] dhe kolonitë e tjera si [[Bermuda]], mbështetën kurorën dhe qenë subjeke të masave të ndërmarra në aktin për ndalimin e tregtisë me Ishujt Barbados, [[Virxhinia]]n, Bermudet dhe Antegon, derisa parlamenti qe i aftë ti detyronte të njihnin sovranitetin e tij. Mëria bermudiane ndaj politikave të Kompanisë së Ishujve Somers në fund i pa ata të ankoheshin te kurora, pas Restaurimit, duke çuar në shfuqizimin nga kurora të kartës mbretërore të Kompanisë së Ishujve Somers dhe marrjen e kontrollit të drejtpërdrejtë të administrimit të [[Bermuda|Bermudeve]] në vitin [[1684]]. Nga ajo datë, bermudianët e braktisën bujqësinë, duke e diversifikuar industrinë e tyre detare për të zhvilluar shumë fusha të tregtisë ndër-koloniale midis [[Amerika Veriore|Amerikës Veriore]] dhe [[Inditë Perëndimore|Indive Perëndimore]]. Masa e kufizuar tokësore bermudiane dhe niveli i lartë i lindjeve nënkuptonin se një rrjedhje jashtë e qëndrueshme nga kolonia kontribuoi rreth 10,000 kolonë në kolonitë e tjera, më së shumti në kolonitë jugore kontinentale (duke përfshirë Provincën e Karolinës, që u popullua nga Bermuda në vitin [[1670]]), ashtu si dhe ngulimet e Indive Perëndimore, duke përfshirë koloninë e Ishullit të Providencës në vitin [[1631]], [[Bahamasi]]n (të populluar nga ''Eleutheran Adventurers'', të syrgjynosurit nga Bermuda për mbështetjen e parlamentit, nën William Sayle-in në vitet [[1640]]) dhe të banimit stinor të [[Turks dhe Kaikos|Ishujt Turks]] nga viti [[1681]]. Të inkurajuar nga dobësia e dukshme e sundimit spanjoll në [[Florida]], zotëruesi barbadian i plantacioneve, John Colleton dhe shtatë mbështetës të tjerë të Çarlsit II të Anglisë, në vitin [[1663]], themeluan Provincën e Karolinës.<ref name="236Richter38">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n277 236]–38}}</ref> Kolonët në Koloninë e Karolinës themeluan dy qendra kryesore të banuara, me shumë virxhinias që u vendosën në veri të provincës dhe shumë anglezë barbadianë që u vendosën në portin jugor të [[Charleston, South Carolina|Çarls Taun]].<ref name="Richter319">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|page=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n360 319]}}</ref> Në vitin [[1712]], Karolina u nda në koloni të kurorës së [[Karolina e Veriut|Karolinës së Veriut]] dhe [[Karolina e Jugut|Karolinës së Jugut]].<ref>{{cite book|author1=Hugh T. Lefler|author2=William S. Powell|year=1973|url=https://archive.org/details/colonialnorthcar00hugh|title=Colonial North Carolina: A History|url-access=registration|publisher=Charles Scribner's Sons|language=en|place=Nju Jork|isbn=978-068413536-6|page=80}}</ref> Kolonitë e [[Merilënd]]it, [[Virxhinia]]s, [[Karolina e Veriut|Karolinës së Veriut]] dhe [[Karolina e Jugut|Karolinës së Jugut]] (ashtu si dhe Provincën e Xhorxhas, që u themelua në vitin [[1732]]) u bënë të njohura si Kolonitë Jugore.<ref>{{Cite web|title=The Southern Colonies|work=ushistory.org|language=en|url=https://www.ushistory.org/us/5.asp|access-date=15 shtator 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Settling the Southern Colonies|publisher=Boundless US History|language=en|url=https://courses.lumenlearning.com/boundless-ushistory/chapter/settling-the-southern-colonies/|access-date=15 shtator 2020|work=courses.lumenlearning.com}}</ref> ====Kolonitë e Mesme==== [[File:James II (1685).jpg|thumb|left|Xhejmsi II themeloi Koloninë e Nju Jorkut dhe Zotërimet e Nju Englandit. Ai pasoi babain e tij si mbret i Anglisë në vitin [[1685]], por u përmbys nga Revolucioni i Lavdishëm i vitit [[1688]].]] Duke filluar në vitin [[1609]], tregtarët holandezë kishin krijuar pika tregtie [[gëzofi]] përgjatë [[Lumi Hudson|lumenjve Hudson]], [[Delaware|Delauer]] dhe [[Kënektikëti|Konektikat]], duke krijuar në fund koloninë holandeze të Holandës së Re, me kryeqytet në Amsterdamin e Ri.<ref name="138Richter40">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n165 138]–40}}</ref> Në vitin [[1657]], Holanda e Re u zgjerua nëpërmjet pushtimit të Suedisë së Re, një koloni suedeze e përqëndruar në Luginën e Delauerit.<ref name="Richter262">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|page=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n303 262]}}</ref> Megjithë suksesin tregtar, Holanda e Re dështoi të tërhiqte të njëjtin nivel popullsie si kolonitë angleze.<ref name="215Richter17">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n256 215]–17}}</ref> Në vitin [[1664]], gjatë një serie luftërash midis [[Mbretëria e Anglisë|anglezëve]] dhe [[Holanda|holandezëve]], ushtari anglez Richard Nicolls do ta zaptonte Holandën e Re.<ref name="248Richter49">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n289 248]–49}}</ref> [[Holandezët]] rifituan shkurtimisht kontrollin e disa pjesëve të Holandës së Re në Luftën e Tretë Anglo-Holandeze, por hoqën dorë nga pretendimet për territorin në Traktatin e vitit [[1674]] të Uestminsterit, duke i dhënë fund [[Kolonizimi Holandez i Amerikës|pranisë koloniale holandeze]] në [[Amerika Veriore|Amerikën Veriore]].<ref name="Richter261">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|page=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n302 261]}}</ref> Në vitin [[1664]], duka i Jorkut, më vonë i njohur si Xhejmsi II i Anglisë, iu dha kontrollin e [[Zotërimet Angleze të Përtejdetit|kolonive angleze]] në veri të lumit të Delauerit. Ai krijoi Provincën e [[Nju Jorku]]t nga territori i mëparshëm holandez dhe e riemërtoi ''Amsterdamin e Ri'' si [[Nju Jork Siti]].<ref name="247Richter49">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n288 247]–49}}</ref> Ai krijoi edhe provincat e Xhersit Perëndimor dhe Lindor, nga ish-territoret holandeze të vendosura në perëndim të [[Nju Jork Siti]]t, duke ia dhënë ato John Berkeley-t, Baroni Berkeley i I-rë i Stratonit dhe George Carteret-t.<ref name="249Richter51">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n290 249]–51}}</ref> Xhersi Lindor dhe Perëndimor më vonë do të bashkoheshin si [[Nju Xhersi|Provinca e Nju Xhersit]] në vitin [[1702]].<ref name="252Richter53">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n293 252]–53}}</ref> Çarlsi II e shpërbleu [[William Penn]]-in, të birin e [[admirali]]t të shquar William Penn, me toka të vendosura midis [[Merilënd]]it dhe Xhersit. Penn-i e emërtoi këtë tokë Provinca e Pensilvanisë.<ref name="Richter373">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|page=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n428 373]}}</ref> Gjithashtu Penn-it iu dha me qira Kolonia e Delauerit, që do të fitonte legjislaturën e saj në vitin [[1701]]. Një [[Kuakerët|kuaker]] i devotshëm, Penn-i kërkoi të krijonte një liman të [[Toleranca fetare|tolerancës fetare]] në [[Bota e Re|Botën e Re]].<ref name="Richter251">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|page=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n292 251]}}</ref> [[Pensilvania]] tërhoqi [[kuakerët|kuakerë]] dhe kolonë të tjerë nga e gjithë [[Evropa]] dhe qyteti i [[Filadelfia]]s shpejt do të shfqej si një qytet-port i lulëzuar.<ref name="Richter357">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|page=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n412 357]}}</ref> Me tokën e sajë pjellore dhe të lirë, [[Pensilvania]] u bë një nga destinacionet më tërheqëse për emigrantët në fundin e [[shekulli XVII|shekullit të XVII]].<ref name="Richter358">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|page=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n413 358]}}</ref> [[Nju Jorku]], [[Pensilvania]], [[Nju Xhersi]] dhe [[Delaware|Delaueri]] do të bëheshin të njohura si Kolonitë e Mesme.<ref>{{Cite book|title=The Economy of British America, 1607–1789|url=https://archive.org/details/economyofbritish0000mccu|last1=McCusker|first1=John J.|last2=Menard|first2=Russell R.|year=1991|jstor=10.5149/9781469600000_mccusker|publisher=University of North Carolina Press|language=en}}</ref> ===Kompania e Gjirit Hjudson=== Në vitin [[1670]], Çarlsi II përfshiu, nëpërmjet kartës mbretërore, Kompaninë e Gjirit Hjudson (''Hudson's Bay Company'', HBC), duke i dhënë [[monopoli]]n e tregtisë së [[gëzofi]]t në zonën e njohur si Toka e Rupertit. Fortesat dhe stacionet e tregtimit të themeluara nga Kompania e Gjirit Hjudson ishin shpesh shënjestër e sulmeve nga [[Amerika franceze|francezët]].<ref>{{cite book|author=Phillip Buckner|year=2008|title=Canada and the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=SJA7Olinf4MC|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-927164-1|page=25}}</ref> ===Skema e Darienit=== Në vitin [[1695]], Parliamenti i [[Skocia|Skocisë]] i dha një kartë Kompanisë së Skocisë, që themeloi një ngulim në vitin [[1698]] në Istmin e Panamasë. I rrethuar nga kolonët fqinjë spanjollë të Granadës së Re dhe i prekur nga [[malaria]], kolonia u braktis dy vjet më vonë. Skema e Darienit ishte një katastrof financiare për Skocinë — një e katërta e kapitalit skocez<ref>{{cite book|author=Magnus Magnusson|title=Scotland: The Story of a Nation|url=https://books.google.al/books?id=sEV4zgXOJLsC|publisher=Grove Press|language=en|year=2003|isbn=978-080213932-0|page=531}}</ref> humbi në këtë sipërmarrje—dhe përfundoi shpresat skoceze për themelimin e [[kolonizimi skocez i Amerikës|perandorisë së saj përtejdetit]]. Episodi pati gjithashtu rrjedhoja të rëndësishme politike, duke i bindur qeveritë si të [[Mbretëria e Anglisë|Anglisë]] ashtu dhe të [[Skocia|Skocisë]] për dobitë e një bashkimi të vendeve, në vend të vetëm kurorave.<ref>{{cite book|author=Thomas Babington Macaulay|year=1979|title=The History of England From the Accession of James Second|url=https://books.google.al/books?id=tUwyBBFNwvAC|editor=Hugh Redwald Trevor-Roper|orig-year=1849|publisher=Penguin Books ltd.|language=en|isbn=978-014043133-9|page=509}}</ref> Kjo do të ndodhte në vitin [[1707]] me [[Traktati i Bashkimit|Traktatin e Bahkimit]], duke themeluar [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|Mbretërinë e Britanisë së Madhe]]. ==Zgjerimet dhe konfliktet, 1689–1763== ===Ngulimet dhe zgjerimet në Amerikën Veriore=== {{further|Amerika Veriore Britanike|Eksplorimi i Amerikës Veriore}} Pas pasimit të vëllait të tij në vitin [[1685]], mbreti Xhejmsi II dhe mëkëmbësi i tij, Edmund Andros, kërkuan të vendosnin autoritetin e kurorës mbi çështjet koloniale.<ref name="290Richter94">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n331 290]–94}}</ref> Xhejmsi u shkarkua nga një moarki e re e bashkuar me Uilliamin dhe Merin në Revolucionin e Lavdishëm,<ref name="300Richter01">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n341 300]–01}}</ref> por Uilliami dhe Meri rivendosën shpejtë shumë nga politikat koloniale të Xhejmsit, duke përfshirë Aktet e Lundrimit [[Merkantilizmi|merkantilist]] dhe Bordin e Tregtisë.<ref name="310Richter11,28">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n351 310]–11, 328}}</ref> Kolonia e Gjirit të Masaçusetsit, Kolonia e Plajmuthit dhe Provinca e Mejnit u përfshinë në Provincën e Gjirit të Masaçusetsit dhe [[Nju Jorku|Kolonia e Nju Jorkut]] dhe Gjirit të Masaçusetsit u riorganizuan si koloni mbretërore, me një guvernator të caktuar nga mbreti.<ref name="314Richter15">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n355 314]–15}}</ref> [[Merilënd]]i, që kishte përjetuar një revolucion kundër familjes Calvert, u bë gjithashtu një koloni mbretërore, megjithëse familja Calvert ruajti shumë nga tokat dhe të ardhurat e saj në koloni.<ref name="Richter315">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|page=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n356 315]}}</ref> Madje edhe ato koloni që ruajtën kartat ose pronarët e tyre u detyruan të pranonin kontroll më të madh mbretëror sesa kishte ekzistuar para viteve[[1690]].<ref name="315Richter16">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n356 315]–16}}</ref> Midis emigrimit, importimi i skllevërve dhe rritjes natyrore, popullsia koloniale në [[Amerika Veriore Britanike|Amerikën Veriore Britanike]] u rrit jashtzakonisht në [[shekulli XVIII|shekullin e XVIII]]. Sipas [[historiani]]t Alan Taylor, popullsia e [[Trembëdhjetë Kolonitë|Trembëdhjetë Kolonive]] (kolonitë britanike amerikano veriore, që në vijim do të formonin [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës]]) ishte në 1.5&nbsp;milion në vitin [[1750]].<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|publisher=W. W. Norton & Company|year=2016|language=en|isbn=978-039325387-0|page=20}}</ref> Më shumë se nëntëdhjetë përqint e kolonëve jetonin si fermerë, megjithëse qytete si [[Filadelfia]], [[Nju Jork Siti|Nju Jorku]] dhe [[Boston]]i lulëzonin.<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|year=2016|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|publisher=W. W. Norton & Company|language=en|isbn=978-039325387-0|page=23}}</ref> Me mundjen e holandezëve dhe imponimin e Akteve të Lundrimit, [[Amerika Veriore Britanike|Kolonitë britanike në Amerikën Veriore]] u bënë pjesë të [[Perandoria Britanike|rrjetit tregtar global të Britanisë]]. Kolonët tregtonin ushqime, lëndë drursore, duhan dhe burime të tjera të ndryshme për [[çaji]]n [[azia]]tik, kafenë e Indisë Perëndimore dhe sheqerin e Indisë Perëndimore, mes mallrave të tjera.<ref name="329Richter30">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n384 329]–30}}</ref> [[Popujt indigjenë të Amerikës|Amerikanët vendas]] largë nga brigjet e [[Oqeani Atlantik|Atlantike]] e furnizonin tregun Atlantik me gëzofë lundërzash dhe [[dreri]], duke kërkuar të ruanin pavarësinë e tyre nëpërmjet ruajtjes së një baraspeshimi të fuqisë midis [[francezët|francezëve]] dhe [[anglezët|anglezëve]].<ref name="332Richter36">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n387 332]–36}}</ref> Nga viti [[1770]], prodhimi ekonomik i [[Trembëdhjetë Kolonitë|Trembëdhjetë Kolonive]] përbënte dyzet përqint të prodhimit të brendshëm bruto të [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]].<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|year=2016|publisher=W. W. Norton & Company|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|language=en|isbn=978-039325387-0|page=25}}</ref> Para vitit [[1660]], pothuajse të gjithë emigratët në kolonitë angleze të [[Amerika Veriore|Amerikës Veriore]] kishin emigruar lirisht, megjithëse shumica paguanin për kalimin e tyre duke u bërë shërbyes borxhi.<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n344 10]–11}}</ref> Kushtet e përmirësuara ekonomike dhe lehtësimi i [[përndjekja fetare|përndjekjes fetare]] në Evropë e bënë gjithmonë e më të vështirë rekrutimin e krahut të punës në koloni në [[shekulli XVII|shekujt e XVII]] dhe [[shekulli XVIII|të XVIII]]. Pjesërisht për shkak të kësaj mungese të krahut të lirë të punës, popullsia e skllevërve në [[Amerika Veriore Britanike|Amerikën Veriore Britanike]] u rrit në mënyrë dramatike midis viteve [[1680]] dhe [[1750]]; rritja u nxit nga një përzierje e emigrimit të detyruar dhe riprodhimit të skllevërve.<ref name="346Richter47">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n401 346]–47}}</ref> Në kolonitë jugore, që mbështeteshin më fort në punën e skllevërve, skllevërit e mbështesnin ekonomi të plantacioneve të gjera, të zotëruara nga elitat gjithmonë e më të pasura.<ref name="346-7Richter351-2">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n401 346]–47, 351–52}}</ref> Nga viti [[1775]], skllevërit përbënin një të pestën e popullsisë së [[Trembëdhjetë Kolonitë|Trembëdhjetë Kolonive]] dhe kolonive të [[Anglia e Re|Nju Englandit]].<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|year=2016|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|publisher=W. W. Norton & Company|language=en|isbn=978-039325387-0|page=21}}</ref> Megjithëse një pjesë e vogël e popullsisë angleze mërgoi në [[Amerika Veriore Britanike|Amerikën Veriore Britanike]] pas vitit [[1700]], kolonitë tërhoqën emigrantë të rinj nga vendet e tjera evropiane,<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|year=2016|publisher=W. W. Norton & Company|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|language=en|isbn=978-039325387-0|pages=18–19}}</ref> duke përfshirë banorë katolikë nga [[Irlanda]]<ref name="Richter360">{{Cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|page=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n415 360]}}</ref> dhe protestantë gjermanë.<ref name="Richter362">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|page=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n417 362]}}</ref> Me përparimin e [[shekulli XVIII|shekullit të XVIII]], kolonët nisën të vendosen largë nga brigjet e [[Oqeani Atlantik|Atlantikut]]. [[Pensilvania]], [[Virxhinia]], [[Konektikati]] dhe [[Merilënd]]i, të tëra pretendonin tokat në luginën e lumit të Ohajos dhe kolonitë u angazhuan në një përpjekje për tu zgjeruar në perëndim.<ref name="373Richter74">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n428 373]–74}}</ref> Duke pasuar revokimin e vitit [[1684]] të kartës mbretërore të Kompanisë së Ishujve Somers, bermudianët lundërtarë themeluan një rrjet tregtar ndër-kolonial, me [[Charleston, South Carolina|Çarlestonin, Karolinë]] (të banuar nga [[Bermuda]] në vitin [[1670]] nën drejtimin e William Sayle dhe në të njëjtën gjerësi si Bermuda, megjithëse Kepi Hateras, [[Karolina e Veriut|Karolina Veriore]], është masa më e afërt tokësore me [[Bermuda|Bermudet]]) duke formuar një qendër kontinentale për tregtinë e tyre (vetë Bermudet prodhonin vetëm anije dhe detarë).<ref>{{Cite book|author=Michael Jarvis|title=In the Eye of All Trade|url=https://archive.org/details/ineyeofalltradeb0000jarv|publisher=University of North Carolina Press|year=2010|language=en|isbn=978-080787284-0|place=Chapel Hill|pages=[https://archive.org/details/ineyeofalltradeb0000jarv/page/386 386]–91}}</ref> Veprimtaritë dhe vendbanimet e përhapura më gjerësisht të bermudianëve kanë rezultuar në shumë vendbanime të emërtuara sipas Bermudeve, në hartën e [[Amerika Veriore|Amerikës Veriore]]. [[File:Non-Native Nations Claim over NAFTA countries 1763.png|thumb|334px|Pas përfundimit të Luftës Franceze dhe Indiane në vitin [[1763]], [[Amerika Veriore]] mbizotërohej nga [[Perandoria Britanike|Perandoritë Britanike]] dhe [[Perandoria Spanjolle|Spanjolle]]]] ===Konfliktet me francezët dhe spanjollët=== {{Further|Amerika franceze|Amerika Spanjolle}} Revolucioni i Lavdishëm dhe pasimi i Uilliamit të III, që i kishte rezistuar prej kohësh hegjemonisë franceze si ''stadtholder'' i [[Holanda|Republikës Holandeze]], siguroi se [[Mbretëria e Anglisë|Anglia]] dhe kolonitë e saj do të hynin në konflikt me [[Perandoria koloniale franceze|Perandorinë Franceze]] të [[Luigji XIV|Luigjit të XIV]] pas vitit [[1689]].<ref name="296Richter98">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n337 296]–98}}</ref> Nën udhëheqjen e Samuel de Champlain, [[francezët]] kishin themeluar [[Kebeku (qytet)|qytetin e Kebekut]] në lumin Saint Lorenc, në vitin [[1608]], që u bë qendra e kolonisë franceze të [[Kanadaja|Kanadasë]].<ref name="130Richter35">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n157 130]–35}}</ref> [[Mbretëria e Francës|Franca]] dhe [[Mbretëria e Anglisë|Anglia]] u angazhuan në një luftë të ndërmjetme nëpërmjet aleatëve [[popujt indigjenë të Amerikës|vendasve amerikanë]] gjatë dhe pas Luftës Nëntë Vjeçare, ndërsa irokuoit e fuqishëm shpallën asnjanësinë e tyre.<ref name="317Richter18">{{Cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n358 317]–18}}</ref> Lufta midis Francës dhe Anglisë vazhdoi në Luftën e Mbretëreshës Ana, përbërësi [[Amerika Veriore|amerikano verior]] i Luftës më të madhe të Trashëgimisë Spanjolle. Në vitin [[1713]], Traktati i Utrehtit, që i dha fund Luftës së Trashëgimisë Spanjolle, i dha [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|Britanisë së Madhe]] zotërimin e territoreve franceze të [[Toka e Re dhe Labradori|Njufaundlandit]] dhe Akadisë, kjo e fundim më vonë do të riemërtohej [[Skocia e Re]].<ref name="Taylor 2016, p. 19"/> Në vitet [[1730]], James Oglethorpe propozoi që zona në jug të Karolinës të kolonizohej për të mundësuar një zonë të ndërmjetme kundër Floridës Spanjolle, dhe ai ishte pjesë e një grupi të besuarish që iu dha pronësia e përkohshme mbi Provincën e Xhorxhias. Oglethorpe dhe bashkëpatriotët e tij shpresonin të themelonin një koloni utopike, që do ta ndalonte skllavërinë, por nga viti [[1750]], kolonia mbeti i populluar rrallë dhe në vitin [[1752]], [[Xhorxhia]] do të bëhej një koloni e kurorës.<ref name="358Richter59">{{Cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n413 358]–59}}</ref> Në vitin [[1754]], Kompania e Ohajos nisi të ndërtonte një fortesë në vendbashkimin e lumenjve Allegeni dhe Monongahela. Një forcë e madhe franceze fillimisht i largoi virxhiniasit, por u detyrua të tërhiqej pas Betejës së Jumonville Glenit.<ref name="385Richter87">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title== Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n440 385]–387}}</ref> Pasi raportet e betejës mbërritën kryeqytetet franceze dhe britanike në vitin [[1756]], shpërtheu Lufta Shtatë Vjeçare; përbërësi amerikano-verior i së cilës njihet si Lufta Franceze dhe Indiane.<ref name="388Richter89">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n443 388]–89}}</ref> Pasi duka i Njukasëllit, Thomas Pelham-Holles, u rikthye si kryeministër në vitin [[1757]], ai dhe ministri i tij i jashtëm, William Pitt, i kushtuan burime të jashtëzakonshme finaciare konfliktit transoqeanik.<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|year=2016|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|publisher=W. W. Norton & Company|language=en|isbn=978-039325387-0|page=45}}</ref> [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|Britanikët]] arritën një seri fitoresh pas vitit [[1758]], duke pushtuar shumë pjesë të [[Amerika franceze|Francës së Re]] nga fundi i vitit [[1760]]. [[Perandoria Spanjolle|Spanja]] hyri në luftë në anën e [[Mbretëria e Francës|Francës]] në vitin [[1762]], duke humbur menjëherë mjaft [[Amerika Spanjolle|territore amerikane]] ndaj Britanisë.<ref name="396Richter98">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n451 396]–98}}</ref> Traktati i Parisit në vitin [[1763]] i dha fund luftës dhe [[Mbretëria e Francës|Franca]] dorëzoi pothuajse të gjitha pjesët e Francës së Re në lindje të [[Lumi i Misisipit|lumit Misisipi]] ndaj [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|Britanisë]]. [[Franca]] i çedoi ndarazi tokat e saj në perëndim të [[Lumi i Misisipit|Misisipit]] ndaj [[Perandoria Spanjolle|Spanjës]], ndërsa [[Spanja]] do t'i çedonte [[Florida|Floridën]] [[Perandoria Britanike|Britanisë]].<ref name="406Richter07">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://archive.org/details/beforerevolution0000rich|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=[https://archive.org/details/beforerevolution0000rich/page/n461 406]–07}}</ref> Me territoret e reja të fituara, [[Amerika britanike|britanikët]] krijuan provincat e Floridës Lindore, Floridës Perëndimore dhe [[Kebeku (provincë)|Kebekut]], të gjitha të vendosura nën qeverisje ushtarake.<ref name="407Richter09">{{cite book|author=Daniel K. Richter|year=2011|title=Befpre the Revolution: America's Ancient Pasts|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8|pages=407–09}}</ref> Në [[Karaibet|Karaibe]], [[Perandoria Britanike|Britania]] mbajti [[Grenada|Grenadën]], [[Shën Vincenti dhe Grenadinet|Saint Vincentin]], [[Domenika|Domenikën]] dhe [[Trinidadi dhe Tobago|Tobagon]], por riktheu kontrollin e [[Martinika|Martinikës]], [[Havana|Havanës]] dhe zotërimet e tjera koloniale te [[Kolonizimi francez i Amerikës|Franca]] ose [[Kolonizimi spanjoll i Amerikës|Spanja]].<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|page=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n729 76]}}</ref> ==Amerikanët shkëputen, 1763–1783== [[File:Non-Native Nations Claim over NAFTA countries 1783.png|thumb|left|334px|[[Amerika Veriore]] pas [[Traktati i Parisit (1783)|Traktatit të Parisit (1783)]]]] {{Further|Revolucioni Amerikan|Lufta Revolucionare Amerikane}} [[Amerika Veriore Britanike|Subjektet Britanike të Amerikës Veriore]] besonin se [[Kushtetuta e Mbretërisë së Bashkuar|kushtetuta e pashkruar britanike]] i mbronte të drejtat e tyre dhe se sistemi qeverisës—me [[Dhoma e Komunëve të Mbretërisë së Bashkuar|Dhomën e Komunëve]], Dhomën e Lordëve dhe monarku që ndante pushtetin—gjenin një baraspeshë ideale mes demokracisë, oligarkisë dhe tiranisë.<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|year=2016|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|publisher=W. W. Norton & Company|language=en|isbn=978-039325387-0|pages=31–35}}</ref> Megjithatë, [[britanikët]] ishin të ngarkuar me borxhe tepër të mëdha në vijim të Luftës Franceze dhe Indiane. Aq sa borxhet britanike kishin qenë prodhuar nga mbrojtja e [[Amerika britanike|kolonive]], udhëheqësit britanikë mendonin se kolonitë duhet të kontribuonin më shumë fonde, dhe në këtë mënyrë filluan të impononin taksa të tilla si ''Sugar Act 1764''.<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|year=2016|language=en|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-039325387-0|pages=51–53, 94–96}}</ref> Kontrolli i rritur britanik i [[Trembëdhjetë Kolonitë|Trembëdhjetë Kolonive]] i mërziti kolonët dhe i dha fund mendimit që shumë kolonë kishin: se ishin partnerë të barabartë në [[Perandoria Britanike|Perandorinë Britanike]].<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|publisher=W. W. Norton & Company|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|year=2016|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|language=en|isbn=978-039325387-0|pages=51–52}}</ref> Ndërkohë, duke u përpjekur të shmangnin një tjetër luftë të kushtueshme me [[popujt indigjenë të Amerikës|amerikanët vendas]], [[Perandoria Britanike|Britania]] nxori shpalljen mbretërore të vitit [[1763]], që e kufizonte ngulimin në perëndim të [[Malet Apalashe|Maleve Apalashe]]. Megjithatë, do të zëvendësohej efektivisht pesë vjetë më vonë falë Traktatit të Fortesës Stenuiks.<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|year=2016|publisher=W. W. Norton & Company|language=en|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|isbn=978-039325387-0|pages=60–61}}</ref> [[Trembëdhjetë Kolonitë]] u përcanë gjithmonë e më shumë midis ''patriotëve'', që i kundërviheshin taksimit parlamentar pa përfaqësim, dhe ''besnikëve'', apo ''rojalistëve'' që mbështesnin mbretin. Në [[Amerika britanike|kolonitë britanike]] më afër [[Trembëdhjetë Kolonitë|Trembëdhjetë Kolonive]], gjithësesi, protestat ishin të heshtura, pasi shumica e kolonëve i pranuan taksat e reja. Këto provinca kishin popullata më të vogla, ishin gjerësisht të varura nga [[Forcat e Armatosura Britanike|Ushtria Britanike]] dhe kishin më pak traditë vetë-qeverisëse.<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|language=en|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|year=2016|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-039325387-0|pages=102–03, 137–38}}</ref> Në Betejat e Leksingtonit dhe Konkordit në prill [[1775]], ''patriotët'' smprapsën një forcë britanike të ngarkuar me kapjen e arsenalit të milicisë.<ref>{{cite book|year=2016|author=Alan Taylor|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|publisher=W. W. Norton & Company|language=en|isbn=978-039325387-0|pages=132–33}}</ref> Kongresi i Dytë Kontinental i mbledhur në maj [[1775]], kërkoi të bashkërendonte rezistencën e armatosur ndaj [[Perandoria Britanike|Britanisë]]. Ai themeloi një qeveri të përkohshme që rekrutoi ushtarë dhe shtypi kartmonedhën e sajë. Duke shpallur një shkëputje të përhershme nga [[Perandoria Britanike]], delegatët adoptuan një [[Deklarata e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara|Deklaratë Pavarësie]] më 4 korrik [[1776]] për [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës]].<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|publisher=W. W. Norton & Company|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|year=2016|language=en|isbn=978-039325387-0|pages=139–41, 160–61}}</ref> [[Francezët]] formuan një aleancë ushtarake me [[ShBA|Shtetet e Bashkuara]] në vitin [[1778]], duke ndjekur mundjen e [[Perandoria Britanike|Britanikëve]] në Betejën e Saratogës. [[Perandoria Spanjolle|Spanja]] iu bashkuar [[Franca|Francës]] për të rifituar [[Gjibraltari]]n nga [[Perandoria Britanike|Britania]].<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|year=2016|publisher=W. W. Norton & Company|language=en|isbn=978-039325387-0|pages=187–91}}</ref> Një operacion i bashkërenduar Franko-Amerikan e vuri ushtrinë pushtuese britanike në kurth në [[York County (Virginia)|Jorktaun, Virxhinia]], duke i detyruar të dorëzoheshin në tetor të vitit [[1781]].<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|year=2016|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|publisher=W. W. Norton & Company|language=en|isbn=978-039325387-0|pages=293–95}}</ref> Dorëzimi e tronditi [[Perandoria Britanike|Britaninë]]. Mbreti donte të vazhdonte të luftonte, por humbi kontrollin e parlamentit dhe negociatat e paqes nisën.<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|language=en|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|year=2016|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-039325387-0|pages=295–97}}</ref> Në [[Traktati i Parisit (1783)|Traktatin e Parisit]], në vitin [[1783]] [[Perandoria Britanike|Britania]] çedoi të gjithë territorin e saj në [[Amerika Veriore|Amerikën Veriore]] në jug të [[Liqenet e Mëdha|Liqeneve të Mëdha]], përveç dy kolonive të [[Florida|Floridës]], që iu kthyen [[Perandoria Spanjolle|Spanjës]].<ref>{{cite book|author=Alan Taylor|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|year=2016|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|publisher=W. W. Norton & Company|language=en|isbn=978-039325387-0|pages=306–08}}</ref> Me lidhjet e tyre të afërta të gjakut dhe tregtisë me kolonitë kontinentale, veçanërisht [[Virxhinia]]n dhe [[Karolina e Jugut|Karolinën e Jugut]], bermudianët anuan drejtë rrebelëve gjatë [[Lufta Revolucionare Amerikane|Luftës së Pavarësisë Amerikane]], duke i furnizuar ata me anije [[korsari]]e dhe [[baruti|barut]], por fuqia e Marinës Mbretërore Britanike në [[Oqeani Atlantik|Atlantikun]] përreth nuk u la mundësi për bashkimin e tyre me rrebelimin, dhe në vijim shfrytëzuan mundësitë e [[korsari]]së kundër të afërmve të tyre të mëparshëm. Megjithëse shpesh të ngatërruar se ishin në [[Inditë Perëndimore]], [[Bermuda]] është më afër [[Kanadaja|Kanadasë]] (dhe fillimisht e grupuar brenda [[Amerika Veriore Britanike|Amerikën Veriore Britanike]], duke mbajtur lidhje të ngushta veçanërisht me [[Skocia e Re|Skocinë e Re]] dhe [[Toka e Re dhe Labradori|Njufaundlandin]], deri sa kolonitë kontinentale u konfederuan me Kanadanë) sesa me [[Inditë Perëndimore]], dhe masa më e afërt tokësore është [[Karolina e Veriut]]. Duke ndjekur pavarësin e [[ShBA|Shteteve të Bashkuara]], kjo do ti jepte [[Bermuda|Bermudeve]] rëndësi kryesore për kontrollin strategjik të rajonit nga [[Perandoria Britanike|Britania]], duke përfshirë aftësinë e saj për të mbrojtur anijet e saj transportuese në zonë dhe aftësinë e saj për ta [[Projeksioni i fuqisë|projektuar fuqinë]] e saj kundër bregdetit [[Oqeani Atlantik|Atlantik]] të [[ShBA|Shteteve të Bashkuara]], siç do të tregohej gjatë [[Lufta e vitit 1812|Luftës amerikane të vitit 1812]]. Duke mundur një forcë navale të përbashkët Franko-Spanjolle në betejën vendimtare të Saintes, në vitin [[1782]], [[Perandoria Britanike|Britania]] mbajti kontrollin e [[Gjibraltari]]t dhe të gjitha zotërimeve të saj para luftës së Karaibeve, përveç [[Trinidadi dhe Tobago|Tobagos]].<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=80–82}}</ref> Ekonomikisht, shteti i ri u bë një partner i rëndësishëm i [[Mbretëria e Bashkuar|Britanisë]]. [[File:British Empire 1921.png|thumb|422px|[[Perandoria Britanike]] në vitin [[1921]]]] ==Perandoria e Dytë Britanike, 1783–1945== Humbja e një pjese të madhe të [[Amerika britanike|Amerikës britanike]] përcaktoi kalimin midis perandorisë së "parë" dhe "të dytë" Britanike, në të cilën [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|Britania]] e zhvendosi vëmendjen e saj largë nga [[Amerika]], drejtë [[Azia|Azisë]], [[Oqeani Paqësor|Paqësorit]] dhe më vonë drejtë [[Afrika Britanike|Afrikës]].<ref name="canny92">{{cite book|editor1=Nicholas Canny|title=The Oxford History of the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=QjtqIPbxPv0C&pg=PA71|volume=1. The Origins of Empire: British Overseas Enterprise to the Close of the Seventeenth Century|year=1998|editor2=William Roger Louis|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-820562-3|page=92}}</ref> E ndikuar nga idetë e [[Adam Smith]]it, [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|Britania]] u largua edhe nga idealet merkantile dhe filloi ti jepte përparësi zgjerimit të tregtisë, në vend të zotërimeve territoriale.<ref name="james119165">{{cite book|author=Lawrence James|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|year=1997|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=119–21, 165}}</ref> Gjatë [[shekulli XIX|shekullit të XIX]], disa vëzhgues e përshkruan [[Perandoria Britanike|Britaninë]] se kishte një perandori "jozyrtare" të bazuar mbi eksportet e mallrave dhe investimet financiare përreth botës, duke përfshirë republikat e reja të pavarura të [[Amerika Latine|Amerikës Latine]]. Megjithëse kjo perandori jozyrtare nuk kërkonte kontrollin e drejtpërdrejtë politik britanik, ajo përfshinte përdorimin e diplomacisë së luftanijeve dhe ndërhyrjen ushtarake për të mbrojtur investimet britanike dhe për të siguruar qarkullimin e lirë të tregtisë.<ref>{{cite book|author=Lawrence James|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|year=1997|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=173–74, 177}}</ref> Nga viti [[1793]] deri në vitin [[1815]], [[Perandoria Britanike|Britania]] ishte pothuajse vazhdimisht në luftë, në fillim gjatë [[Luftërat Revolucionare Franceze|Luftërave Revolucionare Franceze]] dhe pastaj në [[Luftërat Napoleonike]].<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|page=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n212 151]}}</ref> Gjatë luftërave, ajo mori kontrollin e shumë kolonive karaibike të [[Amerika franceze|francezëve]], [[Amerika Spanjolle|spanjollëve]] dhe [[Karaibet Holandeze|holandezëve]].<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|page=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n215 154]}}</ref> Tensionet midis [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Britanisë]] dhe [[ShBA|Shteteve të Bahkuara]] u përshkallëzuan gjatë [[Luftërat Napoleonike|Luftërave Napoleonike]], pasi [[ShBA|Shtetet e Bashkuara]] shfrytëzuan asnjanësinë e tyre për të anashkaluar embargon britanike ndaj porteve të kontrolluara nga [[francezët]] dhe [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|Britania]] u përpoq ta ndërpriste tregtinë amerikane me [[Perandoria e Parë Franceze|Francën]]. Marina Mbretërore Britanike, të cilës i mungonin dëshpërimisht detarë të trajnuar dhe që humbiste vazhdimisht dezertorë, që kërkonin punë të paguara më mirë nën një disiplinë më pak drakoniane në bordin e [[Anija tregtare|anijeve tregtare]] [[amerika]]ne, u angazhuan në anijet amerikane për të kërkuar për dezertorë, ndonjëherë duke rezultuar në rekrutime me forcë të lundërtarëve amerikanë në Marinën Mbretërore. [[ShBA|Shtetet e Bashkuara]], ndërkohë, dëshironin marrjen e [[Kanadaja|Kanadasë]], të cilën [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Britania]] nuk mund ta përballonte të humbiste flotat e saj luftarake dhe tregtare, i kishte ndërtuar gjerësisht nga [[druri]] amerikan para pavarësisë së [[ShBA|Shteteve të Bashkuara]], dhe nga [[druri]] kanadez në vazhdim. Duke përfituar nga përqëndrimi i [[Perandoria Britanike|Britanisë]] në luftën e saj me [[Perandoria e Parë Franceze|Francën]], [[ShBA|Shtetet e Bashkuara]] filluan [[Lufta e vitit 1812|Luftën Amerikane të vitit 1812]] me pushtimin e Kanadasë, por [[Forcat e Armatosura Britanike|Ushtria Britanike]] arriti një mbrojtje të suksesshme me forca të rregullta minimale, të mbështetura nga milicia dhe aleatët vendas, ndërsa Marina Mbretërore vuri nën [[bllokada|bllokadë]] vijën bregdetare [[Oqeani Atlantik|Atlantike]] të [[ShBA|Shteteve të Bashkuara të Amerikës]] nga [[Bermuda]], duke e mbytur tregtinë e saj dhe zhvilloi sulme amfibe, duke përfshirë Fushatën e Çisëpikut me Djegien e Uashingtonit. Pasi Shtetet e Bashkuara dështuan të arrinin ndonjë përparim para fitores britanike kundër [[Perandoria koloniale franceze|Francës]] në vitin [[1814]] i liroi [[Forcat e Armatosura Britanike|forcat britanike]] nga [[Evropa]], për tu angazhuar kundër saj, dhe pasi [[Perandoria Britanike|Britania]] nuk kishte sunime në luftën e saj me ish kolonitë, përveç se të mbronte [[Amerika britanike|territorin e mbetur kontinental]], lufta përfundoi me kufijtë e paraluftës të riafermuar nga Traktati i Gentit në vitin [[1814]], duke siguruar që e ardhmja e [[Kanadaja|Kanadasë]] do të ishte e shkëputur nga ajo e Shteteve të Bashkuara.<ref>{{cite book|author=Jeremy Black|title=The War of 1812 in the Age of Napoleon|url=https://archive.org/details/warof1812inageof0000blac_a2w1|year=2009|language=en|pages=[https://archive.org/details/warof1812inageof0000blac_a2w1/page/n225 204]–37}}</ref> Duke pasuar mundjen përfundimtare të [[Perandoria e Parë Franceze|perandorit francez]] [[Napoleon Bonaparti|Napoleon Bonaparti]] në vitin [[1815]], [[Perandoria Britanike|Britania]] fitoi zotërimin e [[Trinidadi dhe Tobago|Trinidadit]], [[Trinidadi dhe Tobago|Tobagos]], [[Historia e Guajanës|Guajanës Britanike]], dhe [[Shën Luçia]]s, ashtu si dhe territore të tjera jashtë [[Hemisfera Perëndimore|Hemisferës Perëndimore]].<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|page=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n735 165]}}</ref> Traktati i vitit [[1818]] me [[ShBA|Shtetet e Bashkuara]] e vendosën një pjesë të madhe të kufirit Kanada–Shtetet e Bahkuara në paralelin e 49-të dhe vendosën një pushtim të përbashkët Sh.B.A.–Britani të Vendit të Oregonit.<ref name="JMforeign">{{cite web|title=James Monroe: Foreign Affairs|url=https://millercenter.org/president/monroe/foreign-affairs|publisher=Miller Center of Public Affairs, University of Virginia|language=en|date=4 tetor 2016|access-date=25 shkurt 2017}}</ref> Në Traktatin e vitit [[1846]] të Oregonit, [[Sh.B.A|Shtetet e Bashkuara]] dhe [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Britania]] pranuan ta ndanin Vendin e Oregonit përgjatë paralelit të 49-të në veri, me përjashtim të Ishullit të Vankuverit, që iu caktua tërësisht [[Perandoria Britanike|Britanisë]].<ref name="Noakes (2006)">{{cite encyclopedia|last1=Noakes|first1=Taylor C.|title=Oregon Treaty|language=en|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/oregon-treaty|encyclopedia=The Canadian Encyclopedia}}</ref> Pas luftërave përgjatë [[shekulli XVIII|shekujve të XVIII]] dhe [[shekulli XIX|të XIX]] si në Evropë ashtu dhe në [[Amerika|Amerikë]], [[britanikët]] dhe [[francezët]] arritën një paqe jetëgjatë pas vitit [[1815]]. [[Perandoria Britanike|Britania]] do të kryente vetëm një luftë ([[Lufta e Krimesë]]) kundër një fuqie evropiane gjatë pjesës së mbetur të [[Shekulli XIX|shekullit të XIX]], por që megjithatë nuk do të shkaktonte ndryshime territoriale në [[Amerika|Amerikë]].<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=179–82}}</ref> Megjithatë, [[Perandoria Britanike]] vijoi të angazhohej në luftëra si [[Luftërat e Opiumit|Lufta e Parë e Opiumit]] Kundër [[Kina|Kinës]]; ajo gjithashtu shtypi rrebelime si [[Rebelimi indian i vitit 1857]], rrebelimet kanadeze të viteve [[1837]]–[[1838]], dhe Rrebelimin [[xhamajka]]n të Gjirit Morant në vitin [[1865]].<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=190, 193}}</ref> Një lëvizje e fortë abolicioniste ishte shfaqur në [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Mbretërinë e Bashkuar]] në fundin e [[shekulli XVIII|shekullit të XVIII]], duke bërë që ajo ta shfuqizonte tregtinë e skllevërve në vitin [[1807]].<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=185–86}}</ref> Në mesin e [[shekulli XIX|shekullit të XIX]], ekonomitë e kolonive britanike të [[Karaibet|Karaibeve]] do të vuanin si rrjedhojë e Aktit të Shfuqizimit të Skllavërisë të vitit 1833, që e shquqizoi skllavërinë përgjatë gjithë [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]] dhe ''Sugar Duties Act 1846'', që o dja fimd tarifave preferenciale për importin e [[sheqeri]]t nga [[Karaibet]].<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=171–72}}</ref> Për të zëvendësuar skllevërit e mëparshëm, plantancionet britanike në [[Trinidadi dhe Tobago|Trinidad]] dhe pjesë të tjera të [[Karaibet|Karaibeve]], filluan të merrnin shërbyes borxhi nga [[Raxhi Britanik|India]] dhe [[Kina]].<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|page=188}}</ref> ===Themelimi i Zotërimit të Kanadasë=== Megjithë mundjen e saj në [[Lufta Revolucionare Amerikane|Luftën Revolucionare Amerikane]] dhe zhvendosjen drejtë një forme të re [[imperializmi]] gjatë [[shekulli XIX|shekullit të XIX]],<ref name="canny92"/><ref name="james119165"/> [[Perandoria Britanike]] mbajti koloni të shumta në [[Amerika britanike|Amerikë]] pas vitit [[1783]]. Gjatë dhe pas [[Lufta Revolucionare Amerikane|Luftës Revolucionare Amerikane]], midis 40,000 dhe 100,000 ''besnikë'' mërguan nga [[ShBA|Shtetet e Bashkuara]] drejtë [[Kanadaja|Kanadasë]].<ref>{{cite book|author=Aristide R. Zolberg|year=2006|title=A Nation by Design: Immigration Policy in the Fashioning of America|url=https://archive.org/details/nationbydesignim0000zolb|publisher=Russell Sage|language=en|isbn=978-067402218-8|page=[https://archive.org/details/nationbydesignim0000zolb/page/n509 496]}}</ref> 14,000 ''besnikët'' që shkuan në luginat e lumenjve Saint John dhe Saint Croix, atëherë pjesë e [[Skocia e Re|Skocisë së Re]], u ndjenë tepër të larguar nga qeverisja provinciale në [[Halifax (Skocia e Re)|Halifaks]], kështu që [[Londra]] e ndau [[New Brunswick]]-un si një koloni të veçantë në vitin [[1784]].<ref>{{cite book|author1=Ninette Kelley|author2=Michael Trebilcock|year=2010|title=The Making of the Mosaic|publisher=University of Toronto Press|language=en|isbn=978-080209536-7|page=43}}</ref> Akti Kushtetues i 1791-ës krijoi provincat e Kanadas së Sipërme (kryesisht anglisht-folëse) dhe Kanadasë së Poshtme (kryesisht [[gjuha frënge|frëngjisht-folëse]]) për të zbutur tensionet midis bashkësive franceze dhe angleze, dhe për të zbatuar sisteme qeverisëse të ngjashme me ato të përdorura në [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|Britani]], me synimin e pohimit të autoritetit perandorak dhe mos lejimin e kontrollit popullor të qeverisjes që perceptohej se kishte çuar në [[Revolucioni Amerikan|Revolucionin Amerikan]].<ref name="smith2829">{{cite book|author=Simon Smith|url=https://archive.org/details/britishimperiali00smit|title=British Imperialism 1750–1970|year=1998|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-312580640-5|page=28}}</ref> [[Perandoria Britanike|Britanikët]] zgjeruan gjithashtu interesat e tyre tregtare në Paqësorin Verior. [[Perandoria Spanjolle|Spanja]] dhe [[Perandoria Britanike|Britania]] ishin bërë rivalë në zonën, e cila do të dilte në pah me Krizën e Nutkës në vitin [[1789]]. Të dyja anët u mobilizuan për luftë, ndërsa [[Perandoria Spanjolle|Spanja]] llogariste mbështetjen e [[Franca|Francës]], por kur ajo refuzoi, [[Spanja]] u desh të tërhiqej dhe të kapitullonte ndaj kërkesave britanike që çuan në Konventën e Nutkës. Rezultati i krizës ishte një poshtërim për [[Perandoria Spanjolle|Spanjën]] dhe një triumf për [[Perandoria Britanike|Britaninë]], pasi e para praktikisht kishte hequr dorë nga i gjithë sovraniteti në brigjet e Paqësorit Verior.<ref>{{cite book|last=Blackmar|first=Frank Wilson|title=Spanish Institutions of the Southwest Issue 10 of Johns Hopkins University studies in historical and political science|year=1891|url=https://books.google.al/books?id=F11GAAAAYAAJ|publisher=Hopkins Press|language=en|page=335}}</ref> Kjo i hapi rrugën zgjerimit britanik në atë rajon, duke u zhvilluar një numër zgjerimesh; së pari një ekspeditë e drejtuar nga George Vancouver, që eksploroi Paqësorin Veri-Perëndimor, veçanërisht përreth Ishullit të Vankuverit.<ref name="pethick0">{{cite book|last=Pethick|first=Derek|publisher=Douglas & McIntyre|url=https://archive.org/details/nootkaconnection0000peth|title=The Nootka Connection: Europe and the Northwest Coast 1790–1795|year=1980|language=en|isbn=978-0-88894-279-1|location=Vankuver|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/nootkaconnection0000peth/page/18 18]}}</ref> Në tokë, ekspeditat u zhvilluan duke shpresuar për zbulimin e një rruge të praktikueshme lumore drejtë [[Oqeani Paqësor|Paqësorit]] për shtrirjen e tregtisë amerikano-veriore të [[gëzofi]]t (Kompania Veri-Perandimore). Sir Alexander Mackenzie drejtoi të parën që filloi në vitin [[1792]] dhe një vit më vonë ai do të bëhej evropiani i parë që arriti [[Oqeani Paqësor|Paqësorin]] përgjatë tokës në veri të [[Rio Grande]]s, duke e arritur oqeanin afër Bella Coola-s së tanishme. Kjo vijoi nga ekspedita Lewis dhe Clark për dymbëdhjetë vjetë. Pak pas kësaj, shoku i Mackenzie-t, John Finlay, themeloi ngulimin e parë të përhershëm evropian në [[Kolumbia Britanike|Kolumbinë Britanike]], në Fortesën Saint John. Kompania Veri-Perëndimore kërkoi eksplorime të mëtejshme, së pari nëpërmjet David Thompsonit, duke nisur në vitin [[1797]] dhe më vonë nga Simon Fraser. Ekspedita të tjera u zhvilluan në fillim të viteve [[1800]], që u shtynë në territoret e egra të [[Malet Shkëmbore|Maleve Shkëmbore]] dhe Rrafshin e Brendshëm ashtu dhe të gjithë rrugën drejtë Ngushticës së Xhorxhas në Bregdetin Paqësor, duke zgjeruar [[Amerika Veriore Britanike|Amerikën Veriore Britanike]] drejtë perëndimit.<ref name="innes">{{cite book|last=Innis|first=Harold A.|title=The Fur Trade in Canada: An Introduction to Canadian Economic History|url=https://books.google.al/books?id=eCgps70cHV4C|publisher=University of Toronto Press|year=2001|language=en|orig-year=1930|edition=rishtypje|location=Toronto, Ontario|isbn=978-0-8020-8196-4}}</ref> Në vitin [[1815]], gjeneral lejtnanti Sir [[George Prevost]] ishte ''Kapiteni-Përgjithshëm dhe krye-guvernatori aty dhe mbi provincat e Kanadasë së Sipërme, Kanadasë së Poshtme, [[Skocia e Re|Skocisë së Re]] dhe Nju Brunsuikut, si dhe varësive të tyre, nën-admiral i po atyre, gjeneral lejtnant dhe komandant i të gjitha forcave të Madhërisë së Tij në Provincat e Kanadasë së Sipërme dhe të Poshtme, [[Skocia e Re|Skocisë së Re]] dhe [[New Brunswick|Nju Brunsuikut]] dhe varësive të tyre, si dhe ishujve të [[Toka e Re dhe Labradori|Njufaundlandit]], [[Ishulli i Princit Eduard|Princ Eduardit]], [[Kontea Cape Breton|Kepit Breton]] dhe [[Bermuda|Bermudeve]] etj. etj. etj.''. Poshtë Prevostit, stafi i Ushtrisë Britanike në ''[[Provincat dhe territoret e Kanadasë|Provincat]] e [[Skocia e Re|Skocisë së Re]], [[New Brunswick|Nju Brunsuikut]] dhe varësive të tyre, duke përfshirë ishujt e Njufaundlandit, [[Kontea Cape Breton|Kepit Breton]], [[Ishulli i Princit Eduard|Princ Eduardit]] dhe Bermudeve'' ishin nën komandën e gjeneral lejtnantit Sir John Coape Sherbrooke. Poshtë Sherbrooke-ut, Garnizoni i Bermudeve ishte nën kontrollin e drejtpërdrejtë të zëvendës guvernatorit të Bermudeve, gjeneral majorit George Horsford (megjithëse zëvendës guvernatorit të Bermudeve në vijim iu rikthye qeverisja e plotë, në rolin e tij ushtarak si krye-komandant i Bermudeve ai mbeti vartës i krye-komandantit në [[Halifax (Skocia e Re)|Halifaks]] dhe lidhjet navale dhe kishtare midis [[Bermuda|Bermudeve]] dhe ''Provincave Maritimes'' gjithashtu mbetën; Lidhjet ushtarake do të shkëputeshin nga Konfederata Kanadeze në fund të viteve [[1860]], që rezultuan në largimin e [[Forcat e Armatosura Britanike|Ushtrisë Britanike]] nga [[Kanadaja]] dhe kryekomandanti i saj nga [[Halifax (Skocia e Re)|Halifaksi]], kur Qeveria Kanadeze mori përgjegjësinë për mbrojtjen e Kanadasë; Lidhjet navale mbetën deri sa [[Marina Mbretërore Britanike]] u tërhoq nga [[Halifax (Skocia e Re)|Halifaksi]] në vitin [[1905]], duke ia dorëzuar kantierin naval të atyshëm [[Marina Mbretërore Kanadeze|Marinës Mbretërore Kanadeze]]; [[Kisha Anglikane]] e themeluar në Bermude, brenda të cilës guvernatori kishte detyrën e Ordinarit, mbeti e lidhur me koloninë e Njufaundlandit, nën peshkopin e saj deri në vitin [[1919]]).<ref>{{cite book|title=The Quebec Almanack, and British American Royal Kalendar, for the year 1815: Being the Third After Leap Year|url=https://books.google.al/books?id=n3SitAEACAAJ|year=2018|publisher=FB&C ltd.|language=en|orig-year=1815|isbn=978-036503303-5}}</ref> Në përgjigje të Rrebelimeve të viteve [[1837]]–[[1838]],<ref name="smith2829"/> [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Britania]] Kaloi Aktin e Bashkimit në vitin [[1840]], që bashkonte Kanadanë e Sipërme dhe të Poshtme në Provincën e Kanadasë. Qeverisë përgjegjëse në fillim iu dha [[Skocia e Re|Skocisë së Re]] në vitin [[1848]], por më vonë u shtri në kolonitë e tjera [[Amerika Veriore Britanike|Amerikës Veriore Britanike. Me kalimin e Aktit të Amerikës Veriore Britanike, 1867 nga parlamenti britanik, Kanadaj e Sipërme dhe e Poshtme, [[New Brunswick]]-u dhe [[Skocia e Re]] do të formonin Konfederatën e Kanadasë.<ref>{{cite book|editor=Andrew Porter|year=1998|language=en|url=https://books.google.al/books?id=oo3F2X8IDeEC|title=The Oxford History of the British Empire|volume=3. The Nineteenth Century|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-924678-6|page=187}}</ref> Toka e Rupertit (që ishte ndarë midis [[Manitoba|Manitobës]] dhe [[Territoret Veri-Perëndimore|Territoreve Veri-Perëndimore]]), [[Kolumbia Britanike]] dhe [[Ishulli i Princit Eduard]] iu bashkuan Kanadasë nga fundi i vitit [[1873]], por [[Toka e Re dhe Labradori|Njufaundlandi]] nuk do ti bashkohej Kanadasë deri në vitin [[1949]]. Si zotërimet e tjera britanike, si [[Australia]], [[Zelanda e Re]] dhe [[Afrika e Jugut]], [[Kanadaja]] gëzonte autonomi mbi punët e saj të brendshme, por njihte monarkun britanik si [[kreu i shtetit|kreun e shtetit]] dhe bashkëpunonte ngushtësisht me [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Britaninë]] mbi çështjet e mbrotjes.<ref>{{cite book|author=Lawrence James|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|year=1997|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n726 311]–12, 341}}</ref> Pas kalimit të Statutit të Uestminsterit në vitin [[1931]],<ref>{{cite book|author1=R. A. W. Rhodes|author2=John Wanna|author3=Patrick Weller|year=2009|title=Comparing Westminster|url=https://archive.org/details/comparingwestmin00unse|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-956349-4|pages=[https://archive.org/details/comparingwestmin00unse/page/n18 5]–15}}</ref> [[Kanadaja]] dhe zotërimet e tjera ishin plotësisht të pavarura nga kontrolli legjislativ britanik; ato do ti nulizonin ligjet britanike dhe [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Britania]] nuk mund të kalonte më ligje për ta, pa miratimin e tyre.<ref>{{cite book|author1=Colin Turpin|author2=Adam Tomkins|year=2007|title=British Government and the Constitution|url=https://archive.org/details/britishgovernmen0000turp_z8p6|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|edition=i 6-të|isbn=978-052169029-4|page=[https://archive.org/details/britishgovernmen0000turp_z8p6/page/n103 48]}}</ref> Pavarësia e [[ShBA|Shteteve të Bashkuara]] dhe mbyllja e porteve të sajë për tregtinë britanike, kombinuar me paqen në rritje në rajon, që e pakësoi rrezikun për të transportuar (duke rezultuar në tregtarë të vegjël evazivë, si ata që kryenin ndërtuesit navalë bermudianë, duke humbur favoret e kliperave më të mëdhenj), dhe hyrja e trupave prej metali dhe [[makina me avull|motorëve me avull]], po e mbysnin ngadalë ekonominë detare të Bermudeve, ndërsa rëndësia e sapo zbuluar, pasi baza e Marinës Mbretërore dhe [[Forcat e Armatosura Britanike|Ushtrisë Britanike]] nga e cila [[Amerika Veriore|Amerika e Veriut]] dhe Stacioni i Indive Perëndimore mund të kontrolloheshin, nënkuptonte interes në rritje nga [[Qeveria e Mbretërisë së Bashkuar|Qeveria Britanike]] për qeverisjen e saj. Bermuda u grupua me [[Amerika Veriore Britanike|Amerikën Veriore Britanike]], veçanërisht [[Skocia e Re|Skocinë e Re]] dhe [[Toka e Re dhe Labradori|Njufaundlandin]] (fqinjët e saj më të afërt britanikë), duke pasuar Pavarësinë e [[ShBA|Shteteve të Bashkuara]]. Kur lufta me [[Franca|Francën]] ndoqi [[Revolucioni Francez|Revolucionin Francez]], një kantjer naval mbretëror u krijuar në [[Bermuda|Bermude]] në vitin [[1795]], që do të alternohej me kantierin naval të [[Halifax (Skocia e Re)|Halifaksit]] ([[Bermuda]] gjatë verave dhe [[Halifax (Skocia e Re)|Halifaksi]] gjatë dimrave) si qendra e Marinës Mbretërore dhe baza kryesore për ''Stacionin e Lumit Sejnt Lorenc dhe e Bregdetit të Amerikës'' (që do të bëhej ''Stacioni i Amerikës Veriore'' në vitin [[1813]], ''Stacioni i Amerikës Veriore dhe Liqeneve të Kanadasë'' në vitin [[1816]], ''Stacioni i Amerikës Veriore dhe Njufaundlandit'' në vitin [[1821]], Stacioni i Amerikës Veriore dhe Indive Perëndimore rreth vitit [[1820]] dhe në fund ''Stacioni i Amerikës dhe Indive Perëndimore'' nga viti [[1915]] deri në vitin [[1956]]) para se të bëhej selia e gjithë vitit dhe baza kryesore nga viti [[1818]]. Garnizoni i rregullt i ushtrisë (i krijuar në vitin [[1701]], por i tërhequr në vitin [[1784]]) u rivendos në vitin [[1794]], duke u zhvilluar gjatë [[shekulli XIX|Shekullit të Nëntëmbëdhjetë]] për tu bërë një nga më të mëdhenjtë e [[Forcat e Armatosura Britanike|Ushtrisë Britanike]], në lidhje me përmasat e [[Bermuda|Bermudeve]]. [[Bllokada]] e porteve të bregdetit [[Oqeani Atlantik|Atlantik]] të [[ShBA|Shteteve të Bashkuara]] dhe Fushata e Çisëpikut (duke përfshirë Djegjen e [[Uashingtoni]]t) u orkestruan nga [[Bermuda|Bermudet]] gjatë [[Lufta e vitit 1812|Luftës Amerikane të vitit 1812]]. Pregatotjet për operacione të ngjashme u zhvilluan në [[Bermuda|Bermude]], kur Çështja Trent gati e çoi [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Britaninë]] në luftë me [[ShBA|Shtetet e Bashkuara]] gjatë [[Lufta Civile Amerikane|Luftës Civile Amerikane]] ([[Bermuda|Bermudet]] tashmë po shërbenin si pikë parësore transporimi për armët e prodhimit britanik dhe evropian, që trafikoheshin në portet e [[Shtetet e Konfederatës së Amerikës|Konfederatës]], veçanërisht në [[Charleston, South Carolina]], në thyerësit e [[bllokada|bllokadës]]; [[pambuku]] sillej nga të njëjtët porte nga thyerësit e bllokadës, për tu tregtuar në Bermude si material lufte) dhe Bermudet lujtën role të rëndësishme (si një bazë navale, pikë e formimit të konvojeve trans-atlantike, si një pikë lidhëse në ''Cable and Ëireless'' kabllit nëndetar telegrafik Skoci e Re-Inditë Perëndimore Britanike, si një stacion pa tela dhe nga vitet [[1930]] si një vend për bazat ajrore të përdorura si pika ndalimi për fluturimet trans-atlantike dhe për operimin e patrullave ajrore kundër-nëndetëseve mbi [[Oqeani Atlantik|Atlantikun Verior]]) në teatrin Atlantik të [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] dhe në [[Beteja e Atlantikut|Betejën e Atlantikut]] gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], kur bazat ekzistuese të Marinës Mbretërore, Ushtrisë Britanike dhe Forcave Ajrore Mbretërore u bashkuar nga një bazë e Marinës Mbretërore Kanadeze dhe bazat navale dhe ajrore të aleate të [[ShBA|Shteteve të Bashkuara]]. Ajo mbeti një bazë navale dhe ajrore jetësore gjatë [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]], me bazat amerikane dhe kanadeze që ekzistonin përkrahë atyre britanike nga [[Lufta e Dytë Botërore]] deri në vitin [[1995]]. ===Hondurasi Britanik dhe Ishujt Folkland=== Në fillim të [[shekulli XVII|shekullit të XVII]], lundërtarët anglezë kishin filluar të prisnin drurë ''haematoxylum campechianum'' në pjesët bregdetare të [[Amerika Qendrore|Amerikës Qendrore]] mbi të cilën [[Amerika Spanjolle|spanjollët]] ushtronin pak kontroll. Nga fillimi i [[shekulli XVIII|shekullit të XVIII]], një ngulim i vogël britanik ishte themeluar në lumin e Belizes, megjithëse spanjollët refuzuan ta njihnin kontrollin britanik mbi rajonin dhe shpesh i shpërnguli kolonët britanikë. Në [[Traktati i Parisit (1783)|Traaktatin e Parisit]] të vitit [[1783]] dhe Konventën e Londërsa së vitit [[1786]], [[Perandoria Spanjolle|Spanja]] i dha [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|Britanisë]] të drejtën për të prerë dru ''haematoxylum campechianum'' dhe mogani në rajonin midis lumit Hondo dhe atij Belize, por [[Spanja]] e ruajti sovranitetin mbi këtë rajon. Duke ndjekur Traktatin Clayton–Bulwer të vitit [[1850]] me [[ShBA|Shtetet e Bashkuara]], [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Britania]] ra dakord ti shpërngulte kolonët nga Ishujt e Gjirit dhe Bregdetin e Moskitos, por ruajti kontrollin e ngulimit në lumin Belize. Në vitin [[1862]], Britania themeloi koloninë e kurorës të [[Historia e Belizës|Hondurasi Britanik]] në këtë vend.<ref name="cs">{{Cite book|author=Nigel Bolland|chapter=Belize: Historical Setting|language=en|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/bztoc.html|title=A Country Study: Belize|editor=Tim Merrill|publisher=Library of Congress, Federal Research Division|date=janar 1992|access-date=2 qershor 2025|archive-date=6 shkurt 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120206151641/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/bztoc.html|url-status=dead}}</ref> Britanikët në fillim krijuan një prani në [[Ishujt Falkland]] në vitin [[1765]], por u detyruan të tërhiqeshin për arsye ekonomike të lidhura me [[Lufta Revolucionare Amerikane|Luftën Amerikane për Pavarësi]] në vitin [[1774]].<ref>{{cite book|last=Gibran|first=Daniel|title=The Falklands War: Britain Versus the Past in the South Atlantic|url=https://archive.org/details/falklandswarbrit0000gibr|year=1998|publisher=McFarland & Company, Inc.|language=en|isbn=978-0-7864-0406-3|location=Xheferson, Karolina e Veriut|pages=[https://archive.org/details/falklandswarbrit0000gibr/page/n37 26]–27}}</ref> Ishujt vijuan të përdoreshin nga gjuetarët britanikë të [[foka]]ve dhe [[balena]]ve, megjithë ngulimi i Port Egmont u shkatërrua nga [[Perandoria Spanjolle|spanjollët]] në vitin [[1780]]. [[Argjentina]] u përpoq të krijonte një koloni në rrënojat e ngulimit të mëparshëm spanjoll të Puerto Soledadit, që përfundoi me rikthimin britanik në vitin [[1833]]. [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Britanikët]] qeverisnin ishullin e pabanuar të Xhorxhias Jugore, që ishte pretenduar nga [[kapiteni i anijes|kapiteni]] [[Xhejms Kuk]] në vitin [[1775]], si një varësi e [[Ishujt Falkland|Ishujve Folkland]].<ref>{{Cite book|author=R. K. Headland|title=The Island of South Georgia|url=https://books.google.com/books?id=lZ04AAAAIAAJ|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1984|language=en|ISBN=0-521-25274-1}}</ref> [[File:Member states of the Commonwealth of Nations.svg|thumb|389px|[[Komonuelthi i Kombeve]] i përbërë nga ish territoret e [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]] në [[Amerika britanike|Amerikë]] dhe gjetkë]] ==Ç'kolonizimi dhe territoret përtejdetit, 1945–tani== ===Lëvizjet e suksesshme të pavarësisë=== Me fillimin e [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]] në fundin e viteve [[1940]], Qeveria Britanike filloi të formonte plane për pavarësinë e kolonive të [[Perandoria Britanike|Perandorisë]] në [[Afrika Britanike|Afrikë]], [[India Britanike|Azi]] dhe [[Amerika britanike|Amerikë]]. Autoritetet Britanike fillimisht planifikuan për një proçes që do të zgjaste tre dekada në të cilin secila koloni do të zhvillonte një parlament vetë-qeverisës dhe demokratik, por paqëndrueshmëria dhe frikat e depërtimit komunist në koloni i inkurajoi britanikët ta nxitonin lëvizjen drejtë vetë-qeverisjes.<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n571 538]–39}}</ref> Krahasuar me perandoritë e tjera evropiane, që përjetuan luftëra pavarësie si [[Lufta Algjeriane]] dhe Lufta Koloniale Portugeze, proçesi britanik pas luftës i ç'kolonizimit në [[Karaibet|Karaibe]] ishte relativisht paqësor.<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=[https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7/page/n741 588]–89}}</ref> Në një përpjekje për ti bashkuar kolonitë e Karaibeve, në vitin [[1958]] [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Britania]] themeloi Federatën e Indive Perëndimore. Federata u rrëzua në vijim të humbjes së dy anëtarëve të saj më të mëdhenjë, [[Xhamajka|Xhamajkës]] dhe [[Trinidadi dhe Tobago|Trinidadit]], secila pre të cilave mori pavarësinë në vitin [[1962]]; [[Trinidadi dhe Tobago|Trinidadi]] formoi një bashkim me Tobagon për tu bërë shteti i [[Trinidadi dhe Tobago|Trinidadit dhe Tobagos]]. Ishujt lindorë të [[Karaibet|Karaibeve]], ashtu si [[Bahamasi]], fituan pavarësinë në vitet [[1960]], [[1970]] dhe [[1980]].<ref name="knight14">{{cite book|author1=Franklin W. Knight|author2=Colin A. Palmer|year=1989|title=The Modern Caribbean|publisher=University of North Carolina Press|language=en|isbn=978-080781825-1|pages=14–15}}</ref> [[Guajana]] e arriti pavarësinë në vitin [[1966]]. Kolonia e fundit e [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Britaniss]] në tokën kryesore amerikane, [[Historia e Belizës|Hondurasi Britanik]], u bë një koloni vetë-qeverisëse në vitin [[1964]] dhe u riemërtua [[Belize]] në vitin [[1973]], duke e marrë pavarësinë e plotë në vitin [[1981]]. Një debat me [[Guatemala|Guatemalën mbi pretendimet ndaj [[Belize]]s u lanë të pazgjidhura.<ref>{{cite book|author=Trevor Owen Lloyd|year=1996|title=The British Empire 1558–1995|url=https://books.google.al/books?id=LSPSmgEACAAJ|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-019873134-4|pages=401, 427–29}}</ref> ===Territoret e Mbetura=== {{main|Territoret e Jashtme Britanike}} Megjithëse shumë nga territoret karaibike të [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]] fituan pavarësinë, [[Anguilla]] dhe [[Turks dhe Kaikos|Ishujt Turks dhe Kaikos]] zgjodhën të mbanin sundimin britanik, edhe pse tashmë kishin filluar rrugën e pavarësisë.<ref>{{cite book|author=Peter Clegg|year=2005|chapter=The UK Caribbean Overseas Territories|editor1=Lammert de Jong|editor2=Dirk Kruijt|title=Extended Statehood in the Caribbean|publisher=Rozenberg Publishers|language=en|isbn=978-905170686-4|page=128}}</ref> [[Ishujt e Virgjër Britanikë|Ishujt Virxhinë Britanikë]], [[Bermuda]], [[Ishujt Cayman]], [[Montserrati]] dhe [[Ishujt Falkland]] gjithashtu qëndruan nën jurisdiksionin e [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Britanisë]].<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|page=622}}</ref> Në vitin [[1982]], [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Britania]] mundi [[Argjentina|Argjentinën]] në [[Lufta e Falklandit|Luftën e Folklandeve]], një luftë e pashpallur në të cilën [[Argjentina]] u orvat të merrte kontrollin e [[Ishujt Falkland|Ishujve Folkland]].<ref>{{cite book|author=Lawrence James|year=1997|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5|pages=624–26}}</ref> Në vitin [[1983]], Akti i Shtetësisë Britanike në vitin [[1981]] i riemërtoi kolonitë ekzistuese britanikesi "''Territoret e Varura Britanike''".<ref group="Shpjegimi">Dispozita 6 e Aktit të Shtetësisë Britanike 1981 {{cite web|title=British Nationality Act 1981, Schedule 6|language=en|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1981/61/schedule/6/enacted|access-date=18 mars 2019|url-status=live|archive-date=1 prill 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401094630/http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1981/61/schedule/6/enacted}} i riklasifikoi kolonitë e mbetura vetë-qeverisëse (ato me legjislaturat e tyre të zgjedhura dhe me një shkallë autonomie, si [[Bermuda|Bermudet]]) dhe Kolonitë e Kurorës (ato pa legjislatura të zgjedhura, që qeveriseshin tërësisht nga guvernatorët e caktuar nga [[Qeveria e Mbretërisë së Bashkuar|Qeveria Britanike]] me këshilla rekomandues, si [[Hong Kongu]]) si "''[[Territoret e Jashtme Britanike|Territoret e Varura Britanike]]''".</ref> Historikisht, kolonët ndanin të njëjtën qytetari (megjithëse [[Magna Carta]] kishte krijuar efektivisht qytetarinë angleze, qytetarët etiketoheshin akoma ''subjekte të mbretit të Anglisë'' ose ''subjekte angleze''. Me bashkimin e mbretërive të [[Mbretëria e Anglisë|Anglisë]] dhe [[Historia e Skocisë|Skocisë]], kjo u zëvendësua me ''subjekte britanike'', që përfshinte qytetarët e gjithë territorit sovran të [[Qeveria e Mbretërisë së Bashkuar|Qeverisë Britanike]], duke përfshirë edhe kolonitë) si britonë. Megjithëse historikisht, të gjithë subjektet britanike kishin [[e drejta e votës|të drejtën për të votuar]] për kandidatët, ose të kandidonin vetë për tu zgjedhur në [[Dhoma e Komunëve të Mbretërisë së Bashkuar|Dhomën e Komunëve]] (duke llogaritur se ata ishin [[burri|burra]], para [[E drejta e grave për të votuar|të drejtës së votimit të grave]] dhe plotësonin kushtin e pronësisë, kur aplikonin). [[Qeveria e Mbretërisë së Bashkuar|Qeveria Britanike]] (si me Qeverinë e [[Mbretëria e Anglisë|Mbretërisë së Anglisë]] para saj) nuk kishte caktuar kurrë vende në [[Dhoma e Komunëve të Mbretërisë së Bashkuar|Dhomën e Komunëve]] për ndonjë koloni, efektivisht duke ua hequr të drejtën kolonëve në niveln sovran të qeverisë së tyre. Gjithashtu nuk ka pasur kurrë një fisnik në Dhomën e Lordëve, që të përfaqësonte ndonjë koloni. Kolonët ishin në këtë mënyrë të pa llogaritur, ose nuk u kërkohej të jepnin miratimin për ndonjë gjë, në një seri aktesh që u kaluan nga parlamenti i [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërisë së Bashkuar]] midis viteve [[1968]] dhe [[1982]], që kërkonin të kufizonin të drejtat e tyre dhe në fund të ndryshonin qytetarinë. Kur mjaft koloni u ngritën para [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] në statusin e ''zotërimit'', duke formuar kolektivisht [[Komonuelthi i Kombeve|Komonuelthin e vjetër Britanik]] (të veçuar nga [[Mbretëria e Bashkuar]] dhe kolonitë e varura të saj), qytetarët e saj mbetën subjekte britanike dhe në teori, çdo subjekt britanik i lindur kudo në botë, kishte të njëjtat të drejta themelore për të hyrë, qëndruar dhe punuar në [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërinë e Bashkuar]] si një subjekt britanik në Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar]], prindërit e të cilit ishin të dy subjekte britanike të lindura në Mbretërinë e Bashkuar (megjithëse shumë politika dhe praktika qeveritare vepronin për ta shmangur ushtrimin e lirë të këtyre të drejtave për grupe të ndryshme demografike të kolonëve, duke përfshirë [[grekët qipriotë]]). Kur zotërimet dhe një numër gjithmonë e më i madh kolonish filluan të pavarësoheshin tërësisht nga [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretëria e Bashkuar Britanike]] pas [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], [[Komonuelthi i Kombeve|Komonuelthi]] u shndërrua në një bashkësi shtetesh të pavarura, secile prej të cilëve njihte monarkun britanik si [[kreu i shtetit|kreun e tyre të shtetit]] (duke krijuar monarki të veçanta me të njëjtin person që zinte të gjithë fronet e veçanta; me përjashtim të [[India|Indisë]] republikane). ''Subjektet Britanike'' u zëvendësua nga Akti i Shtetësisë Britanike në vitin [[1948]] me ''qytetar i Mbretërisë së Bashkuar dhe kolonive'' për rezidentët e [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërisë së Bashkuar]] dhe kolonive të saj, ashtu si dhe [[Varësitë e Kurorës|Varësive të Kurorës]]. Megjithatë, pasi dëshirohej që të ruhej lëvizja e lirë për të gjithë qytetarët, në të gjithë [[Komonuelthi i Kombeve|Komonuelthin]], ''Subjektet Britanike'' u mbajt si një shtetësi që mbulonte të gjithë qytetarët e [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërisë së Bashkuar]] dhe kolonive si qytetarë të mbretërive të tjera të Komunuelthit. Rrjedhja drejtë [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Mbretërisë së Bashkuar]] të qytetarëve me ''ngjyrë'' gjatë viteve [[1940]] dhe [[1950]], si nga [[Territoret e Jashtme Britanike|kolonitë e mbetura]] ashtu dhe nga [[Komonuelthi i Kombeve|Komunuelthi i ri i pavarur i Kombeve]] iu përgjigjën me një shtypje rraciste, që çoi në kalimin e Aktit të Emigrantëve të Komunuealthit në vitin [[1962]], që i kufizonte të drejtat e shtetasve të komunuelthit të hynin, qëndronin dhe punonin në [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërinë e Bashkuar]]. Ky akt lejonte gjithashtu disa kolonë (kryesisht indianë etnikë në [[Afrika Britanike|Kolonitë Afrikane]]) të mbanin qytetarinë e [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërisë së Bashkuar]] dhe kolonive, nëse kolonitë e tyre bëheshin të pavarura, duke mundësuar një masë për të siguruar që këta persona të mos bëheshin [[Pashtetësia|apatridë]], nëse atyre u mohohej qytetaria e shtetit të tyre të ri të pavarur. Shumë indianë etnikë, e gjetën veten e tyre të margjinalizuar në shtetet e reja të pavarura (në mënyrë të shquar [[Kenia]]) dhe u zhvendosën për në [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërinë e Bashkuar]], në përgjigje të së cilës u kalua me shpejtësi Akti i Emigrantëve të Komunuealthit në vitin [[1968]], duke i zhveshur të gjithë subjektet britanike (duke përfshirë qytetarët e [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërisë së Bashkuar]] dhe kolonive), që nuk kishin lindur në [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërinë e Bashkuar]] dhe që nuk kishin një qytetari të [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërisë së Bashkuar]] dhe kolonive të prindërve të lindur [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Mbretërinë e Bashkuar]] ose kualifikime të tjera (siç ishte statusi ezistues i rezidencës), të të drejtave për të hyrë lirisht, qëndruar dhe punuar në [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërinë e Bashkuar]]. Kjo u ndoq nga Akti i Emigracionit të vitit [[1971]], që efektivisht i ndante ''qytetarët e Mbretërisë së Bashkuar dhe kolonive'' në dy tipe, megjithëse qytetaria e tyre mbetej e njëjtë: Ata nga vetë [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretëria e Bashkuar]], që ruanin të drejtat e hyrjes së lirë, banimit dhe punimit në [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërinë e Bashkuar]]; dhe ata që kishin lindur në koloni (ose vendet e huaja me prindër kolonialë britanikë), të cilët iu mohoheshin ato të drejta. Akti i Shtetësisë Britanike i vitit [[1981]], që hyri në fuqi më 1 janar [[1983]],<ref>{{cite web|title=The British Nationality Act 1981 (Commencement) Order 1982|url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/1982/933/made|work=legislation.gov.uk|language=en|access-date=18 mars 2019|url-status=live|archive-date=1 prill 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401134239/http://www.legislation.gov.uk/uksi/1982/933/made}}</ref> e shfuqizoi statusin e ''Subjektit Britanik'' dhe i zhveshi kolonët nga qytetaria e tyre e plotë britanike si ''qytetarë të Mbretërisë së Bashkuar dhe kolonive'', duke e zëvendësuar atë me ''qytetarinë e territoreve të varura britanike'', që nuk gëzonin të drejtën e banimit ose të punonin kudo (në të njëjtën kohë u krijuan kategori të tjera edhe me më pak të drejta, duke përfshirë qytetarinë britanike të përtejdetit, për ish qytetarët e [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërisë së Bashkuar]] dhe kolonive të lindur në ish kolonitë). Përjashtime u bënë për [[gjibraltari|gjibraltarianët]] (të lejuar të mbanin shtetësinë britanike për të mbajtur [[Shtetësia e Bashkimit Evropian|qytetarinë e Bashkimit Europian]]) dhe [[Ishujt Falkland|folklandezët]], që u lejuan të mbanin të njëtën ''qytetari të re britanike'', që u bë qytetaria automatike për atë që ishin nga [[Mbretëria e Bashkuar]] dhe [[Varësitë e Kurorës]]. Pasi akti u kuptua gjerësisht se kishte kaluar në përgatitje të dorëzimit të [[Hong Kongu]]t në vitin [[1997]] te [[Kina]] (për të parandaluar shtetasit britanikë [[kinezët|kinezë etnikë]] për të mërguar në [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërinë e Bashkuar]]) dhe duke parë historinë e shpërfilljes dhe racizmit, këto koloni me ''jo-evropianë'' të konsiderueshëm (për të përdorur të folurën e [[Qeveria e Mbretërisë së Bashkuar|Qeverisë Britanike]]) populsitë kishin përballuar nga nga Qeveria Britanike që nga ''fundi i [[Perandoria Britanike|Perandorisë]]'', zbatimi i aktit vetëm për ato koloni në të cilat qytetaria kishte ndryshuar në ''qytetarinë e territoreve të varura britanike'', u perceptua si një shembull veçanërisht famëkeq i racizmit të [[Qeveria e Mbretërisë së Bashkuar|Qeverisë Britanike]]. Zhveshja nga të drejtat e lindjes për të paktën disa prej kolonive të statusit të ''subjekteve britanike'' në vitet [[1968]] dhe [[1971]], si dhe ndryshimi i qytetarisë së tyre në vitin [[1983]], në fakt shkelte të drejtat e dhëna atyre nga Kartat Mbretërore në themelimin e kolonive. [[Bermuda]] (emërtimi i plotë ''Ishujt Somers ose Ishujt e Bermudës''), për shembull, kishin qenë vendosur nga Kompania e Londrës (që e kishte banuar arkipelagun që nga shkatërrimi i anijes ''Sea Venture'' në vitin [[1609]]) në vitin [[1612]], kur ajo mori kartën e tretë mbretërore nga [[Xhejmsi VI i Skocisë dhe I i Anglisë|Mbreti Xhejmsi I]], duke korrigjuar kufijtë e Kolonisë së parë të Virxhinias, mjaftueshëm largë përgjatë [[Oqeani Atlantik|Atlantikut]] për të përfshirë [[Bermuda|Bermudet]]. Të drejtat e qytetarisë të garantuara kolonëve nga [[Xhejmsi VI i Skocisë dhe I i Anglisë|Mbreti Xhejmsi I]] në kartën origjinale të 10 [[prilli]]t [[1606]], të zbatuar në këtë mënyrë për bermudianët: «''Gjithashtu ne, për ne, trashëgimtarët dhe pasuesit tanë, deklarojmë nëpërmjet këtyre dhuratave se të gjithë dhe çdo person që është subjekti ynë, që duhet të banojë dhe jetoi brenda çdo apo ndonjë nga mjaft nga këto koloni dhe plantacione dhe secili nga fëmijët e tyre, që mund të ndodh të lind brenda kufijve dhe zotërimeve të këtyre koloni dhe plantacioneve do të gëzoi të gjitha liritë, [[e drejta e votës|të drejtën e votës]] dhe imunitetet brenda ndonjë nga zotërimet tona të tjera për të gjitha synimet dhe qëllimet sikur ata të kishin qenë duke banuar dhe lindur brenda mbretërisë sonë të Anglisë ose në ndonjë nga zotërimet tona''.»<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/36181/36181-h/36181-h.htm|title=The Project Gutenburg ebook of The Three Charters of the Virginia Company of London, by Samuel M. Bemiss|website=www.gutenberg.org|language=en}}</ref> Këto të drejta u konfirmuan në kartën mbretërore të dhënë trashëgimtares së Kompanisë së Londrës, Kompanisë së Qytetit të Londrës për Plantacionin e Ishujve Somers, në vitin [[1615]] në [[Bermuda|Bermude]] që u nda nga Virxhinia: «''Dhe ne sigurojmë për trashëgimtarët dhe pasuesit tanë, deklarojmë nëpërmjet këtyre pikave, se të gjithë dhe çdo person që është janë subjektet tona, që duhet të shkoi të banoi brenda këtyre Ishujve Somer dhe secili nga fëmijët dhe pasardhësit e tyre që mund të ndodh të ketë lindur brenda kufijve të atyshëm do të ketë dhe gozoi të gjitha liritë, [[e drejta e votës|të drejtën e votës]] dhe imunitetet e qytetarëve të lirë dhe të gjitha subjekteve natyrore brenda ndonjërës nga zotërimet për të gjitha synimet dhe qëllimet, sikur të jetë duke jetuar dhe lindur brenda kësaj [[Mbretëria e Anglisë|Mbretërisë sonë të Anglisë]] ose në ndonjë tjetër nga zotërimet tona''.»<ref>{{cite book|chapter=Letters Patent of King James I, 1615|title=Memorials of the Discovery and Early Settlement of The Bermudas or Somers Islands|volume=1|first=gjeneral lejtnant Sir John Henry|last=Lefroy, guvernator dhe krye-komandant i Bermudeve|year=1981|publisher=The Bermuda Historical Society and The Bermuda National Trust|language=en|orig-year=1877}}</ref> Në lidhje me ish subjektet britanike të [[Ishulli Shën Elena|Shën Helenës]], Lord Beaumont i Whitley në Dhomën e Lordëve debatoi mbi Dokumentet e ''[[Territoret e Jashtme Britanike|Territoreve Britanike Përtejdetit]]'' më 10 korrik [[2001]], duke pohuar: «''Qytetaria u dha në mënyrë të parevokueshme nga Çarlsi I. U hoq, në mënyrë mjaft të gabuar, nga parlamenti dorëzim të kundërshtimit gjerësisht rracist ndaj emigrimit në atë kohë''.»<ref>{{Cite web|title=British Overseas Territories Bill [H.L.]|language=en|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/2001/jul/10/british-overseas-territories-bill-hl|website=Parliamentary Debates (Hansard)|date=10 korrik 2001}}</ref> Disa mbështetës të [[Partia Konservatore e Mbretërisë së Bashkuar|Partisë Konservatore]] pohuan se ishte synimi i padeklaruar i Qeverisë Konservatore Britanike të kthimit në një qytetari të vetme për [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar]] dhe të gjitha territoret e mbetura kur [[Hong Kongu]] ti dorëzohej [[Kina|Kinës]]. Nëse ky ishte vullneti, nuk do të dihet kurrë, pasi nga viti [[1997]] në qeveri ishte [[Partia Laburiste]]. [[Partia Laburiste]] kishte deklaruar para zgjedhjeve, se kolonitë ishin keqtrajtuar nga Akti i Shtetësisë Britanike të vitit [[1981]], dhe ajo premtoi të kthente një qytetari të vetme për [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar]] dhe territoret e mbetura pjesë e saj programit të saj elektoral. Çështje të tjera morën përparësi, gjithësesi, dhe ky premtim nuk u zbatua gjatë mandatit të parë qeverisës të qeverisë laburiste. Dhoma e Lordëve, në të cilën shumë ish guvernatorë të mëparshëm kolonialë uleshin, e humbi durimin dhe shqyrtoi dhe kaloi dokumentin e saj, atëherë dorëzuar [[Dhoma e Komunëve të Mbretërisë së Bashkuar|Dhomës së Komunëve]] për ta konfirmuar. Si pasojë, Territoret e Varura Britanike u riemërtuan [[Territoret e Jashtme Britanike|Territoret Britanike Përtejdetit]] në vitin [[2002]] (termi ''territore të varura'' kishte shkaktuar shumë mëri te ish kolonitë, si [[Bermuda|Bermudet]] e pasura që kishin qenë gjerësisht të vetë-qëndrueshme dhe vetë-qeverisura për afërsisht katër shekuj, pasi kjo nënkuptonte jo vetëm se ata ishin ''jo britanikë'', por se marrëdhënia e tyre me [[Mbretëria e Bashkuar|Britaninë]] dhe ''popullin e vërtetë britanik'' ishte inferiore dhe parazitare).<ref name="FAC">{{cite web|title=Global Britain and the British Overseas Territories: Resetting the relationship – Fifteenth Report of Session 2017–2019|publisher=House of Commons – Foreign Affairs Committee|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201719/cmselect/cmfaff/1464/1464.pdf|date=21 shkurt 2019|language=en-uk|pages=24–27}}</ref><ref>{{Cite web|first=Professor John|last=Warwick|url=https://john-warwick.blogspot.com/2007/09/race-and-development-of-immigration.html|title=Professor John Warwick: Race and the development of Immigration policy during the 20th century|date=24 shtator 2007|work=john-warwick.blogsp[ot.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Windrush scandal shows how 'Britishness' stinks|date=1 maj 2018|url=https://socialistworker.co.uk/comment/windrush-scandal-shows-how-britishness-stinks/|website=Socialist Worker|language=en}}</ref> Në të njëjtën kohë, megjithëse laburistët kishin premtuar një rikthim të një qytetarie të vetme për [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar]], [[Varësitë e Kurorës]] dhe të gjitha [[Territoret e Jashtme Britanike|Territoret e mbetura]], ''qytetaria e territoreve të varura britanike '', u riemërtua ''qytetaria e Territoreve Britanike Përtejdetit'', duke mbetur qytetaria automatike për territoret e përtejdetit, përveç [[Ishujt Falkland|Ishujve Folkland]] dhe [[Gjibraltari]]t (për të cilët ''qytetaria britanike'' ishte akoma qytaria automatike). Pengesat për qëndrimin dhe punimin në [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar]] që ishin ngritur kundë mbajtësve të ''qytetarisë së Territoreve të Varura Britanike'' nga Akti i Shtetësisë Britanike të vitit [[1981]], megjithatë u hoqën dhe ''Qytetaria Britanike'' u bë e arritshme thjeshtë nëpërmjet një pasaporte të dytë britanike me qytetarinë e rregjistruar si ''qytetar britanik'' (që kërkonte një ndryshim të legjislacionit të pasaportës si përpara vitit [[2002]], ishte bërë e paligjshme të zotëroje dy pasaporta britanike).<ref>[https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/2001/jul/10/british-overseas-territories-bill-hl ''British Overseas Territories Bill [H.L.&#93;'']; House of Lords Debate, 10 July 2001. Volume 626, cc1014-37. UK Parliament website</ref> Para vitit [[2002]], të gjitha pasaportat britanike të marra në një territor të varur britanik, ishin të një dizajni të modifikuar nga ato të nxjera në [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar]], pasi u mungonte emri ''[[Bashkimi Evropian]]'' në kapakun ballor, duke pasur emrin e qeverisë specifike territoriale të shënuar në kapakun ballor poshtë "pasaportë britanike", dhe në brendësi të kapakut kishin kërkesën normalisht të nxjerë nga shteti në emër të mbretëreshës, në vend të nxjerrjes nga guvernatori i territorit në emër të mbretëreshës. Megjithëse ky dizajn e bëri më të lehtë Kontrollin Kufitar të Mbretërisë së Bashkuar të dallonte një kolon nga një qytetar 'i vërtet' britanik, këto pasaporta i nxorën brenda territorit të mbajtësit në ndonjë lloji të qytetarisë britanike me qytetarinë përkatëse të shtypur në brendësi. Pasaportat ''normale'' britanike të nxjera në [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërinë e Bashkuar]] dhe nga konsullatat britanike në [[Mbretëria e Komonuelthit|Komonuealth]] dhe vendet e huaja ishin në mënyrë të ngjashme të nxjera për mbajtësit e ndonjë lloj qytetarie britanike me qytetarinë ose ''qytetaritë'' përkatëse, të shtypura në brendësi. Nga vitit [[2002]], kështu qeveritë vendore të [[Territoret e Jashtme Britanike|Territoreve Britanike Përtejdetit]], në të cilat qytetaria britanike e territoreve përtejdetit ishte qytetaria automatike, nuk lejoheshin më të nxirnin ose të zëvendësonin ndonjë pasaportë britanike, përveç llojit për territorin e tyre vetëm me qytetarin britanik përtejdetit të rregjistruar brenda (dhe një shtypje nga qeveria vendore që tregonte se mbajtësi kishte statusin ligjor si një vendas (Në [[Bermuda|Bermude]], për shembull, shtypja rregjistronte se "mbajtësi është rregjistruar si një bermudian"), pasi as qytetaria e Territoreve të Varura Britanike, as qytetaria e Territoreve Britanike Përtejdetit faktikisht nuk i jepte mbajtësit ndonjë të drejtë më shumë në ndonjë territor jashtë [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërisë së Bashkuar]], thjeshtë duke shërbyer për tu mundësuar kolonëve të dalloheshin nga ''banorët e vërtetë britanikë'' për dobinë e Kontrollit Kufitar të Mbretërisë së Bashkuar. Që nga viti [[2002]], Vetëm [[Qeveria e Mbretërisë së Bashkuar]] ka nxjerë pasaporta ''normale'' britanike me qytetarinë të shtypur si ''qytetar britanik''. Që nga [[qershori]] [[2016]], vetëm ''Passport Office'' në [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar]] lejohet të nxjeri ndonjë lloj pasaporte britanike. Qeveritë vendore të territoreve mund të pranojnë akoma aplikime për pasaporta, por duhet ti dorëzojnë ato te Zyra e Pasaportave. Kjo nënkupton se modelet territoriale të pasaportës britanike, nuk janë më të disponueshme, me të gjitha pasaportat e nxjera që atëherë, që janë të llojit standard të nxjera në [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar]], me llojin përkatës të qytetarisë britanike të rregjistruar brenda; një problem për bermudianët, pasi ata kishin gëzuar gjithmonë hyrje të lirë në [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]] përkundrejtë qytetarëve të tjerë britanikë, por [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]] i kishin përditësuar kërkesat e saj për hyrjen (para [[sulmet e 11 shtatorit|sulmeve terroriste të vitit 2001]] në [[Nju Jork Siti]] dhe [[Uashington D.C.]], bermudianët nuk kishin nevojë për një pasaportë për të hyrë në [[ShBA]], dhe amerikanët nuk kishin nevojë për një pasaportë për të hyrë në [[Bermuda|Bermude]]. Që atëherë, kushdo që hynë në [[ShBA]], duke përfshirë qytetarët amerikanë, duhet të paraqesë një pasaportë) për të specifikuar se, për tu pranuar si një bermudian, pasaporta duhet të jetë e llojit territorial specifike për [[Bermuda|Bermudet]], me kodin e vendit brenda që përdoret për Bermudet si dalluese nga pjesët e tjera të [[Monarkia e Mbretërisë së Bashkuar|Mbretërisë Britanike]], me qytetarinë të stampuar si ''qytetarinë e Territoreve të Varura Britanike'' ose ''qytetarinë e Territoreve Britanike Përtejdetit'' dhe pullën nga Emigracioni i Bermudeve, që tregon se mbajtësi ka statusin bermudian. Nga këndvështrimi i Emigracionit të Bermudeve, vetëm pulla që tregon se mbajtësi ka statusin bermudian tregon se mbajtësi është bermudian dhe se mund të hyjë në ndonjë lloj pasaporte britanike me çdo lloj qytetarie britanike të rregjistruar, kështu kërkesat e [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara]] janë më kufizuese sesa të [[Bermuda|Bermudeve]] dhe është e pamundur të takohesh me ndonjë pasaportë britanike të nxjerë për një bermudian që nga fundi i [[qershori]]t [[2016]].<ref>{{Cite web|url=https://bm.usconsulate.gov/u-s-immigration-policy-related-bermuda-passports/|title=U.S. immigration policy related to Bermuda Passports|website=United States Consulate General in Bermuda|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|first1=Tim|last1=Smith|date=12 gusht 2019|url=https://www.royalgazette.com/other/news/article/20190812/government-working-to-resolve-passport-issues/|title=Government Working to resolve passport issues|language=en|website=www.royalgazette.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=A British passport to prejudice|url=https://socialistworker.co.uk/features/a-british-passport-to-prejudice/|date=15 maj 2018|website=Socialist Worker|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Illegitimate children denied British citizenship by 'archaic' law|date=12 nëntor 2018|language=en|url=https://newint.org/features/2018/11/12/illegitimate-children-denied-british-citizenship-%E2%80%98archaic%E2%80%99-law|website=New Internationalist}}</ref> Njëmbëdhjetë territoret e banuara vetë-qeverisen në shkallë të ndryshme dhe mbështeten te [[Mbretëria e Bashkuar]] për marrëdhëniet e jashtme dhe mbrojtjen.<ref>{{cite web|title=Foreign Affairs Committee – Overseas Territories – Seventh Report of Session 2007–08|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200708/cmselect/cmfaff/147/147i.pdf|publisher=House of Commons – Foreign Affairs Committee|language=en-UK|date=6 korrik 2008|pages=16–17}}</ref> Shumica e ish Kolonive dhe Proktektorateve Britanike janë mes 52 shteteve anëtare të [[Komonuelthi i Kombeve|Komonuealthit të Kombeve]], një shoqëri jo politike, vullnetare anëtarësh të barabartë, që përfshin një popullsi prej rreth 2.2&nbsp;miliardë banorësh.<ref>[http://thecommonwealth.org/about-us The Commonwealth – About Us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927182840/http://thecommonwealth.org/about-us|date =27 shtator 2013}}; shtator 2014</ref> Pesëmbëdhjetë anëtarë të [[Mbretëria e Komonuelthit|Komunuelthit të Mbretërisë]], duke përfshirë [[Kanadaja|Kanadanë]] dhe mjaft vende në [[Karaibet|Karaibe]], vijojnë vullnetarisht të njohin [[Monarkia e Mbretërisë së Bashkuar|Monarkun Britanik]], mbretin [[Karli III|Çarlsi III]], si [[kreu i shtetit|kreun e tyre të shtetit]].<ref>{{cite web|title=Head of the Commonwealth|publisher=Commonwealth Secretariat|language=en|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/150757/head_of_the_commonwealth/|archive-date=6 korrik 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100706045334/http://www.thecommonwealth.org/Internal/150757/head_of_the_commonwealth/}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Jowett|first1=A. J.|last2=Findlay|first2=A. M.|last3=Li|first3=F. L.|last4=Skeldon|first4=R.|journal=Applied Geography (Sevenoaks, England)|title=The British who are not British and the immigration policies that are not: the case of Hong Kong|url=https://archive.org/details/sim_applied-geography_1995-07_15_3/page/245|volume=15|issue=3|date=korrik 1995|doi=10.1016/0143-6228(95)00009-s|pmid=12291184|language=en|bibcode=1995AppGe..15..245J|pages=245–265}}</ref> ==Lista e kolonive== === Ish kolonitë amerikano veriore === ====Territoret kanadeze==== {{main|Provincat dhe territoret e Kanadasë}} Këto koloni dhe territore (të njohura, bashkë me [[Bermuda|Bermudet]], si [[Amerika Veriore Britanike]] pasuan pavarësinë e [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara të Amerikës]]) u konfederuan për të formuar Kanadanë moderne midis viteve [[1867]] dhe [[1873]], përveç se nëse shënohej ndryshe: :* [[Kolumbia Britanike]] (më parë pjesë e Vendit të Oregonit para ndarjes së tij të vitit [[1846]] midis [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Britanisë]] dhe [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara]]) :* Provinca e Kanadasë (e formuar nga bashkimi i Kanadasë së Epërme dhe Kanadasë së Poshtme në vitin [[1841]]) :* [[Skocia e Re|Nova Scotia]] e bërë pjesë e Konfederatës Kanadeze në vitin [[1867]]. :* [[New Brunswick]]-u i përfshirë në Konfederatën Kanadeze në vitin [[1867]]. :* Zotërimi i Njufaundlandit (i bërë pjesë e Kanadasë në vitin [[1949]]) :* [[Ishulli i Princit Eduard]] i bërë pjesë e Konfederatës Kanadeze në vitin [[1873]]. :* Toka e Rupertit (u bë pjesë e Konfederatës Kanadeze si [[Manitoba]] dhe [[Territoret Veri-Perëndimore]] në vitin [[1870]]) ====Trembëdhjetë Kolonitë==== [[Trembëdhjetë Kolonitë]], që u bënë shtetet fillestare të [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara]] në vijim të ratifikimit të vitit [[1781]] të Paragrafeve të Konfederatës: :* Provinca e Gjirit të [[Masaçusec|Masaçusetsit]] :* Provinca e [[Nju Hëmpshër|Nju Hempshajër]] :* Kolonia e [[Rod Ajlënd]]it dhe [[Providence County|Plantacioneve të Providencës]] :* Kolonia e [[Kënektikëti|Konektikatit]] :* Provinca e [[Nju Jorku]]t :* Provinca e [[Nju Xhersi]]t :* Provinca e [[Pensilvania|Pensilvanisë]] :* Kolonia e [[Delaware|Delauerit]] :* Provinca e [[Merilënd|Merilandit]] :* Kolonia e [[Virxhinia]]s :* Provinca e [[Karolina e Veriut|Karolinës së Veriut]] :* Provinca e [[Karolina e Jugut|Karolinës së Jugut]] :* Provinca e [[Xhorxhia]]s ====Koloni të tjera amerikano veriore==== Këto koloni u fituan në vitin [[1763]] dhe iu çeduan [[Spanja|Spanjës]] në vitin [[1783]]: :* Provinca e Floridës Lindore (nga [[Spanja]], rikthyer po Spanjës) :* Provinca e Floridës Perëndimore (nga [[Franca]] si pjesë e [[Luiziana|Luizianës]] lindore franceze, dorëzuar [[Spanja|Spanjës]]) === Ish kolonitë e Karaibeve dhe Amerikës Jugore === Këto përfaqësojnë vendet e tanishme që bënin pjesë te [[Inditë Perëndimore Britanike]] para se të fitonin pavarësinë gjatë [[shekulli XX|shekullit të XX]]: :* [[Antigua dhe Barbuda]] (e fitoi pavarësinë në vitin [[1981]]). :* [[Bahamasi]] (e fitoi pavarësinë në vitin [[1973]]). :* [[Barbadosi]] (e fitoi pavarësinë në vitin [[1966]]). :* [[Beliza]] (e fitoi pavarësinë në vitin [[1981]]; më parë njihej si Hondurasi Britanik). :* [[Domenika]] (e fitoi pavarësinë në vitin [[1978]]). :* [[Grenada]] (e fitoi pavarësinë në vitin [[1974]]). :* [[Guajana]] (e fitoi pavarësinë në vitin [[1966]]; më parë e njohur si [[Historia e Guajanës|Guajana Britanike]]). :* [[Xhamajka]] (e fitoi pavarësinë në vitin [[1962]]). :* [[Shën Kits dhe Nevis]] (e fitoi pavarësinë në vitin [[1983]]). :* [[Shën Luçia]] (e fitoi pavarësinë në vitin [[1979]]). :* [[Shën Vincenti dhe Grenadinet]] (e fitoi pavarësinë në vitin [[1979]]). :* [[Trinidadi dhe Tobago]] (e fitoi pavarësinë në vitin [[1962]]). ===Territoret e tanishme=== Këto [[Territoret e Jashtme Britanike|Territore Britanike Përtejdetit]] në [[Amerika|Amerikë]] mbeten nën jurisdiksionin e [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërisë së Bashkuar]]: :* [[Anguilla]] :* [[Bermuda]] :* [[Ishujt e Virgjër Britanikë]] :* [[Ishujt Cayman]] :* [[Ishujt Falkland]] :* [[Montserrati]] :* [[Turks dhe Kaikos|Ishujt Turks dhe Kaikos]] ==Shiko edhe== {{div col|rules=yes|colwidth=12em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Perandoria Britanike]] * [[Epoka parakolumbiane]] * [[Historia e Mbretërisë së Bashkuar]] * [[Historia e Anglisë]] * [[Zotërimet Angleze të Përtejdetit]] * [[Historia e Skocisë]] * [[Kolonizimi Skocez i Amerikës]] * [[Historia e Belizës]] * [[Historia e Guajanës]] * [[Historia e Irlandës]] * [[Historia e Ishujve Britanikë]] * [[Popujt indigjenë të Amerikës]] * [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike]] * [[Amerika britanike]] * [[Amerika Veriore Britanike]] * [[Trembëdhjetë Kolonitë]] * [[Anglia e Re]] * [[Bota e Re]] * [[Kolonizimi Evropian i Amerikës]] * [[Vala e parë e kolonizimit evropian]] * [[Amerika franceze]] * [[Kolonizimi Francez i Amerikës]] * [[Amerika Spanjolle]] * [[Ngulimi i baskëve në Amerikë]] * [[Kolonizmi Spanjoll i Amerikës]] * [[Amerika Portugeze]] * [[Kolonizimi Portugez i Amerikës]] * [[Eksplorimet detare portugeze]] * [[Kolonizimi Holandez i Amerikës]] * [[Kolonizimi Gjerman i Amerikës]] * [[Kolonizimi Nordik i Amerikës Veriore]] * [[Kolonitë Suedeze në Amerikë]] * [[Kolonizimi Danez i Amerikës]] * [[Italia dhe kolonizimi i Amerikës]] * [[Kolonizimi Kuronian i Amerikës]] * [[Kolonizimi i Kalorësve Hospitalerë në Amerikë]] * [[Kolonizimi Rus i Amerikës]] * [[Vinlanda]] * [[Ishujt Sverdrup]] * [[L'Anse aux Meadows]] * [[Shkëmbimi Kolumbian]] * [[Epoka e zbulimeve]] * [[Imperializmi]] {{div col end}} ==Shpjegime== <references group=Shpjegimi/> == Referime == {{Reflist|2}} ===Bibliografia=== {{refbegin|2}} * {{cite book|last1=Anderson|first1=Fred|title=The Crucible of War|year=2000|publisher=Knopf|url=https://archive.org/details/crucibleofwarsev00ande_0|language=en|isbn=978-037540642-3|location=Nju Jork|url-access=registration}} * {{cite book|last1=Anderson|first1=Fred|title=The War That Made America|year=2005|url=https://archive.org/details/warthatmadeameri00ande|publisher=Viking|language=en|isbn=978-067003454-3|location=Nju Jork|url-access=registration}} * {{cite book|last1=Bailyn|first1=Bernard|title=The Barbarous Years: The Peopling of British North America – The Conflict of Civilizations, 1600–1675|url=https://archive.org/details/barbarousyearspe0000bail|year=2012|publisher=Knopf|language=en}} * {{cite book|author=Hilary Beckles|title=The Oxford History of the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=QjtqIPbxPv0C&pg=PA222|chapter=The 'Hub of Empire': The Caribbean and Britain in the Seventeenth Century|volume=1. The Origins of Empire: British Overseas Enterprise to the Close of the Seventeenth Century|year=1998|editor=Nicholas Canny|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-820562-3|place=Oksford|page=222}} * {{cite book|last1=Berlin|first1=Ira|title=Many Thousands Gone: The First Two Centuries of Slavery in North America|url=https://archive.org/details/manythousandsgon00berl|year=1998|publisher=Belknap Press|language=en|isbn=978-0674810921|url-access=registration}} * {{Cite book|author=Conrad Black|title=Rise to Greatness: The History of Canada From the Vikings to the Present|url=https://w[w[w[.amazon.com/gp/product/077101354X|publisher=MecClelland & Stewart|year=2014|language=en}} * {{cite book|author=Jeremy Black|title=The War of 1812 in the Age of Napoleon|year=2012|url=https://books.google.al/books?id=5cFMIJ1gsgAC&lpg=PP1&pg=PA204|publisher=University of Oklahoma Press|language=en|isbn=978-0-8061-4078-0|volume=21 of Campaign and Commanders Series|pages=204–37}} * {{cite book|last=Blackmar|first=Frank Wilson|title=Spanish Institutions of the Southwest Issue 10 of Johns Hopkins University studies in historical and political science|year=1891|url=https://books.google.al/books?id=F11GAAAAYAAJ|publisher=Hopkins Press|language=en}} * {{cite book|last1=Breen|first1=T. H.|last2=Hall|first2=Timothy|title=Colonial America in an Atlantic World|year=2016|publisher=Pearson|language=en|edition=i 2-të}} * {{Cite book|first=Piers|last=Brendon|title=The Decline and Fall of the British Empire, 1781–1997|url=https://archive.org/details/declinefallofbri0000bren_c3y8|year=2007|publisher=Random House|language=en|isbn=978-022406222-0}} * {{Cite book|first=Phillip|last=Buckner|title=Canada and the British Empire|year=2008|url=https://books.google.com/books?id=SJA7OIinf4MC|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-019927164-1}} * {{Cite book|first=Kathleen|last=Burk|title=Old World, New World: Great Britain and America from the Beginning|url=https://archive.org/details/oldworldnewworld00kath|year=2008|publisher=Atlantic Monthly Press|language=en|isbn=978-087113971-9|url-access=registration}} * {{cite journal|last=Butler|first=James Davie|title=British Convicts Shipped to American Colonies|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1896-10_2_1/page/n12|journal=The American Historical Review|date=1896|volume=2|issue=1|language=en|doi=10.2307/1833611|jstor=1833611|pages=12–33}} * {{cite book|editor1=Nicholas Canny|title=The Oxford History of the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=QjtqIPbxPv0C|volume=1. The Origins of Empire: British Overseas Enterprise to the Close of the Seventeenth Century|year=1998|editor2=William Roger Louis|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-820562-3}} * {{cite book|last1=Canny|first1=Nicholas|title=The Origins of Empire: British Overseas Enterprise to the Close of the Seventeenth Century|year=1998|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en}} * {{cite journal|last1=Canny|first1=Nicholas|date=1999|title=Writing Atlantic History; or, Reconfiguring the History of Colonial British America|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-history_1999-12_86_3/page/1092|journal=The Journal of American History|volume=86|issue=3|doi=10.2307/2568607|language=en|jstor=2568607|pages=1093–1114}} * {{cite book|last1=Carr|first1=J. Revell|title=Seeds of Discontent: The Deep Roots of the American Revolution, 1650–1750|url=https://archive.org/details/seedsofdisconten00carr|year=2008|publisher=Walker Books|language=en}} * {{cite journal|last1=Chandler|first1=Ralph Clark|title=Public Administration Under the Articles of Confederation|url=https://archive.org/details/sim_public-administration-quarterly_winter-1990_13_4/page/n12|journal=Public Administration Quarterly|volume=13|issue=4|date=dimër 1990|jstor=40862257|language=en|pages=433–450}} * {{cite book|author=Peter Clegg|year=2005|chapter=The UK Caribbean Overseas Territories|editor1=Lammert de Jong|editor2=Dirk Kruijt|title=Extended Statehood in the Caribbean|publisher=Rozenberg Publishers|language=en|isbn=978-905170686-4|page=128}} * {{cite book|author1=Margaret Conrad|author2=Alvin Finkel|author3=Donald Fyson|title=Canada: A History|url=https://archive.org/details/canadahistory0003conr|year=2012|publisher=Pearson|language=en|place=Toronto}} * {{cite book|author1=Jacob Ernest Cooke|title=Encyclopedia of the North American Colonies|url=https://books.google.al/books?id=glYYAAAAIAAJ|volume=1|year=1993|publisher=Scribner's Sons|language=en|isbn=978-068419609-1}} * {{cite book|author1=Jacob Ernest Cooke|title=Encyclopedia of the North American Colonies|url=https://books.google.al/books?id=nOob0AEACAAJ|volume=2. Old World Expansion. The Age of Reconnaissance; Emergence of Empires: Spain, France, Britain, The Netherlands|year=1993|publisher=Scribner's Sons|language=en}} * {{cite book|author1=Jacob Ernest Cooke|title=Encyclopedia of the North American Colonies|year=1993|url=https://books.google.al/books?id=5u8pAQAAMAAJ|volume=3. Colonial Settings. Norse Settlements; Settlements in the Spanish borderlands: Southwest, Southeast; French settlements; Dutch and Swedish settlements; Britisht settlements; The West Indies and North America; The Russian settlements|publisher=Scribner's Sons|language=en}} * {{Cite book|first=Nigel|last=Dalziel|title=The Penguin Historical Atlas of the British Empire|url=https://books.google.com/books?id=u0wUAQAAIAAJ|publisher=Penguin|year=2006|language=en|isbn=978-014101844-7}} * {{cite journal|last1=Doan|first1=James E.|title='An Island in the Virginian Sea': Native Americans and the Irish in English Discourse, 1585–1640|journal=New Hibernia Review|date=1997|volume=1|issue=1|doi=10.1353/nhr.1997.a925184|jstor=20557371|language=en|pages=79–99}} * {{cite thesis|last1=Duff|first1=Meaghan|title='This Famous Island In The Virginia Sea': The Influence Of The Irish Tudor And Stuart Plantation Experiences in the Evolution of American Colonial Theory and Practice|date=1992|doi=10.21220/s2-kvrp-3b47|language=en}} * {{cite book|last1=Elliott|first1=John|title=Empires of the Atlantic World: Britain and Spain in America 1492-1830|url=https://archive.org/details/empiresofatlanti00john|publisher=Yale University Press|year=2006|language=en|url-access=registration}} * {{Cite book|first=Niall|last=Ferguson|title=Empire: The Rise and Demise of the British World Order and the Lessons for Global Power|publisher=Basic Books|year=2004|url=https://archive.org/details/empire00nial|language=en|location=Nju Jork|isbn=978-046502329-5}} * {{cite book|last1=Ferling|first1=John|title=A Leap in the Dark: The Struggle to Create the American Republic|url=https://archive.org/details/leapindark00ferl|year=2003|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|url-access=registration|isbn=978-019515924-0}} * {{cite book|last1=Games|first1=Alison|title=The Web of Empire: English Cosmopolitans in an Age of Expansion, 1560–1660|url=https://archive.org/details/webofempireengli0000game|year=2008|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en}} * {{cite book|last1=Gaskill|first1=Malcolm|title=Between Two Worlds: How the English Became Americans|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000gask|year=2014|publisher=Basic Books|language=en}} * {{cite book|last=Gibran|first=Daniel|title=The Falklands War: Britain Versus the Past in the South Atlantic|url=https://archive.org/details/falklandswarbrit0000gibr|year=1998|publisher=McFarland & Company, Inc.|language=en|isbn=978-0-7864-0406-3|location=Xheferson, [[Karolina e Veriut]]}} * {{cite book|author=Lawrence Gipson|title=The British Empire Before the American Revolution|publisher=Knopf|year=1966|url=https://books.google.al/books?id=rH1wmgEACAAJ|volume=1—3|language=en}} * {{cite book|author=Lawrence Henry Gipson|title=The British Empire Before the American Revolution|publisher=Knopf|year=1965|url=https://books.google.al/books?id=yXrhoAEACAAJ|volume=4―5|language=en}} * {{cite book|author=Lawrence Henry Gipson|title=The British Empire Before the American Revolution|publisher=Knopf|year=1965|url=https://books.google.al/books?id=7t61oAEACAAJ|volume=6―8|language=en}} * {{cite book|author=Lawrence Henry Gipson|title=The British Empire Before the American Revolution|publisher=Knopf|year=1965|url=https://books.google.al/books?id=9mGhoAEACAAJ|volume=9―13|language=en}} * {{Cite book|author=R. K. Headland|title=The Island of South Georgia|year=1984|url=https://books.google.com/books?id=lZ04AAAAIAAJ|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|ISBN=0-521-25274-1}} * {{cite journal|last1=Hinderaker|first1=Eric|last2=Horn|first2=Rebecca|title=Territorial Crossings: Histories and Historiographies of the Early Americas|url=https://archive.org/details/sim_william-and-mary-quarterly_2010-07_67_3/page/n3|journal=The William and Mary Quarterly|date=2010|volume=67|issue=3|doi=10.5309/willmaryquar.67.3.395|language=en|jstor=10.5309/willmaryquar.67.3.395|pages=395–432}} * {{cite book|last1=Horn|first1=James|title=A Land As God Made It: Jamestown and the Birth of America|url=https://archive.org/details/isbn_9780465030941|year=2005|publisher=Basic Books|language=en|isbn=978-046503094-1|url-access=registration}} * {{cite book|last1=Horn|first1=James|title=A Kingdom Strange: The Brief and Tragic History of the Lost Colony of Roanoke|year=2011|publisher=Basic Book|language=en|url=https://archive.org/details/kingdomstrangeb00horn|url-access=registration|isbn=978-046502490-2|location=Filadelfia}} * {{cite book|last=Innis|first=Harold A.|title=The Fur Trade in Canada: An Introduction to Canadian Economic History|url=https://books.google.al/books?id=eCgps70cHV4C|publisher=University of Toronto Press|year=2001|language=en|orig-year=1930|location=Toronto, Ontario|edition=rishtypje|isbn=978-0-8020-8196-4}} * {{cite book|last1=James|first1=Lawrence|title=The Rise and Fall of the British Empire|url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7|year=1997|publisher=St. Martin's Griffin|language=en|isbn=978-031216985-5}} * {{Cite book|author=Michael Jarvis|title=In the Eye of All Trade|url=https://archive.org/details/ineyeofalltradeb0000jarv|publisher=University of North Carolina Press|year=2010|language=en|isbn=978-080787284-0|place=Chapel Hill}} * {{cite journal|last1=Jowett|first1=A. J.|last2=Findlay|first2=A. M.|last3=Li|first3=F. L.|last4=Skeldon|first4=R.|journal=Applied Geography (Sevenoaks, England)|title=The British who are not British and the immigration policies that are not: the case of Hong Kong|url=https://archive.org/details/sim_applied-geography_1995-07_15_3/page/245|volume=15|issue=3|date=korrik 1995|doi=10.1016/0143-6228(95)00009-s|pmid=12291184|language=en|bibcode=1995AppGe..15..245J|pages=245–265}} * {{cite book|last=Kelley|first=Ninette|title=The Making of the Mosaic (2nd ed.)|author2=Michael Trebilcock|year=2010|publisher=University of Toronto Press|language=en|isbn=978-080209536-7}} * {{Cite book|last=Keneally|first=Thomas|title=The Commonwealth of thieves: the story of the founding of Australia|url=https://archive.org/details/commonwealthofth0000kene|date=2007|publisher=Vintage|isbn=978-0-09-948374-8|oclc=1280753515|language=en|location=Londër}} * {{cite book|last=Knight|first=Franklin W.|title=The Modern Caribbean|author2=Colin A. Palmer|year=1989|publisher=University of North Carolina Press|language=en|isbn=978-080781825-1}} * {{cite book|author1=Hugh T. Lefler|author2=William S. Powell|year=1973|publisher=Charles Scribner's Sons|language=en|url=https://archive.org/details/colonialnorthcar00hugh|title=Colonial North Carolina: A History|place=Nju Jork|isbn=978-068413536-6|url-access=registration}} * {{cite book|first=Gjeneral-lejtnant Sir John Henry Lefroy|last=Guvernator dhe krye-komandant i Bermudeve 1871–1877|chapter=Letters Patent of King James I, 1615|title=Memorials of the Discovery and Early Settlement of The Bermudas or Somers Islands|volume=1|year=1981|publisher=The Bermuda Historical Society and The Bermuda National Trust|language=en|orig-year=1877}} * {{cite book|last1=Lepore|first1=Jill|title=The Name of War: King Philip's War and the Origins of American Identity|url=https://archive.org/details/nameofwarkingphi0000lepo|year=1999|publisher=Vintage|language=en|isbn=978-037570262-4|url-access=registration}} * {{Cite book|first=Trevor Owen|last=Lloyd|title=The British Empire 1558–1995|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=gIBgQgAACAAJ|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-019873134-4}} * {{cite book|editor1=William Roger Louis|title=The Oxford History of the British Empire|editor2=Nicholas Canny|volume=1. The Origins of Empire|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en}} * {{cite book|editor1=William Roger Louis|volume=2. The Eighteenth Century|editor2=P. J. Marshall|title=The Oxford History of the British Empire|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en}} * {{cite book|first=Thomas Babington|last=Macaulay|title=The History of England From the Accession of James Second|url=https://books.google.al/books?id=tUwyBBFNwvAC|year=1979|editor=Hugh Redwald Trevor-Roper|publisher=Penguin Books ltd.|language=en|orig-year=1849|isbn=978-014043133-9}} * {{Cite book|first=Magnus|last=Magnusson|title=Scotland: The Story of a Nation|publisher=Grove Press|url=https://books.google.com/books?id=sEV4zgXOJLsC|year=2003|language=en|isbn=978-080213932-0}} * {{cite book|last1=Mann|first1=Charles C.|title=1493: Uncovering the New World Columbus Created|year=2011|publisher=Knopf|language=en}} * {{cite book|editor=P. J. Marshall|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url=https://www.amazon.com/dp/0521002540|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1996|language=en}} * {{cite book|author=Spencer Mawby|title=Ordering Independence: The End of Empire in the Anglophone Caribbean, 1947–69|year=2012|publisher=Springer|language=en}} * {{Cite book|last1=McCusker|first1=John J.|title=The Economy of British America, 1607–1789|url=https://archive.org/details/economyofbritish0000mccu|year=1991|jstor=10.5149/9781469600000_mccusker|last2=Menard|first2=Russell R.|publisher=University of North Carolina Press|language=en}} * {{cite book|author=Kenneth McNaught|title=The Penguin History of Canada|url=https://archive.org/details/penguinhistoryof0000mcna_y3c3|publisher=Penguin books|year=1988|language=en}} * {{cite book|last1=Meinig|first1=Donald William|title=The Shaping of America: Atlantic America, 1492–1800|url=https://archive.org/details/shapingofamerica03mein|publisher=Yale University Press|year=1986|language=en|url-access=registration}} * {{cite book|last1=Middleton|first1=Richard|last2=Lombard|first2=Anne|title=Colonial America: A History to 1763|url=https://archive.org/details/colonialamericah0000midd_a8e3|year=2011|publisher=Wiley-Blackwell|language=en|edition=i 4-rt}} * {{cite book|last1=Middlekauff|first1=Robert|title=The Glorious Cause: the American Revolution, 1763–1789|url=https://archive.org/details/gloriouscauseame0000midd|year=2005|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en}} * {{cite encyclopedia|last1=Noakes|first1=Taylor C.|title=Oregon Treaty|language=en|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/oregon-treaty|encyclopedia=The Canadian Encyclopedia}} * {{cite book|last=Pethick|first=Derek|year=1980|publisher=Douglas & McIntyre|url=https://archive.org/details/nootkaconnection0000peth|title=The Nootka Connection: Europe and the Northwest Coast 1790–1795|language=en|isbn=978-0-88894-279-1|url-access=registration|location=Vankuver}} * {{Cite book|first=Andrew|last=Porter|year=1998|title=The Oxford History of the British Empire|url=https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC|volume=III. The Nineteenth Century|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-019924678-6}} * {{cite book|title=The Quebec Almanack, and British American Royal Kalendar, for the year 1815: Being the Third After Leap Year|year=2018|publisher=FB&C ltd.|language=en|url=https://books.google.al/books?id=n3SitAEACAAJ|orig-year=1815|isbn=978-036503303-5}} * {{cite book|last1=Richter|first1=Daniel K.|title=Before the Revolution: America's Ancient Pasts|url=https://books.google.al/books?id=O2hJBj7aN1sC|year=2011|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06124-8}} * {{cite book|last=Rhodes|first=R. A. W.|title=Comparing Westminster|url=https://archive.org/details/comparingwestmin00unse|author2=John Wanna|author3=Patrick Weller|year=2009|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-019956349-4}} * {{cite book|editor1=J. Holland Rose|editor2=A. P. Newton|editor3=E. A. Benians|title=The Cambridge History of the British Empire|volume=1. The Old Empire from the Beginnings to 1783|url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99039834|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1929|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20071227020238/https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99039834|archive-date=27 dhjetor 2007}} * {{Cite book|first=Ronald|last=Hyam|title=Britain's Imperial Century, 1815–1914: A Study of Empire and Expansion|url=https://books.google.com/books?id=2eMoHQAACAAJ|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|language=en|isbn=978-071343089-9}} * {{cite book|last1=Shorto|first1=Russell|title=The Island at the Center of the World: The Epic Story of Dutch Manhattan and the Forgotten Colony that Shaped America|year=2004|url=https://archive.org/details/islandatcenterof00shor|publisher=Doubleday|language=en|isbn=978-038550349-5|url-access=registration}} * {{Cite book|first=Simon|last=Smith|title=British Imperialism 1750–1970|year=1998|url=https://archive.org/details/britishimperiali00smit|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-312580640-5|url-access=registration}} * {{cite book|author=Sebastian Sobecki|title=New World Discovery|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2015|doi=10.1093/oxfordhb/9780199935338.013.141|language=en}} * {{cite book|last=Springhall|first=John|title=Decolonization since 1945: the collapse of European overseas empires|url=https://archive.org/details/decolonizationsi00john|year=2001|publisher=Palgrave|language=en|isbn=978-033374600-4|url-access=registration}} * {{cite book|last1=Taylor|first1=Alan|title=American Colonies: The Settling of North America|url=https://archive.org/details/americancolonies00tayl|year=2002|publisher=Penguin Books|language=en|isbn=978-014200210-0|location=Nju Jork|url-access=registration}} * {{cite book|author=Alan Taylor|title=American Revolutions: A Continental History, 1750–1804|url=https://books.google.al/books?id=E92aCwAAQBAJ|publisher=W. W. Norton & Company|year=2016|language=en|isbn=978-039325387-0}} * {{cite book|author=Alan Taylor|title=American Colonies: The Setting of North America|year=2001|url=https://archive.org/details/americancolonies00tayl|publisher=Penguin Books|language=en|isbn=978-014200210-0}} * {{cite book|last=Turpin|first=Colin|title=British Government and the Constitution|url=https://archive.org/details/britishgovernmen0000turp_z8p6|author2=Adam Tomkins|year=2007|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|edition=i 6-të|isbn=978-052169029-4}} * {{cite book|last1=Weidensaul|first1=Scott|title=The First Frontier: The Forgotten History of Struggle, Savagery, and Endurance in Early America|url=https://archive.org/details/firstfrontierfor0000weid|year=2012|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|language=en}} * {{cite book|last=Zolberg|first=Aristide R.|title=A Nation by Design: Immigration Policy in the Fashioning of America|url=https://archive.org/details/nationbydesignim0000zolb|year=2006|publisher=Russell Sage|language=en|isbn=978-067402218-8}} {{refend}} ==Lidhje të jashtme== {{Commons category|Kategoria:British colonization of the Americas|Kolonizimi Britanik i Amerikës}} [[Kategoria:Kolonizimi britanik i Amerikës]] [[Kategoria:Perandoria Britanike]] [[Kategoria:Historia e Amerikës]] kidn7jipdhbtf43hhj51tvqir7i0jfc Teqeja e Kuzum Babait 0 383156 3002377 2859203 2026-06-27T20:36:37Z Gefälligst 186895 3002377 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building |image = Vlora, Nejvetsi svetovy chram Bešikatšů, Valona.jpg | name = Teqeja e Kuzum Babait | native_name = Teqeja e Kuzum Babait | location = [[Vlorë]], Shqipëri | coordinates = | religious_affiliation = [[Bektashizmi]] | region = [[Ballkani]] | functional_status= Aktiv | year_completed = Rreth shek. XVII (rindërtuar në 2003) | website = [https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/ kryegjyshataboterorebektashiane.org] }} '''Teqeja e Kuzum Babait''' është një qendër fetare [[bektashi]]ane që ndodhet në një kodër mbi qytetin e [[Vlora|Vlorës]], me pamje nga deti. E konsideruar si një nga vendet me rëndësi të veçantë të këtij besimi në jug të Shqipërisë, [[teqeja]] ka luajtur rol të vazhdueshëm në historinë dhe trashëgiminë shpirtërore të komunitetit bektashian. == Historia == [[Skeda:Dmmc07.jpg|parapamje|majtas|Kuzbaba në 1914]] Sipas traditës bektashiane, figura shpirtërore e njohur si Kuzum Baba ishte [[Sajid Ali Sulltan]]. Thuhet se ai ka lindur në teqenë e [[Ohri]]t dhe është formuar në besimin bektashian në [[Turqia|Turqi]]. Pas shekullit XV, ai mendohet se është dërguar për të përhapur këtë besim në disa zona të [[Evropa|Evropës]] dhe më pas në [[Shqipëria|Shqipëri]]. Udhëpërshkruesi osman [[Evliya Çelebi]] e përmend këtë vend në vitin [[1670]] si “Teqeja e Sulltan Babait”. Megjithëse datimi i saktë i themelimit mbetet i paqartë, besohet se vendi i kultit ka ekzistuar që nga shekujt XV–XVII. Sipas traditës gojore, vendndodhja e tyrbes së Kuzum Babait lidhet me rrethanat e vdekjes së tij në zonën e [[Qafa e Koçiut|Qafës së Koçiut]], në Vlorë. Në kodrën ku ndodhet sot teqeja, në shekullin XVII u ndërtua një strukturë fetare bektashiane, e cila u zgjerua dhe u zhvillua gjatë kësaj periudhe. Në vitin [[1826]], gjatë [[Tanzimati|reformave osmane]] të [[Sulltan Mahmuti II|Sulltan Mahmutit II]], ajo u shkatërrua nga forcat shtetërore. == Periudha moderne == Në vitin [[1914]], teqeja shërbeu si vend pritjeje për [[muhaxhirë]] të ardhur në zonë. Gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], ndërtesa u përdor nga ushtria italiane për qëllime ushtarake. Pas vitit [[1945]], objekti u rikonstruktua pjesërisht dhe u rindërtua tyrbja. Në vitin [[1967]], me ndalimin zyrtar të praktikimit të fesë në Shqipëri nga regjimi komunist, teqeja u mbyll dhe kaloi në përdorim ushtarak. Pas rivendosjes së lirisë së besimit në fillim të viteve 1990, teqeja u rihap. Ndërtesa aktuale u ndërtua mbi themelet e saj të mëparshme në vitet 2000–2003, me një arkitekturë moderne dykatëshe, prej betoni dhe [[Tulla|tulle]], e pajisur me ambientet e nevojshme për shërbime fetare. Kompleksi përfshin një [[tyrbe]], sipas traditës bektashiane, dhe është i rrethuar nga mure mbrojtëse. == Klerikët == Ndër klerikët që kanë shërbyer në këtë teqe përmenden: * [[Ahmed Myftar|Dede Ahmeti]] (1945–1948) * Dervish [[Qebir Metlliu]] * Dervish [[Xhelo Sinani]] (1950) * [[Babai (titull)|Baba]] [[Abedin Agaj]] (1950–1956) Pas vitit 1956, pjesa më e madhe e ndërtesës u shfrytëzua për qëllime të tjera, ndërsa dy dhoma mbetën në përdorim të klerikëve deri në mbylljen përfundimtare në vitin 1967. Në vitet pas rindërtimit, shërbimet fetare janë rikthyer, dhe aktualisht në teqe shërben [[dervish]] [[Sali Peti]], me [[Dragush Lila]] si sekretar. Në territorin e kompleksit ndodhet edhe busti i [[Dede]] Ahmetit, [[Dedebaballëku|Kryegjysh Botëror]] i bektashinjve në periudhën 1950–1958, i cili kontribuoi në ringritjen e veprimtarisë së këtij vendi pas Luftës së Dytë Botërore. == Përkujtimi == Më [[2 prill]] [[2021]], u organizua një ceremoni përkujtimore me rastin e 421-vjetorit të themelimit të teqesë, e cila përkoi edhe me 10-vjetorin e ndarjes nga jeta të ish-Kryegjyshit Botëror, Dede [[Reshat Bardhi]]. Kjo ngjarje vlerësoi rolin historik, shpirtëror dhe kulturor të teqesë në komunitetin bektashian. == Shih edhe == * [[Bektashizmi]] * [[Kuzum Baba|Kuzum Babai]] * [[Kryegjyshata Botërore Bektashiane]] * [[Teqetë në Shqipëri]] == Referime == * [https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/perkujtohet-421-vjetori-i-themelimit-te-teqese-se-kuzum-baba-vlore/ Përkujtimi i 421-vjetorit të Teqesë së Kuzum Babait – Kryegjyshata Botërore Bektashiane] ''(në shqip)'' <references/> [[Kategoria:Teqe në Shqipëri]] [[Kategoria:Bektashi]] [[Kategoria:Ndërtesa dhe struktura në Vlorë]] rebqes0yxeza848q1pk9yuicnetlxwh Kontët dhe dukët e Gueldersit 0 384528 3002577 2971873 2026-06-28T03:22:01Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 2 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002577 wikitext text/x-wiki {{Short description|Zotëruesit e feudit të Geldersit nga shekulli i X deri në vitin 1549}} [[Skeda:Blason ville fr Avanne-Aveney (Doubs).svg|parapamje|192px|Stema e Kontesë së Gueldersit para vitit [[1236]]]] [[Guelders]]i është një dukat historik, më parë konte, e [[Perandoria e Shenjtë Romake|Perandorisë Gjermaniko-Romake]], e vendosur në [[Vendet e Ulëta]]. Fillimisht Geldersi banohej nga menapianët, më vonë, do të vendoseshin sikambrët dhe batavët. [[Lista e fiseve të hershme gjermanike|Fiset individuale gjermanike]] u bashkua për të formuar aleancën franke. Ai bënte pjesë te Mbretëria e Austrazisë. Pas rënies së [[Perandoria Karolinge|Perandorisë Karolinge]], Geldersi i kaloi Dukatit të Lorenës dhe kështu Perandorisë së Frankisë Lindore, nëpërmjet Traktatit të Mersenit në vitin [[870]].<ref>{{cite book|author=Ralf G. Jahn|url=https://books.google.al/books?id=yWcjAQAAIAAJ|chapter=Geldern und Frankreich|title=Herzogtum Gelderland|volume=1. Gelre – Geldern – Gelderland. Geschichte und Kultur des Herzogtums Geldern|year=2001|editor1=Johhanes Stinner|editor2=Karl-Heinz Tekath|publisher=Verlag des Historischen Vereins für Geldern und Umgegend|language=de|location=Geldern|pages=129–134}}</ref> Geldersi, fillimisht i quajtur Gelre, Gelera, Gelria ose Gielra, përmendet për herë të parë në vitin [[812]], si Gelleron. Në atë kohë, ai ishte një mjedis që gjendej në Niersin e poshtëm dhe s’ishte akoma një vendbanim. Sunduesit vendorë në këtë zonë ishin kujdestarë (bailifë) të caktuar nga mbreti para vitit [[1000]]. Vetëm Megingozi i Gueldersit, nga viti [[973]] deri rreth vitit [[998]] mund të dokumentohet i përmendur si {{lang|la|comes}} (kont), edhe pse me gjasa i përkishte fisnikërisë së ulët. Ai kishte pronësinë e zonës së Gueldersit dhe afër Bonit.<ref name="Chronik">{{cite book|author=Ralf G. Jahn|chapter=Chronik der Grafschaft und des Herzogtum Geldern|url=https://books.google.al/books?id=yWcjAQAAIAAJ|title=Herzogtum Gelderland|volume=1. Gelre – Geldern – Gelderland. Geschichte und Kultur des Herzogtums Geldern|editor1=Johannes Stinner|editor2=Karl-Heinz Tekath|publisher=Verlag des Historischen Vereins für Geldern und Umgegend|language=de|location=Geldern|isbn=978-392176031-4|pages=489–519}}</ref> Sunduesit e [[Guelders]]it ishin të gjithë nën një autoritet tjetër më të madh administrativ, si Arkidioqeza Katolike Romane e Utrehtit, Mynsterit dhe Këlnit, të cilat nga ana tjetër morën territoret e [[Lista e sunduesve të Saksonisë|princave saksonë]] ose [[Lista e mbretërve frankë|frankë si feude për tu administruar]] në emrin e tyre (si pushteti shekullar). Nga [[shekulli XI]], deri në vitin [[1339]], zotërit e [[Guelders]]it kryenin funksionin e kontit (Kontea e Gueldersit), pastaj të dukës. ==Kontët== [[Skeda:Blason comte fr Gueldre.svg|parapamje|192px|Stema e Kontesë së Gueldersit, [[1236]] – [[1276]]]] ===Dera e Vasenbergut=== * {{Abbr|p. v.|para vitit}} [[1096]]–{{Rreth}} [[1129]]: Gerardi I * {{Rreth}} [[1129]]–{{Rreth}} [[1131]]: Gerardi II, i biri i Gerardit të I * {{Rreth}} [[1131]]–[[1182]]: Hendriku I, i biri i Gerardit të II * [[1182]]–[[1207]]: Otoni I, i biri i Hendrikut të I * [[1207]]–[[1229]]: Gerardi III, i biri i Otonit të I * [[1229]]–[[1271]]: Otoni II, i biri i Gerardit të III<ref name="genealogie">{{cite book|author=Ralf G. Jahn|url=https://books.google.al/books?id=yWcjAQAAIAAJ|chapter=Die Genealogie der Vögte, Grafen und Herzöge von Geldern|year=2001|editor1=Johhanes Stinner|title=Herzogtum Gelderland|volume=1. Gelre – Geldern – Gelderland. Geschichte und Kultur des Herzogtums Geldern|editor2=Karl-Heinz Tekath|publisher=Verlag des Historischen Vereins für Geldern und Umgegend|language=de|location=Geldern|isbn=978-392176031-4|pages=29–51}}</ref> * [[1271]]–[[1318]]: Reginaldi I, i biri i Otonit të II * [[1318]]–[[1343]]: Reginaldi II, i biri i Reginaldit të I<ref name="genealogie"/> ==Dukët== [[Skeda:Armoiries Gueldre.svg|parapamje|192px|Stema e Kontesë nga viti [[1276]] deri në vitin [[1379]]]] ===Dera e Vasenbergut=== Gjatë sundimit të Reginaldit të II, Kontea e Gueldersit u ngrit në rangun e një dukati, me Vesenberg-Makanin.<ref name="genealogie"/> * [[1318]]–[[1343]]: Reginaldi II ** [[1343]]–[[1344]]: Eleanora, gruaja e Reginaldit të II, regjentia e Reginaldit të III * [[1343]]–[[1361]]: Reginaldi III, i biri i Reginaldit të II dhe Eleanorës * [[1361]]–[[1371]]: Eduardi, i biri i Reginaldit të II dhe Eleanorës * [[1371]]: Reginaldi III, hera e dytë<ref name="Chronik"/> Pas vdekjes së Reginaldit të III pa fëmijë, dy nga gjysmë-motrat e tij diskutuan pasimin e Dukatit të Gueldersit:<ref name="genealogie"/> * [[1371]]–[[1379]] Matilda ({{Abbr|v. v.|vdekur në vitin}} [[1384]]) dhe burri i saj, Johani II, konti i Blois ({{Abbr|v. v.|vdekur në vitin}} [[1381]]) [[Skeda:Guelders-Jülich Arms.svg|192px|parapamje|Stema e Gueldersit pas vitit [[1379]] (Dera Jyliç-Hengebak)]] * [[1371]]–[[1379]] Maria ({{Abbr|v. v.|vdekur në vitin}} [[1397]]) dhe burri i saj, Uilliami II, duka i Jyliçit ({{Abbr|v. v.|vdekur në vitin}} [[1393]])<ref name="genealogie"/> ===Dera e Jyliç-Hengebakut=== * [[1379]]–[[1402]]: Uilliami I, i biri i Marias dhe Uilliamit të II * [[1402]]–[[1423]]: Reginaldi IV, i biri i Marias dhe Uilliamit të II<ref name="genealogie"/> ===Dera e Egmontit=== {{See also|Lista e zotërve dhe kontëve të Egmontit}} ** [[1423]]–[[1436]]: Johani II, babai dhe regjenti i Arnoldit<ref name="Egmond">{{cite book|author=Lambert van Hout|chapter=Arnold von Egmond und die Erbfolge in Geldern|year=2001|url=https://books.google.al/books?id=yWcjAQAAIAAJ|editor1=Johhanes Stinner|title=Herzogtum Gelderland|volume=1. Gelre – Geldern – Gelderland. Geschichte und Kultur des Herzogtums Geldern|editor2=Karl-Heinz Tekath|publisher=Verlag des Historischen Vereins für Geldern und Umgegend|language=de|isbn=978-392176031-4|location=Geldern|pages=107–113}}</ref> * [[1423]]–[[1465]]: Arnoldi, nipi i Reginaldit të IV, i biri i Johanit të II * [[1465]]–[[1471]]: Adolfi, i biri i Arnoldit * [[1471]]–[[1473]]: Arnoldi, hera e dytë<ref name="Egmond"/> [[Skeda:Political map of the Low Countries (1350)-es.svg|parapamje|327px|Harta politike e Vendeve të Ulta në vitin [[1350]]]] Arnoldi ia shiti Dukatin e Gueldersit Karlit të I, [[Duka i Burgundisë|duka i Burgundisë]], që u njoh nga [[Perandoria e Shenjtë Romake|perandori gjermaniko-romak]], si duka i Gueldersit.<ref name="Egmond"/><ref name="Burgund">{{cite book|author=Petra Ehm|chapter=Der übermächtige Nachbar. Geldern und Burgund unter Philipp dem Guten und Karl dem Kühnen|url=https://books.google.al/books?id=yWcjAQAAIAAJ|year=2001|editor1=Johhanes Stinner|title=Herzogtum Gelderland|volume=1. Gelre – Geldern – Gelderland. Geschichte und Kultur des Herzogtums Geldern|editor2=Karl-Heinz Tekath|publisher=Verlag des Historischen Vereins für Geldern und Umgegend|language=de|location=Geldern|isbn=978-392176031-4|pages=135–138}}</ref> ===Dera e Burgundisë=== {{See also|Duka i Burgundisë|Holanda Burgunde}} * [[1473]]–[[1477]]: Karli I<ref name="Burgund"/> * [[1477]]–[[1482]]: Maria, e bija e Karlit të I, gruaja e Maksimilianit të I<ref name="Burgund"/><ref name="Habsburg">{{cite book|author=Claudia Rotthoff-Kraus|url=https://books.google.al/books?id=yWcjAQAAIAAJ|chapter=Geldern und Habsburg zur Zeit Maximilians I. als Herzog von Burgund (1477–1492)|year=2001|editor1=Johhanes Stinner|title=Herzogtum Gelderland|volume=1. Gelre – Geldern – Gelderland. Geschichte und Kultur des Herzogtums Geldern|editor2=Karl-Heinz Tekath|publisher=Verlag des Historischen Vereins für Geldern und Umgegend|language=de|location=Geldern|isbn=978-392176031-4|pages=139–146}}</ref> ===Dera Habsburge=== {{See also|Hapsburgët|Holanda Habsburge}} * [[1477]]–[[1482]]: Maksimiliani I, sundues ''jure uxoris'' * [[1482]]–[[1492]]: Filipi I, i biri i Maries dhe Maksimilianit të I<ref name="Habsburg"/> ===Dera e Egmondit=== {{Further|Lista e zotërve dhe kontëve të Egmontit}} Familja e Egmondit nuk i braktisi pretendimet e saj ndaj [[Guelders]]it dhe Karli II e pushtoi dukatin në vitin [[1492]]. Si dukë, regjentja e tij ishte ëmta e tij, Katerina e Gueldersit. Karli qëndroi në pushtet me mbështetjen e mbretit francez.<ref>{{cite book|author=Lambert van Hout|chapter=Herzog Arnold und seine Räte (1423–1465)|editor1=Johhanes Stinner|url=https://books.google.al/books?id=yWcjAQAAIAAJ|title=Herzogtum Gelderland|year=2001|volume=1. Gelre – Geldern – Gelderland. Geschichte und Kultur des Herzogtums Geldern|editor2=Karl-Heinz Tekath|publisher=Verlag des Historischen Vereins für Geldern und Umgegend|language=de|location=Geldern|isbn=978-392176031-4|pages=129–134}}</ref> * [[1492]]–[[1538]]: Karli II, i biri i Adolfit [[Skeda:Karte der Vereinigten Herzogtümer Jülich-Kleve-Berg (1540).png|parapamje|339px|Harta e dukateve të bashkuara të Jyliç-Kleve-Bergut, [[1540]]]] Në vitin [[1528]], Karli i Egmondit do të detyrohej nga [[Karli V, Perandor i Shenjtë Romak|Karli V]] me Traktatin e Gorkumit ta njihte Geldersin dhe Zutfenin si feude perandorake. Gjithashtu, në rast të një vdekjeje pa një pasues, ai u desh të pranonte që trashëgimia e tij ti kalonte [[Perandoria e Shenjtë Romake|Perandorisë]]. Megjithaë, në Traktatin e Fshehtë të Grunsvortit, në vitin [[1534]], ai ia kalonte trashëgiminë e tij mbretit të Francës, pas vdekjes së tij, në shkëmbim të një një pagese vjetore. Por [[Karli V, Perandor i Shenjtë Romak|Karli V]] e detyroi ta revokonte këtë marrëveshje të fundit në vitin [[1536]] me Traktatin e Graves dhe të konfirmonte Traktatin e Gorkumit.<ref name="Chronik"/> ===Dera La Mark=== Megjithë shtrëngesat e [[Karli V, Perandor i Shenjtë Romak|Karlit të V]], Karli i Egmontit vijoi të përpiqej tia linte trashëgiminë e tij [[Mbretëria e Francës|Francës]]. Zotërimet e tij e kundërshtuan me forcë këtë dhe në vitin [[1538]] e detyruan atë t’ia çedonte tokat të birit të dukës në fuqi të Dukateve të Bashkuara, Johanit të Jyliç-Kleves-Bergut. Po atë vit, Karli do të vdiste dhe Uilliami i Pasuri do të të bëhej duka i Gueldersit, megjithëse [[Karli V, Perandor i Shenjtë Romak|Karli V]] ishte kundër kësaj.<ref name="Chronik"/> * [[1538]]–[[1543]]: Uilliami II, i afërm i largët dhe pasues i [[Lista e zotërve dhe kontëve të Egmontit|Dera e Egmondit]] I lidhur me [[Mbretëria e Francës|Francën]], Uilliami e mbajti postin për në kohë të gjatë. Megjithatë, në vitin [[1543]], vetë [[Karli V, Perandor i Shenjtë Romak|Karli V]] u paraqit në Rinin e Poshtëm, duke e detyruar Uilliamin t'ia çedonte Gueldersin atij në Traktatin e Venlos, më 7 shtator, gjë që e bashkoi përfundimisht me [[Shtatëmbëdhjetë Provincat|Holandat Burgundo-Habsburge]].<ref name="Chronik"/> [[Skeda:Locator Duchy of Guelders (1350).svg|parapamje|312px|Vendndodhja e Dukatit të Gueldersit në Vendet e Ulta, [[1350]]]] ===Dera Habsburge=== {{See also|Hapsburgët|Perandoria Spanjolle|Lufta Tetëdhjetë Vjeçare|Armada Spanjolle}} * [[1543]]–[[1555]]: [[Karli V, Perandor i Shenjtë Romak|Karli III]], i biri i Filipit të I Perandori [[Karli V, Perandor i Shenjtë Romak|Karli V]] e bashkoi [[Guelders]]in me [[Shtatëmbëdhjetë Provincat]] e [[Holanda Habsburge|Holandës Habsburge]], në vitin [[1549]], sipas Sanksionit Pragmatik, duke i dhënë fund pavarsisë së tij. * [[1555]]–[[1598]]: [[Filipi II i Spanjës|Filipi II]], i biri i Karlit të III<ref name="Chronik"/> Kur [[Karli V, Perandor i Shenjtë Romak|Karli V]] abdikoi në vitin [[1556]] në favor të [[Filipi II i Spanjës|Filipit II]], territoret e Qarkut Burgund i kaluan [[Perandoria Spanjolle|Kurorës Spanjolle]]. Në vitin [[1581]] tre zonat veriore të [[Gelderland (provincë)|Gelderlandit]] u bashkuan me Bashkimin e Utrehtit, duke u bërë pjesë e [[Republika e Provincave të Bashkuara Holandeze|Provincave të Bashkuara Holandeze]] me Aktin e Betimit, ndërsa vetëm Gueldersi i Sipërm mbeti pjesë e [[Holanda Spanjolle|Holandës Spanjolle]].<ref name="Chronik"/> Me Traktatin e Utrehtit, që i dha fund Luftës së Pasimit Spanjoll në vitin [[1713]], Gueldersi i Sipërm Spanjoll u nda prapë midis Gueldersit Prusian (Geldern, Viersen, [[Horst aan de Maas|Horst]], [[Venray]]), [[Republika e Provincave të Bashkuara Holandeze|Provincave të Bashkuara Holandeze]] ([[Venlo]], [[Roerdalen|Montfort]], [[Echt-Susteren|Echt]]), [[Monarkia Habsburge|Austrisë]] (kjo pjesë vijoi si dukat: [[Roermond]], Niederkrüchten, [[Weert]]) dhe Dukati i Jyliçit (Erkelenz). Në vitin [[1795]], [[Guelders]]i, u pushtua dhe u përfshi në [[Republika e Parë Franceze|Republikën e Parë Franceze]], duke u ndarë midis [[Departamentet e Francës|departamenteve]] të Roer dhe Meuse-Inférieure. Por më vonë këto territore do të ndaheshin midis [[Belgjika|Belgjikës]] dhe [[Holanda|Holandës]]. ==Gueldersi në kulturën popullore == William Thatcher, karakteri kryesor në filmin e vitit [[2001]], ''A Knight's Tale'', i luajtur nga [[Heath Ledger]], pretendoi se ishte Sir Ulrich von Liechtenstein nga [[Gelderland (provincë)|Gelderlandi]], duke u shfaqur me prejardhje fisnike dhe duke u kualifikuar kështu për të marrë pjesë në turneun e duluftimeve kalorsiake. ==Shiko edhe== {{div col|rules=yes|colwidth=13em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Guelders]] * [[Gelderland (provincë)]] * [[Konti i Hollandës]] * [[Holanda gjatë Mesjetës së Hershme]] * [[Lista e monarkëve të Holandës]] * [[Lista e piktorëve të hershëm holandikë]] * [[Lista e stadtholderve në Vendet e Ulta]] * [[Lista e pensionarëve të mëdhenj]] * [[Lista e monarkëve në Vendet e Ulta]] * [[Lista e fiseve të hershme gjermanike]] * [[Lista e mbretërve frankë]] * [[Lista e sunduesve të Saksonisë]] * [[Lista e udhëheqësve të Frizisë]] * [[Lista e zotërve dhe kontëve të Egmontit]] * [[Konti i Artois]] * [[Konti i Flandrës]] * [[Lista e peshkopëve dhe princ-peshkopëve të Liezhit]] * [[Lista e monarkëve të Belgjikës]] * [[Zotërit dhe margravët e Bergen op Zoom]] * [[Lista e kontëve të Berghut]] * [[Kontët, dukët dhe dukët e mëdhenj të Oldenburgut]] * [[Dukati i Klevesit]] * [[Dukati i Builjonit]] * [[Lista e zotërve të Builjonit]] * [[Duka i Brabantit]] * [[Duka i Burgundisë]] * [[Konti i Hainautit]] * [[Lista e peshkopëve dhe kryepeshkopëve të Kambrait]] * [[Historia e Gjermanisë]] * [[Shtatëmbëdhjetë Provincat]] * [[Historia e Holandës]] * [[Lista e kryeministrave të Holandës]] {{Div col end}} == Referime == {{Reflist|34 em}} ==Lidhje të jashtme== * {{cite web|last=Marek|first=Miroslav|title=Geldern-Heinsberg|publisher=Genealogy EU|url=http://genealogy.euweb.cz/holland/geldern.html#O2|language=en}} * {{cite web|last=Marek|first=Miroslav|title=House of Egmont|publisher=Genealogy EU|url=http://genealogy.euweb.cz/egmond/egmond2.html#R|language=en}} * [http://www.hoeckmann.de/germany/cleves.htm Map of Upper Guelders in 1789 – Northern Part] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060701181715/http://www.hoeckmann.de/germany/cleves.htm |date=1 korrik 2006 }} * [http://www.hoeckmann.de/germany/limburg-map.htm Map of Upper Guelders in 1789 – Southern Part] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224165838/http://www.hoeckmann.de/germany/limburg-map.htm |date=24 shkurt 2021 }} [[Kategoria:Fisnikë gjermanë]] [[Kategoria:Monarki të mëparshme të Evropës]] [[Kategoria:Konte të mëparshme në Evropë]] [[Kategoria:Dukate të mëparshme në Evropë]] [[Kategoria:Themelime në 973]] [[Kategoria:Themelime shekulli X në Evropë]] [[Kategoria:Shpërbërje në 1549]] [[Kategoria:Shpërbërje shekulli XVI në Evropë]] [[Kategoria:Evropa mesjetare]] [[Kategoria:Lista (politikë)]] [[Kategoria:Historia e gjermanëve]] [[Kategoria:Historia e Vendeve të Ulta]] [[Kategoria:Fisnikëria në Evropë]] [[Kategoria:Fisnikë holandezë]] [[Kategoria:Monarkia Habsburge]] [[Kategoria:Perandoria Gjermaniko-Romake]] femnre1n5u38kqmjso4oreydg890tg5 Diskutim:Kosta Miliçeviq 1 386034 3002591 2968321 2026-06-28T03:52:17Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002591 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kosta Miliçeviq]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2831185 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141213050846/http://www.pavle-beljanski.museum/prikaz-autora-pojedinacan.php?autor=18 për lidhjen http://www.pavle-beljanski.museum/prikaz-autora-pojedinacan.php?autor=18. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 shtator 2025 11:10 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kosta Miliçeviq]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2968320 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161018111221/http://www.avantartmagazin.com/impresivni-tragizam-kosta-milicevic-1877-1920/ për lidhjen http://www.avantartmagazin.com/impresivni-tragizam-kosta-milicevic-1877-1920/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 prill 2026 21:43 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kosta Miliçeviq]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002590 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120317163916/http://www.arte.rs/sr/umetnici/kosta_milicevic-65/ për lidhjen http://www.arte.rs/sr/umetnici/kosta_milicevic-65/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 05:52 (CEST) 528xnqvdb84jdpk1qxv9iz409kv0p6i Diskutim:Viktor Gyökeres 1 387180 3002644 2996435 2026-06-28T04:23:56Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Viktor Gyökeres/Arkivi 1]] 3002644 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Viktor Gyökeres/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} 6mpjixnjix5qgmsvaunc6iz1aystow1 Arti paleokristian 0 387820 3002537 2972305 2026-06-28T02:18:41Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002537 wikitext text/x-wiki {{Short description|Arti i hershëm i krishter nga shekulli II deri në shekullin e VI}} [[Skeda:Healing of a bleeding women Marcellinus-Peter-Catacomb.jpg|parapamje|291px|Jezusi duke shëruar një grua, Katakombet Romake, 300–350]] '''Arti Paleokristian''' ose '''Arti i hershëm kristian''' është arti i prodhuar nga [[të krishterët]], ose nën patronazhin e krishterë, nga [[Krishtërimi i hershëm|periudha më e hershme]] e [[Krishtërimi]]t deri në, në varësi të përkufizimit, diku midis viteve [[260]] dhe [[525]]. Në praktikë, arti i identifikueshëm kristian mbijeton vetëm nga [[shekulli II]] e në vijim.{{sfn|Jensen|2000|pp=15–16}} Pas vitit [[550]], arti kristian klasifikohet si [[Arti Bizantin|Bizantin]], ose sipas rajonit.{{sfn|Jensen|2000|pp=15–16}}<ref>{{Cite book|last=van der Meer|first=F.|year=1967|title=Early Christian Art|publisher=Faber and Faber|language=en|page=27}} përdor "pak a shumë nga viti 200 deri në vitin 600".</ref> Është e vështirë të njihet se kur filloi në mënyrë të veçuar arti i krishter. Para vitit [[100]], [[të krishterët]] mund të kenë qenë të kufizuar nga pozicioni i tyre si një grup i përndjekur nga prodhimi i veprave jetëgjatë artistike. Meqë [[Krishtërimi]] si fe nuk ishte e mirë-përfaqësuar në jetën publike, mungesa e artit të mbijetuar mund të pasqyroi një mungesë të finacimeve nëpërmjet patronazhit dhe thjeshtë numra të vegjël ndjekësish. Kufizimet e [[Besëlidhja e Vjetër|Besëlidhjes së Vjetër]] kundër prodhimit të imazheve të skalitura (një idhull ose fetish i skalitur në dru ose gur) mund ti kenë kufizuar gjithashtu të krishterët nga prodhimi i artit. [[Të krishterët]] mund të kenë bër ose blerë vepra arti me ikonografi [[paganizmi|pagane]], por duke u dhënë kuptime të krishtera, siçbënë më vonë. Nëse kjo ka ndodhur, arti ''kristian'' nuk do të ishte i dallueshëm në mënyrë të menjëhershme si i tillë. [[Krishtërimi i hershëm]] përdorte disa mjete artistike si kultura rrethuese pagane. Këto mjete përfshinin [[afresku]]n, mozaikun, [[skulptura|skulpturën]] dhe miniaturat dorëshkrimore. Arti i hershëm kristian nuk përdori vetëm format [[Arkitektura Romake|Romake]], por edhe stilet romake. Stili i vonë klasik përfshinte një paraqitje përpjesëtimore të trupit njerëzor dhe paraqitjen impresioniste të hapsirës. Stili i vonë klasik shihet në afresket e hershme të krishtera, siç janë atë në Katakombet e Romës, të cilat përfshijnë shumicën e shembujve të artit të hershëm kristian.{{sfn|Syndicus|1962|p=10–14}}{{sfn|Syndicus|1962|pp=30-32}}{{sfn|Jensen|2000|p=12-15}} [[Skeda:Lipsanoteca di Brescia.jpg|parapamje|majtas|372px|Arka e Breshas, fildish i [[shekulli IV|shekullit të IV]]]] Arti dhe arkitektura e hershme kristiane adaptuan motive artistike [[Arti Romak|romake]] dhe u dhanë kuptime të reja çfarë kishin qenë simbole pagane. Midis motiveve të adoptuara ishin [[palloi]], [[Hardhia|Vitis vinifera]] dhe ''Bariu i Mirë'' ({{lang|grc|ποιμὴν ὁ καλός}}, poimḗn ho kalós). [[Krishtërimi i hershëm|Të krishterët e hershëm]] zhvilluan gjithashtu ikonografinë e tyre; për shembull, simbole të tilla si peshku (''ikhthus'') nuk u huazua nga ikonografia pagane. Arti i hershëm kristian përgjithësisht ndahet në dy periudha nga studiuesit: para dhe pas [[Edikti i Milanos|Ediktit të Milanos]] në vitin [[313]], duke sjellë të ashtuquajturin Triumf të Kishës nën [[Kostandini i Madh|Kostandinin]], ose [[Këshilli i parë i Nikesë|Këshillin e parë të Nikesë]] në vitin [[325]]. Periudha e parë duke u quajtur para-konstandiniane ose Periudha para-nikene, ndërsa periudha e dytë e Shtatë Këshillave të Para Ekumenike.{{sfn|Jensen|2000|p=16}} Fundi i periudhës së artit të krishtërimit të hershëm, i cili është përkufizuar në mënyrë tipike nga historianët e artit si i shtrirë në [[shekulli V|shekullin e pestë]] deri në të [[shekulli VII|të shtatin]], në këtë mënyrë është mjaft më e vonë sesa përkufizimi i fundit të periudhës së krishtërimit të hershëm nga teologët dhe historianët e kishës, të cilët më së shpeshti e konsiderojnë fundin nën Konstandinin, rreth viteve [[313]]–[[325]]. ==Simbolet== [[Skeda:Good shepherd 01 small.jpg|parapamje|Bariu i Mirë nga Katakombi i Prishilës, [[250]]–[[300]]]] Gjatë përndjekjes së të krishterëve nën [[Perandoria Romake|Perandorinë Romake]], arti i krishterë ishte nevojshmërisht dhe qëllimisht i fshehur dhe ambig, duke përdorur imazhe që ndaheshin me kulturën pagane, por kishin një kuptim të veçantë për të krishterët. Arti më i hershëm i krishterë i mbijetuar vjen nga faza e fundit të [[shekulli II|shekullit të II]] dhe fillimit të [[shekulli IV|shekullit të IV]] në muret e varreve të krishtera në Katakombet e Romës. Nga dëshmitë letrare, mund të kenë qenë shumë mirë ikona panelesh që, si pothuajse e gjithë piktura klasike, janë zhdukur. Fillimisht Jezusi paraqitej indirekt nëpërmjet simboleve [[piktogrami|piktogramike]] si ''Ichthys'' (peshku), [[palloi]], Qengji i Zotit, ose një spirancë (më vonë prej saj do të zhvillohej ''Labarum'' ose ''Chi-Rho''). Simbolet e fundit personifikuese përdoreshin, duke përfshirë Jonah, tre ditët e të cilit në barkun e balenës parathonin intervalin midis vdekjes dhe ringjalljes së Jezusit, [[Danieli (profet)|Danielin]] në strofullën e luanëve, ose magjepsjen e kafshëve nga [[Orfeu]]. Imazhi i "Bariut të Mirë", një i ri pa mjekërr në skena [[baritore]], duke ruajtur [[Delja|dhëntë]], ishte më i zakonshmi i këtyre imazheve, që me gjasa nuk kuptohej si një portret historik i Jezusit.{{sfn|Syndicus|1962|pp=21-23}} Këto imazhe bartin njëfarë ngjashmërie me paraqitjet e figurave ''kouros'' në Artin Greko-Romak. "Pothuajse mungesa tërësore nga monumentet e krishtera të periudhës së pëndjekjes, të [[kryqi]]t të thjeshtë, të pazbukuruar" përveç në formën e maskuar të spirancës,<ref>{{Cite encyclopedia|last=Marucchi|first=Orazio|title=Archæology of the Cross and Crucifix|encyclopedia=The Catholic Encyclopedia|volume=4|url=http://www.newadvent.org/cathen/04517a.htm|publisher=Robert Appleton Company|year=1908|language=en|location=Nju Jork}}</ref> është i njohur. [[Kryqi]], duke simbolizuar kryqëzimin e Jezusit, nuk paraqitej në mënyrë eksplicite për mjaft shekuj, me gjasa sepse kryqëzimi ishte një ndëshkim i caktuar për kriminelët e zakonshëm, por edhe sepse burimet letrare vërenin se ai ishte një simbol i dallueshëm si specifikisht i krishterë, si shenja e kryqit u bë nga të krishterët që nga kohët më të hershme. Konceptimi popullor se [[katakombi|katakombet]] e krishtera ishin "sekretë" ose duhet të fshinin përkatësinë e tyre është me gjasa i gabuar; katakombet ishin sipërmarrje në shkallë të madhe tregtare, zakonisht të vendosura në rrugët kryesore të qytetit, ekzistenca e të cilëve ishte e mirënjohur. Natyra e ambigue simbolike e shumë motiveve të hershme pamore të krishtera mund të ketë një funksion maskimi në kontekste të tjera, por në varre, ata me gjasa pasqyrojnë një mungesë të ndonjë repertori tjetër të ikonografisë së krishterë.{{sfn|Jensen|2000|p=22}} Pëllumbi është një simbol i paqes dhe dëlirësisë. Ai mund të gjendet me një brerore ose dritë qiellore. Në një nga imazhet më të hershme të njohura trinitare, "Froni i Zotit si një imazh trinitar" (një reliev mermeri i skalitur {{Rreth|[[400]]}} në koleksionin e Prussian Cultural Heritage Foundation), pëllumbi përfaqëson [[Shpirti i Shenjtë|Shpirtin e Shenjtë]]. Ai është duke fluturuar mbi një fron të zbrazët që përfaqëson Zotin, në fron janë një ''chlamys'' (mantel) dhe [[diadema|diademë]] që përfaqëson Birin. Monogrami ''Chi-Rho'', ''XP'', duket se u përdor për herë të parë nga [[Kostandini i Madh|Kostandini I]], përbëhet nga dy gërmat e para të emrit ''Kristos'' në [[Greqishtja e lashtë|greqisht]]. ==Arti kristian para vitit 313== [[Skeda:Noah catacombe.jpg|parapamje|[[Noa]] duke u lutur në [[Arka e Noas|arkë]], nga një katakomb roman]] Një mendim i përgjithshëm se [[Krishtërimi i hershëm]] ishte anikonik, i kundërvënë ndaj imazherisë fetare si në teori ashtu dhe në praktikë deri rreth vitit [[200]], është sfiduar nga analiza e Paul Corby Finney e shkrimeve dhe materialeve të hershme kristiane të mbijetuara ([[1994]]). Ajo dallon tre burime të ndryshme të sjelljes që ndikonte të krishterët e hershëm për çështjen: "e para se njerëzit mund të kenë një vizion të drejtpërdrejtë të Zotit; e dyta se ata nuk mundeshin; dhe, e treta, se të gjithë njerëzit mund ta shihnin Zotin që ishin këshilluar më mirë mos ta shikonin dhe e kishin rreptësisht të ndaluar të paraqisnin atë që ata kishin parë". Këto rridhnin përkatësiht nga fetë pagane greke dhe të Lindjes së Afërme, nga [[filozofia e lashtë greke]] dhe nga tradita judee dhe [[Besëlidhja e Vjetër]]. Nga të treja, Finney përfundon se "në përgjithësi, refuzimi izraelit ndaj imazheve të shenjta e ndikoi [[Krishtërimi i hershëm|Krishtërimin e hershëm]] në mënyrë të konsiderueshme më pak se [[filozofia e lashtë greke|tradita filozofike greke]] e hyjnisë së padukshme të përkufizuar në mënyrë apofatike", duke vendosur më pak theksin te sfondi judaist i të krishterëve të parë, sesa shumica e përshkrimeve tradicionale.<ref>{{Cite book|author=Paul Corby Finney|title=The Invisible God: The Earlies Christians on Art|year=1997|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-511381-5|pages=viii–xii, viii dhe xi}}</ref> Finney sugjeron se "arsyet për mos shfaqjen e artit të krishterë para vitit 200 nuk kanë fare të bëjnë me refuzimin parimor të artit, me botët e tjera, ose anti-materializmin. E vërteta e thjeshtë dhe mondane: të krishterëve u mungonin tokat dhe kapitali. Arti i kërkon të dyja. Sapo ata filluan të blinin toka dhe fitonin kapitale, filluan të eksperimentojnë me format e tyre të veçanta të artit".<ref>{{Cite book|author=Paul Corby Finney|year=1997|title=The Invisible God: The Earliest Christians on Art|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-511381-5|page=108}}</ref> Në kishën e Dura-Europos, rreth viteve [[230]]–[[256]], që është në kushtet më të mira të kishave shumë të hershme të mbijetuara, ka [[afresku|afreske]] të skenave biblike, duke përfshirë një figurë të Jezusit, ashtu dhe Krishtit si Bariu i Mirë. Ndërtesa ishte një shtëpi normale, në dukshëm e shndërruar për tu përdorur si një kishë.{{sfn|Weitzmann|1979|p=360}}<ref>{{Cite book|author=Graydon F. Snyder|title=Ante pacem: archaeological evidence of church life before Constantine|year=2003|publisher=Mercer University Press|language=en|url=https://books.google.com/books?id=swtI9Cpyl3kC|page=134}}</ref> Pikturat më të hershme kristiane në Katakombet e Romës janë nga pak dekada më parë dhe këto paraqesin trupën më të madhe të shembujve të Artit Kristian nga periudha para-konstandiniane, me qindra shembuj që dekorojnë varret ose dhomat familjare mortore. Shumë janë simbole të thjeshta, por ka shumë piktura figurash ose që tregojnë lutës ose figura femërore duke u lutur, zakonisht që përfaqësojnë personin e vdekur, ose figura ose skena nga bibla dhe historia e krishterë. Stili i pikturave të katakombeve dhe tërësia e shumë elementeve dekorative, janë efektivisht identike me ato të katakombeve të grupeve të tjera fetare, qoftë paganë konvencionalë që ndiqnin [[Feja romake|fenë romake]], ose [[judaizmi|judejë]] ose ndjekës të feve misterioze romake. Cilësia e pikturave është e ulët krahasuar me shtëpitë e mëdha të pasura, të cilat mundësojnë ''korpusin'' kryesor të pikturave që mbijetojnë nga periudha, por paraqitjet e pakta të figurave mund të kenë një sharm ekspresiv.{{sfn|Syndicus|1962|pp=29-30}}{{sfn|Jensen|2000|p=24}}{{sfn|Beckwith|1979|pp=23–24}} Një situatë e ngjashme është edhe në Dura-Europos, ku dekorimi i kishës është i krahasueshëm në stil dhe cilësi me atë të sinagogës së Dura-Europos (më e madhe dhe e pikturauar më pasurisht) dhe Tempulli i Belit. Të paktën në vende të tilla të vogla, duket se artistët e disponueshëm përdoreshin nga të gjitha grupet fetare. Mund të ketë qenë gjithashtu rasti që dhomat e pikturuara në katakombe ishin dekoruar në stil të ngjashëm me dhomat më të mira të shtëpive të familjeve më të shquara të varrosura aty, me skena dhe simbole të krishtera që zëvendësojnë ato nga mitologjia, letërsia, [[paganizmi]] dhe erotizmi, megjithëse na mungojnë dëshmitë për ta konfirmuar këtë.{{sfn|Syndicus|1962|pp=10–11}}{{sfn|Jensen|2000|pp=10-15}}<ref>{{Cite book|author=David L. Balch|year=2000|title=Roman Domestic Art & Early House Churches|publisher=Mohr Siebeck|language=en|series=Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament Series|isbn=978-316149383-6|pages=183, 193}}</ref> Të njëjtat skena paraqiten në pjesë të vogla në mjete si poçaria ose qelqi,{{sfn|Weitzmann|1979|p=377}} megjithëse më rrallë nga kjo periudhë para-konstandiniane. Kishte një parapëlqim për ato që ndonjëherë quhen paraqitje "të shkurtuara", grupe të vogla prej një deri në katër figurash që formojnë një motiv të vetëm që mund të njihen lehtësisht si paraqitese të një ndodhie të veçantë. Këto ilustrime përkonin me stilin romak të dekorimit të dhomave, organizuara në një skemë me një strukturë gjeometrike.{{sfn|Weitzmann|1979|p=396}} Skenat biblike të figurave të shpëtuara nga rreziqet vdekjeprurëse ishin shumë popullore; këto përfaqësonin si Ringjalljen e Jezusit, nëpërmjet tipologjisë, ashtu dhe shpëtimin e shpirtit të të vdekurit. Jonah dhe Balena,{{sfn|Weitzmann|1979|p=365}}<ref>{{Cite book|author=David L. Balch|year=2000|title=Roman Domestic Art & Early House Churches|publisher=Mohr Siebeck|language=en|series=Ëissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament Series|isbn=978-316149383-6|pages=41 dhe kapitulli 6}}</ref> Flijimi i Isakut, [[Noa]] duke u lutur në [[Arka e Noas|Arkë]] (e paraqitur si një lutës në një kuti të madhe, ndoshta me një pëllumb që mbante një degë), [[Mojsiu]]n që godet shkëmbin, [[Danieli (profet)|Danielin]] në strofën e luanëve dhe Tre të rinjtë në furrën përvëluese<ref>{{cite book|editor1=Samuel Rolles Driver|url=https://books.google.al/books?id=VD3pDwAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PA34|title=The Cambridge Bible for Schools and Colleges|editor2=A. F. Kirkpatrick|volume=The Book Daniel ëith introduction and notes|chapter=Daniel 3:1–30, Daniel’s Three Companions Rescued From The Furnace|year=2020|publisher=WIPF & Stock Publishers|language=en|location=Eugene, Oregon|isbn=978-172527706-9|pages=35-45}}</ref> ishin të gjitha të parapëlqyera, që mund të paraqiten lehtësisht.{{sfn|Syndicus|1962|pp=15-18}}{{sfn|Jensen|2000|p=kapitulli 3}}{{sfn|Weitzmann|1979|p=no. 360-407}}{{sfn|Beckwith|1979|pp=21-24}}{{sfn|Weitzmann|1979|p=396}} Sarkofagët paleokristianë ishin një mundësi shumë më e kushtueshme, të bërë prej mermeri dhe shpesh të dekoruar rëndë me skena në relieve shumë të lartë, të punuar me përsëritje. Shtatore që qëndrojnë të veçuara që janë pagabueshmërisht kristiane janë shumë të rralla dhe kurrë shumë të mëdha, pas subjekte më të zakonshme si Bariu i Mirë ishin simbole që shfaqeshin në mjaft grupe fetare dhe filozofike, duke përfshirë të krishterët dhe pa kontekstin e qartë, nuk mund tu caktohet përkatësia. Tipikisht skulpturat, ku ato shfaqen, janë të një cilësie mjaft të lartë. Një grup i jashtëzakonshëm që duket qartësisht kristian njihet si Statujëzat e Jonah dhe Balenës të Klevelandit,{{sfn|Weitzmann|1979|pp=362-367}}{{sfn|Weitzmann|1979|p=396}} që përbëhen nga një grup statujëzash të vogla prej rreth 270, duke përfshirë dy buste të një çifti të ri dhe të veshur sipas modës, nga një vend-gjetje e panjohur, me gjasa në [[Turqia|Turqinë]] moderne. Figurat e tjera tregojnë historinë e Jonas në katër pjesë, me një Bari të Mirë; se si ato ishin paraqitur mbetet mister.{{sfn|Weitzmann|1979|p=410}} Paraqitja e Jezusit ishte e mirëzhvilluar nga fundi i periudhës para-kostandiniane. Në mënyrë tipike ai paraqitej në skena narrative, me një parapëlqim për mrekullitë e [[Besëlidhja e Re|Besëlidhjes së RE]] dhe pak skena nga Pasioni i Tij. Përdoreshin një larmi tipesh të ndryshme paraqitjesh, duke përfshirë figura fytyrë holla të gjata me flokë të gjatë të ndarë në qendër, që më vonë do të bëhej normë. Por në imzhet më të hershme siç shumë e tregojnë një figurë të bëshme, flokë-shkurtër dhe pa mjekërr me një tunikë të shkurtër, i cili mund të identifikohet vetëm nga konteksti. Në shumë imazhe të mrekullish, Jezusi bart një shkop ose bastun, i cili i referohet subjektit të mrekullisë sesa si një megjistar modern skene (megjithëse shkopi është mjaft më i madh). Shenjtorët shihen mjaft shpesh, me [[Pjetri]]n dhe [[Pali i Tarsusit|Palin]], të dy të martirizuar në [[Roma|Romë]], në disa mënyra më të zakonshëm në katakombet e atyshme. Të dy tashmë kishin paraqitjen e tyre dalluese, të ruajtur përgjatë historisë së artit të krishterë. Shenjtorë të tjerë nuk mund të identifikohen, përveç nëse janë etiketuar me mbishkrime. Në të njëjtën mënyrë disa imazhe mund të paraqesin ose [[Darka e Fundit|Darkën e Fundit]] ose një gosti bashkëkohore agape. <gallery mode="packed" heights="192px" caption="Shembuj të artit të hershëm kristian"> Skeda:Shadrach, Meshach, and Abednego in the fiery furnace, from the book Die Malereien der Katakomben Roms, plate 78, levels adjusted.jpg|Tre të Rinjtë në Furrën Përvëluese,<ref>{{cite book|editor1=Samuel Rolles Driver|editor2=A. F. Kirkpatrick|url=https://books.google.al/books?id=VD3pDwAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PA34|title=The Cambridge Bible for Schools and Colleges|volume=The Book Daniel ëith introduction and notes|chapter=Daniel 3:1–30, Daniel’s Three Companions Rescued From The Furnace|year=2020|publisher=WIPF & Stock Publishers|language=en|location=Eugene, Oregon|isbn=978-172527706-9|pages=35-45}}</ref> Katakombi i Prishilës{{sfn|Weitzmann|1979|p=no. 383}} Skeda:Moses striking the rock in the desert.jpg|[[Moisiu]] duke goditur shkëmbin në shkretëtirë, një prototip i pagëzimit{{sfn|Weitzmann|1979|pp=424-425}} Skeda:XV14 - Roma, Museo civiltà romana - Adorazione dei Magi - sec III dC - Foto Giovanni Dall'Orto 12-Apr-2008.jpg|Mbulimi për një varr katakombik të [[shekulli III|shekullit të III]], i skalitur me Adhurimin e Magëve Skeda:Wilpert 060.jpg|Dhomë katakombi me (nga kreu): lutës, Jona dhe Balena, Moisiu duke goditur shkëmbin (majtas), [[Noa]] duke u luftur në arkë, Adhurimin e Magëve. [[200]]–[[250]] </gallery> [[Skeda:Santa Sabina.JPG|parapamje|372px|Bazilika e Santa Sabinas, Romë, interiori ([[shekulli V]]).]] ==Arkitektura Kristiane pas vitit 313== {{See also|Bazilika}} Në [[shekulli IV|shekullin e IV]], popullsia në rritje të shpejtë e krishterë, tani e mbështetur nga shteti, kishte nevojë të ndërtonte godina më të mëdha dhe madhështore publike, për adhurimin sesa vend-takimet kryesisht të fshehta që ata kishin përdorur deri atëherë, që në mënyrë tipike ishin brenda ose mes ndërtesave shtëpiake. Tempujt paganë mbetën në përdorim për qëllimet e tyre origjinale për disa kohë dhe, të paktën në [[Roma|Romë]], edhe kur ishin të braktisur shmangeshin nga të krishterët deri në shekujt [[shekulli VI|e VI]] apo [[shekulli VII|të VII]], kur disa u shndërruan në [[kisha]].{{sfn|Syndicus|1962|p=39}} Gjetiu kjo ndodhi më herët. Formulat arkitekturore për tempujt ishin të papërshtatshme, jo thjeshtë për lidhjen e tyre me [[paganizmi]]n, por sepse kultet pagane dhe flijimet ndodhnin jashtë nën qiellin e hapur nën shikimin e zotave, me tempullin, që bujtëte figurat e kultit dhe thesarin, si një kthinë e mbrapme pa dritare. [[Skeda:Wide angle view - Santa Costanza - Rome 2016.jpg|parapamje|majtas|379px|Pamje e brendshme e Mauzoleun e Santa Costanza-s, Romë]] Modeli i disponueshëm për tu përdorur, kur [[Kostandini i Madh|perandori Kostandini I]] donte të përkujtonte përkushtimin e tij perandorak, ishte arkitektura familjare konvencionale e [[bazilika|bazilikës]]. Kishte mjaft variante të planit bazë të bazilikës shekullare, gjithmonë disa lloje sallash drejtkëndore, por njëra, zakonisht e ndjekur për kishat, kishte një navatë qendrore me një kalim në secilin krahë dhe një apsidë në fundin përkundrejtë derës kryesore në tjetrën. Brenda dhe shpesh përballë apsidës ishte një platformë e ngritur, ku vendosej altari dhe shërbente kleri. Në ndërtesat shekullare ky plan në mënyrë më tipike përdorej për salla më të vogla audiencash të perandorëve, guvernatorëve dhe shumë të pasurve, sesa për bazilikat e mëdha publike që funksiononin si gjykata dhe qëllime të tjera publike.{{sfn|Syndicus|1962|p=40}} Ky ishte modeli normal i përdorur për kishat romane dhe përgjithësisht në [[Perandoria Romake Perëndimore|Perandorinë Perëndimore]], ndërsa [[Perandoria Bizantine|Perandoria Lindore]], dhe Afrikën Romake ishin më të guximshme dhe modelet e tyre ndonjëherë kopjoheshin në [[Perandoria Romake Perëndimore|Perëndim]], për shembull në [[Milano]]. Të gjitha variantet lejonin dritën natyrore nga dritare të larta në mure, një largim nga shenjtëroret pa dritare të tempujve të shumicës së feve të mëparshme, gjë që ka mbetur një tipar konsistent i arkitekturës kishtare të krishterë. Formulat ndërtonin [[kisha]] me një zonë të madhe qendrore u bënë të parapëlqyerat në [[Arkitektura Bizantine|Arkitekturën Bizantine]], e cila zhvilloi stilet e bazilikës me një kupolë që herët.{{sfn|Syndicus|1962|loc=kapitulli II, mbulon të gjithë historinë e kristianizimit të bazilikës.}} Brenda arkitekturës së kupolës kishat i përdornin ato për të adhuruar ikonat në një shkallë më të madhe se natyrore, ndërsa të krishterët qëndronin të mbuluar dhe brenda.<ref>{{Cite journal|last=Kuban|first=Doğan|date=1987|title=The Style of Sinan's Domed Structures|url=https://www.jstor.org/stable/1523097|journal=Muqarnas|volume=4|doi=10.2307/1523097|jstor=1523097|language=en|url-access=subscription|pages=72, 93}}</ref> [[Skeda:Basílica de São Lourenço Fora de Muros - Nave principal.JPG|parapamje|Navata e San Lorenzo fuori le mura, Romë]] Një tip i veçant dhe jetë-shkurtër ndërtese, duke përdorur të njëjtën formë bazilikore, ishte '''salla mortore''', e cila nuk ishte një kishë normale, megjithëse shembujt e mbijetuar u bënë kohë më parë kisha të rregullta, duke ofruar gjithmonë shërbime mortore dhe përkujtimore, por një ndërtesë e ndërtuar në periudhën kostandiniane si një varrezë e brendshme mbi një vend të lidhur me martirët e hershëm të krishterë, siç ishin [[katakombi|katakombet]]. Gjashtë shembujt e ndërtuar nga Kostandini jashtë mureve të Romës janë: Bazilika e Vjetër e Shën Pjetrit, bazilika e vjetër kushtuar Shën Anjezës nga e cila Santa Costanza tashmë është elementi i vetëm i mbijetuar, San Sebastiano fuori le mura, {{lang|it|San Lorenzo fuori le Mura|italic=no}}, Santi Marcellino e Pietro al Laterano dhe një në parkun modern të Villa Gordiani.<ref>{{Cite book|last=Webb|first=Matilda|title=The churches and catacombs of early Christian Rome: a comprehensive guide|publisher=Sussex Academic Press|url=https://books.google.com/books?id=hUN1K78QMskC&dq=santa+costanza+rome&pg=PA249|year=2001|language=en|ISBN=978-1-902210-58-2|page=251}}</ref> Një martirium ishte një ndërtesë e ngritur mbi një vend me domethënie të veçantë, shpesh varri i një martiri. Asnjë formë e veçantë arkitekturore nuk ishte e lidhur me tipit dhe shpesh ishin të vegjël. Shumë u bënë kisha, ose kapela në kisha më të mëdha të ndërtuara ngjitur tyre. Me pagëzimoret dhe mauzoleumet, përmasat e tyre shpesh më të vogla dhe funksioni i ndryshëm e bënin martiriumin të përshtatshëm për eksperimentime arkitekturore.{{sfn|Syndicus|1962|loc=kapitulli III}} Midis ndërtesave kyçe, jo të gjitha të mbijetuara në formën e tyre origjinale, janë: * Bazilikat Kostandiniane: ** Arkibazilika e San Giovanni in Laterano ** Basilica di Santa Maria Maggiore ** Bazilika e Vjetër e Shën Pjetrit ** [[Kisha e Varrit të Shenjtë]] ** [[Kisha e Lindjes|Bazilika e Krishtlindjes]] ** Bazilika Shën Sofies, [[Sofia|Sofie]] * Plan të qendërzuar: ** Mauzoleu i Santa Constanza, i ndërtuar si një mauzoleum perandorak përkrahë një salle mortore, pjesë e murit i cili mbijeton ende.{{sfn|Syndicus|1962|pp=69-70}} ** Rotonda e Shën Gjergjit, [[Sofia|Sofie]] <gallery mode="packed" heights="234px" caption="Shembuj bazilikash me plan qendërzues"> Skeda:Basilica of Hagia Sofia, Bulgaria.jpg|Eksteriori i Bazilikës së Shën Sofies, në [[Sofia|Sofie, [[Bullgaria|Bullgari]], [[shekulli IV]] Skeda:StGeorgeRotundaSofia.JPG|Eksteriori i Rotondës së Shën Gjergjit, [[Sofia|Sofie]], [[Bullgaria|Bullgari]], [[shekulli III]]–[[shekulli IV|IV]] </gallery> ==Arti Kristian pas vitit 313== [[Skeda:1057 - Roma, Museo d. civiltà Romana - Calco sarcofago Giunio Basso - Foto Giovanni Dall'Orto, 12-Apr-2008.jpg|parapamje|majtas|291px|Detaj – pamje e seksionit qendror të Sarkofagut të Junius Bassus, me ''Traditio Legis'' dhe ''Jezusin duke hyrë në Jeruzalem''.]] Me legalizimin përfundimtar të [[Krishtërimi]]t, stilet ekzistuese të artit të krishterë vijuan të zhvilloheshin, duke marë karakter më monumental dhe ikonik. Përpara se kishat gjatësore shumë të mëdha të fillonin të ndërtoheshin dhe shumica e elitës së pasur t'i përshtatej [[Krishtërimi]]t, si dhe arti publik elitar kristian u bë madhështor për tiu përshtatur hapsirave dhe klientëve. Hans Belting shkruan se "në antikitetin e vonë... Krishtërimi adoptoi imazhet e kultit të "[[paganizmi|paganëve]]", në një përmbysje të plotë të prirjeve të tij origjinale dhe zhvilloi një praktikë imazhike të tijën." Por skulpturat e mëdha të veçuara, mjeti për imazhet më të spikatura pagane, vijoi të mos besohej dhe shmangej gjerësisht për disa shekuj, dhe virtualisht deri në ditët e tanishme në Botën Ortodokse.<ref>{{Cite book|last=Belting|first=Hans|year=1994|language=en|url=https://books.google.com/books?id=kuWm7jVWFiEC|title=Likeness and Presence: A History of the Image Before the Era of Art|publisher=Chicago University Press|ISBN=978-022604215-2|page=xxii}}</ref> Megjithëse huazimi i motiveve si Virgjëresha dhe Fëmija nga arti fetar pagan përmendej që nga [[Reformimi protestant]], kur [[Gjon Kalvini|Johan Kalvini]] dhe ndjekësit e tij me gëzim si një shkop me të cilin të godisnin të gjithë artin e kristerë, besimi i André Grabar, Andreas Alföldi, Ernst Kantorowicz dhe historianëve të tjerë të artit të [[shekulli XX|shekullit të XX]] se imazheria perandorake romake ishte një ndikim shumë më domethënës "është bërë botërisht e pranuar". Një libër nga Thomas F. Mathews në vitin [[1994]] u përpoq të përmbyste këtë tezë, duke e mohuar shumë gjerësisht ndikimin nga ikonografia perandorake në favor të një game ndikimesh të tjera shekullare dhe fetare,<ref>{{Cite book|author=Thomas F. Matthews|title=The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art|year=1993|publisher=Princeton University Press|language=en|location=Princeton, Nju Xhersi}}</ref> por u trajtua ashpërsisht nga kritikët akademikë.<ref>{{Cite journal|author=W. Eugene Kleinbauer|title=The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Mathews|url=https://archive.org/details/sim_speculum_1995-10_70_4/page/936|journal=Speculum|volume=70|issue=4|date=tetor 1995|publisher=University of Chicago Press|language=en|JSTOR=2865390|pages=937-941}}</ref><ref group="Shpjegim">Kritika të tilla, të gjitha me kriticizëm kishin rreshta të ngjashëm: {{Cite journal|author=Peter Brown|title=The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Mathews|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_1995-09_77_3/page/498|journal=The Art Bulletin|volume=77|issue=3|date=shtator 1995|language=en|doi=10.2307/3046124|JSTOR=3046124|pages=499–502}}, {{Cite journal|author=R. W. Eugene Kleinbauer|journal=Speculum|title=The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Matthews|url=https://archive.org/details/sim_speculum_1995-10_70_4/page/936|volume=70|issue=4|date=tetor 1995|JSTOR=2865390|publisher=University of Chicago Press|language=en|pages=937–941}}, {{Cite journal|author=Liz James|journal=The Burlington Magazine|title=The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Matthews|url=https://archive.org/details/sim_burlington-magazine_1994-07_136_1096/page/458|volume=136|issue=1096|date=korrik 1994|language=en|JSTOR=886124|pages=458–459}}; {{Cite journal|author=Dale Kinney|title=Review of The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Mathews|journal=Studies in Iconography|volume=16|year=1994|language=en|JSTOR=23924101|pages=237-242}}, {{Cite journal|author=Annabel Wharton|journal=The American Historical Review|title=The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Mathews|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1995-12_100_5/page/1518|volume=100|issue=5|date=dhjetor 1995|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|JSTOR=2169872|doi=10.2307/2169872|pages=1518–1519}}; {{Cite journal|author=Charles Murray|title=The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Mathews|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-theological-studies_1996-10_47_2/page/702|journal=The Journal of Theological Studies|volume=47|issue=2|date=tetor 1996|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|JSTOR=23966215|pages=703-705}}, {{Cite journal|author=Paul Corby Finney|title=Review of The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Mathews|journal=International Journal of the Classical Tradition|volume=4|issue=2|date=vjeshtë 1997|JSTOR=30222360|language=en|pages=291-293}}, {{Cite journal|author=Nathalie Delierneux|title=Review of The Clash of Gods. A Reinterpretation of Early Christian Art by Th. F. Mathews|journal=Byzantion|volume=69|issue=2|year=1999|JSTOR=44172503|language=en|pages=569-570}}, {{Cite journal|author=Christa Belting-Ihm|title=Review of The Clash of the Gods. A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Mathews|journal=Historische Zeitschrift|volume=272|issue=3|date=qershor 2001|language=en, de|JSTOR=27633976|pages=721-722}}</ref> Vepra më komplekse dhe të kushtueshme u panë, pasi të pasurit u konvertuan gradualisht dhe u shfaq kompleksitet më i madh teologjik, pasi [[Krishtërimi]] u bë subjekt i diskutimeve të ashpra doktrinore. Në të njëjtën kohë një lloj shumë i ndryshëm arti gjendet në kishat e reja publike që tashmë po ndërtoheshin. Disi aksidentalisht, grupi më i mirë i të mbijetuarave nga këto është nga [[Roma]], ku, bashkë me [[Kostandinopoja|Kostandinopojën]] dhe [[Jeruzalemi]]n, konsideroheshin më të madhështoret. Mozaiku tashmë u bë i rëndësishëm; fatmirësisht ai mbijeton shumë më mirë se [[afresku]], megjithëse është i prekshëm ndaj restaurimi dhe riparimi cilësor. Duket se ishte një risi e kishave të hershme të vendosnin mozaikë në mure dhe ti përdornin ata për subjekte të shenjta; më parë, teknika përdorej thelbësisht për dyshemetë dhe muret e kopshteve. Nga fundi i periudhës u zhvillua stili i përdorimit të një sfondi prej ari që vijoi të karakterizonte imazhet bizantine dhe shumë nga imazhet mesjetare perëndimore. Me më shumë hapsirë, imazhet narrative që përmbanin shumë njerëz u zhvillua në kisha, dhe gjithashtu filloi të shiheshin në pikturat e mëvonshme të katakombeve. Shfaqen radhë të vazhdueshme skenash biblike (mjaft lartë) përgjatë mureve anësore të kishave. Shembujt e ruajtur më mirë të [[shekulli V|shekullit të V]] janë skenat nga [[Besëlidhja e Vjetër]] përgjatë mureve të navatës së Basilica di Santa Maria Maggiore në Romë. Këto mund të krahasohen me pikturat e Dura-Europos dhe me gjasa gjithashtu rrjedhin nga tradita e humbur dorëshkrimeve të iluminuara si të Judaizmit dhe [[krishtërimi]]t, ashtu si dhe pararendëset më të përgjithshme romake.{{sfn|Syndicus|1962|pp=52-54}}{{sfn|Weitzmann|1979|pp=366-369}} Apsidat e mëdha përmbajnë imazhe në një stil ikonik, i cili u zhvillua gradualisht duke vendosur një figurë e madhe qendrore, ose më vonë vetëm busti i Krishtit, ose më vonë i Virgjëreshës Mari. Apsidat më të hershme paraqesin një gamë kompozimesh që janë imazhe të reja simbolike të jetës dhe kishës së krishterë. Para [[shekulli VI|shekullit të VI]] nuk ka piktura paneli, ose "[[Ikonat|ikona]]" që kanë mbijetuar të ndonjë lloji si një kusht origjinal, por ato qartësisht prodhoheshin dhe duke u bërë më të rëndësishme përgjatë kësaj periudhe. Skulptura, e gjitha mjaft më e vogël se përmasat natyrore, ka mbijetuar në cilësi më të mirë. Më e famshmja e një numri të konsiderueshëm sakrofagësh të mbijetuar të krishtërimit të hershëm ndoshta janë Sarkofagu i Junius Bassus dhe Sarkofagu Dogmatik të [[shekulli IV|shekullit të IV]]. Një numër skalitjesh [[fildishi]] kanë mbijetuar, duke përfshirë kompleksin e fundit të [[shekulli V|shekullit të V]] i Lipsanoteca di Brescia, me gjasa një prodhim i peshkopatës së [[Brozi|Shën Ambrozit]] në [[Milano]], atëherë selia e oborrit perandorak dhe Froni i Maksimianit i [[shekulli VI|shekullit të VI]] nga kryeqyteti bizantino-italian i Ravenës. [[Skeda:Gold glass Christian plate, 4th century.jpg|parapamje|321px|Qelq i praruar nga katakombet, me [[Pjetri|Shën Pjetrin]], [[Maria|Virgjëreshën Mari]] në pozë lutjeje, [[Pali i Tarsusit|Shën Pali]], [[shekulli IV]]]] * [[Dorëshkrimi|Dorëshkrimet]] ** Fragmenti Quedlinburg Itala – [[Besëlidhja e Vjetër]], [[shekulli V]] ** Zanafilla Vjeneze ** Ungjijtë e Rossano-s ** Zanafilla e Cotton-it * Mozaikët e antikitetit të vonë në Itali dhe mozaikët e hershëm bizantinë në Lindjen e Mesme. ===Qelqi i praruar=== Qelqi i praruar ishte një teknikë për vendosjen e një shtrese flete ari me një dizajn midis dy shtresave të shkrira prej qelqi, i zhvilluar në qelqin helenistik dhe i ripërtërirë në [[shekulli III|shekullin e III]]. Këto janë shumë pak dizajne të mëdha, por shumica e rreth 500 pjesëve të mbijetuara janë disqe që janë prerje të fundeve të kupave të verës ose gotave të përdorura për të shënuar dhe dekoruar varret në Katakombet e Romës duke i shtypur ato në mortar. Shumica janë të [[shekulli IV|shekullit të IV]], duke u u zgjatur në [[shekulli V|shekullin e V]]. Shumcia janë kristiane, por shumë pagane dhe pak judee me gjasa janë dhënë si dhurata martese, ose raste festive si Viti i Ri. Ikonografia e tyre është studiuar shumë, megjithëse artistikisht ato janë relativisht të pasofistikuara.{{sfn|Beckwith|1979|pp=25-26}} Subjektet e tyre janë të ngjashme me pikturat e katakombeve, por me një balancë të ndryshme duke përfshirë më shumë portretizime të të vdekurit (mendohet zakonisht). Përparimi drejtë një numri të rritur imazhesh shenjtësh mund të shihet te to.<ref>{{Cite journal|last=Grig|first=Lucy|title=Portraits, Pontiffs and the Christianization of Fourth-Century Rome|journal=Papers of the British School at Rome|volume=72|language=en|JSTOR=40311081|year=2004|pages=203-230}}</ref> E njëjta teknikë filloi të përdorej për ''tesserae'' (copëzat) e mozaikëve në mesin e [[shekulli I|shekullit të I]] në [[Roma|Romë]] dhe nga [[shekulli V]] këto ishin bërë sfondi standard për mozaikët fetarë. ==Shiko edhe== * [[Krishtërimi i hershëm]] * [[Këshilli i Parë i Kostandinopojës]] * [[Këshilli i parë i Nikesë]] * [[Koncili i Efesit]] * [[Kostandini i Madh]] * [[Arkitektura Paleokristiane]] * [[Ikonat]] * [[Ikonostasi]] * [[Kultura e Krishterë]] * [[Arti fetar]] * [[Historia e Krishtërimit]] * [[Kodikët e Shqipërisë]] * [[Kodiku i Beratit]] * [[Arti mesjetar në Shqipëri]] * [[Arti në Kishën Ortodokse të Shqipërisë]] * [[Kishat paleokristiane në Kosovë]] * [[Amfiteatri i Durrësit]] * [[Baptisteri i Butrintit]] * [[Bazilika e Zaradishtës]] * [[Bazilika e Bezistanit]] * [[Bazilika në Kodër të Tepes (Elbasan)]] * [[Bazilika extra-muros në Elbasan]] * [[Bazilika paleokristiane "Lagjja e Re"]] * [[Bazilika e Shën Mëhillit (Arapaj)]] * [[Kisha e Kroit të Shëngjinit]] * [[Bazilika Gjuricaj]] * [[Bazilika Paleokristiane, Lin]] * [[Kisha Paleokristiane e Manastirit (Nepravishte)]] * [[Rrënojat e Kishës në Bixellenje]] * [[Periudhat në historinë e artit perëndimor]] * [[Arti romak]] * [[Historia e artit]] * [[Arti Çola]] * [[Shilpa shastra]] * [[Arti islam|Arti islamik]] * [[Arti gotik]] * [[Arti i Rilindjes]] * [[Baroku]] ==Shpjegime== {{Reflist|group=Shpjegim}} == Referime == {{Reflist|2}} ==Bibliografia== * {{Cite book|last=Balch|first=David L.|title=Roman Domestic Art & Early House Churches|year=2000|series=Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament Series|publisher=Mohr Siebeck|language=en|ISBN=978-316149383-6}} * {{cite book|last=Beckwith|first=John|title=Early Christian and Byzantine Art|year=1979|url=https://books.google.com/books?id=E9zmHgAACAAJ|publisher=Yale University Press|edition=i 2-të|isbn=0140560335|language=en}} * {{Cite book|last=Belting|first=Hans|title=Likeness and Presence: A History of the Image Before the Era of Art|url=https://books.google.com/books?id=kuWm7jVWFiEC|year=1994|publisher=Chicago University Press|language=en|ISBN=978-022604215-2}} * {{Cite journal|author=Christa Belting-Ihm|title=Review of The Clash of the Gods. A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Mathews|journal=Historische Zeitschrift|volume=272|issue=3|date=qershor 2001|language=en, de|JSTOR=27633976|pages=721-722}} * {{Cite journal|author=Peter Brown|title=The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Mathews|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_1995-09_77_3/page/498|journal=The Art Bulletin|volume=77|issue=3|date=shtator 1995|language=en|doi=10.2307/3046124|JSTOR=3046124|pages=499–502}} * {{Cite journal|last1=Bühren|first1=Ralf van|author2=Maciej Jan Jasiński|year=2024|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23753234.2024.2322546|title=The invisible divine in the history of art. Is Erwin Panofsky (1892–1968) still relevant for decoding Christian iconography?|journal=Church, Communication and Culture|volume=9|language=en|doi=10.1080/23753234.2024.2322546|pages=1–36}} * {{Cite journal|author=Nathalie Delierneux|title=Review of The Clash of Gods. A Reinterpretation of Early Christian Art by Th. F. Mathews|journal=Byzantion|volume=69|issue=2|year=1999|JSTOR=44172503|language=en|pages=569-570}} * {{cite book|editor1=Samuel Rolles Driver|editor2=A. F. Kirkpatrick|year=2020|url=https://books.google.al/books?id=VD3pDwAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PA34|title=The Cambridge Bible for Schools and Colleges|volume=The Book Daniel with introduction and notes|chapter=Daniel 3:1–30, Daniel’s Three Companions Rescued From The Furnace|isbn=978-172527706-9|publisher=WIPF & Stock Publishers|language=en|location=Eugene, Oregon|pages=35-45}} * {{Cite encyclopedia|title=Early Christian art|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/eb/article-9031718/Early-Christian-art|language=en}} * {{Cite book|last=Finney|first=Paul Corby|year=1997|title=The Invisible God: The Earliest Christians on Art|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|ISBN=978-0-19-511381-5}} * {{Cite journal|author=Paul Corby Finney|title=Review of The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Mathews|journal=International Journal of the Classical Tradition|volume=4|issue=2|date=vjeshtë 1997|JSTOR=30222360|language=en|pages=291-293}} * {{Cite journal|last=Grig|first=Lucy|title=Portraits, Pontiffs and the Christianization of Fourth-Century Rome|journal=Papers of the British School at Rome|volume=72|language=en|year=2004|JSTOR=40311081|pages=203-230}} * {{cite book|last=Honour|first=Hugh|author2=John Fleming|year=2005|title=The Visual Arts: A History|url=https://archive.org/details/visualartshistor0000hono_k5a6|edition=i shtatë|publisher=Pearson Prentice Hall|language=en|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=0-13-193507-0}} * {{Cite journal|author=Liz James|journal=The Burlington Magazine|title=The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Matthews|url=https://archive.org/details/sim_burlington-magazine_1994-07_136_1096/page/458|volume=136|issue=1096|date=korrik 1994|language=en|JSTOR=886124|pages=458–459}} * {{cite book|last=Jensen|first=Robin Margaret|title=Understanding Early Christian Art|url=https://books.google.com/books?id=tW2WJvtr-IgC&q=Early+Christian+art|language=en|year=2000|publisher=Routledge|isbn=041520454-2}} * {{Cite journal|author=Dale Kinney|title=Review of The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Mathews|journal=Studies in Iconography|volume=16|year=1994|language=en|JSTOR=23924101|pages=237-242}} * {{Cite journal|author=R. W. Eugene Kleinbauer|journal=Speculum|title=The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Matthews|url=https://archive.org/details/sim_speculum_1995-10_70_4/page/936|volume=70|issue=4|date=tetor 1995|JSTOR=2865390|publisher=University of Chicago Press|language=en|pages=937–941}} * {{Cite journal|last=Kuban|first=Doğan|date=1987|title=The Style of Sinan's Domed Structures|url=https://www.jstor.org/stable/1523097|journal=Muqarnas|volume=4|doi=10.2307/1523097|jstor=1523097|language=en|url-access=subscription|pages=72, 93}} * {{Cite encyclopedia|last=Marucchi|first=Orazio|title=Archæology of the Cross and Crucifix|url=http://www.newadvent.org/cathen/04517a.htm|encyclopedia=The Catholic Encyclopedia|volume=4|publisher=Robert Appleton Company|year=1908|language=en|location=Nju Jork}} * {{Cite book|author=Thomas F. Matthews|title=The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art|year=1993|publisher=Princeton University Press|language=en|location=Princeton, Nju Xhersi}} * {{Cite book|last=Meer|first=F. van der|year=1967|title=Early Christian Art|publisher=Faber and Faber|language=en}} * {{Cite journal|author=Charles Murray|title=The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Mathews|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-theological-studies_1996-10_47_2/page/702|journal=The Journal of Theological Studies|volume=47|issue=2|date=tetor 1996|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|JSTOR=23966215|pages=703-705}} * {{Cite book|author=Graydon F. Snyder|title=Ante pacem: archaeological evidence of church life before Constantine|url=https://books.google.com/books?id=swtI9Cpyl3kC|year=2003|publisher=Mercer University Press|language=en}} * {{cite book|last=Syndicus|first=Eduard|title=Early Christian Art|publisher=Burns & Oates|url=https://archive.org/details/earlychristianar00synd|location=Londër|year=1962|oclc=333082|language=en}} * {{Cite book|last=Webb|first=Matilda|publisher=Sussex Academic Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=hUN1K78QMskC&dq=santa+costanza+rome&pg=PA249|title=The churches and catacombs of early Christian Rome: a comprehensive guide|language=en|ISBN=978-1-902210-58-2}} * {{cite book|last=Weitzmann|first=Kurt|publisher=Metropolitan Museum of Art|url=http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/156533|title=Age of spirituality: late antique and early Christian art, third to seventh century|year=1979|language=en|location=Nju Jork}} * {{Cite journal|author=Annabel Wharton|journal=The American Historical Review|title=The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art by Thomas F. Mathews|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1995-12_100_5/page/1518|volume=100|issue=5|date=dhjetor 1995|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|JSTOR=2169872|doi=10.2307/2169872|pages=1518–1519}} ==Lidhje të jashtme== {{Commons category|Paleochristian art|Arti Paleokristian}} {{Commons category|Paleochristian architecture|Arkitektura Paleokristiane}} * [http://diglit.ub.uni-heidelberg.de/diglit/wilpert1903/0004?sid=0c614290809413cfa81d4de983ae6d88 267 plates from Wilpert, Joseph, ed., ''Die Malereien der Katakomben Roms (Tafeln)''("Paintings in the Roman catacombs, (Plates)")], Freiburg im Breisgau, 1903, from Heidelberg University Library * [http://employees.oneonta.edu/farberas/arth/arth212/early_christian_art.html Early Christian art], introduction from the State University of New York at Oneonta * [http://www.indianchristianity.com/html/Books6.htm Christian Contribution to Art and Architecture in India] {{DEFAULTSORT:Arti Paleokristian}} [[Kategoria:Kisha paleokristiane]] [[Kategoria:Kulturë e krishterë]] [[Kategoria:Historia e Krishtërimit]] [[Kategoria:Arti mesjetar]] [[Kategoria:Lëvizje artistike]] [[Kategoria:Histori e artit]] [[Kategoria:Ikonografi]] [[Kategoria:Mesjeta e hershme]] 559aywwmiau77z1e6tiyw4hb36yd07g Komuna e Tutinit 0 388892 3002552 2972432 2026-06-28T02:44:45Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002552 wikitext text/x-wiki [[File:Tutin.JPG|thumb|[[Tutini]]]] '''Komuna e Tutinit''' është një nga komunat [[Serbia|e Serbisë]] . Ndodhet në Serbinë jugperëndimore, në [[Sanxhaku i Pazarit të Ri|Sanxhakun e Pazarit të Ri]], në Distriktin e Rashkës . Sipas regjistrimit të [[2022|vitit 2022]], komuna e Tutinit ka 33,053 banorë. Shumica, sipas regjistrimit të vitit 2022, janë [[Boshnjakët|boshnjakë]] 30,413 (92%), [[Serbët|serbë]] 704 (2.13%) dhe myslimanë 340 (1.03%).<ref>{{Cite web|title=Коначни резултати пописa становништва, домаћинстава и станова 2022. (књига 1, национална припадност општине и градови)|url=https://popis2022.stat.gov.rs/sr-latn/5-vestisaopstenja/news-events/20230428-konacnirezpopisa/|access-date=21 dhjetor 2022|website=popis2022.stat.gov.rs}}</ref> Komuna e Tutinit, si një nga komunat e Rashkës, ndodhet në territorin e Serbisë jugperëndimore dhe kufizohet me territoret e 7 komunave të tjera: [[Komuna e Novi Pazarit|Novi Pazar]], Sjenica, [[Komuna e Zubin Potokut|Zubin Potok]] dhe [[Komuna e Burimit|Istok (Burim)]] nga Kosova, dhe [[Komuna e Rozhajës|Rozhaje]], [[Komuna e Petnicës|Petnjica]] dhe [[Komuna e Bellopojës|Bijelo Polje]] nga [[Mali i Zi]] . Territori i komunës së Tutinit, me një lartësi mesatare prej 1000 m, mbulon një sipërfaqe prej 741 km2.&nbsp;km², që e bën atë, së bashku me [[Pazari i Ri|qytetin e Novi Pazarit]], komunën e dytë në Distriktin e Rashkës, ndërsa është komuna e tretë në të njëjtin distrikt për nga popullsia (33,053). == Gjeografia dhe topografia == Komuna e Tutinit është ndër komunat më të larta në territorin e [[Serbia|Serbisë]], me një lartësi mesatare mbi 1,000 m. Ka vetëm 15 fshatra nën 800 m mbi nivelin e detit.&nbsp;km² të territorit të komunës. Ato përbëhen nga pjesë të luginave të lumenjve Sebečevska dhe [[Lumi i Ibrit|Ibar]] . Midis 800 dhe 1,000 m mbi nivelin e detit, ka kryesisht zona më të larta rreth këtyre lumenjve, si dhe lugina e Tutinskës dhe Koštan-polje, të cilat zënë 174&nbsp;km² të sipërfaqes së komunës. Hapësirat më të mëdha, 463&nbsp;km², përbëhet nga terreni [[Rrafshnalta e Peshterit|i Rrafshnaltës Pešter]] dhe maleve të poshtme ( [[Велике Нинаје|Velika Ninaja]], [[Huma|Hum]] dhe [[Јарута|Jaruta]] ) me lartësi nga 1,000 deri në 1,500 m. Kufiri i sipërm i popullsisë është 1,300 m mbi nivelin e detit. Terreni midis 1,500 dhe 2,000 m mbi nivelin e detit përbën 88&nbsp;km² (rripat [[Mali i Moknës|Mokra Gora]] dhe Mokra Planina ). Vetëm 0.7 është mbi 2,000 m mbi nivelin e detit.&nbsp;km², brenda të cilit ndodhet maja më e lartë malore në komunë, [[Строги природни резерват Поглед|Pogled]] . Terreni përgjithmonë i pabanuar ndodhet në lartësi mbi 1.300 m, duke u shtrirë në një gjatësi prej 187 km.&nbsp;km². Relievi i komunës së Tutinit karakterizohet nga pllaja, toka kodrinore, kodra, male, vargmale, zona të shumta malore (shale), gryka, lugina, përrenj, shpella dhe lumenj me një numër degësh më të vogla. Toka fushore është e rrallë. Gjendet në zonat e Gornja dhe Donja Peshtera dhe në luginat e lumenjve: Vidrenjak, [[Lumi i Ibrit|Ibër]], [[Ковачка река|Kovačka lumi]], [[Смолучка река|Smolučka lumi]], [[Годуља|Godulje]] dhe [[Попуља|Populje]] . Zona e fshatit Velje Polje dhe pjesë të fshatrave Gornji dhe [[Доњи Црниш|Donji Crniš]] gjithashtu kanë tipare të zonës fushore. Më të shumtat janë kodrat (lartësia më e vogël), kodrat (lartësia pak më e lartë se kodrat) dhe kodrat (lartësia deri në 500 m mbi nivelin e detit). Disa zona malore dallohen në territorin e komunës së Tutinit: Malet Mojstira-Draške, Peshteri i Sipërm dhe i Poshtëm. Relievi i rajonit Mojstira-Draška përbëhet nga male të larta. Pjerrët, mbi [[Ribariqi|Ribarić]] dhe Ćulije (Ćulija), ngrihet mali Veprnja (1,393 m). Në jug të Veprnjas shtrihet vargmali i gjerë i [[Понор (Тутин)|Ponorës]], [[Сломна гора|Slomna gorës]] dhe [[Пољана (планина)|Poljanës]], mbi të cilin spikasin majat e larta: [[Новин врх|Novin vrh]] (1,806 m) dhe Pogled (2,154 m). Pyjet e dendura në këtë mal ndërthuren me kullota të shumta të gjera. Mbi fshatrat [[Draga|Drage]] dhe [[Salix|Vrbe]] ngrihen masivët: Kosov Ravan dhe Vuksanov Rupe. Në këtë zonë bien në sy majat [[Орлосед|e Orlosed]] (1,689 m) dhe [[Зогића станови|Zogića Stanovi]] (1,947 m). Vendbanimi qendror i Gornje Peshterit është [[Leskova, Sanxhak|Leskova]] . I gjithë pellgu është malor me një lartësi prej 1,028 deri në 1,334 m. Në veri të këtij vendbanimi të sapoformuar shtrihen fshatrat Gradac dhe [[Бра­ћак|Braćak,]] si dhe një fushë e gjerë deri në Karajukića Bunar ( në komunën e Sjenicës). Kjo hapësirë ndërpritet nga dy lartësi më të mëdha: [[Грачански крш|Gračaski Krš (]] 1,364 m) dhe [[Тројан (врх)|Trojan (]] 1,351 m). [<ref name="Opština">{{Cite web|title=Osnovni geografski i istorijski podaci|url=https://www.tutin.rs/istorija.html|access-date=11 prill 2025|publisher=Opština Tutin}}</ref> == Klima == Territori i të gjithë kësaj zone dominohet nga një klimë malore, me dimra të gjatë dhe me dëborë dhe vera më të shkurtra dhe të freskëta, përveç luginave [[Lumi i Ibrit|të Ibrit]] dhe Vidrenjakut, ku klima ka karakteristikat e një lloji nënmalor. * Muaji më i ftohtë — Janar — temperatura mesatare 3.4{{Nbsp}}°C * Muaji më i ngrohtë — Gusht — temperatura mesatare 17{{Nbsp}}°C * Temperatura mesatare vjetore 7.8{{Nbsp}}°C * Muajt më të lagësht janë Janari dhe Dhjetori, me një lagështi mesatare prej 85%. * Muaji më i thatë — Maj — lagështia mesatare 69% * Reshjet mesatare vjetore 610 l/m² * Numri i ditëve mbi 25° — 74 * Numri i ditëve me temperatura shumë të ulëta (nën zero) — 132 * Numri i ditëve nën dëborë - 85 ditë * Reshjet më të larta — muaji qershor — mesatarisht 68 l/m² * Më pak reshje — muaji janar — mesatarisht 31 l/m² * Numri mesatar i orëve me diell — 5.13 orë/ditë == Atraksione kulturore dhe turistike == Në qendër të Bashkisë së Tutinit, ndodhen dy institucione kulturore: Biblioteka Kombëtare "Dr. Ejup Mušović" dhe [[Мултумедијални центар у Тутину|Qendra Multimediale]] . Të dy institucionet ndodhen në ndërtesën e qendrës kulturore, e cila u ndërtua në vitet 1970 në stilin [[Brutalizmi|brutalist]] . Kjo ndërtesë ka qenë qendra e ngjarjeve kulturore dhe artistike në Bashkinë e Tutinit për dekada të tëra.<ref name=":1">{{Cite web|date=1 prill 2021|title=РЕШЕЊЕ о додели средстава за суфинансирање програма јединица локалних самоуправа који се суфинансирају кроз Програм Министарства - Градови у фокусу 2021|url=https://www.kultura.gov.rs/extfile/sr/5fe045a66f18e/%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%9A%D0%B5%20%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B01619613138.pdf|url-status=live|website=Министарство културе и информисања Републике Србије}}</ref> Ndër vendet kulturore dhe turistike në komunën e Tutinit, dallohen: Manastiri i Crna Rekës në [[Ribariqi|Ribarići]], Crkvinište në Tutin, Gluhavica, Shpellat Godovska dhe Smolućka, Monumenti Natyror i Promuklicës<ref name=":0">{{Cite web|title=Kultura|url=https://www.tutin.rs/kultura.html|url-status=live|access-date=12 prill 2025|website=Opština Tutin}}</ref> dhe rezervatet strikte natyrore [[Строги природни резерват Каљавица|të Kaljavicës]], [[Строги природни резерват Поглед|Pogledit]] dhe [[Строги природни резерват Белег|Belegut]] brenda Rezervatit të Veçantë Natyror të Maleve Mojstir-Draška .<ref>{{Cite web|date=7 nëntor 2024|title=Tutinska opština dobila specijalni rezervat prirode „Mojstirsko – Draške planineˮ|url=https://www.snews.rs/tutinska-opstina-dobila-specijalni-rezervat-prirode-mojstirsko-draske-planine%CB%AE/|url-status=live|access-date=12 prill 2025|website=SNEWS}}</ref> Jeta kulturore në komunë është mjaft e larmishme dhe shënohet veçanërisht nga Ditët e Kulturës, [[Тутински књижевни сусрети|Takimet Letrare të Tutinit]],<ref>{{Cite web|date=4 dhjetor 2007|title=Održani „Tutinski književni susreti“|url=https://www.radiostoplus.com/odrzani-tutinski-knjizevni-susreti/|url-status=dead|access-date=12 prill 2025|website=Radio Sto Plus|archive-date=23 korrik 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240723204928/https://www.radiostoplus.com/odrzani-tutinski-knjizevni-susreti/}}</ref> një festival arti popullor, një festival këngësh për fëmijë dhe panaire të shumta fshatare, tubime tradicionale popullore ku prezantohen kostume popullore dhe valle popullore. Më të famshmet janë në fshatrat Delimeđe, [[Leskova, Sanxhak|Leskovë]], Batrage dhe të tjera. Në komunë organizohen edhe gara të ndryshme sportive.<ref name=":0"/> Në fshatin Delimeđe ndodhet [[Xhamia|një xhami]], [[Minareja|minaret]] e së cilës janë më të lartat në Evropë (duke përjashtuar Turqinë), me një lartësi prej 77.24 m.<ref>{{Cite web|date=20 shkurt 2013|title=Džamija u Delimeđu najviša u Evropi i među najvišim džamijama na svijetu!|url=https://sandzakpress.net/arhiva/dzamija-u-delimedu-najvisa-u-evropi-i-medu-najvisim-dzamijama-na-svijetu/|url-status=dead|access-date=12 prill 2025|website=Sandžak PRESS|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411105932/https://sandzakpress.net/arhiva/dzamija-u-delimedu-najvisa-u-evropi-i-medu-najvisim-dzamijama-na-svijetu/}}</ref> == Shih edhe == * [[Tutini]] * [[Sanxhaku (krahinë)]] * [[Sanxhaku i Pazarit të Ri]] == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20180831120034/http://www.tutin.rs/ Prezantimi i bashkisë] == Referime == [[Kategoria:Komuna në Serbi]] [[Kategoria:Komuna e Tutinit]] g62kwkh5s8vc68jez7o1cksro7nhkhx Komisionet e Kuvendit Evropian 0 390607 3002540 2972607 2026-06-28T02:22:48Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 2 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 1) #IABot (v2.0.9.5 3002540 wikitext text/x-wiki Komitetet e Parlamentit Evropian janë krijuar për t'u marrë me fusha specifike dhe janë të parat që merren me propozimet legjislative të paraqitura në [[Kuvendi Evropian|Parlamentin Evropian]] . Mbledhjet e komisioneve të 20 komisioneve të përhershme zakonisht zhvillohen në selinë e Parlamentit në Bruksel. Takimet e komisionit janë publike dhe zakonisht mund të ndiqen përmes transmetimit të drejtpërdrejtë.[[Skeda:1721733428641_20240723_EP-171129A_DLL_218.jpg|parapamje|Pamje në njërën nga dhomat tipike të komisioneve të Parlamentit Evropian gjatë takimit inaugurues të [[Ausschuss für die Rechte der Frau und die Gleichstellung der Geschlechter|Komitetit për të Drejtat e Grave dhe Barazinë Gjinore]] në korrik 2024. Kryetari i komisionit (në qendër) dhe eurodeputetët janë ulur përballë njëri-tjetrit; kabinat e përkthyesve janë në sfond.]] == Funksioni == Parlamenti Evropian është një [[Arbeitsparlament|funksional.]] Prandaj, komisionet e Parlamentit ushtrojnë kompetenca të rëndësishme legjislative dhe mbikëqyrëse.<ref name=":0" /> Komisionet diskutojnë propozimet legjislative dhe miratojnë raporte që përmbajnë amendamente. Midis votimeve në komisione dhe debateve plenare, amendamentet dhe rezolutat diskutohen brenda grupeve politike. Komisionet caktojnë gjithashtu një grup deputetësh përgjegjës për negociatat me Këshillin brenda kornizës së procedurës legjislative të BE-së ( [[Trilog|trilogu]] ). Komisionet miratojnë gjithashtu raporte me iniciativë, mbajnë dëgjime me ekspertë dhe monitorojnë institucionet dhe organet e tjera të BE-së. Përgjegjësitë e komiteteve nuk mund të rrjedhin sistematikisht nga traktatet, normat e kompetencave dhe bazat ligjore funksionale të Bashkimit Evropian, në mënyrë që të lindin rregullisht konflikte të kompetencave.<ref name=":0" /> Komisionet e Parlamentit Evropian kanë, në varësi të rëndësisë së komitetit, nga 25 deri në 76 anëtarë të plotë dhe një numër përkatës anëtarësh zëvendësues. Të gjitha komisionet zgjedhin një kryetar dhe deri në katër nënkryetarë nga radhët e anëtarëve të tyre të përhershëm, me një mandat normalisht dy vjet e gjysmë. Përbërja politike e Parlamentit Evropian pasqyrohet në përbërjen e komisionit dhe shpërndarja e kryetarëve bëhet sipas [[D’Hondt-Verfahren|procedurës D'Hondt]] . Kryetarët e të gjitha komisioneve së bashku formojnë [[Konferenz der Ausschussvorsitze|Konferencën e Kryetarëve të Komiteteve]], e cila mund t'i paraqesë propozime Konferencës së Kryetarëve (d.m.th. kryetarëve të grupeve politike) për punën e komisioneve dhe për hartimin e rendit të ditës. Komisionet e Parlamentit Evropian vështirë se mund të krahasohen me ato të parlamenteve kombëtare, pasi nuk ka një koalicion të unifikuar ekzekutiv ose qeveritar të mbështetur nga parlamenti. Kjo krijon linja krejtësisht të ndryshme konflikti dhe bashkëpunimi, ndonjëherë krejtësisht të pavarura nga përkatësia partiake, delegacioni apo grupi parlamentar.<ref name=":0" /> == Komisionet speciale dhe hetimore == Parlamenti Evropian mund të ngrejë komitete të veçanta ose komitete hetimore për t'u marrë me çështje specifike. == Komisionet hetimore == Që nga Traktati i Mastrihtit, Parlamenti Evropian ka qenë në gjendje të ngrejë komitete hetimore me kërkesë të një të katërtës së anëtarëve të tij për të hetuar shkeljet e ligjit të Bashkimit ose keqadministrimin në zbatimin e tij. Subjekt i hetimit mund të jenë institucionet e Bashkimit Evropian si dhe ato të një Shteti Anëtar. Megjithatë, vendimi për ngritjen e komitetit hetimor duhet të përmbajë një tregues të saktë të objektit të hetimit, duke përfshirë referencën në dispozitat përkatëse të ligjit të Unionit. Një komitet hetimor mund të kërkojë dokumente dhe të paraqesë dëshmitarë, por si shtetet anëtare ashtu edhe institucionet e BE-së vendosin nëse dëshmitarët duhet të paraqiten vërtet. Pjesëmarrja mund të refuzohet për arsye konfidencialiteti ose sigurie.<ref name=":0" /> Një komision hetimor duhet të publikojë një raport përfundimtar jo më vonë se dymbëdhjetë muaj pas shqyrtimit të parë, ky afat mund të zgjatet maksimumi dy herë me tre muaj çdo herë. == Komitetet speciale == Për më tepër, Parlamenti Evropian mund të ngrejë komitete të posaçme për t'u marrë me çështjet që shkojnë përtej fushëveprimit të një komiteti hetimor siç përcaktohet në Traktat. Këto përfshijnë, për shembull, çështje më të gjera që nuk kanë të bëjnë domosdoshmërisht me shkeljet e ligjit të Unionit, si dhe çështje që prekin vendet jashtë BE-së. Qëllimi i punës së tyre shpesh është të formulojnë propozime për masat e mundshme legjislative në të ardhmen. Një komitet i posaçëm nuk ka kompetenca zyrtare hetimore.<ref name=":0" /> == Lista e komisioneve të përhershme ==  20 komitetet e përhershme të Parlamentit Evropian, duke përfshirë katër nënkomitetet aktuale, janë renditur më poshtë. Shkurtesat zyrtare të komiteteve në përgjithësi i referohen emrave anglezë ose francezë. Më poshtë është një listë e 24 komisioneve të përhershme të Parlamentit Evropian, duke përfshirë dy nënkomitetet aktuale. Shkurtimet zyrtare të komisioneve rrjedhin përgjithësisht nga emrat e tyre në anglisht ose frëngjisht. {| class="wikitable sortable" |+ Komisionet e Parlamentit Evropian |- ! Komisioni ! Shkurtesa ! Kryetar ! Grupi Politik ! Shteti |- | Çështjet e Jashtme | AFET | David McAllister | PPE | Gjermania |- | Të Drejtat e Njeriut (Nënkomision) | DROI | Mounir Satouri | Të Gjelbërit/ALE | Franca |- | Siguria dhe Mbrojtja | SEDE | Marie-Agnes Strack-Zimmermann | RE | Gjermania |- | Punësimi dhe Çështjet Sociale | EMPL | Li Andersson | E Majta | Finlanda |- | Tregu i Brendshëm dhe Mbrojtja e Konsumatorëve | IMCO | Anna Cavazzini | Të Gjelbërit/ALE | Gjermania |- | Liritë Civile, Drejtësia dhe Punët e Brendshme | LIBE | Javier Zarzalejos | PPE | Spanja |- | Zhvillimi | DEVE | Barry Andrews | RE | Irlanda |- | Peshkimi | PECH | Carmen Crespo Díaz | PPE | Spanja |- | Buxheti | BUDG | Johan Van Overtveldt | EKR | Belgjika |- | Kontrolli Buxhetor | CONT | Niclas Herbst | PPE | Gjermania |- | Industria, Kërkimi dhe Energjia | ITRE | Borys Budka | PPE | Polonia |- | Tregtia Ndërkombëtare | INTA | Bernd Lange | PSE | Gjermania |- | Çështjet Kushtetuese | AFCO | Sven Simon | PPE | Gjermania |- | Kultura dhe Arsimi | CULT | Nela Riehl | Të Gjelbërit/ALE | Gjermania |- | Bujqësia dhe Zhvillimi Rural | AGRI | Veronika Vrecionová | EKR | Çekia |- | Peticionet | PETI | Bogdan Rzońca | EKR | Polonia |- | Çështjet Juridike | JURI | İlhan Küçük | RE | Bullgaria |- | Të Drejtat e Grave dhe Barazia Gjinore | FEMM | Lina Gálvez | PSE | Spanja |- | Zhvillimi Rajonal | REGI | Dragoş Benea | PSE | Rumania |- | Mjedisi, Shëndeti Publik dhe Siguria e Ushqimit | ENVI | Antonio Decaro | PSE | Italia |- | Shëndeti Publik | SANT | Adam Jarubas | PPE | Polonia |- | Transporti dhe Turizmi | TRAN | Eliza Vozemberg | PPE | Greqia |- | Çështjet Ekonomike dhe Monetare | ECON | Aurore Lalucq | PSE | Franca |- | Çështjet Fiskale (Nënkomision) | FISC | Pasquale Tridico | E Majta | Italia |} == Lista e komiteteve ad hoc == == Mandati i dhjetë (2024–2029) == {| class="wikitable sortable zebra" ! rowspan="2" |Emërtimi ! rowspan="2" |shkurtim ! rowspan="2" |Periudhë ! colspan="3" |Kryetar |- !emër !thyesë !Shteti Anëtar |- |Komiteti i Posaçëm për Krizën e Strehimit në Bashkimin Evropian |SHTËPI |Që nga janari i vitit 2025 |[[Irene Tinagli]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|S&D]] |{{ITA}} |} == Periudha e nëntë legjislative (2019–2024) == {| class="wikitable sortable zebra" ! rowspan="2" |Emërtimi ! rowspan="2" |shkurtim ! rowspan="2" |Periudhë ! colspan="3" |Kryetar |- !emër !thyesë !Shteti Anëtar |- |Komiteti Hetimor në lidhje me mbrojtjen e kafshëve gjatë transportit |ANIT |Qershor 2020 deri në qershor 2021 |[[Tilly Metz]] |[[Grupi Të Gjelbrit/Aleanca e lirë evropiane|G/EFA]] |{{LUX}} |- |Komiteti i Posaçëm për Inteligjencën Artificiale në Epokën Dixhitale |AIDA |Qershor 2020 deri në qershor 2021 |[[Dragoș Tudorache|Dragoş Tudorache]] |[[Renew Europe|RE]] |{{ROU}} |- |Komiteti i Posaçëm për Kontrollin e Kancerit |BECA |Qershor 2020 deri në qershor 2021 |[[Bartosz Arłukowicz|Bartosz Arlukowicz]] |[[Grupi i Partisë Popullore Evropiane|Zëvendëspresident i Përgjithshëm]] |Polen Polonia |- |Komiteti i Posaçëm për Ndikimin e Huaj në të Gjitha Proceset Demokratike në BE |INGE |Qershor 2020 deri në qershor 2021 |[[Raphael Glucksmann|Raphaël Glucksmann]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|S&D]] |{{FRA}} |- |Komisioni i posaçëm mbi mësimet e nxjerra nga pandemia COVID-19 dhe rekomandimet për të ardhmen |COVID |Prill 2022 deri në korrik 2023 |[[Kathleen Van Brempt]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|S&D]] |{{BEL}} |- |Komisioni i Posaçëm për Ndërhyrjen e Huaj në të Gjitha Proceset Demokratike në Bashkimin Evropian, Përfshirë Dezinformimin, dhe për Forcimin e Integritetit, Transparencës dhe Llogaridhënies në Parlamentin Evropian |ING2 |Mars 2022 deri në Gusht 2023 |[[Raphael Glucksmann|Raphaël Glucksmann]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|S&D]] |{{FRA}} |- |Hetim parlamentar mbi përdorimin e Pegasus dhe programeve të ngjashme të mbikëqyrjes dhe spiunazhit |PEGA |Mars 2022 deri në korrik 2023 |[[Jeroen Lenaers]] |[[Grupi i Partisë Popullore Evropiane|Zëvendëspresident i Përgjithshëm]] |{{HOL}} |} == Mandati i tetë legjislativ (2014–2019) == {| class="wikitable sortable zebra" ! rowspan="2" |Emërtimi ! rowspan="2" |shkurtim ! rowspan="2" |Periudhë ! colspan="3" |Kryetar |- !emër !thyesë !Shteti Anëtar |- |Komiteti i Posaçëm për Vendimet Tatimore dhe Masat e Tjera me Natyrë ose Efekt të Ngjashëm |TAKSA |Shkurt 2015 deri në nëntor 2015 |[[Alain Lamassoure]] |[[Grupi i Partisë Popullore Evropiane|Zëvendëspresident i Përgjithshëm]] |{{FRA}} |- |Komiteti i Posaçëm për vendimet tatimore dhe masa të tjera me natyrë ose efekt të ngjashëm (2) |TAKSË2 |Dhjetor 2015 deri në Gusht 2016 |[[Alain Lamassoure]] |[[Grupi i Partisë Popullore Evropiane|Zëvendëspresident i Përgjithshëm]] |{{FRA}} |- |Komiteti i Posaçëm për Pastrimin e Parave, Shmangien e Taksave dhe Evazionin Tatimor |PANA |Qershor 2016 deri në qershor 2017 |[[Werner Langen]] |[[Grupi i Partisë Popullore Evropiane|Zëvendëspresident i Përgjithshëm]] |{{DEU}} |- |Komiteti i Posaçëm për Krimin Financiar, Evazionin Tatimor dhe Shmangien e Tatimit |TAX3 |Mars 2018 deri në Mars 2019 |[[Petr Ježek]] |[[Grupi i BE-së Aleanca e Liberalëve dhe Demokratëve për Evropën|ALDE]] |Tschechien Republika Çeke |- |[[Sonderausschuss für das Genehmigungsverfahren der EU für Pestizide|Komiteti i Posaçëm për Procedurën e Miratimit të BE-së për Pesticidet]] |PEST |Mars 2018 deri në Janar 2019 |[[Éric Andrieu]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|S&D]] |{{FRA}} |- |Komiteti i Posaçëm për Terrorizmin |TERR |Korrik 2017 deri në korrik 2018 |[[Nathalie Griesbeck]] |[[Grupi i Partisë Popullore Evropiane|Zëvendëspresident i Përgjithshëm]] |{{FRA}} |- |[[Untersuchungsausschuss zu Emissionsmessungen in der Automobilindustrie|Hetim parlamentar mbi matjet e emetimeve në industrinë e automobilave]] |EMIS |Dhjetor 2015 deri në Dhjetor 2016 |[[Kathleen Van Brempt]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|S&D]] |{{BEL}} |} == Periudha e shtatë legjislative (2009–2014) == {| class="wikitable sortable zebra" ! rowspan="2" |Emërtimi ! rowspan="2" |shkurtim ! rowspan="2" |Periudhë ! colspan="3" |Kryetar |- !emër !thyesë !Shteti Anëtar |- |[[Sonderausschuss zur Finanz-, Wirtschafts- und Sozialkrise|Komiteti i Posaçëm për Krizën Financiare, Ekonomike dhe Sociale]] |CRIS |Tetor 2009 deri në qershor 2011 |[[Wolf Klinz]] |[[Grupi i BE-së Aleanca e Liberalëve dhe Demokratëve për Evropën|ALDE]] |{{DEU}} |- |Komiteti i Posaçëm mbi sfidat politike dhe burimet buxhetore për një Bashkim Evropian të qëndrueshëm pas vitit 2013 |I SIGURT |Korrik 2010 deri në korrik 2011 |[[Jutta Haug]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|S&D]] |{{DEU}} |- |Komiteti i Posaçëm Kundër Krimit të Organizuar, Korrupsionit dhe Pastrimit të Parave |KRIM |Mars 2012 deri në Mars 2013 |[[Sonia Alfano]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|S&D]] |{{ITA}} |} == Periudha e gjashtë legjislative (2004–2009) == {| class="wikitable sortable zebra" ! rowspan="2" |Emërtimi ! rowspan="2" |shkurtim ! rowspan="2" |Periudhë ! colspan="3" |Kryetar |- !emër !thyesë !Shteti Anëtar |- |Komiteti i Përkohshëm për Sfidat Politike dhe Buxhetin e Bashkimit të Zgjeruar 2007–2013 |FINP |2004 deri në 2005 |[[Josep Borrell]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|SPE]] |{{ESP}} |- |Komisioni ad hoc mbi përdorimin e dyshuar të shteteve evropiane nga CIA për transportin dhe ndalimin e paligjshëm të të burgosurve |TDIP |2006 deri në 2007 |[[Carlos Coelho|Karlos Koelho]] |[[EVP-ED|Zëvendëspresident i Ekzekutivit të Arsimit të Lartë]] |Portugal Portugali |- |Komiteti i Përkohshëm për Ndryshimet Klimatike |KLIM |2007 deri në 2009 |[[Guido Sacconi]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|SPE]] |{{ITA}} |- |Hetim parlamentar mbi krizën e “Shoqërisë së Sigurimit të Jetës së Barabartë” |EKUIBIT |2006 |[[Mairead McGuinness]] |[[EVP-ED|Zëvendëspresident i Ekzekutivit të Arsimit të Lartë]] |Irland Irlandë |} == Mandati i pestë (1999–2004) == {| class="wikitable sortable zebra" ! rowspan="2" |Emërtimi ! rowspan="2" |shkurtim ! rowspan="2" |Periudhë ! colspan="3" |Kryetar |- !emër !thyesë !Shteti Anëtar |- |Komisioni i Përkohshëm për sistemin e përgjimit Echelon<ref name=":0">{{Internetquelle|url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A5-2001-0264+0+DOC+XML+V0//DE|titel=Bericht über die Existenz eines globalen Abhörsystems für private und wirtschaftliche Kommunikation (Abhörsystem ECHELON) - Nichtständiger Ausschuss über das Abhörsystem ECHELON - A5-0264/2001}}</ref> |ECHE |Korrik 2000 deri në korrik 2001 |[[Carlos Coelho|Karlos Koelho]] |[[EVP-ED|Zëvendëspresident i Përgjithshëm]] |Portugal Portugali |- |Komiteti i Përkohshëm për Gjenetikën Njerëzore dhe Teknologjitë e Tjera në Zhvillim në Mjekësinë Moderne<ref name=":1">{{Internetquelle|url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A5-2001-0391+0+DOC+XML+V0//DE|titel=Bericht über die ethischen, rechtlichen, wirtschaftlichen und sozialen Auswirkungen der Humangenetik - Nichtständigen Ausschuss für Humangenetik und die anderen neuen Technologien in der modernen Medizin - A5-0391/2001}}</ref> |GJENET |Janar 2001 deri në Janar 2002 |[[Robert Goebbels]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|SPE]] |{{LUX}} |- |Komiteti i Përkohshëm për Sëmundjen e Shputës dhe Gojës<ref name=":4">{{Internetquelle|url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A5-2002-0405+0+DOC+XML+V0//DE|titel=Bericht zur Bekämpfung der Maul- und Klauenseuche in der Europäischen Union im Jahr 2001 und zukünftigen präventiven Maßnahmen zur Vermeidung und Bekämpfung von Tierseuchen in der Europäischen Union - Nichtständiger Ausschuss für Maul- und Klauenseuche - A5-0405/2002}}</ref> |FIAP |Shkurt deri në nëntor 2002 |[[Encarnación Redondo Jiménez]] |[[EVP-ED|Zëvendëspresident i Përgjithshëm]] |{{ESP}} |- |Komiteti i Përkohshëm për Përmirësimin e Sigurisë në Det<ref>{{Internetquelle|url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A5-2004-0257+0+DOC+XML+V0//DE|titel=Bericht über die Verbesserung der Sicherheit auf See - Nichtständiger Ausschuss für die Verbesserung der Sicherheit auf See - A5-0257/2004}}</ref> |MARE |Nëntor 2003 deri në Prill 2004 |[[Georg Jarzembowski]] |[[EVP-ED|Zëvendëspresident i Përgjithshëm]] |{{DEU}} |} == Mandati i katërt (1994–1999) == {| class="wikitable sortable zebra" ! rowspan="2" |Emërtimi ! rowspan="2" |shkurtim ! rowspan="2" |Periudhë ! colspan="3" |Kryetar |- !emër !thyesë !Shteti Anëtar |- |Komiteti i Përkohshëm për shqyrtimin e mëtejshëm të rekomandimeve mbi BSE-në (encefalopatia sfungjerore e gjedhit)<ref name=":2">{{Internetquelle|url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A4-1997-0362+0+DOC+XML+V0//DE|titel=Bericht über die Weiterbehandlung der vom Untersuchungsausschuß für BSE formulierten Empfehlungen durch die Europäische Kommission - Nichtständiger Ausschuß für die Weiterbehandlung der Empfehlungen zu BSE - A4-0362/1997|zugriff=2020-10-30}}</ref> |BSE |Prill deri në Nëntor 1997 |[[Dagmar Roth-Behrendt]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|SPE]] |{{DEU}} |- |Komisioni i Përkohshëm Hetimor mbi Procedurën e Tranzitit Komunitar<ref name=":3">{{Internetquelle|autor=|url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+REPORT+A4-1997-0053+0+DOC+PDF+V0//DE|titel=Bericht über das gemeinschaftliche VersandverfahrenUntersuchungsausschuß für das gemeinschaftliche Versandverfahren|werk=|hrsg=Europäisches Parlament|datum=1997-02-20|zugriff=2020-10-30|format=PDF|sprache=de}}</ref> |CTS |Janar 1996 deri në Shkurt 1997 |[[John Tomlinson (Politiker)|John Tomlinson]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|SPE]] |{{GBR}} |- |Komiteti i Përkohshëm për Punësim | |Korrik 1994 deri në korrik 1995 |[[Celia Villalobos Talero]] |[[EVP-ED|Zëvendëspresident i Përgjithshëm]] |{{ESP}} |} == Mandati i tretë (1989–1994) == {| class="wikitable sortable zebra" ! rowspan="2" |Emërtimi ! rowspan="2" |shkurtim ! rowspan="2" |Periudhë ! colspan="3" |Kryetar |- !emër !thyesë !Shteti Anëtar |- |Komiteti i Përkohshëm për shqyrtimin e mëtejshëm të rekomandimeve mbi BSE-në (encefalopatia sfungjerore e gjedhit)<ref name=":22">{{Internetquelle|url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A4-1997-0362+0+DOC+XML+V0//DE|titel=Bericht über die Weiterbehandlung der vom Untersuchungsausschuß für BSE formulierten Empfehlungen durch die Europäische Kommission - Nichtständiger Ausschuß für die Weiterbehandlung der Empfehlungen zu BSE - A4-0362/1997|zugriff=2020-10-30}}</ref> |BSE |Prill deri në Nëntor 1997 |[[Dagmar Roth-Behrendt]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|SPE]] |{{DEU}} |- |Komisioni i Përkohshëm Hetimor mbi Procedurën e Tranzitit Komunitar<ref name=":32">{{Internetquelle|autor=|url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+REPORT+A4-1997-0053+0+DOC+PDF+V0//DE|titel=Bericht über das gemeinschaftliche VersandverfahrenUntersuchungsausschuß für das gemeinschaftliche Versandverfahren|werk=|hrsg=Europäisches Parlament|datum=1997-02-20|zugriff=2020-10-30|format=PDF|sprache=de}}</ref> |CTS |Janar 1996 deri në Shkurt 1997 |[[John Tomlinson (Politiker)|John Tomlinson]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|SPE]] |{{GBR}} |- |Komisioni Hetimor Parlamentar për “Racizmin dhe Ksenofobinë”<ref>{{Internetquelle|autor=|url=http://op.europa.eu/de/publication-detail/-/publication/d8734ae4-921b-487c-9086-2941571e1cf1|titel=Bericht im Namen des Untersuchungsausschusses Rassismus und Ausländerfeindlichkeit über die Untersuchungsergebnisse des Ausschusses.|werk=|hrsg=|datum=1991-12-02|zugriff=2020-11-01|sprache=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250531152412/https://op.europa.eu/de/publication-detail/-/publication/d8734ae4-921b-487c-9086-2941571e1cf1 |date=31 maj 2025 }}</ref> | |Nëntor 1989 deri në korrik 1990 |[[Jean-Thomas Nordmann]] |[[Liberale und Demokratische Fraktion|LDR]] |{{FRA}} |- |Komisioni Hetimor Parlamentar mbi Përhapjen e Krimit të Organizuar në Lidhje me Trafikimin e Drogës në Vendet e Komunitetit Evropian | |1991 | | | |- |Komiteti i Përkohshëm për Shqyrtimin e Ndikimit të Procesit të Bashkimit Gjerman në Komunitetin Evropian<ref>{{Internetquelle|autor=|url=http://aei.pitt.edu/48226/|titel=Final report of the Temporary Committee to consider the impact of the process of German unification on the European Community; on the Community and German unification. Session Documents, Document A3-0315/90, 19 November 1990|werk=|hrsg=|datum=1990|zugriff=2020-11-01|sprache=}}</ref> |UNIF |Janar deri në Dhjetor 1990 |[[Gerardo Fernández Albor]] |[[EVP-ED|Zëvendëspresident i Përgjithshëm]] |{{ESP}} |- |''Komiteti i Përkohshëm për paketën Delors II mbi financimin e ardhshëm të Komunitetit Evropian'' | |1992 |[[Emilio Colombo|Emilio Kolombo]] |[[EVP-ED|Zëvendëspresident i Përgjithshëm]] |{{ITA}} |} == Mandati i dytë (1984–1989) == {| class="wikitable sortable zebra" ! rowspan="2" |Emërtimi ! rowspan="2" |shkurtim ! rowspan="2" |Periudhë ! colspan="3" |Kryetar |- !emër !thyesë !Shteti Anëtar |- |Komiteti i Hetimit mbi Problemin e Drogës në Vendet e Komunitetit Evropian<ref>{{Internetquelle|autor=|url=http://op.europa.eu/de/publication-detail/-/publication/69f28cd3-05ec-4e5f-93c4-361c42385e72|titel=Untersuchungsausschuß zum Drogenproblem in den Ländern der Europäischen Gemeinschaft.|werk=|hrsg=|datum=1990-04-18|zugriff=2020-10-31|sprache=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123180754/https://op.europa.eu/de/publication-detail/-/publication/69f28cd3-05ec-4e5f-93c4-361c42385e72 |date=23 janar 2025 }}</ref> | |1985 deri në 1986 |[[Marietta Giannakou]] |[[EVP-ED|Zëvendëspresident i Përgjithshëm]] |{{GRE}} |- |Komiteti Hetimor për Problemin e Stoqeve në Sektorin Bujqësor | |1986 deri në 1987 | | | |- |''Komiteti i Përkohshëm mbi propozimin e Komisionit 'Si ta bëjmë Aktin Unik të suksesshëm' (Delors I)'' | |1987 |[[Henry Plumb, Baron Plumb|Henry Plumb]] |[[Europäische Demokraten|ED]] |{{GBR}} |- |Komiteti Hetimor mbi Trajtimin dhe Transportin e Materialit Bërthamor (Transnuklear)<ref>{{Cite book|url=http://doi.wiley.com/10.1111/j.1468-2230.1990.tb01833.x|title=1992 and Accountability Gaps: the Transnuklear Scandal: A Case Study in European Regulation|date=1990-09|volume=53|pages=669–684|doi=10.1111/j.1468-2230.1990.tb01833.x|issue=5}}</ref> | |Janar deri në qershor 1988 | | | |- |Komiteti Hetimor për Problemet e Cilësisë në Sektorin e Mishit | |Tetor 1988 deri në 1989 | | | |} == Mandati i parë në detyrë (1979–1984) == {| class="wikitable sortable zebra" ! rowspan="2" |Emërtimi ! rowspan="2" |shkurtim ! rowspan="2" |Periudhë ! colspan="3" |Kryetar |- !emër !thyesë !Shteti Anëtar |- | rowspan="2" |Komiteti Hetimor mbi Situatën e Grave në Evropë<ref>{{Internetquelle|autor=Päivi Vainiomäki|url=https://www.europarl.europa.eu/pdf/cardoc/8928_CARDOC_10_DE.pdf|titel=Mit gleichen Chancen: Die Ausschüsse für die Rechte der Frau 1979-1999|werk=|hrsg=Europäisches Parlament|datum=2013|zugriff=2020-10-31|format=PDF|sprache=de}}</ref> | rowspan="2" | | rowspan="2" |Tetor 1981 deri në 1984 |[[Marie-Claude Vayssade]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|KOS]] |{{FRA}} |- |[[Maria Lisa Cincari Rodano]] |[[Fraktion der Kommunisten und Nahestehende|COM]] |{{ITA}} |- |Komiteti Hetimor mbi Trajtimin e Substancave Toksike dhe të Rrezikshme nga Komuniteti Evropian dhe Shtetet Anëtare të tij | |1983 deri në 1984 | | | |- |Komiteti i Përkohshëm për Rimëkëmbjen Ekonomike në Evropë<ref>{{Internetquelle|autor=|url=http://aei.pitt.edu/62786/|titel=Report drawn up on behalf of the Temporary Special Committee on European Economic Recovery on the "Plan for European Economic Recovery." Part A: Motion for a resolution and "Plan for European Economic Recovery." EP Working Documents 1983-1984, Document 1-1552/83/A, 12 March 1984|werk=|hrsg=|datum=1984|zugriff=2020-11-01|sprache=}}</ref> | |Tetor 1983 deri në Mars 1984 |[[Jacques Moreau (Politiker)|Jacques Moreau]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|KOS]] |{{FRA}} |- |''Komiteti i Përkohshëm për Burimet Buxhetore'' | |1984 | | | |- |Komisioni Hetimor Parlamentar mbi Ringjalljen e Fashizmit dhe Racizmit në Evropë<ref>{{Internetquelle|autor=|url=http://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/557b5ea7-34f9-4399-aa0d-14f19aab1d90/language-en/format-PDF|titel=Committee of Inquiry into the Rise of Fascism and Racism in Europe : Report on the findings of the inquiry - December 1985.|werk=|hrsg=|datum=1996-08-01|zugriff=2020-10-31|sprache=en}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> | |Tetor 1984 deri në Dhjetor 1985 |[[Glyn Ford]] |[[Grupi i BE-së Partia Social Demokrate|KOS]] |{{GBR}} |} == Histori == Zhvillimi i Parlamentit Evropian dhe i komisioneve të tij eci pothuajse paralelisht.<ref name=":0" /> Pas zgjedhjeve të para të drejtpërdrejta për Parlamentin Evropian në vitin 1979, kishte 16 komisione të përhershme, numri i të cilave u rrit në 20 deri në vitin 1999.<ref name=":1" /> Si rezultat i Traktatit të Amsterdamit, Parlamenti Evropian bashkoi disa komisione, duke e ulur numrin e përgjithshëm në 17.<ref name=":4" /> Në kontekstin e zgjerimit lindor dhe rritjes së pritur të kompetencave përmes Traktatit të Lisbonës, eurodeputetët vendosën për reformat për komisionet:<ref name=":1" /> * Komiteti Rajonal dhe i Transportit u nda në Komitetin e Zhvillimit Rajonal (REGI) dhe Komitetin e Transportit dhe Turizmit (TRAN). * Për fushën e tregtisë ndërkombëtare/politikës së jashtme ekonomike, e cila deri më tani ishte nën kompetencën e Komitetit të Marrëdhënieve Industriale (ITRE), u krijua një Komitet i Pavarur për Tregtinë Ndërkombëtare (INTA). * Komisioni i sapokrijuar për Tregun e Brendshëm dhe Mbrojtjen e Konsumatorit (IMCO) mori përsipër çështjet e tregut të brendshëm nga Komiteti i Çështjeve Ligjore (JURI) dhe përgjegjësitë e mbrojtjes së konsumatorit nga Komiteti i Mjedisit (ENVI). * Komiteti i Industrisë mori përsipër fushën e politikës industriale nga Komiteti Ekonomik (ECON). * Komisionit për Çështje Kushtetuese (AFCO) iu dha gjithashtu përgjegjësia për çështjet që lidhen me rregulloren e procedurës së parlamentit. == Pritje shkencore == Për shkak të natyrës së veçantë të komisioneve të Parlamentit Evropian – parlament mbikombëtar, anëtarë të partive dhe familjeve të ndryshme partiake, tema mbikombëtare – ato shpesh janë objekt studimi në shkencat politike ose në nënfushën e studimeve evropiane. == Shiko edhe == * [[Kuvendi Evropian]] == Referime == <references> <ref name="Maurer2020">{{citim libri|autor=Andreas Maurer|titulli=Politische und rechtliche Konstitutionalisierungsprozesse – Vertragsentwicklung und Vertragssystem der Europäischen Union|vedi=Handbuch Europäische Union|botues=Springer Fachmedien Wiesbaden|vend=Wiesbaden|vit=2020|isbn=978-3-658-17408-8|faqet=87–118|doi=10.1007/978-3-658-17409-5_2|gjuhë=gjermanisht}}</ref><ref name="Sonderausschüsse2016">{{citim web|titulli=Sonderausschüsse und Untersuchungsausschüsse des EU-Parlaments|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20160823STO41604/special-committees-and-committees-of-inquiry-of-the-eu-parliament|botues=Europäisches Parlament|datë=23 gusht 2016|përdorur=30 tetor 2020|gjuhë=gjermanisht}}</ref><ref name="CommitteeChairs2024">{{citim web|titulli=Committee Chairs and Vice-Chairs elected|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20240722IPR22714/committee-chairs-and-vice-chairs-elected|botues=Europäisches Parlament|datë=23 korrik 2024|përdorur=23 korrik 2024|gjuhë=anglisht}}</ref><ref name="ECHELON2001">{{citim dokument|titulli=Bericht über die Existenz eines globalen Abhörsystems für private und wirtschaftliche Kommunikation (Abhörsystem ECHELON)|autor=Nichtständiger Ausschuss über das Abhörsystem ECHELON|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-5-2001-0264_DE.html|kod=A5-0264/2001|vit=2001|botues=Europäisches Parlament|gjuhë=gjermanisht}}</ref><ref name="Humangenetik2001">{{citim dokument|titulli=Bericht über die ethischen, rechtlichen, wirtschaftlichen und sozialen Auswirkungen der Humangenetik|autor=Nichtständigen Ausschuss für Humangenetik und die anderen neuen Technologien in der modernen Medizin|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-5-2001-0391_DE.html|kod=A5-0391/2001|vit=2001|botues=Europäisches Parlament|gjuhë=gjermanisht}}</ref><ref name="MaulKlauenseuche2002">{{citim dokument|titulli=Bericht zur Bekämpfung der Maul- und Klauenseuche in der Europäischen Union im Jahr 2001 und zukünftigen präventiven Maßnahmen zur Vermeidung und Bekämpfung von Tierseuchen in der Europäischen Union|autor=Nichtständiger Ausschuss für Maul- und Klauenseuche|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-5-2002-0405_DE.html|kod=A5-0405/2002|vit=2002|botues=Europäisches Parlament|gjuhë=gjermanisht}}</ref><ref name="SicherheitSee2004">{{citim dokument|titulli=Bericht über die Verbesserung der Sicherheit auf See|autor=Nichtständiger Ausschuss für die Verbesserung der Sicherheit auf See|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-5-2004-0257_DE.html|kod=A5-0257/2004|vit=2004|botues=Europäisches Parlament|gjuhë=gjermanisht}}</ref><ref name="BSE1997">{{citim dokument|titulli=Bericht über die Weiterbehandlung der vom Untersuchungsausschuß für BSE formulierten Empfehlungen durch die Europäische Kommission|autor=Nichtständiger Ausschuß für die Weiterbehandlung der Empfehlungen zu BSE|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-4-1997-0362_DE.html|kod=A4-0362/1997|vit=1997|botues=Europäisches Parlament|gjuhë=gjermanisht}}</ref><ref name="Versandverfahren1997">{{citim dokument|titulli=Bericht über das gemeinschaftliche Versandverfahren Untersuchungsausschuß für das gemeinschaftliche Versandverfahren|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-4-1997-0020_DE.html|format=PDF|datë=20 shkurt 1997|botues=Europäisches Parlament|përdorur=30 tetor 2020|gjuhë=gjermanisht}}</ref><ref name="Rassismus1991">{{citim dokument|titulli=Bericht im Namen des Untersuchungsausschusses Rassismus und Ausländerfeindlichkeit über die Untersuchungsergebnisse des Ausschusses|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-3-1991-315_DE.html|datë=2 dhjetor 1991|botues=Europäisches Parlament|përdorur=1 nëntor 2020|gjuhë=gjermanisht}}</ref><ref name="GermanUnification1990">{{citim dokument|titulli=Final report of the Temporary Committee to consider the impact of the process of German unification on the European Community; on the Community and German unification|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-3-1990-315_EN.html|kod=A3-0315/90|datë=19 nëntor 1990|botues=Europäisches Parlament|përdorur=1 nëntor 2020|gjuhë=anglisht}}</ref><ref name="Drogen1990">{{citim dokument|titulli=Untersuchungsausschuß zum Drogenproblem in den Ländern der Europäischen Gemeinschaft|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-3-1990-61_DE.html|datë=18 prill 1990|botues=Europäisches Parlament|përdorur=31 tetor 2020|gjuhë=gjermanisht}}</ref><ref name="Hancher1990">{{citim reviste|autor=Leigh Hancher|titulli=1992 and Accountability Gaps: the Transnuklear Scandal: A Case Study in European Regulation|revista=The Modern Law Review|volumi=53|numri=5|faqet=669–684|datë=shtator 1990|doi=10.1111/j.1468-2230.1990.tb01833.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1468-2230.1990.tb01833.x|gjuhë=anglisht}}</ref><ref name="Vainiomäki2013">{{citim dokument|autor=Päivi Vainiomäki|titulli=Mit gleichen Chancen: Die Ausschüsse für die Rechte der Frau 1979-1999|url=https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document/EPRS_STU(2013)513535|format=PDF|vit=2013|botues=Europäisches Parlament|përdorur=31 tetor 2020|gjuhë=gjermanisht}}</ref><ref name="Recovery1984">{{citim dokument|titulli=Report drawn up on behalf of the Temporary Special Committee on European Economic Recovery on the "Plan for European Economic Recovery." Part A: Motion for a resolution and "Plan for European Economic Recovery."|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-2-1984-1552_EN.html|kod=1-1552/83/A|datë=12 mars 1984|botues=Europäisches Parlament|përdorur=1 nëntor 2020|gjuhë=anglisht}}</ref><ref name="Fascism1985">{{citim dokument|titulli=Committee of Inquiry into the Rise of Fascism and Racism in Europe: Report on the findings of the inquiry - December 1985|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-2-1985-60_EN.html|datë=1 gusht 1996|botues=Europäisches Parlament|gjuhë=anglisht|përdorur=31 tetor 2020}}</ref><ref name="Mamadouh2003">{{citim reviste|autor=Virginie Mamadouh, Tapio Raunio|titulli=The Committee System: Powers, Appointments and Report Allocation|revista=JCMS: Journal of Common Market Studies|volumi=41|numri=2|faqet=333–351|datë=prill 2003|issn=0021-9886|doi=10.1111/1468-5965.00425|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1468-5965.00425|përdorur=30 tetor 2020|gjuhë=anglisht}}</ref><ref name="Neuhold">{{citim dokument|autor=Christine Neuhold|titulli=The Role of European Parliament Committees in the EU Policy-Making Process|url=https://www.renner-institut.at/fileadmin/user_upload/Aktuelles/Beitraege_Archiv/2002/200202_Neuhold_EP_Committees.pdf|format=PDF|botues=Renner Institut|përdorur=30 tetor 2020|gjuhë=anglisht}}</ref> </references> [[Kategoria:Komisione të Kuvendit Evropian]] [[Kategoria:Kuvendi Evropian]] 7a543ny5hbd8a46i94vyjzfzsstppjw Castra 0 390673 3002370 2998204 2026-06-27T20:23:49Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002370 wikitext text/x-wiki {{Short description|Fushim i fortifikuar romak}} {{Italic title}} [[Skeda:Castrum Biriciana - Reconstruction.png|parapamje|379px|Rindërtim i Castrum Biriciana, në Veisenburg, Bavari]] '''''Castra''''' (forma e shumësit) është një term [[gjuha latine|latin]] i përdorur gjatë [[Republika Romake|Republikës]] dhe [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]] për një 'fushim' dhe ''''castrum'''' (njëjës) për një '[[Fortifikimi|fortifikim]]'.<ref>{{cite book|editor1=James B. Greenough|editor2=G. L. Kittredge|editor3=Albert A. Howard|chapter-url=https://archive.org/download/allengreenoughsn00alleiala/allengreenoughsn00alleiala.pdf|title=Allen and Greenough's New Latin Grammar for Schools and Colleges Founded on Comparative Grammar|editor4=Benjamin Leonard D'Ooge|year=1903|chapter=Defective and Variable Nouns: § 107|publisher=Ginn & Company|language=en|location=Boston|orig-year=1888|page=44|access-date=1 korrik 2025|quote=Shumë emra hasen në shumës në një kuptim të veçant}}</ref><ref>{{cite book|editor1=Meagan Ayer|year=2014|chapter-url=https://dcc.dickinson.edu/grammar/latin/variable-nouns|title=Allen and Greenough's New Latin Grammar for Schools and Colleges|chapter=Variable Nouns &sect;107|language=en|orig-year=1903|location=Boston|publisher=Ginn & Company|isbn=978-1-947822-04-7|page=44|via=Dickinson College Commentaries, Department of Classical Studies, Dickinson College, Carlisle, PA}}</ref><ref>{{cite book|last=Lewis|first=Charlton T.|year=1879|last2=Short|first2=Charles|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aalphabetic+letter%3DC%3Aentry+group%3D22%3Aentry%3Dcastrum|chapter=castrum|title=A Latin Dictionary|via=Perseus.tufts.edu|language=en|access-date=1 korrik 2025}} Forma e shumësit, ''castra'', ka një kuptim të mundshëm të "''çadra''", ''shatorre'', ''tenda''.</ref> Në përdorimin e tanishëm, veçoria e emrit që ka kuptime të ndryshme në njëjës dhe shumës, ndonjëherë përdoret më pak përpikmërisht, duke parë kuptimet që tregojnë pozicione të fortifikuara të përdorura nga [[Ushtria Romake]]. Një ''castrum'' ishte baza e fortifikuar e një [[Legjioni romak]], një njësi e saj, ose e njësive auxiliaria, që mundësonte vende të sigurta për trajnim, administrim dhe mbrojtje. Ushtria përdorte një larmi pozicionesh të fortifikuara, si në përmasa ashtu dhe në funksione, duke variuar nga fushime të përkohshme marshimi (''castra aestiva'') deri në fortesa të mëdha, të përhershme (''castra stativa''), që strehonin legjione të tëra. Ato tipikisht projektoheshin me plan të standardizuar, duke përfshirë një plan drejtëkëndor, mure mbrojtëse, porta dhe rrugica të brendshme të organizuara në model rrjete, duke pasqyruar disiplinën ushtarake dhe ekspertizën inxhinierike romake. Castra të përhershme shpesh bëheshin themelet e qyteteve dhe qytezave përgjatë [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]], shumë prej të cilave bartin akoma gjurmë të origjinave të tyre romake në planet dhe emërtimet e tyre moderne. Këto fortifikime luajtën një rol kyç në zgjerimin dhe ruajtjen e fuqisë romake, duke i mundësuar ushtrisë të projektonte kontrollin mbi territore të gjera dhe tu përgjigjej me shpejtësi kërcënimeve. ==Etimologjia== [[Skeda:Templeborough Roman Fort visualised 3D flythrough - Rotherham.webm|parapamje|majtas|345px|Fortesa romake e Templeborough në Jorkshajërin Jugor e vizualizuar në 3D, prodhuar për Rotherham Museums and Archives]] ''Castrum'' shfaqet në gjuhën oskane dhe umbrishten, dy gjuhë të tjera italike, duke sugjeruar një origjinë të paktën aq të vjetër sa proto-italikja. [[Julius Pokorny]]{{sfn|Pokorny|1959|p=586}} gjurmon një rrjedhje të mundshme nga *k̂es-, 'pres', nga *k̂es-tro-m, 'mjet prerës'. Këto fjalë bazohen te *kastrom, që përfshijn oskanishten {{lang|osc|castrous}} ([[rasa gjinore]]) dhe umbrishten {{lang|xum|castruo}}, {{lang|xum|kastruvuf}} ([[rasa kallëzore]]). Ato kanë të njëjtin kuptim, thotë Pokorny, si [[gjuha latine|latinishtja]] {{lang|la|fundus}}, 'prona tokësore', 'pjesë toke', duke iu referuar një parcele të punuar ose të kultivuar, siç është një fermë e rrethuar nga një gardh ose mur. [[Kornel Nepoti]] përdor fjalën {{lang|la|castrum}} në atë kuptim: kur [[Alkibiadi]] dezerton te persët, Farnabazi i dha atij një pronë tokësore ({{lang|la|castrum}}) me vlerë 500 talentë në të ardhura taksimi.<ref>{{cite book|author=Kornel Nepoti|url=http://www.thelatinlibrary.com/nepos/nepos.alc.shtml|author-link=Kornel Nepoti|title=Alcibiades 9.3|publisher=Latin Library|language=la}}</ref> Ky është një ndryshim i kuptimit nga pasqyrimet në gjuhët e tjera, të cilat nënkuptojnë akoma thikë, sëpatë, ose shtizë. Pokorny e shpjegon atë si "një fushim, kamp, si një copë e prerë toke". Nëse ky është një interpretim civil, versioni ushtarak duhet të jetë "rezervim ushtarak", një ngastër toke e prerë nga toka e përgjithshme përreth saj dhe e modifikuar për përdorim ushtarak. Të gjitha ''castra-t'' duhet të mbroheshin nga punime, shpesh jo më shumë se një palisadë, për të cilën ushtarët bartnin hunj dhe një hendek. {{Lang|la|Castra}} mund të përgatitet nën sulm brenda një kuadrati ose mbrapa një vjijë beteje. Duke konsideruar se strehimet më të hershme ushtarake ishin [[çadra|tenda]] të bëra prej lëkure ose shtroje dhe gjithë bazat më të përhershme strehonin njerëz në tenda të vendosura në katrorë dhe të ndara nga rrugica të shumta, një {{lang|la|castrum}} mund të të merte shumë mirë ngjyrimin e tendës.{{Efn|Shumë fjalorë latinisht e bëjnë këtë sugjerim.}} [[Skeda:Kleinkastell Cumbria.png|parapamje|379px|Vizatim rindërtues i mbrojtesjes brengdetare romake të Cumbria-s, në juglindje të Murit të Adrianit, [[shekulli II|shek. II]].]] === Zhvillimi gjuhësor === Sintagmatat më të zakonshme latine (këtu fraza) për termin {{lang|la|castra}} janë: ; {{lang|la|castra stativa}}: fushim/fortresë i përhershëm ; {{lang|la|castra aestiva}}: fushim/fortresë verore ; {{lang|la|castra hiberna}}: fushim/fortresë dimërore ; {{lang|la|castra navalia}} / {{lang|la|castra nautica}}: fushim/fortresë marine Në termin latin {{lang|la|castrum}} përdoret më shpesh si një emër i përveçëm për vende gjeografike: p.sh., {{Lang|la|Castrum Album}}, {{Lang|la|Castrum Inui}}, {{Lang|la|Castrum Novum}}, {{Lang|la|Castrum Truentinum}}, {{Lang|la|Castrum Vergium}}. Shumësi gjithashtu përdorej si një emër vendi, si {{Lang|la|Castra Cornelia}} dhe nga kjo rrjedhin prefiksi i toponimeve uellsiane {{Lang|cy|caer-}} (p.sh. Caerleon dhe Caerwent) dhe sufiket angleze ''-caster'' dhe ''-chester'' (p.sh. Winchester dhe Lancaster). {{Lang|la|Castrorum Filius}}, "biri i fushimeve", ishte një nga emrat e përdorura nga perandor Kaligula dhe pastaj edhe nga perandorë të tjerë. {{Lang|es|Castro}}, gjithashtu rrjedh nga {{Lang|la|Castrum}}, është një emër i zakonshëm familjar ashtu dhe toponim në [[Spanja|Spanjë]] dhe vende të tjera hispanofone, [[Italia|Itali]] dhee [[Ballkani|Ballkan]], ose i veçuar ose në kompozime të ndryshme siç është [[Vende të trashëgimisë botërore|vendi i trashëgimisë botërore]] i {{lang|sq|italics=no|[[Gjirokastra|Gjirokastrës]]}} (më herët {{lang|sq|Argurokastro}}). Në [[gjuha greke|greqisht]], shkrimtarët përdornin përkatësisht termat {{Lang|grc|stratopedon}} ('fushim ushtarak') dhe {{Lang|grc|phrourion}} ('[[fortifikimi|fortifikim]]') për të përkthyer termat latinisht {{Lang|la|italics=no|castrum}} dhe {{Lang|la|italics=no|[[castellum]]}}. ==Përshkrimi== [[Skeda:Holzwachturm am rätischen Limes (Rekonstruktion) - Wp12 77.jpg|parapamje|291px|Rindërtim i ''specula'' ose ''vigilarium'' (''[[burgus]]''), "kulla e rojës", një lloj ''castrum'', në Rainau-Buch, Gjermani. Një kullë e lashtë roje do të ishte rrethuar nga mure dhe hendeqe.{{Sfn|Hanson|Friel|1996|pp=499–519}}]] ===Burimet dhe origjina=== Nga kohët më të lashtë fushimet romake ndërtoheshin sipas një modeli të caktuar ideal, formalisht të përshkruar në dy burime kryesore, ''De Munitionibus Castrorum'' dhe [[Historitë e Polibit|veprat]] e [[Polibi]]t.{{Sfn|Richardson|2003|pp=303–313}}{{Efn|Alan Richardson i krahason të dy autorët orgjinalë dhe përfundon se "modeli higinian e redukton shumë sipërfaqen dhe gjatësinë e perimetrit për secilën forcë të dhënë. [[Vegeti|P. Fl. Vegetius Renati]] ka një seksion të vogël gjithashtu mbi kampet e hendekosur. Terminologjia varion, por plani bazik është i njëjti.}} === Ndërtimi dhe planimetria === [[Skeda:Kastell Theilenhofen Iciniacum (English).png|parapamje|majtas|321px|Plani i një fortese tipike romake]] Hapi i parë në ndërtimin e një castrum ishte përzgjedhja e një vendi të përshtatshëm. Ky ishte një vendim kritik, pasi siti duhet të përmbushte mjaft kritere strategjike dhe praktike: Vendi zgjidhej për mundësinë e mbrojtjes së tij, shpesh mbi një terren të ngritur, afër lumenjve, kodrave, ose pengesave të tjera natyrore. Nevojitej gjithashtu të mundësonte një piktë të mirë vrojtimi për zonën rrethuese dhe kontrollimin e rrugëve kyç ose ato të furnizimit. Kampi nevojitej të kishte akses në burime ujore, si lumenj ose burime dhe pyje të afërta për materiale ndërtimi si druri. Ndërsa pozicionet e ngritura ishin të parapëlqyeshme për mbrojtjen, vetë siti duhet të ishte relativisht i sheshtë për të lejuar ndërtim efiçent dhe për të siguruar rendin e brendshëm. Dranazhimi i mirë ishte gjithashtu thelbësor. Kur vendi ishte identifikuar, mbikëqyrësit mensorēs mbërrinin për të shqyrtuar përshtatshmërinë e tij dhe të fillonin planifikimin.{{Sfn|Johnson|1983|pp=36–42}} Në qendrën e parë të kampit përcaktohej ku do të kryqëzoheshin Via Praetoria dhe Via Principalis dhe kështu ta ndanin kampin në gjysmën veriore dhe jugore. Kryqëzimi i këtyre dy rrugëve formonte pikën qendrore të kampit, përreth të cilës do të llogaritej pjesa tjetër e tij. Duke përdorur mjete si groma, mensorēs formonin perimetrin drejtkëndor të kampit. Kampi ndahej në kuadrate të barabarta për lehtësi organizimi dhe lëvizjeje.{{Sfn|Johnson|1983|pp=36–42}} Katër porta pozicionoheshin në pikat kardinale: * Porta Praetoria (porta ballore, e drejtuar nga armiku). * Porta Decumana (porta e mbrapme, ana e kundërt e porta praetoria). * Porta Principalis Dextra (porta e djathtë përgjatë via principalis). [[Skeda:Emona - starejša maketa.jpg|parapamje|379px|Maket i [[Emona|Emonës]], qytet ilir në Slloveni, [[Lubjana]] e sotme.]] * Porta Principalis Sinistra (porta e majtë përgjatë via principalis).{{Sfn|Johnson|1983|p=30}}{{Efn|Richardson shkruan se nga pikëpamja e raportit të castra mund të përcaktohej organizimi i betejës dhe madhësia e legjionit që ai bujtëte, përcaktonte sipërfaqen e kampit. Steinhoff teorizon se Richardson ka identifikuar një projekt tipik dhe ndërton mbi studimet e hollësishme të këtij të fundit për të sugjeruar se fushimet Afrikano Veriore në kohën e [[Adriani]]t bazoheshin mbi të njëjtën aftësi gjeometrike.}}{{Sfn|Richardson|2001|pp=171–185}}{{sfn|Steinhoff|2019}} === Muri dhe hendeku === [[Skeda:Pilum murale 01.jpg|parapamje|majtas|372px|Model i rikrijuar i një palisade me hunj, të quajtur pilum murale]] Struktura speciale e castrum-it mbronte edhe nga sulmet. Baza (''munimentum'', "[[fortifikimi]]") vendosej tërësisht brenda ''[[vallum]]'' ("murit"), që mund të ndërtohej nën mbrojtjen e legjionit në formacion beteje nëse ishte e nevojshme. ''Vallum'' ishte katërkëndor, i pozicionuar sipas pikave kardinale të busullës. Ekuipazhi i ndërtimit gërmonte një trashe (''fossa''), duke e hedhur materialin e gërmuar së brendshmi, për të formuar ledhin (''[[agger]]''). Në krye të kësaj ndërtohej një palisadë hunjsh (''sudes'' ose ''valli''). Ushtarët duhet ti bartnin këta hunj në marshim.{{Efn|''Sudes'' nuk ishin thjeshtë hunj. Tre ose katër dega liheshin për thurje.}} Përgjatë kohës, palisada mund të zëvendësohej nga një mur tullash ose gurësh dhe hendeku shërbente gjithashtu si një pengesë. Një kamp për një legjion vendoste kulla në intervale përgjatë murit me pozicione midis për artilerinë.{{Sfn|Adkins|Adkins|2004|pp=97–99}} ===Intervallum=== Përreth periferisë së brendshme të ''[[vallum]]'' ndodhej një hapsirë e pastër, ''intervallum'', e cila shërbente për të kapur predhat e armikut, si një rrugë aksesi për te ''vallum'' dhe si një hapsirë depozitimi për bagëti (''capita'') dhe plaçkitje (''praeda''). [[Romakët]] ishin mjeshtra të gjeometrisë dhe e tregonin atë në kampet e tyre: një studim modern tregon se intervallum "ishte 1/16-ta e rrënjës katrore të sipërfaqes që ai rrethonte në fortifikim.{{Sfn|Richardson|2002|pp=93–107}} Legjionarët strehoheshin në një zonë periferike brenda ''intervallum'', të cilën ata mund ta kalonin me shpejtësi për të marë pozicion mbi ''vallum''. Brenda zonës legjionare ishte një rrugë periferike, ''Via Sagularis'', me gjasa një lloj "rruge shërbimi".{{Sfn|Hanel|2011|pp=402–403}} ===Rrugët, portat dhe sheshi qendror=== [[Skeda:Ostkastell Welzheim.jpg|parapamje|Porta lindore e rindërtuar e një ''castrum stativum'', një bazë më permanente, në Velzhajm, Gjermani]] [[Skeda:Susa PortaSavoia.jpg|parapamje|majtas|Porta e quajtur ''Savoia'', Susa, Piemont, 275-290 p.e.s.]] Një fortesë romake përmbante tipikisht katër porta, me rrugën kryesore, të njohur si via praetoria, që shtrihej nga porta kryesore, porta praetoria. Kjo rrugicë kryqëzohej në kënd të drejtë me një tjetër rrugë kryesore të quajtur via principalis.{{Sfn|Shirley|2001|p=15}} ''Via Principalis'' kalonte përgjatë ''vallum'' te ''Porta Principalis Dextra'' ("porta kryesore e djathtë") dhe ''Porta Principalis Sinistra'' ("majtas, etj."),{{Sfn|Johnson|1983|pp=33–34}} të cilat ishin portat kryesore të fortifikuara me ''turres'' ("kulla").{{Sfn|Shirley|2001|p=45}} Seksioni i fortesës i vendosur midis murit ballor dhe via principalis ishte i njohur si praetentura, ku gjendeshin ndërtesat e kazermave dhe depove (horrea). Një tjetër rrugë, via decumana, shtrihej nga porta e pasme, porta decumana, te via quintana. Sipërfaqja midis via quintana dhe murit të mbrapëm, e përmendur si retentura, përmbante gjithashtu kazerma, shërbime depozitimi dhe punishte.{{Sfn|Shirley|2001|p=45}} Pjesa qendrore e fortesës, e vendosur midis via principalis dhe via quintana, quhej latera praetorii dhe bujtëte ndërtesat më të rëndësishme. Këto ndërtesa përfshinin principia (selia), e cila rreshtohej përballë portës kryesore, praetorium (rezidenca e oficerit komandues), banjoja dhe spitali, i njohur si valetudinarium. Gjithashtu, pak më brenda mureve mbrojtës dhe duke u shtrirë përreth gjithë perimetrit të fortesës ishte një rrugë tjetër e rëndësishme, via sagularis. Rrugicat më të vogla degëzoheshin për të lidhur ndërtesat e ndryshme me rrugët kryesore.{{Sfn|Shirley|2001|p=45}} [[Skeda:B Reiterkastell Carnuntum.png|parapamje|412px|Vizatim që tregon organizimin e Castra Carnuntum, [[shekulli III|shek. III]], Austri]] === Ndërtesat kryesore === ''Via Quintana'' dhe ''Via Principalis'' e ndanin kampin në tre zona: ''Latera Praetorii'', ''Praetentura'' dhe ''Retentura''. Te ''latera'' ("krahët") ndodhej ''arae'' (altarët flijues), ''auguratorium'' (për oguret), ''tribunal'', kur zhvilloheshin gjyqet ushtarake dhe arbitrimet (kishte një platformë të ngritur), vendroja, zona të llojeve të ndryshme të stafit dhe depot e grurit (''horrea'') ose mishit (''carnarea''). Ndonjëherë ''horrea'' gjendej afër kazermave dhe rezervës së gjallë të mishit. Analila e kanalizimeve nga haletë tregojnë se dieta legjionare ishte kryesisht drithi. Gjithashtu në ''latera'' ndodhej ''armamentarium'', një strehë e gjatë që përmbante çdo armë të rëndë dhe artileri të pa vendosur mbi mur.{{Sfn|Johnson|1983|pp=29–35, 142, 190}} [[Skeda:The Praetorium, the Roman Governor's Palace of Lower Germania, Cologne (16380539862).jpg|parapamje|majtas|396px|Model në miniaturë i praetorium-it të Këlnit]] ''Praetentura'' ("që shtrihej në pjesën ballore") përmbante bujtinat e oficerëve që ishin poshtë gjeneralit, por më lartë sesa komandantët e komanive (''legati'').{{Efn|Termi ''legatus'' ka kuptime të tjera në kontekste të tjera, si guvernator apo ambasador.}} Pranë ''principia'' ndodhej ''valetudinarium'' (spitali), ''veterinarium'' (për kuajt), ''fabrica'' ("punishtja" e metaleve dhe drurit) dhe më tej përballë bujtinave të forcave speciale. Këto përfshinin ''[[Marina Romake|classici]]'' ("marinsit", pasi shumica e kampeve evropiane ndodheshin përgjatë lumenjve dhe përmbanin një komandë lumore navale), ''equites'' ("kalorësia"), ''speculatores'' ("eksploruesit"), dhe ''vexillarii'' (bartësit e vexilla-s, flamuri zyrtar i legjionit dhe njësive të tij). Gjithashtu aty ndodheshin trupat që nuk përshtateshin diku gjetiu. Pjesa e ''retentura'' ("që shtrihej në pjesën e mbrapme") më afër ''principia-s'' përmbante ''quaestorium''. Nga fundi i perandorisë ajo u zhvillua në një depo sigurie për plaçkën dhe një burg për pengjet dhe robërit e rangut të lartë të armikut. Afër ''quaestorium'' ndodheshin bujtinat e rojeve të selive (''statores''), që arrinin deri në dy centuriae (kompani). Nëse ''imperator'' ishte i pranishëm ata shërbenin si truprojat e tij.{{Sfn|Johnson|1983|pp=30, 139, 159}} ===Kazermat=== [[Skeda:Arbeia Roman Fort grannaries.jpg|parapamje|majtas|upright=1.38|Mbetje të pakta të ''horrea'' (hambarëve) në Arbeia (Sauth Shilds modern në Anglinë veri-lindore), por mund të shihen mbështetjet gjatësore për dyshemenë.]] Further from the ''Quaestorium'' ëere the accommodations of the ''Nationes'' ("natives"), ëho ëere auxiliaries of foreign troops, and the legionaries in double roës of tents or barracks (''Strigae''). One ''Striga'' ëas as long as required and 18&nbsp;m ëide. In it ëere tëo ''Hemistrigia'' of facing tents centered in its 9&nbsp;m strip. Arms could be stacked before the tents and baggage carts kept there as ëell. Space on the other side of the tent ëas for passage.{{sfn|Adkins|Adkins|2004|pp=97–99}} In the northern places like Britain, ëhere it got cold in the ëinter, they ëould make ëood or stone barracks. The Romans ëould also put a fireplace in the barracks. They had about three bunk beds in it. They had a small room beside it ëhere they put their armour; it ëas as big as the tents. They ëould make these barracks if the fort they had ëas going to stay there for good.{{sfn|Sims|2004|pp=55–56}} Tipikisht, kazermat gjendeshin përballë dhe mbrapa zonave të fortesës. Secila [[Kohorta (njësi ushtarake)|kohortë]] përfshinte gjashtë blloqe kazermash, të pozicionuar paralelisht, shpesh të organizuara në çifte ballore. Sidoqoftë, ka variacion të konsiderueshëm në numrin e saktë dhe llojet e ndërtesave në një fortese, ashtu si dhe variacione në dizajn, përmasa dhe përpjesëtimet e barrakave. Ndërtesat kishin plan drejtëkëndor, me përmasa 30-100 x 7-15 m dhe të ndara në ''contubernia'' (zakonisht 10-13 në numër). Secili contubernium përfshinte një dhomë ballore dhe të mbrapmje (me gjasa përkatësisht për depozitim dhe fjetje). Shumica e barrakave ishin të pajisura me një shëtitore të mbuluar ose verandë përgjatë ngritjes ballore. Akomodimi për centurionët mundësohej në shtëpiza individuale, të ndërtuara në afërsi me ose të bashkangjitura me bllokun e tyre të kazermave. Për elitën e kohortës së parë, akomodimi tipikisht gjendej në zonën latera praeticii, shpesh në barraka që ishin pak më të mëdha sesa ato të kohortave të tjera. Centurionët e tyre (centurionët më të lartë të legjionit, secili në ngarkim të një centuriae të dyfishtë) gëzonin rezidenca thelbësore dhe më të mëdha. Shtëpitë e tribunëve ishin edhe më të mëdha dhe normalisht ndiqnin dizajnin e peristilit civil, që paraqiste një serie dhomash përreth një oborri qendror.{{Sfn|Shirley|2001|pp=15–16}} [[Skeda:2006 0602TurdaPotaissa0122.jpg|parapamje|246px|Një kanal sanitar në Potaissa, [[Dakia]] ([[Rumania]] moderne). i vendosur me një pjerrësi.]] ===Higjena=== Për shërbime higjene, një fushim kishte edhe ''latrines'' publike dhe private. Një [[tualeti|latrinë]] publike përbëhej nga një bankë stolash të vendosur mbi një kanal uji të rrjedhshëm. Një nga konsideratat kryesore për përzgjedhjen e vendit të një fushimi ishte prania e ujit të rrjedhshëm, të cilin inxhinierët e devijonin në kanalet higjenike. Uji i pijshëm vinte nga puset; sidoqoftë, bazat më të mëdha dhe më permanente paraqesnin ''aqueduct'', një strukturë që sillte një rrjedhë të marë nga territore të larta (ndonjëherë milje largë) në kamp. Praetorium kishte latrinën e tij dhe me gjasa bujtinat e oficerëve të lartë. Brenda ose afër ''intervallum'', ku ata mund të hynin lehtësisht, ishin latrinat e ushtarëve. Një banjëlarjeje për ushtarët, përmbante gjithashtu një latrinë, gjendej afër ose përgjatë ''via principalis''.{{Sfn|Johnson|1983|pp=204, 210}} === Rrethinat === [[Skeda:Netherlands, Den Haag, Ockenburgh, Romeins fort (1).JPG|parapamje|majtas|372px|Model i rindërtuar i një mini-castra romake në Ockenburgh, pranë Hagës, vitet [[150]]–[[180]] të e.s.]] Përreth një castra ndodheshin fshatra për të mbështetur nevojat e personelit ushtarak të vendosur aty. Këta katunde, të njohur si canabae për fortesat legjionare dhe vici për fortesat e auxilia-ve, ishin shtëpia e një larmie njerëzish, duke përfshirë tregtarë, artizanë, familjet e ushtarëve dhe civilë të tjerë, që siguronin ushqim dhe shërbime. Canabae dhe vici vepronin si qendra jetësore për veprimtarinë tregtare dhe ekonomike, duke furnizuar me ushqim, pajisje dhe nevoja të tjera ushtarët. Ata shërbenin edhe si qendra shoqërore dhe kulturore, duke lehtësuar ndërveprimin midis Ushtrisë Romake dhe popullsisë vendore.{{Sfn|Hanel|2011|pp=410–411}} Fshatrat përgjithësisht ishin të tre llojeve. I pari ishte fshati buzë rrugës, ku ndërtesat rreshtoheshin përgjatë arterieve kryesore rrugore që të çonin drejtë dhe të sillnin nga fortesa. Lloji i dytë, i njohur si fshati tangent, përbëhej nga struktura që ndiqnin rrugën që kalonte anash kampit. Lloji i tretë ishte fshati unazë, ku ndërtesat ishin të vendosura përgjatë një rruge anësore që e rrethonte castra-n. Ndërtesat në këto fshatra ishin zakonisht të gjatë dhe të ngushta, me një ballinë të vogël nga rruga, shpesh duke pasur një porticus (një shëtitore ose verandë të mbuluar). Shtëpitë ndërtoheshin mbi sipërfaqe gjatësore, me seksionet ballore që shërbenin si zona ndënjjeje, taverna, kuzhina, dyqane, ose qilarë dhe depo. Pjesët e mbrapme të këtyre pronave përdoreshin për qëllime praktike, siç ishin punishtet, stallat, puset dhe tualetet, duke e përdoru në mënyrë efiçente hapsirën e disponueshme si për nevojat e strehimit ashtu dhe për ato tregtare.{{Sfn|Hanel|2011|pp=410–411}} [[Skeda:2025 Maastricht Museum, maquette Romeins castellum (02).jpg|parapamje|412px|Maket i fortesës romake në dy brigjet e Mozës, Muzeu i Maastrichtit, Holandë]] === Modifikimet në praktikë === Plani ideal zakonisht modifikohej për tiu përshtatur terrenit dhe rrethanave. Secili kamp i zbuluar nga arkeologët ka planin dhe veçoritë e tij specifike, që ishin të vlefshme nga pikëpamja ushtarake. Nëse, për shembull, kampi ishte ndërtuar mbi një shkëmb, ai ndoqte vijat e shkëmbit. Terreni për të cilin ishte më i përshtatshëm dhe për të cilin me gjasa ishte dizenjuar në kohë të largët prehistorike ishte lakuar terreni. Kampi ishte vendosur në mënyrën më të mirë mbi majën dhe përgjatë shpatit të një kodre të ulët, me ujë burimi që rridhte në përroska përgjatë kampit (''aquatio'') dhe kullota për të mundësuar kullotjen (''pabulatio'') e kafshëve. Në rast sulmi, predhat e shigjetave, shtizave dhe hobeve mund ti lëshoheshin një armiku që mundohej të ngjitej. Për mbrojtje, trupat mund të formonin një ''acies'', ose "vijë beteje", jashtë portave ku ata mund të furnizoheshin lehtësisht ashtu dhe të mbështeteshin nga harkëtarët nga palisada. Rrugët, portat dhe ndërtesat paraqisnin në varësi të kërkesave dhe burimeve të kampit. Portat mund të varionin nga dy deri në gjashtë dhe nuk vendoseshin në qendrën e faqeve anësore të murit. Jo të gjitha rrugët dhe ndërtesat mund të ishin të pranishme. ==Jeta e kampit== [[Skeda:Modell Carnuntum 2 Lager.jpg|parapamje|majtas|406px|Model i Carnuntum-it ([[210]] i e.s.), muzeu në qiell të hapur i Petronelit, Austri.]] Në agim, dita fillonte me tingullin e ''buccina-s'' që sinjalizonte ushtarët të ngriheshin. Ta visheshin me nxitim në tunikat dhe armaturat e tyre, pasi përpikmëria ishte jetësore. Pasonte mbledhja e mëngjesit, ku centurioni inspektonte ushtarët, duke u siguruar që armët dhe disiplina e tyre ishin në gjendjen e duhur. Gjatë kësaj kohej jepeshin urdhërat për ditën dhe disiplina zbatohej rreptësisht.{{Sfn|Davies|1989|pp=47–48}} Pas mbledhjes, ushtarët shpesh merrnin pjesë në trajnime fizike. Kjo përfshinte marshime, simulime luftimesh me armë druri dhe ushtrime force për ti mbajtur ata të gatshëm për betejë. Në varësi të vendndodhjes së tyre dhe gjendjes së fortesës, ushtaraët mund të trajnoheshin edhe në harkëtari, hedhje shtize, ose ndërtimin e mjeteve të rrethimeve. Këto seksione nuk ishin vetëm thelbësore për ruajtjen e formës fizike, por edhe për të ngulitur disiplinën punën në skuadër. Kur nuk stërviteshin, ushtarëve u caktoheshin detyra të ndryshme brenda kampit. Ato përfshinin riparimin e fortifikimeve, mirëmbajtjen e rrugëve, ose mprehjen e armëve. Ata zhvillonin gjithashtu detyra roje me turne, duke patrulluar muret dhe portat e fortesës për të siguruar mbarëvajtjen e sigurisë së kampit.{{Sfn|Goldsëorthy|2007|pp=91–93}} [[Skeda:Stefan Cybulski - Roman fortresses.jpg|parapamje|389px|Ilustirim i Castra Romana nga Stefan Cybulski, Qendra Muzeale e Turkut, Finlandë.]] Rreth mesditës, ushtarët pushonin për drekën e tyre, (prandium). Ky vakt zakonisht përbëhej nga buka, qull ose pure, djathi, perimet dhe ndonjëherë mishi nëse furnizimet e mundësonin. Pas ngrënies, ushtarët ktheheshin në detyrat e tyre. Disa ndihmonin në detyrat administrative si mbajtja e rregjistrave, mbajtja inventarit të furnizimeve, ose duke shkruar raporte. Të tjerët punonin në projektet ndërtimore, si ndërtimi ose riparimi i barrakave, stallave, ose rrugëve që çonin te fortesa. Zejtarët e aftë midis ushtarëve mund të ngarkoheshin me farkëtimin e armëve, duke bërë armatura, ose duke krijuar vegla.Shpesh mbasdita përfshinte më shumë trajnim ose përgatitje për fushata të ardhshme. Ushtarët praktikonin formacione, përsosnin teknikat e tyre të luftimit dhe përmirësonin strategjitë nën sytë mbikëqyrës të centurionëve të tyre.{{Sfn|Davies|1989|pp=38–39}} [[Skeda:Granary at Housesteads Roman Fort.jpg|parapamje|majtas|347px|Shtyllat që mbanin një dysheme të ngritur për të ruajtur ushqimin e thatë dhe të pastër nga mikrobet në hambarin verior të vendqëndrimeve të fortesës romake (''Vercovicium'') në Murin e Adrianit, Angli]] Pas afrohej mbrëmja, fortesa bëhej më e qetë. Ushtarët ndërronin turnin e tyre për detyrat rojtare, me dia që qëndronin në rojë, ndërsa të tjerët pushonin. Darka (cena), ishte më e madhe dhe më thelbësore sesa vakti i drekës. Pas darkës, ushtarët kishin ca pushim personal (otium). Ata mund tu shkruanin letra familjeve të tyre, të riparonin pajimet e tyre, ose të angazhoheshin në lojëra si zarat ose lojëra të tjera tavoline. Tregimi i historive dhe këndimi ishin veprimtari popullore, duke ndihmuar në mbajtjen e moralit lartë. Disa ushtarë e përdornin këtë kohë për praktika fetare, duke u ofruar flijime ose lutje zotave të tyre. Para se të tërhiqeshin për natën, përfundonte plani i turnit të rojave dhe siguroheshin portat e fortesës. Ushtarët roje gjatë turnit të natës patrullonin muret, duke kontrolluar sigurinë e kampit përgjatë natës. Të tjerët qëndronin në barrakat e tyre, duke fjetur në shtrate të thjeshta druri me dyshekë kashte, gati për ta filluar prapë rutinën e përditshme në agim.{{Sfn|Davies|1989|pp=54, 66–67}} ==Shiko gjithashtu== {{Div col|rules=yes|colwidth=13em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Gjirokastra]] * [[Rrethi i Mallakastrës|Mallakastra]] * [[Kazerma]] * [[Albaniana (fortesë romake)]] * [[Burgus]] * [[Castellum]] * [[Planifikimi urban]] * [[Baza ushtarake]] * [[Agger]] * [[Arx]] * [[Vallum]] * [[Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake]] * [[Muret mbrojtëse romake]] * [[Limes Pannonicus]] * [[Limes Danubii]] * [[Limes Sarmatiae]] * [[Limes Moesicus]] * [[Limes Alutanus]] * [[Limes Transalutanus]] * [[Limes Porolissensis]] * [[Muri i Trajanit]] * [[Insula]] * [[Agentes in rebus]] * [[Limes]] * [[Legjioni romak]] * [[Vigiles]] * [[Optimates dhe populares]] * [[Honestiores dhe humiliores]] * [[Cursus honorum]] * [[Honesta missio]] * [[Contio]] * [[Harku i Triumfit]] * [[Triumfi Romak]] * [[Periudha e Ngrohtë Romake]] * [[Klima e Romës së Lashtë]] * [[Shpyllëzimi gjatë periudhës romake]] * [[Thermae]] * [[Shtatë Kodrat e Romës]] * [[Soli (hyjni)]] * [[Larja në Romën e Lashtë]] * [[Traditat romake të emërtimit]] * [[Arsimi në Romën e lashtë]] * [[Arti romak]] * [[Bujqësia në Romën e lashtë]] * [[Cirku Romak]] * [[Dominati (Roma)]] * [[E drejta romake]] * [[Ekonomia Romake]] * [[Feja romake]] * [[Festivalet Romake]] * [[Fëmijëria në Romën e lashtë]] * [[Filozofia e lashtë romake]] * [[Frumentarii]] * [[Garda pretoriane]] * [[Garda Varangiane]] * [[Çitadela]] * [[Kleisoura (distrikt bizantin)]] * [[Iliro-romakët]] * [[Institucionet politike të Romës së lashtë]] * [[Kalendari Romak]] * [[Kalendat]] * [[Kohorta (njësi ushtarake)]] * [[Kolonia Romake]] * [[Koloseumi]] * [[Kolumbarium]] * [[Kopshtet romake]] * [[Kultura e Romës së lashtë]] * [[Kuzhina antike romake]] * [[Lista e toponimeve latine në Ballkan]] * [[Lista e kolonive romake]] * [[Ludi]] * [[Lustrum]] * [[Lustratio]] * [[Zjarrfikja në Romën e Lashtë]] * [[Magjistratët romakë]] * [[Magister militum Ilirikum]] * [[Mansio]] * [[Martesa në Romën e lashtë]] * [[Moda e flokëve në Romën e lashtë]] * [[Monarkia romake]] * [[Mos maiorum]] * [[Notitia Dignitatum]] * [[Novus homo]] * [[Pax Romana]] * [[Perandoria Romake]] * [[Pronoia]] * [[Plumbata]] * [[Principati (Roma)]] * [[Republika Romake]] * [[Romanitas]] * [[Romanizimi (kulturor)]] * [[Rrugët romake]] * [[Scholae Palatinae]] * [[Senati Romak]] * [[Skllavëria në Romën e lashtë]] * [[Spektaklet Romake]] * [[SPQR]] * [[Teknologjia në Romën e lashtë]] * [[Tirones]] * [[Turma (njësi ushtarake)]] * [[Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake]] * [[Ushtria Romake]] * [[Veshjet në Romën e lashtë]] * [[Veshjet ushtarake të Romës së lashtë]] {{Div col end}} ==Shënime== {{Notelist|39em}} == Referime == {{Reflist|21em}} == Bibliografia == {{Refbegin|41em}} * {{Cite book|last1=Adkins|first1=Lesley|last2=Adkins|first2=Roy|title=Handbook To Life In Ancient Rome|url=https://archive.org/details/handbooktolifein0000adki_p2c4|publisher=Facts On File|location=New York|year=2004|language=en|isbn=0-8160-5026-0}} * {{cite book|last=Bishop|first=M.C.|title=Handbook to Roman Legionary Fortresses|url=https://archive.org/details/handbooktoromanl0000bish|publisher=Pen and Sword|location=Barnsley|year=2012|language=en|isbn=978-1-84884-138-3}} * {{Cite magazine|first=Duncan B.|last=Campbell|title=Women in Roman forts: Residents, visitors or barred from entry?|magazine=Ancient Warfare|volume=IV|year=2010|issue=6|language=en}} * {{Cite book|last=Davies|first=Roy|title=Service in the Roman Army|publisher=Edinburgh University Press|location=Endinburg|year=1989|language=en|isbn=0852244959}} * {{Cite book|last=Goldsworthy|first=Adrian|title=The Complete Roman Army|publisher=Thames & Hudson|location=London|date=2007|language=en|isbn=978-0-500-05124-5}} * {{Cite book|last=Hanel|first=Norbert|chapter=Military Camps, ''Canabae'', and ''Vici''. The Archeological Evidence|editor=Paul Erdkamp|title=A Companion to the Roman Army|chapter-url=https://books.google.al/books?id=1D612o_X2VYC|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, West Sussex|date=2011|language=en|isbn=978-1-4051-2153-8|pages=395–416}} * {{cite journal|last1=Hanson|first1=W.S.|last2=Friel|first2=J.G.P.|date=1996|title=Westerton: A Roman watchtower on the Gask frontier|journal=Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland|volume=125|doi=10.9750/PSAS.125.499.519|language=en|pages=499–519}} * {{cite book|last=Johnson|first=Anne|title=Roman Forts of the 1st and 2nd centuries AD in Britain and the German Provinces|publisher=Adam & Charles Black|language=en|location=Londër|year=1983|isbn=0-7136-2223-7}} * {{cite book|title=The War of the Jews|author=Flavius Jozefi|author-link=Flavio Josefi|translator=William Whiston|via=Wikisource|language=en}} * {{cite book|last=Pokorny|first=Julius|title=Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch|trans-title=Indo-European Etymological Dictionary|lang=de|year=1959|location=Bern|publisher=Francke|volume=2}} * {{Cite journal|last=Richardson|first=Alan|date=2001|title=The order of battle in the Roman army: Evidence from marching camps|journal=Oxford Journal of Archaeology|volume=20|issue=2|doi=10.1111/1468-0092.00129|language=en}} * {{Cite journal|last=Richardson|first=Alan|date=2002|title=Camps and forts of units and formations of the Roman army|journal=Oxford Journal of Archaeology|volume=21|issue=1|doi=10.1111/1468-0092.00151|language=en}} * {{Cite journal|last=Richardson|first=Alan|date=2003|title=Space and Manpower in Roman Camps|journal=Oxford Journal of Archaeology|volume=22|issue=3|doi=10.1111/1468-0092.00189|language=en}} * {{cite web|last=Scheidel|first=Walter|title=Marriage, Families and Survival in the Roman Imperial Army: Demographic Aspects|work=Princeton/Stanford Working Papers in Classics|url=http://www.princeton.edu/~pswpc/pdfs/scheidel/110509.pdf|publisher=Princeton University|date=nëntor 2005|language=en}} * {{Cite book|last=Shirley|first=Elizabeth|title=Building a Roman legionary fortress|url=https://archive.org/details/buildingromanleg0000shir|publisher=Tempus|location=Stroud|date=2001|isbn=0752419110|language=en}} * {{Cite book|last=Sims|first=Lesley|title=Roman Soldier's Handbook|url=https://archive.org/details/romansoldiershan0000sims|publisher=Usborne Publishing|location=London|date=2004|isbn=1474903347|language=en}} * {{cite web|last1=Steinhoff|first1=John Paul|title=Theoretical Approaches to Roman Camp and Fort Design: An Examination of the Frontiers in Britain and North Africa under Hadrian|date=2019|publisher=University of British Columbia Press|location=Vancouver|url=https://open.library.ubc.ca/media/stream/pdf/24/1.0380617/4|language=en|access-date=25 qershor 2025}} * {{Cite book|last=Vegetius|first=Flavius|title=Renatus Epitoma Rei Militaris|trans-title=Epitome of Military Science|publisher=Liverpool University Press|location=Liverpool|date=2013|isbn=978-0853239109|language=en}} * {{Cite book|last=Verboven|first=Koenraad|date=2007|collaboration=The Impact of the Roman Army (200 BC–AD 476): Economic, Social, Political, Religious and Cultural Aspects|editor1=Lukas De Blois|editor2=Elio Lo Cascio|title=Good for Business: The Roman Army and the Emergence of a 'Business Class' in the Northwestern Provinces of the Roman Empire (1st century BCE–3rd century CE)|location=Leiden, Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-90-04-16044-6|language=en}} {{refend}} == Lexime të mëtejshme == * {{Cite book|last=Campbell|first=Duncan B.|title=Roman Legionary Fortresses 27 BC-378 AD|publisher=Osprey|location=Oxford|date=2008|isbn=978-1841768953|language=en}} * {{cite book|author=Polybius|title=The Histories (English translation) Book VI|series=The Loeb Classical Library, Volume III Section VI|date=2011|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-99658-8|language=en}} * {{Cite book|author=pseudo-Hyginus|title=Hygini Gromatici Liber de munitionibus castrorum|publisher=H.A. Gerstenberg|location=Hildesheim|date=1972|isbn=3806702004|language=la}} ==Lidhje të jashtme== {{Commons category|Castra}} [[Kategoria:Planifikim urban]] [[Kategoria:Kështjella]] [[Kategoria:Fortifikime]] [[Kategoria:Ushtria romake]] [[Kategoria:Site Romake]] [[Kategoria:Instalime ushtarake]] mv0dp0et6hwcahxebcgou2zcdcquns3 Rogatio 0 391682 3002494 2972756 2026-06-28T00:55:48Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002494 wikitext text/x-wiki {{Short description|Proçes legjislativ i Romës së Lashtë}} Gjatë [[Republika Romake|Republikës Romake]], një '''{{Lang|la|rogatio}}''' (nga folja [[gjuha latine|latine]] {{Lang|la|rogo}}, "pyes, paraqes një çështje") ishte një pjesë e propozuar legjislacioni. I gjithë legjislacioni gjatë [[Republika Romake|republikës]] vendosej para një [[Kuvendet Romake|asambeje popullore]]. Proçedura e ''rogatio'' theksonte faktin se [[Senati Romak]] mund të nxirte dekrete, por nuk ishte ligjvënës. Vetëm populli, i organizuar në një asamble, mund të kalonte ligje.{{Sfn|Millar|1998|pp=157–58}} Një [[Magjistratët Romakë|magjistrat]] me {{Lang|la|jus contionandi}} mund të thirrte një {{lang|la|[[contio]]}}, një asamble informale të popullit, para të cilës ai mund të shpallte ligje të reja.{{Sfn|Mouritsen|2001|p=38}} Propozuesi i një akti ligjor ishte {{Lang|la|lator}} i tij; një mbështetës ishte një {{Lang|la|auctor}}.{{Sfn|Millar|1998|p=26}} Pasi një magjistrat shpallte një projekt-ligj, nën {{Lang|la|Lex Caecilia Didia}} të vitit 98 p.e.s., duhet të kalonte një {{Lang|la|trinundium}}. Një {{Lang|la|trinundium}} nënkuptonte tre ditë tregu.{{Sfn|Mouritsen|2001|p=38}} Menjëherë para një asambleje thirrej për të votuar mbi një projekt-ligj, një {{Lang|la|[[contio]]}} e posaçme thirrej në mënyrë që të mund të zhvillohej një debat mbi propozimin. Kur ai debat mbaronte, {{Lang|la|[[contio]]}} bëhej menjëherë asambleja që mund të votonte mbi atë çështje.{{Sfn|Mouritsen|2001|pp=38–39}} Me vetëm pak përjashtime, asambleja kryesore legjislative ishte {{Lang|la|[[Kuvendi Tribal|comitia tributa]]}}.{{Sfn|Lintott|1999|p=55, vëren se "pothuajse i gjithë legjislacioni" vendosej para tribuve}} I thuhej të ndahej në grupet përkatëse ({{Lang|la|descedite, Quirites}}), {{Lang|la|[[contio]]}} organizoheshin në asambletë përkatëse legjislative.{{Sfn|Lintott|1999|p=46}} Pastaj, pas një lutjeje fillestare, magjistrati kryesues hapte votimin duke e pyetur popullin {{Lang|la|velitis, iubeatis ... vos, Quirites, rogo}} ("A doni, a vendosni?, ... U pyes, qytetarë").{{Sfn|de Libero|2006}} Secila tribu (fis) pastaj thirrej nëpërmjet një rendi të vendosur me short;{{Sfn|Mouritsen|2001|p=19}} centuries votonin sipas një rendi të paracaktuar me centuries më të pasura që votonin të parat.{{Sfn|Lintott|1999|p=48}} Qytetarët në secilin fis pastaj votonin ose {{Lang|la|uti rogas}} ("siç pyetët") ose {{Lang|la|antiquo}} ("kundërshtoj").{{Sfn|de Libero|2006}} Kur arrihej shumica, votimi përfundonte dhe të gjitha fiset, që nuk kishin votuar akoma shpërndaheshin.{{Sfn|Lintott|1999|pp=60–61}} Tribunët e Plebejëve dhe magjistratët e tjerë, në mënyrë më të posatshme [[Konsulli Romak|konsujt]], mund të vendosnin veton proçedimeve, por vetëm para hedhjes së shortit për rendin në të cilin fiset do të votonin. Gjithashtu nuk ishte e pranueshme që projekt-ligjeve tu vihej vetoja nga secili magjistrat pa diskutim.{{Sfn|Lintott|1999|p=46}} Kërcënimet e vetos kundër një projekt-ligji apo mungesa e përgjithshme e popullaritetit mes popullit, zakonisht çonte në tërheqjen e projekt-ligjit.<ref>{{Cite book|author=Andrew William Lintott|url=https://books.google.al/books?id=bcc9AAAAIAAJ|title=Judicial Reform and Land Reform in the Roman Republic|year=1992|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-0-521-40373-3|pages=[https://books.google.com/books?id=bcc9AAAAIAAJ&dq=rogatio&pg=PA6 6–7]|quote=Lintott beson se [[Ciceroni]] e tepron shtrirjen në të cilën ''plebs'' mund të ndikonin tërheqje.}}</ref> Nëse një projekt-vendim kalonte (''rogatio lata est''), ai bëhej një ligj (''[[E drejta romak|lex]]'') pasi magjistrati kryesues bënte një shpallje formale (''renuntiatio'') të vendimit të asamblesë. Në [[Republika Romake|Republikën e hershme Romake]], [[Senati Romak|Senati]] duhet të miratonte kushtetueshmërinë e një ligji, para se ai të vihej në jetë; pas kalimit të ''Lex Publilia Philonis'' në vitin [[339 p.e.s.]], i cili kërkonte që të paktën një nga dy ''[[censori|censores]]'' të ishte një plebe, ky miratim (''patrum auctoritas'') kërkohej përpara se projekt-vendimi të vihej për tu votuar në asamble. Me masa kundërthënëse, sidoqoftë, [[Senati Romak|Senati]] ndonjëherë e anashkalohej. Nëse projekt-vendimi i propozuar kishte të bënte me shpalljen e luftës, ai duhet të çohej përpara {{Lang|la|[[Kuvendi i Centurionëve|comitia centuriata]]}}.<ref>{{Cite book|author=Fergus Millar|title=Rome, the Greek World, and the East|url=https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill|publisher=University of North Carolina Press|year=2002|language=en|page=[https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill/page/116 116]}}</ref> Të gjitha kopjet e statuteve, ligjeve të propozuara dhe dokumentet e tjera publike rregjistroheshin në {{Lang|la|[[aerarium]]}} në kujdestarinë e kuestorëve urbanë.{{Sfn|Lintott|1999|p=137}} ==Shiko gjithashtu== {{Div col|rules=yes|colwidth=13em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Drakoni]] * [[Politika publike]] * [[Llogaridhënia]] * [[Kuvendi]] * [[Demokracia e drejtpërdrejtë]] * [[Përfaqësimi politik]] * [[Sistemi kuvendor]] * [[Republika kuvendore]] * [[E drejta e votës]] * [[Zgjedhjet]] * [[Edikti i Milanos]] * [[Magna Carta]] * [[Statutet e qyteteve mesjetare]] * [[Ligji]] * [[Aktet juridike]] * [[De jure]] * [[Jus]] * [[Aerarium]] * [[Cannaba]] * [[Urbanistika Romake]] * [[Ager publicus]] * [[Amfiteatri Romak]] * [[Amicitia]] * [[Anijet Romake]] * [[Arcana imperii]] * [[Arkitektura Romake]] * [[Arkitektura e Teatrove Romake]] * [[Arsimi në Romën e lashtë]] * [[Arti romak]] * [[Besimet e lashta mesdhetare]] * [[Bujqësia në Romën e lashtë]] * [[Cirku Romak]] * [[Colonus (person)]] * [[Consilium principis]] * [[Consistorium]] * [[Contio]] * [[Cursus honorum]] * [[Çitadela]] * [[Dashuria Greke]] * [[Diktatori romak]] * [[Drungos]] * [[Dux]] * [[E drejta romake]] * [[Ekonomia Romake]] * [[Equites]] * [[Ergastulum]] * [[Feja romake]] * [[Festivalet Romake]] * [[Filozofia e lashtë romake]] * [[Forumet Romake]] * [[Gens]] * [[Harku i Triumfit]] * [[Honestiores dhe humiliores]] * [[Horreum]] * [[Horreum (Epir)]] * [[Hospitium]] * [[Institucionet politike të Romës së lashtë]] * [[Instrumentum regni]] * [[Kalendari Romak]] * [[Këshilli i Plebejve]] * [[Klasa shoqërore në Romën e Lashtë]] * [[Klima e Romës së Lashtë]] * [[Kolona e Fitores]] * [[Kolonia Romake]] * [[Kopshtet romake]] * [[Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake]] * [[Kultura e Romës së lashtë]] * [[Kuvendi i Centurionëve]] * [[Kuvendi i Kuriatit]] * [[Kuvendet Romake]] * [[Kuvendi Tribal]] * [[Lapis manalis]] * [[Larja në Romën e Lashtë]] * [[Latifundium]] * [[Latinët e Lashtë]] * [[Latinët në Itali]] * [[Latium]] * [[Legjioni romak]] * [[Lidhja Latine]] * [[Limes Britannicus]] * [[Llaçi romak]] * [[Ludi]] * [[Magjistratët romakë]] * [[Magjistratët e Perandorisë Romake]] * [[Mare Nostrum]] * [[Marina Romake]] * [[Miliarium Aureum]] * [[Misteret greko-romake]] * [[Mitologjia romake]] * [[Mjekësia Romake]] * [[Mos maiorum]] * [[Mundus Cereris]] * [[Municipium]] * [[Muri i Antoninit]] * [[Nikopoli i Epirit]] * [[Nobiles]] * [[Optimates dhe populares]] * [[Orcus]] * [[Ordines]] * [[Organet e qeverisjes në Apoloni]] * [[O tempora, o mores!]] * [[Pagus]] * [[Pallatet perandorake të Romës]] * [[Panem et circenses]] * [[Patricët romakë]] * [[Perandoria Romake]] * [[Periudha e Ngrohtë Romake]] * [[Plebejtë]] * [[Pomerium]] * [[Primus inter pares]] * [[Principati (Roma)]] * [[Provinca romake e Epirit]] * [[Republika Romake]] * [[Roma quadrata]] * [[Romanitas]] * [[Romanizimi (kulturor)]] * [[Rrugët romake]] * [[Selitë perandorake romake]] * [[Senati Romak]] * [[Shpyllëzimi gjatë periudhës romake]] * [[Shtatë Kodrat e Romës]] * [[Shtetësia Romake]] * [[Shtëpia Romake]] * [[Skllavëria në Romën e lashtë]] * [[Spektaklet Romake]] * [[SPQR]] * [[Statusi në sistemin ligjor romak]] * [[Tempulli Romak]] * [[Teknologjia në Romën e lashtë]] * [[Thermae]] * [[Traditat romake të emërtimit]] * [[Triumfi Romak]] * [[Ujësjellësi Romak]] * [[Umbilicus urbis Romae]] * [[Ura e Trajanit]] * [[Urbs]] * [[Ushtria Romake]] * [[Veshjet në Romën e lashtë]] * [[Vicus]] * [[Vila Romake]] * [[Vivarium]] * [[Zgjedhjet në Republikë Romake]] * [[Zjarrfikja në Romën e Lashtë]] {{Div col end}} ==Citime fundore== {{Reflist|20em}} == Bibliography == {{Refbegin|41em|indent=y}} * {{Cite book|last=Cornell|first=Tim C|editor-last1=Arena|editor-first1=Valentina|chapter=Roman Political Assemblies|year=2022|title=Companion to the Political Culture of the Roman Republic|editor-last2=Prag|editor-first2=Jonathan|publisher=Wiley Blackwell|language=en|isbn=978-1-119-67365-1|lccn=2021024437|pages=220–235}} * {{Cite encyclopedia|last=de Libero|first=Loretana|title=Rogatio|year=2006|encyclopedia=Brill's New Pauly|publisher=Brill|doi=10.1163/1574-9347_bnp_e1023880|language=en}} * {{Cite book|last=Gruen|first=Erich|title=The Last Generation of the Roman Republic|url=https://books.google.com/books?id=8a4wDwAAQBAJ|year=1995|publisher=University of California Press|language=en|isbn=0-520-02238-6|location=Berkelej}} * {{Cite book|author=Andrew William Lintott|title=Judicial Reform and Land Reform in the Roman Republic|url=https://books.google.al/books?id=bcc9AAAAIAAJ|year=1992|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-0-521-40373-3}} * {{Cite book|last=Lintott|first=Andrew|title=Constitution of the Roman Republic|url=https://archive.org/details/constitutionofro0000lint_r1i1|year=1999|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-926108-6}} Rishtypur nw vitin [[2009]]. * {{Cite book|last=Millar|first=Fergus|title=The Crowd in Rome in the Late Republic|url=https://archive.org/details/crowdinromeinlat0000mill|year=1998|publisher=University of Michigan Press|language=en|isbn=978-0-472-10892-3|series=Jerome Lectures|location=An Arbor}} * {{Cite book|author=Fergus Millar|title=Rome, the Greek World, and the East|url=https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill|publisher=University of North Carolina Press|year=2002|language=en}} * {{Cite book|last=Mouritsen|first=Henrik|title=Plebs and Politics in the Late Roman Republic|year=2001|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-79100-7|doi=10.1017/cbo9780511482885|language=en}} * {{Cite book|last=Mouritsen|first=Henrik|title=Politics in the Roman Republic|url=https://books.google.com/books?id=stYcDgAAQBAJ|year=2017|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-1-107-03188-3|location=Kembrixh|oclc=961266598}} * {{Cite book|last=Mousourakis|first=George|title=The Historical and Institutional Context of Roman Law|url=https://books.google.com/books?id=8qE1zFHyGXoC|year=2003|publisher=Ashgate|language=en|isbn=978-0-7546-2108-9}} {{Refend}} {{Italic title}} [[Kategoria:Republika Romake]] [[Kategoria:Ligji romak]] [[Kategoria:Procedura parlamentare]] [[Kategoria:Terminologji juridike latine]] i5kt4se2tb4f2xb9vb4nya6sg7zy4th Inxhinieria e të dhënave 0 391988 3002470 2984636 2026-06-27T23:47:04Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002470 wikitext text/x-wiki Inxhinieria e të dhënave është një qasje e [[:en:Software_engineering|inxhinierisë softuerike]] për ndërtimin e sistemeve të të dhënave, për të mundësuar mbledhjen dhe përdorimin e [[:en:Data|data]]. Këto të dhëna zakonisht përdoren për të mundësuar analizën e mëvonshme dhe shkencën e të dhënave, e cila shpesh përfshin [[:en:Machine_learning|mesimin e makinerive]]<ref name="whatis12">{{cite web|date=5 janar 2020|title=What is Data Engineering? {{!}} A Quick Glance of Data Engineering|url=https://www.educba.com/what-is-data-engineering/|access-date=31 korrik 2022|website=EDUCBA|language=sq}}</ref><ref name="whatis22">{{cite web|title=Introduction to Data Engineering|url=https://www.dremio.com/resources/guides/intro-data-engineering/|access-date=31 korrik 2022|website=Dremio|language=sq}}</ref> Bërja e të dhënave të përdorshme zakonisht përfshin llogaritje dhe ruajtje të konsiderueshme, si dhe [[:en:Data_processing|përpunimin e të dhënave]]. == Historia == Rreth viteve 1970/1980 u krijua termi metodologjia e [[Inxhinieria e informacionit|inxhinierisë së informacionit]] (IEM) për të përshkruar dizajnin e databazave dhe përdorimin e [[Softueri kompjuterik|softuerit]] për analizën dhe përpunimin e të dhënave<ref name=":0">{{Cite book|title=What is Data Engineering and Why Is It So Important?|publisher=QuantHub|year=2020|language=sq}}</ref>. Këto teknika ishin të destinuara të përdoren nga [[:en:Database_administrator|administratorët e databazave]] (DBA) dhe nga analistët e sistemeve bazuar në një kuptim të nevojave operacionale për përpunim të organizatave për vitet 1980. Në veçanti, këto teknika kishin për qëllim të ndihmonin në mbushjen e urës midis planifikimit strategjik të biznesit dhe sistemeve të informacionit. Një kontribues kyç i hershëm (i quajtur shpesh “baba” i metodologjisë së inxhinierisë së informacionit) ishte australiani '''Clive Finkelstein''', i cili shkroi disa artikuj mbi këtë temë midis viteve 1976 dhe 1980, dhe gjithashtu bashkë-shkroi një raport ndikues të '''Institutit Savant''' mbi këtë temë me James Martin<ref>{{Cite book|last=Finkelstein|first=Clive|title=Information engineering|year=1981|pages=part 3, part 4, part 5, part 6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Allen|first=Christopher|title=Introduction to Relational Databases and SQL Programming|last2=Chatwin|first2=Simon|last3=Creary|first3=Catherine|year=2003|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Halpin|first=Terry|title=Information Modeling and Relational Databases|last2=Morgan|first2=Tony|year=2010|language=en}}</ref>. Gjatë disa viteve në vazhdim, Finkelstein vazhdoi punën në një drejtim më të orientuar nga biznesi, i cili kishte për qëllim të adresonte një mjedis biznesi që po ndryshonte shpejt; Martin vazhdoi punën në një drejtim më të përqendruar në përpunimin e të dhënave. Nga viti 1983 deri në 1987, Charles M. Richter, i udhëhequr nga Clive Finkelstein, luajti një rol të rëndësishëm në ristrukturimin e IEM si dhe ndihmoi në dizajnimin e produktit softuerik IEM (të dhënat e përdoruesit), që ndihmoi në automatizimin e IEM. Në fillim të viteve 2000, të dhënat dhe mjete për përpunimin e të dhënave zakonisht ruheshin nga ekipet e [[Teknologjia e informacionit|teknologjisë së informacionit]] (IT) në shumicën e kompanive<ref name=":1">{{Cite book|last=Dodds|first=Eric|title=The History of the Data Engineering and the Megatrends|publisher=Rudderstack|year=2022|language=en}}</ref>. Ekipet e tjera më pas përdornin të dhënat për punën e tyre (p.sh. raportim), dhe zakonisht kishte pak përputhshmëri në aftësitë për të punuar me të dhëna midis këtyre pjesëve të biznesit. Në fillim të viteve 2010, me rritjen e [[Interneti|internetit]], rritja masive e volumit, shpejtësisë dhe larmisë së të dhënave çoi në përdorimin e termit "big data" për të përshkruar vetë të dhënat, dhe kompanitë teknologjike të bazuara në të dhëna si [[Facebook]] dhe Airbnb filluan të përdorin shprehjen '''inxhinier i të dhënave'''<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Për shkak të shkallës së re të të dhënave, firma të mëdha si [[Google]], Facebook, [[Amazon (kompani)|Amazon]], [[Apple Inc.|Apple]], [[Microsoft]] dhe [[Netflix]] filluan të largoheshin nga teknikat tradicionale ETL dhe ruajtja e të dhënave. Ata filluan të krijojnë '''inxhinierinë e të dhënave''', një lloj [[Inxhinieria e softuerit|inxhinierie softuerike]] i përqendruar në të dhëna, dhe në veçanti në [[Infrastruktura|infrastrukturë]], magazinim, mbrojtje të të dhënave, [[Siguria kibernetike|siguri kibernetike]], [[minimi i të dhënave]], [[Modelimi i të dhënave|modelim]], [[Përpunimi i të dhënave|përpunim]] dhe menaxhim të [[Metadatat|metadatave]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Ky ndryshim në qasje ishte veçanërisht i përqendruar në [[Cloud computing|kompjuterinë cloud]].<ref name=":1" /> Të dhënat filluan të përpunohen dhe të përdoren nga shumë pjesë të biznesit, si [[Shitja|shitjet]] dhe [[marketingu]], dhe jo vetëm IT-ja.<ref name=":1" /> == Mjetet == === Llogaritje === Llogaritja me performancë të lartë është thelbësore për përpunimin dhe analizën e të dhënave. Një qasje veçanërisht e përdorur në llogaritje për inxhinierinë e të dhënave është [[:en:Dataflow_programming|programimi me rrjedhë të të dhënave]], në të cilin llogaritja paraqitet si një [[:en:Directed_graph|grafik i drejtuar]] (grafiku i rrjedhës së të dhënave); nyjet janë operacionet, dhe lidhjet përfaqësojnë rrjedhën e të dhënave.<ref name=":2">{{Cite book|last=Schwarzkopf|first=Malte|title=The Remarkable Utility of Dataflow Computing|publisher=ACM SIGOPS|year=2020|language=en}}</ref> Implementimet e njohura përfshijnë [[:en:Apache_Spark|Apache Spark]] dhe [[:en:TensorFlow|TensorFlow]], specifik për mësim të thellë.<ref name=":2" /><ref>{{Cite book|last=Abadi|first=Martin|title=TensorFlow: A system for large-scale machine learning|collaboration=Barham, Paul; Chen, Jianmin; Chen, Zhifeng; Davis, Andy; Dean, Jeffrey; Devin, Matthieu; Ghemawat, Sanjay; Irving, Geoffrey; Isard, Michael; Kudlur, Manjunath; Levenberg, Josh; Monga, Rajat; Moore, Sherry; Murray, Derek G.; Steiner, Benoit; Tucker, Paul; Vasudevan, Vijay; Warden, Pete; Wicke, Martin; Yu, Yuan; Zheng, Xiaoqiang|year=2016|edition=12th|language=en}}</ref> Implementime më të fundit, të tilla si '''Differential/Timely Dataflow''', kanë përdorur llogaritje inkrementale për përpunim të të dhënave shumë më efikas.<ref name=":2" /><ref>{{Cite book|last=Frank|first=McSherry|title=Differential dataflow|last2=Murray|first2=Derek|last3=Isaacs|first3=Rebecca|last4=Isard|first4=Michael|year=2013|language=sq}}</ref><ref>{{Cite book|title=Differential Dataflow|date=30 korrik 2022|language=sq}}</ref> === Ruajtja === Të dhënat ruhen në mënyra të ndryshme, një nga faktorët kryesorë vendimtarë është se si do të përdoren të dhënat. Inxhinierët e të dhënave optimizojnë sistemet e ruajtjes dhe përpunimit të të dhënave për të ulur kostot. Ata përdorin kompresimin e të dhënave, ndarjen dhe arkivimin. ==== Bazat e të dhënave ==== Nëse të dhënat janë të strukturuara dhe kërkohet ndonjë formë e përpunimit të transaksioneve online, atëherë zakonisht përdoren [[Baza e të dhënave|bazat e të dhënave]].<ref>{{Cite web|date=31 korrik 2022|title=Lecture Notes {{!}} Database Systems {{!}} Electrical Engineering and Computer Science {{!}} MIT OpenCourseWare|url=https://ocw.mit.edu/courses/6-830-database-systems-fall-2010/pages/lecture-notes/|language=sq}}</ref> Në fillim përdroheshin kryesisht bazat e të [[Relational database management system|dhënave relacionale]], me garanci të forta për saktësinë e transaksioneve [[:en:ACID|ACID]]; shumica e bazave të të dhënave relacione përdorin [[SQL]] për pyetjet e tyre. Megjithatë, me rritjen e të dhënave në vitet 2010, bazat e të dhënave [[NoSQL]] gjithashtu u bënë të njohura, pasi që ato mund të [[:en:Scalability#Horizontal_and_vertical_scaling|shkallëzoheshin horizontalisht]] më lehtë se bazat e të dhënave relacionale duke hequr garancitë e transaksioneve ACID, si dhe duke zvogëluar [[:en:Object–relational_impedance_mismatch|mosmarrëveshjen midis objekteve-relacionale]].<ref>{{Cite book|last=Leavitt|first=Neal|title=Will NoSQL Databases Live Up to Their Promise?|date=shkurt 2010|language=sq}}</ref>Së fundmi, bazat e të dhënave [[:en:NewSQL|NewSQL]] — të cilat përpiqen të lejojnë shkallëzim horizontal duke ruajtur garancitë ACID — janë bërë të njohura.<ref>{{Cite book|last=Aslett|first=Matthew|title=How Will The Database Incumbets Respond To NoSQL And NewSQL?|date=4 prill 2011|language=sq}}</ref><ref>{{Cite book|last=Pavlo|first=Andrew|title=What's Really New with NewSQL?|last2=Aslett|first2=Matthew|year=2016|language=Sq}}</ref><ref>{{Cite book|last=Stonebraker|first=Michael|title=NewSQL: An Alternative to NoSQL and Old SQL for New OLTP Apps|date=16 qershor 2011|language=Sq}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hoff|first=Todd|title=Google Spanner's Most Surprising Revelation: NoSQL is Out and NewSQL is In|date=24 shtator 2012|language=Sq}}</ref> ==== Depozitat e të dhënave ==== Artikulli kryesor: [[:en:Data_warehouse|Depozita e të dhënave]] Nëse të dhënat janë të strukturuara dhe kërkohet [[:en:Online_analytical_processing|përpunim analitik]] [[:en:Online_analytical_processing|online]] (por jo përpunim transaksionesh në linjë), atëherë [[:en:Data_warehouse|depot e të dhënave]] janë një zgjedhje kryesore.<ref name=":3">{{Cite web|date=31 korrik 2022|title=What is a Data Warehouse?|url=https://www.ibm.com/think/topics/data-warehouse|language=sq}}</ref> Ato mundësojnë analizën e të dhënave, minimin dhe [[Inteligjenca artificiale|inteligjencën artificiale]] në një shkallë shumë më të madhe sesa mund të lejojnë bazat e të dhënave,<ref name=":3" /> dhe madje të dhënat shpesh rrjedhin nga bazat e të dhënave drejt depot e të dhënave.<ref name=":4">{{Cite web|date=31 korrik 2022|title=What is a Data Warehouse? {{!}} Key Concepts {{!}} Amazon Web Services|url=https://aws.amazon.com/what-is/data-warehouse/|website=Amazon Web Services, Inc.|language=sq}}</ref>[[:en:Business_analyst|Analistët e biznesit]], inxhinierët e të dhënave dhe shkencëtarët e të dhënave mund të aksesojnë depot e të dhënave duke përdorur mjete si SQL ose softuer për [[:en:Business_intelligence|inteligjencë të biznesit]].<ref name=":4" /> ==== Liqen të dhënash ==== Një [[:en:Data_lake|liqen të dhënash]] është një depo e centralizuar për ruajtjen, përpunimin dhe sigurimin e sasisë së madhe të të dhënave. Një liqen të dhënash mund të përmbajë [[:en:Data_model|të dhëna të strukturuara]] nga bazat e të [[:en:Relational_database|dhënave relacionale]], [[:en:Semi-structured_data|të dhëna gjysmë të strukturuara]], [[:en:Unstructured_data|të dhëna të pastrukturuara]] dhe të [[:en:Binary_data|dhëna binare]]. Një liqen të dhënash mund të krijohet në ambientet lokale (on-premises) ose në një mjedis të bazuar në cloud duke përdorur shërbimet nga ofrues [[:en:Cloud_computing|publikë të cloud-it]] si Amazon, Microsoft ose Google. ==== Skedarët ==== Nëse të dhënat janë më pak të strukturuara, atëherë shpesh thjesht ruhen si skedarë. Ka disa opsione: * [[:en:File_system|Sistemet e skedarëve]] e paraqesin të dhënat në mënyrë hierarkike në dosje të ndërlidhura (të futura njëra brenda tjetrës).<ref name=":5">{{Cite web|date=31 korrik 2022|title=File storage, block storage, or object storage?|url=https://aws.amazon.com/what-is/data-warehouse/|language=sq}}</ref> * [[:en:Block_(data_storage)|Ruajtja me blloqe (Block storage)]] e ndan të dhënat në copa me madhësi të rregullt;<ref name=":5" /> kjo shpesh lidhet me [[:en:Hard_disk_drive|hard disqet]] (virtuale) ose [[SSD|disqet SSD.]] * [[:en:Object_storage|Ruajtja e objekteve (Object storage)]] menaxhon të dhënat duke përdorur [[Metadatat|metadata]];<ref name=":5" /> shpesh çdo skedar merr një çelës identifikues si një [[:en:Universally_unique_identifier|UUID.]]<ref>{{Cite web|date=31 korrik 2022|title=Cloud Object Storage - Amazon S3 - Amazon Web Services|url=https://aws.amazon.com/s3/|website=Amazon Web Services, Inc.|language=sq}}</ref> === Menaxhimi === Numri dhe llojet e ndryshme të proceseve të të dhënave dhe vendndodhjeve të ruajtjes mund të bëhen të vështira për përdoruesit. Kjo ka frymëzuar përdorimin e një [[:en:Workflow_management_system|sistemi menaxhimi të rrjedhave të punës]] (workflow management system) (p.sh. Airflow) për të lejuar që detyrat e të dhënave të specifikohen, krijohen dhe monitorohen.<ref name=":6">{{Cite web|date=31 korrik 2022|title=Home|url=https://airflow.apache.org/|website=Apache Airflow|language=sq}}</ref> Detyrat shpesh specifikohen si një grafik i drejtuar aciklik (Directed Acyclic Graph – DAG).<ref name=":6" /> == Cikli i jetës == === Planifikimi i biznesit === Objektivat e biznesit që drejtuesit vendosin për të ardhmen përcaktohen në planet kryesore të biznesit, me një përkufizim më të detajuar në planet taktike të biznesit dhe zbatim në planet operacionale të biznesit. Shumica e bizneseve sot e njohin nevojën thelbësore për të zhvilluar një plan biznesi që ndjek këtë strategji. Shpesh është e vështirë të zbatohen këto plane për shkak të mungesës së transparencës në nivelet taktike dhe operative të organizatave. Ky lloj planifikimi kërkon reagime (feedback) për të mundësuar korrigjimin e hershëm të problemeve që shkaktohen nga keqkomunikimi dhe keqinterpretimi i planit të biznesit. === Dizajnimi i sistemeve === Dizajnimi i sistemeve të të dhënave përfshin disa përbërës, si arkitektura e platformave të të dhënave dhe dizajnimi i magazinave të të dhënave (data stores).<ref>{{Cite web|date=31 korrik 2022|title=Introduction to Data Engineering|url=https://www.coursera.org/learn/introduction-to-data-engineering|website=Coursera|language=sq}}</ref><ref>{{Cite book|last=Finkelstein|first=Clive|title=What are The Phases of Information Engineering|language=Sq}}</ref> === Modelimi i të dhënave === Artikulli kryesor: [[Modelimi i të dhënave]] Modelimi i të dhënave është analiza dhe paraqitja e kërkesave për të dhëna të një organizate. Ai prodhon një model të të dhënave — një paraqitje abstrakte që organizon konceptet biznesore dhe marrëdhëniet dhe kufizimet mes tyre. Artefaktet që rezultojnë udhëheqin komunikimin mes palëve të interesit biznesore dhe teknike dhe informojnë projektimin e bazës së të dhënave.<ref name=":7">{{Cite book|last=Simsion|first=Graeme|title=Data Modeling Essentials|last2=Witt|first2=Graham|year=2015|edition=4th|language=Sq}}</ref><ref name=":8">{{Cite book|last=Date|first=C.J.|title=An Introduction to Database Systems|url=https://archive.org/details/introductiontoda0000date|year=2004|edition=8th|language=Sq}}</ref> Një konventë e zakonshme dallon tre nivele modelesh:<ref name=":7" /> * '''Modeli konceptual''' – një pamje e pavarur nga teknologjia e koncepteve dhe rregullave kryesore të biznesit. * '''Modeli logjik''' – një paraqitje e detajuar në një paradigmë të zgjedhur (më së shpeshti modeli relacion) që specifikon entitetet, atributet, çelësat dhe kufizimet e integritetit.<ref name=":8" /> * '''Modeli fizik''' – një dizajn i orientuar drejt implementimit që përshkruan tabelat, indekset, ndarjen (partitioning) dhe konsiderata të tjera operative.<ref name=":8" /> Qasjet përfshijnë modelimin entitet–marrëdhënie (ER) për sistemet operacionale,<ref name=":9">{{Cite book|last=Chen|first=Peter P.|title=The Entity–Relationship Model—Toward a Unified View of Data|year=1976|language=Sq}}</ref> modelimin dimensional për analiza dhe ruajtje të të dhënave (data warehousing),<ref>{{Cite book|last=Kimball|first=Ralph|title=The Data Warehouse Toolkit: The Definitive Guide to Dimensional Modeling|url=https://archive.org/details/datawarehousetoo0000ralp|last2=Ross|first2=Margy|year=2013|isbn=9781118530801|edition=3rd|language=Sq}}</ref>dhe përdorimin e diagrameve të klasave UML për të shprehur modele konceptuale ose logjike në mjete modelimi me përdorim të përgjithshëm.<ref>{{Cite web|date=2017|title=Unified Modeling Language (UML) Version 2.5.1|url=https://www.omg.org/spec/UML/2.5.1/|website=Object Managment Group|language=sq}}</ref> Modelet e formuara mirë synojnë të përmirësojnë cilësinë dhe ndërveprimin e të dhënave duke aplikuar standarde të qarta emërtimi, normalizim dhe kufizime integriteti.<ref name=":8" /><ref name=":9" /> == Rolet == === Inxhinieri i të dhënave === Një '''inxhinier të dhënash''' është një lloj inxhinieri softueri që krijon pipeline [[:en:Extract,_transform,_load|ETL për big data]] për të menaxhuar rrjedhën e të dhënave brenda organizatës. Kjo e bën të mundur marrjen e sasisë së madhe të të dhënave dhe shndërrimin e tyre në njohuri të [[:en:Business_intelligence|vlefshme]].<ref>{{Cite book|last=Tamir|first=Mike|title=The Data Engineer|last2=Miller|first2=Steven|last3=Gagliardi|first3=Alessandro|date=11 dhjetor 2015|language=Sq}}</ref> Ata janë të fokusuar në gatishmërinë për prodhim të të dhënave dhe në elemente si formatet, qëndrueshmëria, shkallëzimi dhe siguria. Inxhinierët e të dhënave zakonisht vijnë nga një sfond i inxhinierisë së softuerit dhe janë të aftë në gjuhë programimi si [[Java (gjuhë programimi)|Java]], [[Python]], [[Scala (gjuhë programimi)|Scala]] dhe [[Rust (gjuhë programimi)|Rust]].<ref>{{Cite web|date=7 shkurt 2019|title=Data Engineer vs. Data Scientist|url=https://www.springboard.com/blog/data-engineer-vs-data-scientist/|url-status=dead|website=Springboard Blog|language=sq|access-date=5 dhjetor 2025|archive-date=24 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424044333/https://www.springboard.com/blog/data-engineer-vs-data-scientist/}}</ref><ref name=":0" /> Ata zakonisht janë më të njohur me bazat e të dhënave, arkitekturën, cloud computing dhe [[:en:Agile_software_development|zhvillimin softuerik Agile.]]<ref name=":0" /> === Shkencëtari i të dhënave (Data scientist) === Artikulli kryesor: [[Shkenca e të dhënave|Data science]] '''Shkencëtarët e të dhënave''' janë më të fokusuar në analizën e të dhënave; ata do të jenë më të njohur me [[Matematika|matematikën]], [[Algoritmi|algoritmet]], [[Statistika|statistikat]] dhe [[Mësimi makinerik|machine learning]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|date=5 janar 2017|title=What is Data Science and Why it's Important|url=https://www.edureka.co/blog/what-is-data-science/|website=Edureka|language=sq}}</ref> == Shih gjithashtu == * [[:en:Big_data|Të dhëna masive - "Big Data"]] * [[Shkenca kompjuterike]] * [[:en:Information_technology|Teknologji informative]] * [[:en:List_of_data_science_software|Lista e softuerëve për shkencën e të dhënave]] * [[Inxhinieria e softuerit|Inxhinieri softuerike]] == Referime == [[Kategoria:Disiplina inxhinierike]] [[Kategoria:Menaxhim i të dhënave]] [[Kategoria:Sisteme të informacionit]] <references /> == Lexime të mëtejshme == * Hares, John S. (1992). Information Engineering for the Advanced Practitioner. Wiley. <nowiki>ISBN 978-0-471-92810-2</nowiki>. * Finkelstein, Clive (1989). An Introduction to Information Engineering: From Strategic Planning to Information Systems. Addison-Wesley. <nowiki>ISBN 978-0-201-41654-1</nowiki>. * Finkelstein, Clive (1992). Information Engineering: Strategic Systems Development. Addison-Wesley. <nowiki>ISBN 978-0-201-50988-5</nowiki>. * Ian Macdonald (1986). "Information engineering". in: Information Systems Design Methodologies. T.W. Olle et al. (ed.). North-Holland. * Ian Macdonald (1988). "Automating the Information engineering methodology with the Information Engineering Facility". In: Computerized Assistance during the Information Systems Life Cycle. T.W. Olle et al. (ed.). North-Holland. * James Martin and Clive Finkelstein. (1981). Information engineering. Technical Report (2 volumes), Savant Institute, Carnforth, Lancs, UK. * James Martin (1989). Information engineering. (3 volumes), Prentice-Hall Inc. * Finkelstein, Clive (2006). Enterprise Architecture for Integration: Rapid Delivery Methods and Technologies. Artech House. <nowiki>ISBN 978-1-58053-713-1</nowiki>. * Reis, Joe; Housley, Matt (2022). Fundamentals of Data Engineering. O'Reilly Media. <nowiki>ISBN 978-1-0981-0827-4</nowiki>. == Linke të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20060215222446/http://sysdev.ucdavis.edu/WEBADM/document/rad-archapproach.htm Zhvillimi i Shpejtë i Aplikacioneve] chgxsuhqtvicynxm3ko5c509qp35tn4 Diskutim:Shkenca dhe teknologjia në Izrael/Arkivi 1 1 392189 3002638 2883191 2026-06-28T04:23:02Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Shkenca dhe teknologjia në Izrael]] 3002638 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkenca dhe teknologjia në Izrael]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2658207 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190808102137/http://sun.inc.hse.ru/sites/default/files/Shteinbuk.pdf për lidhjen http://sun.inc.hse.ru/sites/default/files/Shteinbuk.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20020714002005/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Economy/telaviv.html për lidhjen https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Economy/telaviv.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 prill 2024 14:23 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkenca dhe teknologjia në Izrael]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2676559 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170114013730/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm për lidhjen https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170114013730/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm për lidhjen https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170114013730/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm për lidhjen https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170114013730/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm për lidhjen https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 korrik 2024 03:59 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkenca dhe teknologjia në Izrael]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2836789 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210224160842/http://content.time.com/time/health/article/0,8599,1994439,00.html për lidhjen http://content.time.com/time/health/article/0,8599,1994439,00.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 shtator 2025 06:07 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkenca dhe teknologjia në Izrael]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2878834 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170224123309/http://embassies.gov.il/san-francisco/AboutIsrael/Economy/Pages/Business-Opportunities-By-Sector.aspx për lidhjen http://embassies.gov.il/san-francisco/AboutIsrael/Economy/Pages/Business-Opportunities-By-Sector.aspx. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 dhjetor 2025 01:01 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkenca dhe teknologjia në Izrael]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2996337 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150924223602/http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-ranks-fourth-in-the-world-in-scientific-activity-study-finds-1.4034 për lidhjen http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-ranks-fourth-in-the-world-in-scientific-activity-study-finds-1.4034. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 qershor 2026 09:05 (CEST) cdqj5gd33qzirwz0p8hxpac4t63iyjo Regresioni linear 0 392231 3002371 2972890 2026-06-27T20:25:18Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002371 wikitext text/x-wiki {{Tepër gjatë|small=}} Në [[Statistika|statistikë]], '''regresioni linear''' është një model që tregon lidhjen midis një variabël e varur dhe një ose më shumë variablave '''regresore''' ose të pavarurura . Kur ka një variabël të pavarur, ky quhet ''regresion linear i thjeshtë.Kur'' ka dy ose më shumë variabla të pavarura, quhet '''regresion linear i shumëfishtë''' .<ref name="Freedman-2009">{{Cite book|last=Freedman|first=David|title=Statistical Models: Theory and Practice|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2009|page=26|language=en|quote=A simple regression equation has on the right hand side an intercept and an explanatory variable with a slope coefficient. A multiple regression e right hand side, each with its own slope coefficient}}</ref> Ky koncept nuk është i njejtë, i cili përdoret për të parashikuar variabla të varura të [[Korrelacioni|korreluara të]] shumëfishta njëkohësisht, në vend të një variabli të vetëm të varur.<ref>{{Cite book|last=Rencher|first=Alvin C.|title=Methods of multivariate analysis|last2=Christensen|first2=William F.|date=2012|publisher=Wiley|isbn=978-1-118-39167-9|edition=3rd|series=Wiley series in probability and statistics|location=Hoboken, New Jersey|language=en}}</ref> Në regresionin linear, marrëdhëniet modelohen duke përdorur funksione parashikuese lineare, parametrat e panjohur të modelit të të cilave vlerësohen nga të [[Të dhënat|dhënat]] . Më së shpeshti, mesatarja e kushtëzuar e përgjigjes duke pasur parasysh vlerat e variablave shpjeguese (ose parashikuesve) supozohet të jetë një funksion afin i atyre vlerave; më rrallë, përdoret [[Mediana (statistikë)|mediana]] e kushtëzuar ose ndonjë kuantil tjetër. Ashtu si të gjitha format e analizës së regresionit, regresioni linear fokusohet në shpërndarjen e probabilitetit të kushtëzuar të përgjigjes duke pasur parasysh vlerat e parashikuesve, dhe jo të shpërndarjes së përbashkët të probabilitetit të të gjitha këtyre variablave, e cila trajtohet në analizën shumëvariabël . Regresioni linear është gjithashtu një lloj [[algoritmi]] i [[Mësimi makinerik|të mësuarit makinerik]], më saktësisht një algoritëm [[Mësimi i mbikëqyrur|i mbikëqyrur]], i cili mëson nga të dhënat e etiketuara dhe i lidh pikat e të dhënave me funksionet lineare të optimizuara që mund të përdoren për të parashikuar në të dhëna të reja<ref>Yan, Xin (2009), ''Linear Regression Analysis: Theory and Computing'', World Scientific, pp.&nbsp;1–2, ISBN&nbsp;<bdi>978-981-283-411-9</bdi>, archived from the original on 2024-10-04, retrieved 2015-02-07, <q>Regression analysis ... is probably one of the oldest topics in mathematical statistics dating back to about two hundred years ago. The earliest form of the linear regression was the least squares method, which was published by Legendre in 1805, and by Gauss in 1809 ... Legendre and Gauss both applied the method to the problem of determining, from astronomical observations, the orbits of bodies about the sun..</q></ref> Regresioni linear ka qenë forma e parë i analizës së regresionit që është studiua në mënyrë rigoroze dhe u përdor gjerësisht në praktikë.<ref>{{Cite book|last=Xin|first=Yan|title=Linear regression analysis: theory and computing|last2=Su|first2=Xiaogang|date=2009|publisher=World Scientific Pub. Co|others=World Scientific (Firm)|isbn=978-981-283-411-9|location=Singapore Hackensack, N.J|language=en}}</ref> Kjo ndodh sepse modelet që varen në mënyrë lineare nga parametrat e tyre të panjohur janë më të thjeshta për t'u përshtatur sesa modelet me lidhje jo-lineare me parametrat e tyre,si dhe sepse vetitë statistikore të vlerësuesve të tillë janë më të thjeshta për t'u përcaktuar. Regresioni linear ka përdorime praktike të shumta. Shumica e aplikimeve futen në njërën nga dy kategoritë e mëposhtme: * Nëse qëllimi është të minimizohet gabimi, pra varianca në [[Parashikimi|parashikim]] , regresioni linear mund të përdoret për të përshtatur një model parashikues me një [[Grup i të dhënave|grup të dhënash]] të vëzhguara të vlerave të përgjigjes dhe variablave shpjeguese. Pas zhvillimit të një modeli të tillë, nëse mblidhen vlera të reja të variablave shpjeguese pa një vlerë shoqëruese të përgjigjes, modeli i përshtatur mund të përdoret për të parashikuar vlerën e përgjigjes. * Nëse qëllimi është të shpjegohet ndryshimi në variablën e përgjigjes që mund t’i atribuohet ndryshimit në variablat shpjeguese, analiza e regresionit linear mund të përdoret për të vlerësuar forcën e lidhjes midis përgjigjes dhe variablave shpjeguese. Në veçanti, kjo mund të ndihmojë për të përcaktuar nëse disa variabla shpjeguese nuk kanë fare marrëdhënie lineare me përgjigjen, ose për të identifikuar se cilat nëngrupe të variablave shpjeguese mund të përmbajnë informacion të tepërt lidhur me përgjigjen. Modelet e regresionit linear shpesh përshtaten duke përdorur metodën e katrorëve më të vegjël, por ka edhe mënyra të tjera për ta bërë këtë. Për shembull, mund të minimizohet “mungesa e përshtatjes” duke përdorur norma të tjera, si në regresionin e devijimeve më të vogla absolute, ose mund të minimizohet një version i penalizuar i [[Funksioni i humbjes|funksionit të kostos]] së katrorëve më të vegjël, si në regresionin ridge (ku ndëshkohet norma L2) dhe lasso (ku ndëshkohet norma L1). Përdorimi i Gabimit Mesatar Katror (MSE) në një grup të dhënash që ka shumë vlera jashtëzakonisht të mëdha mund të bëjë që modeli t’i përshtatet më shumë këtyre vlerave ekstreme sesa të dhënave të tjera, për shkak se MSE i jep rëndësi më të madhe gabimeve të mëdha. Prandaj, nëse të dhënat kanë shumë vlera ekstreme, është më mirë të përdoren funksione kosto më të qëndrueshme ndaj outliers. Gjithashtu, metoda e katrorëve më të vegjël mund të përdoret edhe për modele jo-lineare. Kështu, megjithëse termat “katrorë më të vegjël” dhe “model linear” shpesh lidhen, ata nuk janë sinonime. == Formulimi == [[Skeda:Linear_least_squares_example2.svg|parapamje|Në regresionin linear, vëzhgimet ( <span style="color:red">'''e kuqe'''</span> ) supozohet të jenë rezultat i devijimeve të rastësishme ( <span style="color:green">'''jeshile'''</span> ) nga një marrëdhënie themelore ( <span style="color:blue;">'''blu'''</span> ) midis një variabli të varur ( ''y'' ) dhe një variabli të pavarur ( ''x'' ).]] Duke pasur parasysh një [[Grup i të dhënave|grup të dhënash]] <math>\{y_i,\, x_{i1}, \ldots, x_{ip}\}_{i=1}^n</math> me n njësitë statistikore, një model regresioni linear supozon se marrëdhënia midis variablit të varur y dhe vektorit të regresorëve x është lineare. Kjo marrëdhënie përfaqësohet edhe me një '''term gabimi''' ε, i cili është një variabël rastësore e pavëzhguar që shton “zhurmë” në marrëdhënien midis y dhe regresorëve. Në këtë mënyrë, modeli linear mund të shkruhet si:<math display="block"> y_i = \beta_{0} + \beta_{1} x_{i1} + \cdots + \beta_{p} x_{ip} + \varepsilon_i = \mathbf{x}^\mathsf{T}_i\boldsymbol\beta + \varepsilon_i, \qquad i = 1, \ldots, n, </math> ku <sup>T</sup> tregon transpozimin, kështu që '''x''' <sub>''i''</sub> <sup>Tβ</sup> është prodhimi '''''i''''' brendshëm midis vektorëve '''x''' <sub>''i''</sub> dhe '''''β''''' . Shpesh këto ekuacione ''n'' mund të grumbullohen së bashku, dhe shkruhen në [[Matrica|simbolizimin matricor]] si : <math> \mathbf{y} = \mathbf{X} \boldsymbol\beta + \boldsymbol\varepsilon, \, </math> ku : <math> \mathbf{y} = \begin{bmatrix} y_1 \\ y_2 \\ \vdots \\ y_n \end{bmatrix}, \quad </math> : <math> \mathbf{X} = \begin{bmatrix} \mathbf{x}^\mathsf{T}_1 \\ \mathbf{x}^\mathsf{T}_2 \\ \vdots \\ \mathbf{x}^\mathsf{T}_n \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 1 & x_{11} & \cdots & x_{1p} \\ 1 & x_{21} & \cdots & x_{2p} \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ 1 & x_{n1} & \cdots & x_{np} \end{bmatrix}, </math> : <math> \boldsymbol\beta = \begin{bmatrix} \beta_0 \\ \beta_1 \\ \beta_2 \\ \vdots \\ \beta_p \end{bmatrix}, \quad \boldsymbol\varepsilon = \begin{bmatrix} \varepsilon_1 \\ \varepsilon_2 \\ \vdots \\ \varepsilon_n \end{bmatrix}. </math> === Notacioni dhe terminologjia === * <math>\mathbf{y}</math> është një vektpr i vlerave të vëzhguara <math>y_i\ (i=1,\ldots,n)</math> të variablës që quhet regresand, variabël endogjene, variabël përgjigjeje, variabël target, variabël e matur, variabël kriter,ose variabël e varur Kjo variabël ndonjëherë quhet edhe variabla e parashikuar, por kjo nuk duhet ngatërruar me vlerat e parashikuara, të cilat shënohen me <math>\hat{y}</math>. Zgjedhja se cili variabël në një grup të dhënash trajtohet si i varur dhe se cilat si të pavarur mund të bazohet në supozimin se vlera e një variabli ndikohet ose shkaktohet nga variablat e tjerë. Në raste tjera, arsyeja mund të jetë thjesht operative-dmth. zgjedhet një variabël për t'u modeluar në varësi të të tjerëve, pa pasur domosdoshmërisht ndonjë suposim kauzal. * <math>\mathbf{X}</math> mund të shihet si një matricë me rreshta-vektorë '''𝑥ᵢ∙''' ose me kolonat '''𝑥∙ⱼ''', të cilat njihen si ''regresorë'', variabla ekzogjene, variabla shpjeguese, kovariabla, variabla hyrëse, variabla parashikuese, ose variabla të pavarura (që nuk duhet ngatërruar me konceptin e “variablave të pavarur” në kuptimin probabilistik). Matrica '''𝑋''' ndonjëherë quhet '''matrica e dizajnit''' (''design matrix''). ** Zakonisht, si një nga regresorët përfshihet edhe një konstantë. Në veçanti, 𝑥ᵢ₀ = 1 për 𝑖 = 1, …, 𝑛. Elementi përkatës i β quhet intercept. Shumë procedura statistikore për modelet lineare kërkojnë që intercept-i të jetë i pranishëm, kështu që shpesh përfshihet edhe kur konsideratat teorike sugjerojnë që vlera e tij duhet të jetë zero. ** Ndonjëherë një nga regresorët mund të jetë një funksion jolinear i një regresori tjetër ose i vetë të dhënave, si në regresionin polinomial ose regresionin e segmentuar. Modeli mbetet linear për sa kohë që është linear në vektorin e parametrave '''β.''' ** Vlerat xᵢⱼ mund të shihen si vlera të vëzhguara të një variabli të rastësishëm Xⱼ, ose si vlera fikse të zgjedhura përpara vëzhgimit të variablës së varur. Të dy interpretimet janë të vlefshme në varësi të rastit dhe zakonisht çojnë në të njëjtat metoda vlerësimi; megjithatë, për analizat asimptotike përdoren qasje të ndryshme në secilën situatë. * <math>\boldsymbol\beta</math> është një vektor parametrash me dimension (p + 1), ku β₀ është termi i ''intercept''-it (nëse modeli e përfshin atë — përndryshe β është me dimension '''p'''). Elementet e këtij vektori njihen si ''efekte'' ose ''koeficientë regresioni'' (edhe pse termi i dytë ndonjëherë i referohet vetëm vlerësimeve të tyre). Në regresionin linear të thjeshtë, p = 1, dhe koeficienti quhet pjerrësia e regresionit (slope). Vlerësimi statistikor dhe inferenca në regresionin linear përqendrohet te β. Elementet e këtij vektori interpretohen si derivatet parciale të variablës së varur sipas variablave të pavarur. * <math>\boldsymbol\varepsilon</math> është një vektor me vlerat '''𝜀𝑖'''. Kjo pjesë e modelit quhet '''termin i gabimit''', '''termin i shqetësimit''', ose nganjëherë '''zhurmë''', në kontrast me “sinjalin” e ofruar nga pjesa tjetër e modelit. Kjo variabël përfshin të gjithë faktorët e tjerë që ndikojnë në variablën e varur '''y''', përveç regresorëve '''x'''. Marrëdhënia ndërmjet termit të gabimit dhe regresorëve, për shembull korrelacioni mes tyre, është një element kyç në formulimin e një modeli linear regresioni, pasi ajo përcakton metodën e duhur të vlerësimit Përshtatja e një modeli linear në një grup të dhënash të caktuar zakonisht kërkon vlerësimin e koeficientëve të regresionit. <math>\boldsymbol\beta</math> të tillë që termi i gabimit <math>\boldsymbol\varepsilon=\mathbf{y}- \mathbf{X}\boldsymbol\beta </math> të jetë sa më i vogël. Një qasje e zakonshme është të minimizohet '''shuma e katrorëve të gabimeve''', e shënuar si <math>\|\boldsymbol\varepsilon\|_2^2</math> që shërben si një masë e madhësisë së gabimit për t’u minimizuar gjatë përshtatjes së modelit. === Shembull === Merrni parasysh një situatë ku një top i vogël hidhet lart dhe më pas masim '''lartësitë''' hi​ në momente të ndryshme në kohë ti​. Sipas ligjeve të fizikës, duke injoruar rezistencën e ajrit, marrëdhënia midis lartësisë dhe kohës mund të modelohet si: : <math> h_i = \beta_1 t_i + \beta_2 t_i^2 + \varepsilon_i, </math> Këtu, β1​ përcakton '''shpejtësinë fillestare''' të topit, β2​ është '''proporcionale me gravitetin standard''', dhe εi​ përfaqëson gabimet e matjes. Regresioni linear mund të përdoret për të vlerësuar vlerat e β1​ dhe β2​ nga të dhënat e matura. Ky model është '''jo-linear në kohë''', por '''linear në parametrat''' β1​ dhe β2​. Nëse marrim regresorët: <sub>x</sub> ''i''&nbsp;=&nbsp;( ''x'' <sub>''i'' 1</sub>, ''x'' <sub>''i'' 2</sub> )&nbsp;=&nbsp;( ''t'' <sub>''i''</sub>, ''t'' <sub>''i''</sub> <sup>2</sup> ), atëherë modeli mund të shkruhet në formën standard të regresionit linear : <math> h_i = \mathbf{x}^\mathsf{T}_i\boldsymbol\beta + \varepsilon_i. </math> === Supozime === Modelet standarde të regresionit linear, të përshtatura me teknikat standarde të vlerësimit, bëjnë disa supozime mbi variablat parashikuese, variablin e përgjigjes dhe marrëdhënien midis tyre. Janë zhvilluar shumë zgjerime që lejojnë që secila prej këtyre supozimeve të '''zbutet''' (pra të bëhet më e dobët) dhe në disa raste edhe të eliminohet plotësisht. Në përgjithësi, këto zgjerime e bëjnë procesin e vlerësimit më '''kompleks''' dhe më '''kohëzgjatës''', dhe shpesh kërkojnë më shumë të dhëna për të prodhuar një model po aq të saktë.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2024)">nevojitet citim</span>]]'' &#x5D;</sup> [[Skeda:Polyreg_scheffe.svg|parapamje|Shembull i një regresioni polinomial kub, i cili është një lloj regresioni linear. Edhe pse ''regresioni polinomial'' i përshtat një model kurbe të dhënave, si një problem vlerësimi statistikor ai është linear, në kuptimin që funksioni i regresionit E( ''y'' <nowiki>|</nowiki> ''x'' ) është linear në parametrat e panjohur që vlerësohen nga të [[Të dhënat|dhënat]] . Për këtë arsye, regresioni polinomial konsiderohet të jetë një rast i veçantë i regresionit linear të shumëfishtë .]] Më poshtë janë '''supozimet kryesore''' të bëra nga modelet standarde të regresionit linear me teknikat standarde të vlerësimit (p.sh., metoda e zakonshme e katrorëve më të vegjël): * '''Ekzogjeniteti i dobët:''' Kjo në thelb do të thotë se variablat parashikuese x mund të trajtohen si vlera fikse, dhe jo si [[Ndryshorja e rastit|variablave të rastësishme]]. Praktikisht, supozohet që këto variabla janë pa gabime, domethënë nuk janë të kontaminuara nga gabime matjeje.Edhe pse ky supozim nuk është gjithmonë realist në shumë situata praktike, heqja e tij çon në modele më komplekse, ku gabimet në variabla duhet të trajtohen në mënyrë të veçantë. * '''Lineariteti''' do të thotë që mesatarja e variablit të përgjigjes është një kombinim linear i parametrave (koeficientëve të regresionit) dhe variablave parashikuese. Ky supozim është shumë më pak kufizues sesa duket në fillim. Duke marrë parasysh që variablat parashikuese trajtohen si vlera fikse, lineariteti është në të vërtetë vetëm një kufizim mbi parametrat. Vetë variablat parashikuese mund të transformohen në mënyrë arbitrare, dhe mund të shtohen kopje të shumta të të njëjtit variabël themelor, secila e transformuar ndryshe. Kjo teknikë përdoret, për shembull, në regresionin[[Polinomet|polinomial]] l, i cili përdor regresionin linear për të përshtatur variablin e përgjigjes si një funksion polinomial të një variabli parashikues, deri në një shkallë të caktuar. Me këtë fleksibilitet të madh, modelet si regresioni polinomial shpesh kanë "shumë fuqi" dhe mund të tentojnë të mbipërshtatin të dhënat. Si rezultat, zakonisht përdoret një lloj rregullimi për të parandaluar zgjidhje të paarsyeshme që dalin nga procesi i vlerësimit.Shembuj të zakonshëm janë regresioni i kreshtës dhe regresioni lasso. Mund të përdoret edhe regresioni linear Bayesian, i cili nga natyra është pak a shumë imun ndaj problemit të mbipërshtatjes. Në fakt, regresioni i kreshtës dhe regresioni lasso mund të shihen si raste të veçanta të regresionit linear Bayesian, me lloje të veçanta të shpërndarjeve paraprake të vendosura mbi koeficientët e regresionit. * [[Skeda:Heteroscedasticity_in_Linear_Regression.png|parapamje| Vizualizimi i heteroskedasticitetit në një grafik shpërndarjeje kundrejt 100 vlerave të përshtatura rastësisht duke përdorur Matlab]] '''Varianca konstante''' (e njohur edhe si homoskedasticitet) do të thotë që varianca e gabimeve nuk varet nga vlerat e variablave parashikues. Me fjalë të tjera, ndryshueshmëria e përgjigjeve për vlera fikse të parashikuesve është e njëjtë, pavarësisht se sa të mëdha ose të vogla janë përgjigjet. Në praktikë, ky supozim shpesh nuk mbahet. Për shembull, një person me të ardhura të parashikuara 100,000 dollarë mund të ketë të ardhura reale rreth 80,000–120,000 dollarë (devijim standard rreth 20,000), ndërsa një person me të ardhura të parashikuara 10,000 dollarë nuk ka të ngjarë të ketë të njëjtin devijim prej 20,000, sepse kjo do të sillte të ardhura negative. Në shumë raste, varianca ose devijimi standard duhet të jetë proporcional me mesataren, jo konstant. Mungesa e homoskedasticitetit quhet heteroskedasticitet. Për ta kontrolluar, mund të shqyrtohet një grafik i mbetjeve kundrejt vlerave të parashikuara ose secilit parashikues për të parë nëse përhapja ndryshon. Një grafik i mbetjeve absolute ose të katrorizuara gjithashtu mund të tregojë një trend ose lakim. Mund të përdoren edhe teste formale të heteroskedasticitetit. Prania e heteroskedasticitetit çon në një vlerësim mesatar të variancës që nuk merr parasysh strukturën e vërtetë, duke bërë që: ** vlerësimet e parametrave dhe gabimet standarde të jenë më pak të sakta, ** testet dhe intervalet e besueshmërisë të jenë mashtruese, ** gabimi mesatar i katrorizuar për modelin të jetë i gabuar. Teknika të ndryshme mund ta trajtojnë heteroskedasticitetin, duke përfshirë katrorët më të vegjël të ponderuar dhe përdorimin e gabimeve standarde të konsistente. Regresioni linear Bayesian mund të përdoret gjithashtu kur varianca supozohet të jetë funksion i mesatares. Në disa raste, problemi mund të zgjidhet edhe duke transformuar variablin e përgjigjes, si për shembull duke përdorur logaritmin e tij, që nënkupton një shpërndarje normale logaritmike në vend të një shpërndarjeje normale. [[Skeda:Independence_of_Errors_Assumption_for_Linear_Regressions.png|parapamje|Për të kontrolluar shkeljet e supozimeve të linearitetit, variancës konstante dhe pavarësisë së gabimeve brenda një modeli regresioni linear, mbetjet zakonisht paraqiten grafikisht kundrejt vlerave të parashikuara (ose secilit prej parashikuesve individualë). Një shpërndarje në dukje e rastësishme e pikave rreth vijës së mesit horizontale në 0 është ideale, por nuk mund të përjashtojë lloje të caktuara shkeljesh, siç është autokorrelacioni në gabime ose korrelacioni i tyre me një ose më shumë kovariante.]] * '''Pavarësia e gabimeve''' . Kjo supozon se gabimet e variablave të përgjigjes nuk janë të korreluara me njëra-tjetrën. Pavarësia statistikore është një kusht më i fortë sesa mungesa e thjeshtë e korrelacionit dhe shpesh nuk është e nevojshme, megjithatë mund të përdoret nëse dihet që është e vlefshme. Disa metoda, si metoda e përgjithësuar e katrorëve më të vegjël, janë të afta të trajtojnë gabimet e korreluara, megjithëse zakonisht kërkojnë shumë më tepër të dhëna, përveç nëse përdoret një lloj rregullimi për të paragjykuar modelin drejt supozimit të gabimeve të pakorreluara. Regresioni linear Bayesian është një mënyrë e përgjithshme për të trajtuar këtë çështje. * '''Mungesa e multikolinearitetit perfekt''' në parashikuesit. Për metodat standarde të vlerësimit të katrorëve më të vegjël, matrica e projektimit X duhet të ketë renditjen e plotë të kolonës p; përndryshe ekziston multikolinearitet perfekt në variablat parashikues, që do të thotë se ekziston një marrëdhënie lineare midis dy ose më shumë variablave parashikues. Kjo mund të shkaktohet nga dyfishimi aksidental i një variabli në të dhëna, përdorimi i një transformimi linear të një variabli së bashku me origjinalin (p.sh., të njëjtat matje të temperaturës të shprehura në Fahrenheit dhe Celsius), ose përfshirja e një kombinimi linear të variablave të ndryshëm në model, siç është mesatarja e tyre. Multikolineariteti mund të ndodhë gjithashtu nëse ka shumë pak të dhëna në krahasim me numrin e parametrave që duhen vlerësuar (p.sh., më pak pika të dhënash sesa koeficientët e regresionit). Shkeljet e afërta të këtij supozimi, kur parashikuesit janë shumë të lidhur, por jo në mënyrë të përsosur, mund të zvogëlojnë saktësinë e vlerësimeve të parametrave. Në rastin e multikolinearitetit perfekt, vektori i parametrit β nuk është i identifikueshëm dhe nuk ka një zgjidhje unike. Në këtë rast, vetëm disa nga parametrat mund të identifikohen, domethënë vlerat e tyre mund të vlerësohen vetëm brenda një nënhapësire lineare të hapësirës së plotë të parametrave '''R'''<sup>''p''</sup> . Janë zhvilluar metoda për përshtatjen e modeleve lineare me multikolinearitet,<ref name=":0">{{Cite journal|last=Tibshirani|first=Robert|date=1996-01-01|title=Regression Shrinkage and Selection Via the Lasso|url=https://academic.oup.com/jrsssb/article/58/1/267/7027929|journal=Journal of the Royal Statistical Society Series B: Statistical Methodology|language=en|volume=58|issue=1|pages=267–288|doi=10.1111/j.2517-6161.1996.tb02080.x|issn=1369-7412}}</ref><ref >{{Cite journal|last=Efronn|first=Bradley|last2=Hastie, Trevor|last3=Johnstone, Iain|last4=Tibshirani, Robert|year=2004|title=Least Angle Regression|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-statistics_2004-04_32_2/page/406|journal=The Annals of Statistics|language=en|volume=32|issue=2|pages=407–451|arxiv=math/0406456|doi=10.1214/009053604000000067|jstor=3448465}}</ref><ref >{{Cite journal|last=Hawkins|first=Douglas M.|year=1973|title=On the Investigation of Alternative Regressions by Principal Component Analysis|journal=Journal of the Royal Statistical Society, Series C|language=en|volume=22|issue=3|pages=275–286|doi=10.2307/2346776|jstor=2346776}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jolliffe|first=Ian T.|year=1982|title=A Note on the Use of Principal Components in Regression|journal=Journal of the Royal Statistical Society, Series C|language=en|volume=31|issue=3|pages=300–303|doi=10.2307/2348005|jstor=2348005}}</ref> disa prej të cilave kërkojnë supozime shtesë siç është "rrallësia e efekteve" - që një pjesë e madhe e efekteve janë saktësisht zero. Vini re se algoritmet e përsëritura më të kushtueshme në llogaritje për vlerësimin e parametrave, të tilla si ato të përdorura në modelet lineare të përgjithësuara, nuk vuajnë nga ky problem. Shkeljet e këtyre supozimeve mund të çojnë në vlerësime të paragjykuara të β, gabime standarde të paragjykuara, intervale besimi të pabesueshme dhe teste domethënieje jo të sakta. Përveç këtyre supozimeve, disa veti të tjera statistikore të të dhënave ndikojnë ndjeshëm në performancën e metodave të ndryshme të vlerësimit: * Marrëdhënia statistikore midis termave të gabimit dhe regresorëve është shumë e rëndësishme për të përcaktuar nëse një procedurë vlerësimi ka vetitë e dëshiruara, si p.sh. të qenit i paanshëm dhe konsistent. * Rregullimi, ose [[shpërndarja e probabilitetit]] të variablave parashikuese '''x,''' ka një ndikim të madh në saktësinë e vlerësimeve të '''''β''''' . Marrja e mostrave dhe hartimi i eksperimenteve janë nënfusha shumë të zhvilluara të statistikës që ofrojnë udhëzime për mbledhjen e të dhënave në një mënyrë të tillë që të arrihet një vlerësim i saktë i '''''β''''' . === Interpretim === [[Skeda:Anscombe's_quartet_3.svg|parapamje|Setet e të dhënave në kuartetin e Anscombe-it janë projektuar të kenë afërsisht të njëjtën vijë regresioni linear (si dhe mesatare pothuajse identike, devijime standarde dhe korrelacione), por grafikisht janë shumë të ndryshme. Kjo ilustron grackat e mbështetjes vetëm në një model të përshtatur për të kuptuar marrëdhënien midis variablave.]] Një model i përshtatur i regresionit linear mund të përdoret për të identifikuar marrëdhënien midis një variabli të vetëm parashikues ''x<sub>j</sub>''​ dhe variablit të përgjigjes y, kur të gjithë variablat e tjerë parashikues në model mbahen të fiksuar. Në mënyrë specifike, interpretimi i ''β<sub>j</sub>'' është ndryshimi [[Pritja matematike|i pritur]] në ''y'' për një ndryshim një-njësor në ''x'' <sub>''j''</sub> kur kovariablat e tjerë mbahen të fiksuar - domethënë, vlera e pritur e [[Derivati pjesor|derivatit të pjesshëm]] të ''y'' në lidhje me ''x'' <sub>''j''</sub> . Kjo nganjëherë quhet ''efekti unik'' i ''x'' <sub>''j''</sub> në ''y'' . Në të kundërt, ''efekti marxhinal'' i ''x'' <sub>''j''</sub> në ''y'' mund të vlerësohet duke përdorur një koeficient korrelacioni ose një model të thjeshtë regresioni linear që lidh vetëm ''x'' <sub>''j''</sub> me ''y'' ; ky efekt është derivati total i ''y'' në lidhje me ''x'' <sub>''j''</sub> . Duhet të tregohet kujdes gjatë interpretimit të rezultateve të regresionit, pasi disa nga regresorët mund të mos lejojnë ndryshime margjinale (siç janë variablat artificiale ose termi i ndërprerjes), ndërsa të tjerët nuk mund të mbahen të fiksuar (kujtoni shembullin nga hyrja: do të ishte e pamundur të "mbahej ''t <sub>i i</sub>'' fiksuar" dhe në të njëjtën kohë të ndryshohej vlera e ''t <sub>i</sub>'' <sup>2</sup> ). Është e mundur që efekti unik të jetë pothuajse zero edhe kur efekti marxhinal është i madh. Kjo mund të implikoj që ndonjë kovariant tjetër kap të gjithë informacionin në ''x'' <sub>''j''</sub>, kështu që pasi ajo variabël të jetë në model, nuk ka kontribut të ''x'' <sub>''j''</sub> në ndryshimin në ''y'' . Anasjelltas, efekti unik i ''x'' <sub>''j''</sub> mund të jetë i madh ndërsa efekti i tij marxhinal është pothuajse zero. Kjo do të ndodhte nëse kovariantët e tjerë shpjegonin një pjesë të madhe të ndryshimit të ''y'', por ato kryesisht e shpjegojnë ndryshimin në një mënyrë që është plotësuese me atë që kapet nga ''x'' <sub>''j''</sub> . Në këtë rast, përfshirja e variablave të tjerë në model zvogëlon pjesën e ndryshueshmërisë së ''y'' që nuk lidhet me ''x'' <sub>''j''</sub>, duke forcuar kështu marrëdhënien e dukshme me ''x'' <sub>''j''</sub> . Kuptimi i shprehjes "i mbajtur i fiksuar" mund të varet nga mënyra se si vendosen vlerat e variablave parashikuese. Nëse eksperimentuesi cakton drejtpërdrejt vlerat e variablave parashikuese sipas një modeli studimi, krahasimet e interesit mund të korrespondojnë fjalë për fjalë me krahasimet midis njësive, të cilat janë "mbajtur të fiksuara" nga eksperimentuesi. Nga ana tjetër, shprehja "i mbajtur i fiksuar" mund t'i referohet një përzgjedhjeje që ndodh gjatë analizës së të dhënave. Në këtë rast, ne "mbajmë një variabël të fiksuar" duke kufizuar vëmendjen tonë në nëngrupet e të dhënave që kanë të njëjtën vlerë për variablin parashikues të dhënë. Ky është interpretimi i vetëm i shprehjes "i mbajtur i fiksuar" që mund të përdoret në një studim vëzhgues. Nocioni i një "efekti unik" është i dobishëm kur studiohet një sistem kompleks ku shumë komponentë të ndërlidhur ndikojnë në variablin e përgjigjes. Në disa raste, ai mund të interpretohet fjalë për fjalë si efekti shkakor i një ndërhyrjeje që lidhet me vlerën e një variabli parashikues. Megjithatë, është argumentuar se në shumë situata, analiza e regresionit të shumëfishtë nuk mund të sqarojë marrëdhëniet midis variablave parashikues dhe variablit të përgjigjes, kur parashikuesit janë të lidhur me njëri-tjetrin dhe nuk caktohen sipas një modeli studimi<ref>{{Cite journal|last=Gelman|first=Andrew|date=2007|title=Book Review: Berk, R. (2004). Regression Analysis: A Constructive Critique. Thousand Oaks, CA: Sage. 259 pp|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0734016807304871|journal=Criminal Justice Review|language=en|volume=32|issue=3|pages=301–302|doi=10.1177/0734016807304871|issn=0734-0168}}</ref> == Zgjerimet == Janë zhvilluar shumë zgjerime të regresionit linear, të cilat lejojnë që disa ose të gjitha supozimet themelore të modelit bazë të zbuten. === Regresioni linear i thjeshtë dhe i shumëfishtë === [[Skeda:Linear_regression.svg|parapamje|Shembull i regresionit të thjeshtë linear, i cili ka një ndryshore të pavarur]] Rasti më i thjeshtë i një variabli të vetëm parashikues [[Skalar (matematikë)|skalare]] x dhe një variabël të vetme përgjigjeje skalar y njihet si regresion linear i thjeshtë. Kur ky model zgjerohet për të përfshirë disa variabla parashikues dhe/ose variabla me vlerë [[Vektori|vektoriale]] (të shënuara me X të madh), kjo formë quhet regresion linear i shumëfishtë, i njohur edhe si regresion linear me shumë variabla (pa u ngatërruar me regresionin linear multivariat).<ref>{{Cite journal|last=Hidalgo|first=Bertha|last2=Goodman|first2=Melody|date=2013|title=Multivariate or Multivariable Regression?|url=https://ajph.aphapublications.org/doi/full/10.2105/AJPH.2012.300897|journal=American Journal of Public Health|language=en|volume=103|issue=1|pages=39–40|doi=10.2105/AJPH.2012.300897|issn=0090-0036}}</ref> Regresioni linear i shumëfishtë përfaqëson një zgjerim të regresionit linear të thjeshtë për situatat ku kemi më shumë se një ndryshore të pavarur. Ai konsiderohet si një rast i veçantë i modeleve lineare të përgjithshme, i kufizuar vetëm në një ndryshore të varur. Forma themelore e modelit të regresionit linear të shumëfishtë është: : <math> Y_i = \beta_0 + \beta_1 X_{i1} + \beta_2 X_{i2} + \ldots + \beta_p X_{ip} + \epsilon_i</math> për çdo vrojtim <math display="inline">i = 1, \ldots, n </math> . Në formulën e mësipërme ne marrim në konsideratë ''n'' vëzhgime të një variabli të varur dhe ''p'' variabla të pavarura. Kështu, ''Yi'' <sub>''është''</sub> vëzhgimi ''i i'' <sup>-</sup> të i variablit të varur, ''Xij'' është vëzhgimi ''i i'' <sup>-të</sup> <sup>i</sup> variablit të pavarur ''j'' = 1, 2, ..., ''p'' . Vlerat ''β'' <sub>''j''</sub> përfaqësojnë parametrat që duhen vlerësuar, dhe ''ε'' <sub>''i''</sub> është gabimi normal ''i i'' <sup>-të</sup> i pavarur me ndarje identike. Në regresionin linear multivariat më të përgjithshëm, për secilën prej variablave të varura kur m > 1 ekziston një ekuacion i ngjashëm me atë të mësipërmin. Këto variabla ndajnë të njëjtin grup ndryshoresh shpjeguese, prandaj modelet e tyre vlerësohen në mënyrë të njëkohshme me njëra-tjetrën. : <math> Y_{ij} = \beta_{0j} + \beta_{1j} X_{i1} + \beta_{2j}X_{i2} + \ldots + \beta_{pj} X_{ip} + \epsilon_{ij}</math> për të gjitha vrojtimet e indeksuara si ''i'' = 1, ..., ''n'' dhe për të gjitha variablat e varura të indeksuara si ''j = 1, ...'' '','' m ''.'' Shumica e modeleve të regresionit që përdoren në praktikë përfshijnë disa variabla parashikues, prandaj edhe shpjegimet bazë të regresionit linear zakonisht paraqiten duke u mbështetur te modeli i regresionit të shumëfishtë. Duhet theksuar se edhe në këto situata variabli i përgjigjes y mbetet një madhësi skalar. Nga ana tjetër, termi regresion linear multivariat përdoret kur variabla e varur y paraqitet si vektor, pra kur kemi të bëjmë me një version më të përgjithshëm të regresionit linear. === Modele lineare të përgjithshme === Modeli linear i përgjithshëm merr në konsideratë situatën kur variabli i përgjigjes nuk është një skalar (për secilin vëzhgim) por një vektor, '''y''' <sub>''i''</sub> . Lineariteti i kushtëzuar i <math>E(\mathbf{y}\mid\mathbf{x}_i)=\mathbf{x}_i^\mathsf{T}B</math> supozohet ende, me një matricë ''B'' që zëvendëson vektorin '''''β''''' të modelit klasik të regresionit linear. Janë krijuar variante multivariat të metodës së zakonshme të katrorëve më të vegjël (OLS) si edhe të katrorëve më të vegjël të përgjithësuar (GLS). Termi “modele lineare të përgjithshme” përdoret gjithashtu për t’iu referuar “modeleve lineare multivariat”. Megjithatë, këto nuk duhet të ngatërrohen me modelet lineare shumëvariabël, të cilat njihen edhe si “modele lineare të shumëfishta”. === Modele heteroskedastike === Janë krijuar modele të ndryshme që lejojnë heteroskedasticitetin, d.m.th. gabimet për variabla të ndryshme përgjigjeje mund të kenë [[varianca]] të ndryshme. Për shembull, metoda e katrorëve të peshëzuar është një qasje për të vlerësuar modelet e regresionit linear në situata kur variablat e përgjigjes mund të kenë varianca të ndryshme të gabimit dhe madje edhe gabime të korreluara mes tyre. (Shih gjithashtu metodën e katrorëve të peshëzuar linearë dhe metodën e përgjithshme të katrorëve më të vegjël.) Gabimet standarde të përshtatura për heteroskedasticitetin përfaqësojnë një teknikë të përmirësuar, e cila përdoret kur gabimet nuk janë të korreluara, por mund të kenë variancë jo të njëtrajtshme. === Modele lineare të përgjithësuara === Modeli linear i përgjithësuar (GLM) paraqet një kornizë të gjerë për modelimin e variablave të përgjigjes që kanë kufizime të caktuara ose që marrin vlera diskrete. Ky model përdoret, për shembull, në situatat e mëposhtme: * kur duam të modelojmë madhësi pozitive (si çmimet ose popullatat) që mund të variojnë në një interval shumë të gjerë — raste që përshkruhen më mirë përmes një [[Shtrirja|shpërndarje të shtrembëruar]], si [[Shpërndarja log-normale|shpërndarja logaritmike-normale]] ose [[shpërndarja Poisson]] . (Megjithatë, GLM-të zakonisht nuk aplikohen drejtpërdrejt për të dhëna me shpërndarje log-normale; në këto raste, variabli i përgjigjes zakonisht transformohet me funksionin logaritmik.) * kur duam të modelojmë të dhëna kategorike, si për shembull zgjedhjen e një kandidati në një votim. Këto të dhëna përshkruhen më mirë me një [[Shpërndarja e Bernulit|shpërndarje Bernoulli]] / [[Shpërndarja binomiale|shpërndarje binomiale]] për zgjedhje binare, ose me një shpërndarje kategorike ose multinomiale për zgjedhje me shumë opsione, ku ka një numër të caktuar alternativash që nuk mund të renditen në mënyrë kuptimplote. * kur modelohen të dhëna rendore, si për shembull vlerësimet në një shkallë nga 0 në 5. Rezultatet mund të renditen sipas radhës, por vetë madhësia e numrit nuk ka domethënie absolute. Për shembull, një vlerësim 4 nuk do të thotë domosdoshmërisht “dy herë më i mirë” se një vlerësim 2; ai thjesht tregon se është më i lartë se 2 ose 3, por nuk është aq i lartë sa 5. Modelet lineare të përgjithësuara mundësojnë përdorimin e një funksioni lidhjeje të përgjithshëm, g, i cili lidhet mesataren e variablave të përgjigjes me parashikuesit:<math>E(Y) = g^{-1}(XB)</math>. Funksioni i lidhjes zakonisht zgjidhet në përputhje me shpërndarjen e variablave të përgjigjes dhe shërben për të transformuar diapazonin linear të parashikuesve, <math>(-\infty,\infty)</math>, në intervalin e përshtatshëm të variablës së përgjigjes. Disa shembuj të zakonshëm të GLM-ve janë: * Regresioni i Poisson-it për të dhënat e numërimit. * Regresioni logjistik dhe regresioni probit për të dhënat binare. * Regresioni logjistik multinomial dhe regresioni probit multinomial për të dhënat kategorike. * Regresioni logit i renditur dhe regresioni probit i renditur për të dhënat ordinale. Modelet me një indeks të vetëm lejojnë një shkallë të caktuar jolineariteti në lidhjen midis x dhe y, duke mbajtur gjithmonë rolin qendror të parashikuesit linear, β′x, ashtu si në modelin klasik të regresionit linear. Në kushte të caktuara, thjesht aplikimi i OLS mbi të dhënat nga një model me një indeks të vetëm mund të japë vlerësime të qëndrueshme për β, deri në një konstantë proporcionaliteti.<ref>{{Cite journal|last=Brillinger|first=David R.|date=1977|title=The identification of a particular nonlinear time series system|url=https://academic.oup.com/biomet/article-lookup/doi/10.1093/biomet/64.3.509|journal=Biometrika|language=en|volume=64|issue=3|pages=509–515|doi=10.1093/biomet/64.3.509|issn=0006-3444}}</ref> === Modele lineare hierarkike === Modelet lineare hierarkike (ose ''regresioni shumënivelësh'' ) i organizojnë të dhënat në një hierarki regresionesh, për shembull ku ''A'' është e regresuar në ''B'' dhe ''B'' është e regresuar në ''C.'' Shpesh përdoret aty ku variablat me interes kanë një strukturë hierarkike natyrore, si në statistikat arsimore, ku nxënësit janë të vendosur në klasa, klasat janë të vendosura në shkolla dhe shkollat janë të vendosura në një grupim administrativ, siç është një distrikt shkollor. Variabli i përgjigjes mund të jetë një masë e arritjeve të nxënësve, siç është një rezultat testi, dhe kovariacione të ndryshme do të mblidheshin në nivelin e klasës, shkollës dhe distriktit shkollor. === Gabimet në variabla === Modelet e gabimeve në variabla (ose "modelet e gabimit të matjes") zgjerojnë modelin tradicional të regresionit linear për të lejuar që variablat parashikuese ''X'' të vërehen me gabim. Ky gabim bën që vlerësuesit standardë të ''β'' të bëhen të paragjykuar. Në përgjithësi, forma e paragjykimit është një dobësim, që do të thotë se efektet janë të paragjykuara drejt zeros. === Efektet e grupit === Në një model regresioni linear të shumëfishtë : <math> y= \beta_{0} + \beta_{1} x_{1} + \cdots + \beta_{p} x_{p} + \varepsilon, </math> parametër <math>\beta_j</math> e variablit parashikues <math>x_j</math> përfaqëson efektin individual të <math>x_j</math> Ka një interpretim si ndryshimi i pritur në variablin e përgjigjes <math>y</math> kur <math>x_j</math> rritet me një njësi me variablat e tjerë parashikues që mbahen konstante. Kur <math>x_j</math> është i lidhur fort me variabla të tjerë parashikues, është e pamundur që <math>x_j</math> mund të rritet me një njësi me variabla të tjerë të mbajtur konstant. Në këtë rast, interpretimi i <math>\beta_j</math> bëhet problematike pasi bazohet në një kusht të pamundur dhe efekti i <math>x_j</math> nuk mund të vlerësohet në mënyrë të izoluar. Për një grup variablash parashikuese, le të themi, <math>\{x_1, x_2, \dots, x_q\}</math>, një efekt grupi <math>\xi(\mathbf{w})</math> përcaktohet si një kombinim linear i parametrave të tyre : <math> \xi(\mathbf{w}) = w_1\beta_1+w_2\beta_2+\dots+w_q\beta_q, </math> ku <math>\mathbf{w}=(w_1,w_2,\dots,w_q)^\intercal</math> është një vektor peshe që kënaq <math display="inline">\sum_{j=1}^q |w_j|=1</math> Për shkak të kufizimit në <math> {w_j}</math>, <math>\xi(\mathbf{w})</math> referohet edhe si një efekt grupi i normalizuar. Një efekt grupi <math>\xi(\mathbf{w})</math> ka një interpretim si ndryshimi i pritur në <math>y</math> kur variablat në grup <math>x_1, x_2,\dots,x_q</math> ndryshim sipas sasisë <math>w_1, w_2, \dots, w_q</math>, përkatësisht, në të njëjtën kohë me variabla të tjerë (jo në grup) të mbajtur konstant. Ai përgjithëson efektin individual të një variabli në një grup variablash në atë ( <math>i</math> ) nëse <math>q=1</math>, atëherë efekti i grupit reduktohet në një efekt individual, dhe ( <math>ii</math> ) nëse <math> w_i=1</math> dhe <math>w_j=0</math> për <math>j\neq i</math>, atëherë efekti i grupit gjithashtu reduktohet në një efekt individual. Një efekt grupi <math>\xi(\mathbf{w})</math> thuhet se është kuptimplotë nëse ndryshimet themelore të njëkohshme të <math>q</math> variablat <math>(x_1,x_2,\dots, x_q)^\intercal</math> është e mundshme. Efektet në grup ofrojnë një mjet për të studiuar ndikimin kolektiv të variablave parashikuese të lidhura fort në modelet e regresionit linear. Efektet individuale të variablave të tilla nuk janë të përcaktuara mirë pasi parametrat e tyre nuk kanë interpretime të mira. Për më tepër, kur madhësia e mostrës nuk është e madhe, asnjë nga parametrat e tyre nuk mund të vlerësohet me saktësi nga regresioni i katrorëve më të vegjël për shkak të problemit të multikolinearitetit . Megjithatë, ekzistojnë efekte domethënëse në grup që kanë interpretime të mira dhe mund të vlerësohen me saktësi nga regresioni i katrorëve më të vegjël. Një mënyrë e thjeshtë për të identifikuar këto efekte domethënëse në grup është të përdoret një rregullim i të gjitha korrelacioneve pozitive (APC) të variablave të lidhura fort sipas të cilave korrelacionet në çifte midis këtyre variablave janë të gjitha pozitive, dhe të standardizohen të gjitha. <math>p</math> variabla parashikuese në model në mënyrë që të gjitha të kenë mesatare zero dhe gjatësi një. Për ta ilustruar këtë, supozojmë se <math>\{x_1, x_2, \dots, x_q\}</math> është një grup variablash të lidhura fort në një rregullim APC dhe se ato nuk janë të lidhura fort me variablat parashikuese jashtë grupit. Le të <math>y'</math> të jesh në qendër <math>y</math> dhe <math>x_j'</math> të jetë i standardizuar <math>x_j</math> Pastaj, modeli i standardizuar i regresionit linear është : <math> y'= \beta_{1}' x_{1}' + \cdots + \beta_{p}' x_{p}' + \varepsilon . </math> Parametrat <math>\beta_j</math> në modelin origjinal, duke përfshirë <math>\beta_0</math>, janë funksione të thjeshta të <math>\beta_j'</math> në modelin e standardizuar. Standardizimi i variablave nuk i ndryshon korrelacionet e tyre, kështu që <math>\{x_1', x_2', \dots, x_q'\}</math> është një grup variablash të lidhura fort në një rregullim APC dhe ato nuk janë të lidhura fort me variabla të tjerë parashikues në modelin e standardizuar. Një efekt grupi i <math>\{x_1', x_2', \dots, x_q'\}</math> është : <math> \xi'(\mathbf{w})=w_1\beta_1'+w_2\beta_2'+\dots+w_q\beta_q', </math> dhe vlerësuesi i tij linear i paanshëm me variancë minimale është : <math> \hat{\xi}'(\mathbf{w})=w_1\hat{\beta}_1'+w_2\hat{\beta}_2'+\dots+w_q\hat{\beta}_q', </math> ku <math>\hat{\beta}_j'</math> është vlerësuesi i katrorëve më të vegjël i <math>\beta_j'</math> Në veçanti, efekti mesatar i grupit të <math>q</math> variablat e standardizuara janë : <math> \xi_A=\frac{1}{q}(\beta_1'+\beta_2'+\dots+\beta_q'), </math> e cila ka një interpretim si ndryshimi i pritur në <math>y'</math> kur të gjithë <math>x_j'</math> në grupin me korrelacion të fortë rritet me <math>(1/q)</math> të një njësie në të njëjtën kohë me variablat jashtë grupit të mbajtura konstante. Me korrelacione të forta pozitive dhe në njësi të standardizuara, variablat në grup janë afërsisht të barabarta, kështu që ka të ngjarë që ato të rriten në të njëjtën kohë dhe në sasi të ngjashme. Kështu, efekti mesatar i grupit <math>\xi_A</math> është një efekt kuptimplotë. Mund të vlerësohet me saktësi nga vlerësuesi i tij linear i paanshëm me variancë minimale <math display="inline">\hat{\xi}_A=\frac{1}{q}(\hat{\beta}_1'+\hat{\beta}_2'+\dots+\hat{\beta}_q')</math>, edhe kur individualisht asnjë nga <math>\beta_j'</math> mund të vlerësohet me saktësi nga <math>\hat{\beta}_j'</math> . Jo të gjitha efektet e grupit janë kuptimplote ose mund të vlerësohen me saktësi. Për shembull, <math>\beta_1'</math> është një efekt grupi special me pesha <math>w_1=1</math> dhe <math>w_j=0</math> për <math>j\neq 1</math>, por nuk mund të vlerësohet me saktësi nga <math>\hat{\beta}'_1</math> Gjithashtu nuk është një efekt kuptimplotë. Në përgjithësi, për një grup <math>q</math> variabla parashikues të korreluar fort në një rregullim APC në modelin e standardizuar, efektet e grupit vektorët e peshave të të cilave <math>\mathbf{w}</math> janë në ose afër qendrës së simpleksit <math display="inline">\sum_{j=1}^q w_j=1</math> ( <math>w_j\geq 0</math> ) janë kuptimplotë dhe mund të vlerësohen me saktësi nga vlerësuesit e tyre linearë të paanshëm me variancë minimale. Efektet me vektorë peshe larg qendrës nuk janë kuptimplotë pasi vektorë të tillë peshe përfaqësojnë ndryshime të njëkohshme të variablave që shkelin korrelacionet e forta pozitive të variablave të standardizuara në një rregullim APC. Si të tilla, ato nuk janë të mundshme. Këto efekte gjithashtu nuk mund të vlerësohen me saktësi. Zbatimet e efekteve të grupit përfshijnë (1) vlerësimin dhe nxjerrjen e përfundimeve për efektet domethënëse të grupit në variablin e përgjigjes, (2) testimin për "rëndësinë e grupit" të <math>q</math> variablave nëpërmjet testimit <math>H_0: \xi_A=0</math> kundrejt <math>H_1: \xi_A\neq 0</math>, dhe (3) karakterizimin e rajonit të hapësirës së variablave parashikuese mbi të cilën parashikimet nga modeli i vlerësuar me metodën e katrorëve më të vegjël janë të sakta. Një efekt grupi i variablave origjinale <math>\{x_1, x_2, \dots, x_q\}</math> mund të shprehet si një konstante shumëzuar me një efekt grupi të variablave të standardizuara <math>\{x_1', x_2',\dots, x_q'\}</math> E para është kuptimplotë kur e dyta është. Kështu, efektet domethënëse të grupit të variablave origjinale mund të gjenden përmes efekteve domethënëse të grupit të variablave të standardizuara.<ref>{{Cite journal|last=Tsao|first=Min|date=2023|title=Group least squares regression for linear models with strongly correlated predictor variables|url=https://link.springer.com/10.1007/s10463-022-00841-7|journal=Annals of the Institute of Statistical Mathematics|language=en|volume=75|issue=2|pages=233–250|doi=10.1007/s10463-022-00841-7|issn=0020-3157}}</ref> === Të tjerë === Në teorinë Dempster-Shafer, ose në veçanti në një funksion besimi linear, një model regresioni linear mund të përfaqësohet si një matricë pjesërisht e përfshirë, e cila mund të kombinohet me matrica të ngjashme që përfaqësojnë vëzhgime dhe shpërndarje të tjera normale të supozuara dhe ekuacione gjendjeje. Kombinimi i matricave të përfshirë ose të pa përfshirë ofron një metodë alternative për vlerësimin e modeleve të regresionit linear. == Metodat e vlerësimit == Një numër i madh procedurash janë zhvilluar për vlerësimin e parametrave dhe nxjerrjen e përfundimeve në regresionin linear. Këto metoda ndryshojnë në thjeshtësinë llogaritëse të algoritmeve, praninë e një [[Shprehjet e formës së mbyllur|zgjidhjeje me formë të mbyllur]], qëndrueshmërinë në lidhje me shpërndarjet me bisht të rëndë dhe supozimet teorike të nevojshme për të validuar vetitë statistikore të dëshirueshme, të tilla si qëndrueshmëria dhe efikasiteti asimptotik. Disa nga teknikat më të zakonshme të vlerësimit për regresionin linear janë përmbledhur më poshtë. === Vlerësimi i katrorëve më të vegjël dhe teknikat përkatëse === [[Skeda:Galton's_correlation_diagram_1875.jpg|parapamje|Ilustrimi i vitit 1886<ref>{{Cite journal|last=Galton|first=Francis|date=1886|title=Regression Towards Mediocrity in Hereditary Stature.|url=https://www.jstor.org/stable/2841583?origin=crossref|journal=The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland|language=en|volume=15|pages=246|doi=10.2307/2841583}}</ref> i Francis Galton mbi korrelacionin midis gjatësive të të rriturve dhe prindërve të tyre. Vëzhgimi se gjatësitë e fëmijëve të rritur tentonin të devijonin më pak nga gjatësia mesatare sesa prindërit e tyre sugjeroi konceptin e " regresionit drejt mesatares ", duke i dhënë regresionit emrin e tij. "Lokusi i pikave tangjenciale horizontale" që kalon nëpër pikat më të majta dhe më të djathta në elipsë (e cila është një kurbë niveli e shpërndarjes normale bivariate të vlerësuar nga të dhënat) është vlerësimi OLS i regresionit të gjatësive të prindërve në gjatësitë e fëmijëve, ndërsa "lokusi i pikave tangjenciale vertikale" është vlerësimi OLS i regresionit të gjatësive të fëmijëve në gjatësitë e prindërve. Boshti kryesor i elipsës është vlerësimi TLS .]] Duke supozuar se variablat e pavarura janë <math>\vec{x_i} = \left[x_1^i, x_2^i, \ldots, x_m^i\right]</math> dhe parametrat e modelit janë <math>\vec{\beta} = \left[\beta_0, \beta_1, \ldots, \beta_m\right]</math>, atëherë parashikimi i modelit do të ishte : <math>y_i \approx \beta_0 + \sum_{j=1}^m \beta_j\times x_j^i</math>. Nëse <math>\vec{x_i}</math> është zgjeruar në <math>\vec{x_i} = \left[1, x_1^i, x_2^i, \ldots, x_m^i\right]</math> pastaj <math>y_i</math> do të bëhej një [[Prodhimi skalar|prodhim pikash]] i parametrit dhe vektorëve të pavarur, dmth. : <math>y_i \approx \sum_{j=0}^ m \beta_j \times x_j^i = \vec{\beta} \cdot \vec{x_i}</math>. Në konfigurimin e katrorëve më të vegjël, vektori i parametrit optimal përcaktohet si i tillë që minimizon shumën e humbjes mesatare në katror: : <math>\vec{\hat{\beta}} = \underset{\vec{\beta}} \mbox{arg min}\,L\left(D, \vec{\beta}\right) = \underset{\vec{\beta}}\mbox{arg min} \sum_{i=1}^{n} \left(\vec{\beta} \cdot \vec{x_i} - y_i\right)^2</math> Tani duke vendosur variablat e pavarura dhe të varura në matrica <math>X</math> dhe <math>Y</math> përkatësisht, funksioni i humbjes mund të rishkruhet si: : <math> \begin{align} L\left(D, \vec{\beta}\right) &= \|X\vec{\beta} - Y\|^2 \\ &= \left(X\vec{\beta} - Y\right)^\textsf{T} \left(X\vec{\beta} - Y\right) \\ &= Y^\textsf{T}Y - Y^\textsf{T}X\vec{\beta} - \vec{\beta}^\textsf{T}X^\textsf{T} Y + \vec{\beta}^\textsf{T}X^\textsf{T} X\vec{\beta} \end{align} </math> Meqenëse funksioni i humbjes është konveks, zgjidhja optimale shtrihet në [[Gradient|gradientin]] zero. Gradienti i funksionit të humbjes është (duke përdorur konventën e paraqitjes së Emëruesit ): : <math> \begin{align} \frac{\partial L\left(D, \vec{\beta}\right)}{\partial\vec{\beta}} &= \frac{\partial \left(Y^\textsf{T}Y - Y^\textsf{T}X\vec{\beta} - \vec{\beta}^\textsf{T}X^\textsf{T}Y + \vec{\beta}^\textsf{T}X^\textsf{T}X\vec{\beta}\right)}{\partial \vec{\beta}} \\ &= -2X^\textsf{T}Y + 2X^\textsf{T}X\vec{\beta} \end{align} </math> Vendosja e gradientit në zero prodhon parametrin optimal: : <math> \begin{align} -2X^\textsf{T}Y + 2X^\textsf{T}X\vec{\beta} &= 0 \\ \Rightarrow X^\textsf{T}X\vec{\beta} &= X^\textsf{T}Y \\ \Rightarrow \vec{\hat{\beta}} &= \left(X^\textsf{T}X\right)^{-1}X^\textsf{T}Y \end{align} </math> '''Shënim:''' <math>\hat{\beta}</math> Nëse matrica e përftuar mund të jetë me të vërtetë minimumi lokal, duhet të diferencohet edhe një herë për të përftuar matricën Hessiane dhe për të treguar se ajo është pozitive e përcaktuar. Kjo jepet nga teorema e Gauss-Markov . Metodat '''lineare të katrorëve më të vegjël''' përfshijnë kryesisht: * Katrorët më të vegjël të zakonshëm * Katrorët më të vegjël të ponderuar * Katrorë më të vegjël të përgjithësuar * Përshtatja lineare e shabllonit<ref>{{Cite journal|last=Britzger|first=Daniel|date=2022-08-22|title=The Linear Template Fit|url=https://link.springer.com/10.1140/epjc/s10052-022-10581-w|journal=The European Physical Journal C|language=en|volume=82|issue=8|doi=10.1140/epjc/s10052-022-10581-w|issn=1434-6052}}</ref> === Vlerësimi i gjasës maksimale dhe teknikat përkatëse === ==== Vlerësimi maksimal i gjasave ==== Vlerësimi i gjasës maksimale mund të kryhet kur dihet se shpërndarja e termave të gabimit i përket një familjeje të caktuar parametrike ''ƒ <sub>θ</sub>'' të [[Shpërndarja e probabilitetit|shpërndarjeve të probabilitetit]] .<ref>{{Cite journal|last=Lange|first=Kenneth L.|last2=Little|first2=Roderick J. A.|last3=Taylor|first3=Jeremy M. G.|date=1989|title=Robust Statistical Modeling Using the t Distribution|url=https://www.jstor.org/stable/2290063?origin=crossref|journal=Journal of the American Statistical Association|language=en|volume=84|issue=408|pages=881|doi=10.2307/2290063}}</ref> Kur ''f'' <sub>θ</sub> është një shpërndarje normale me [[Pritja matematike|mesatare]] zero dhe variancë θ, vlerësimi që rezulton është identik me vlerësimin OLS. Vlerësimet GLS janë vlerësime të gjasës maksimale kur ε ndjek një shpërndarje normale shumëvariabël me një matricë kovariancë të njohur. Le ta shënojmë çdo pikë të të dhënave me <math> (\vec{x_i}, y_i) </math> dhe parametrat e regresionit si <math> \vec{\beta} </math>, dhe bashkësia e të gjitha të dhënave nga <math> D </math> dhe funksioni i kostos nga <math> L(D, \vec{\beta}) = \sum_i(y_i - \vec{\beta} \, \cdot \, \vec{x_i})^2 </math> . Siç tregohet më poshtë, i njëjti parametër optimal që minimizon <math> L(D, \vec{\beta}) </math> arrin edhe probabilitetin maksimal.<ref name="Machine learning">[https://doc.lagout.org/science/Artificial%20Intelligence/Machine%20learning/Machine%20Learning_%20A%20Probabilistic%20Perspective%20%5BMurphy%202012-08-24%5D.pdf Machine learning: a probabilistic perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104172909/https://doc.lagout.org/science/Artificial%20Intelligence/Machine%20learning/Machine%20Learning_%20A%20Probabilistic%20Perspective%20%5BMurphy%202012-08-24%5D.pdf|date=۴ نوامبر ۲۰۱۸}}, Kevin P Murphy, 2012, p. 217, Cambridge, MA</ref> Këtu supozimi është se variabli i varur <math> y </math> është një ndryshore e rastësishme që ndjek një [[Shpërndarja normale|shpërndarje Gaussiane]], ku devijimi standard është i fiksuar dhe mesatarja është një kombinim linear i <math> \vec{x} </math> : <math> \begin{align} H(D, \vec{\beta}) &= \prod_{i=1}^{n}Pr(y_i|\vec{x_i}\,\,;\vec{\beta}, \sigma) \\ &= \prod_{i=1}^{n}\frac{1}{\sqrt{2\pi}\sigma}\exp\left(-\frac{\left(y_i - \vec{\beta} \, \cdot \, \vec{x_i} \right)^2}{2\sigma^2}\right) \end{align} </math> Tani, duhet të kërkojmë një parametër që maksimizon këtë funksion të gjasës. Meqenëse funksioni logaritmik është në rritje të rreptë, në vend që ta maksimizojmë këtë funksion, mund ta maksimizojmë edhe logaritmin e tij dhe të gjejmë parametrin optimal në këtë mënyrë.<ref name="Machine learning">[https://doc.lagout.org/science/Artificial%20Intelligence/Machine%20learning/Machine%20Learning_%20A%20Probabilistic%20Perspective%20%5BMurphy%202012-08-24%5D.pdf Machine learning: a probabilistic perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104172909/https://doc.lagout.org/science/Artificial%20Intelligence/Machine%20learning/Machine%20Learning_%20A%20Probabilistic%20Perspective%20%5BMurphy%202012-08-24%5D.pdf|date=۴ نوامبر ۲۰۱۸}}, Kevin P Murphy, 2012, p. 217, Cambridge, MA</ref> <math> \begin{align} I(D, \vec{\beta}) &= \log\prod_{i=1}^{n}Pr(y_i|\vec{x_i}\,\,;\vec{\beta}, \sigma) \\ &= \log\prod_{i=1}^{n}\frac{1}{\sqrt{2\pi}\sigma}\exp\left(-\frac{\left(y_i - \vec{\beta} \, \cdot \, \vec{x_i} \right)^2}{2\sigma^2}\right) \\ &= n\log\frac{1}{\sqrt{2\pi}\sigma} - \frac{1}{2\sigma^2}\sum_{i=1}^n \left(y_i - \vec{\beta} \, \cdot \, \vec{x_i} \right)^2 \end{align} </math> Parametri optimal është pra i barabartë me:<ref name="Machine learning">[https://doc.lagout.org/science/Artificial%20Intelligence/Machine%20learning/Machine%20Learning_%20A%20Probabilistic%20Perspective%20%5BMurphy%202012-08-24%5D.pdf Machine learning: a probabilistic perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104172909/https://doc.lagout.org/science/Artificial%20Intelligence/Machine%20learning/Machine%20Learning_%20A%20Probabilistic%20Perspective%20%5BMurphy%202012-08-24%5D.pdf|date=۴ نوامبر ۲۰۱۸}}, Kevin P Murphy, 2012, p. 217, Cambridge, MA</ref> <math> \begin{align} \underset{\vec{\beta}}\mbox{arg max}\, I(D, \vec{\beta}) &= \underset{\vec{\beta}}\mbox{arg max} \left(n\log\frac{1}{\sqrt{2\pi}\sigma} - \frac{1}{2\sigma^2}\sum_{i=1}^n \left(y_i - \vec{\beta} \, \cdot \, \vec{x_i} \right)^2\right) \\ &= \underset{\vec{\beta}}\mbox{arg min} \sum_{i=1}^n \left(y_i - \vec{\beta} \, \cdot \, \vec{x_i} \right)^2 \\ &= \underset{\vec{\beta}}\mbox{arg min} \,L(D, \vec{\beta}) \\ &= \vec{\hat{\beta}} \end{align} </math> Në këtë mënyrë, parametri që maksimizon '''<math> H(D, \vec{\beta}) </math>''' është i njëjtë me atë që minimizon '''<math> L(D, \vec{\beta}) </math>''' Kjo do të thotë që në regresionin linear, rezultati i metodës së katrorëve më të vegjël është i njëjtë me rezultatin e metodës së vlerësimit të gjasës maksimale.<ref name="Machine learning">[https://doc.lagout.org/science/Artificial%20Intelligence/Machine%20learning/Machine%20Learning_%20A%20Probabilistic%20Perspective%20%5BMurphy%202012-08-24%5D.pdf Machine learning: a probabilistic perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104172909/https://doc.lagout.org/science/Artificial%20Intelligence/Machine%20learning/Machine%20Learning_%20A%20Probabilistic%20Perspective%20%5BMurphy%202012-08-24%5D.pdf|date=۴ نوامبر ۲۰۱۸}}, Kevin P Murphy, 2012, p. 217, Cambridge, MA</ref> ==== Regresioni i rregulluar ==== Regresioni Ridge<ref>{{Cite journal|last=Swindel|first=Benee F.|date=1981|title=Geometry of Ridge Regression Illustrated|url=https://www.jstor.org/stable/2683577?origin=crossref|journal=The American Statistician|language=en|volume=35|issue=1|pages=12|doi=10.2307/2683577}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Draper|first=Norman R.|last2=van Nostrand|first2=R. Craig|date=1979|title=Ridge Regression and James-Stein Estimation: Review and Comments|url=https://www.jstor.org/stable/1268284?origin=crossref|journal=Technometrics|language=en|volume=21|issue=4|pages=451|doi=10.2307/1268284}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hoerl|first=Arthur E.|last2=Kennard|first2=Robert W.|last3=Hoerl|first3=Roger W.|date=1985|title=Practical Use of Ridge Regression: A Challenge Met|url=https://doi.org/10.2307/2347363|journal=Applied statistics|language=en|volume=34|issue=2|pages=114|doi=10.2307/2347363|issn=0035-9254}}</ref>dhe forma të tjera të vlerësimit të penalizuar, siç është regresioni Lasso,<ref name=":0" /> fusin qëllimisht [[Zhvendosja e një vlerësuesi|paragjykim]] në vlerësimin e ''β'' në mënyrë që të zvogëlojnë [[Varianca|ndryshueshmërinë]] e vlerësimit. Vlerësimet që rezultojnë në përgjithësi kanë gabim mesatar katror më të ulët se vlerësimet OLS, veçanërisht kur është i pranishëm multikolineariteti ose kur mbipërshtatja është problem. Ato përdoren përgjithësisht kur qëllimi është të parashikohet vlera e variablit të përgjigjes ''y'' për vlerat e parashikuesve ''x'' që nuk janë vëzhguar ende. Këto metoda nuk përdoren aq shpesh kur qëllimi është nxjerrja e përfundimeve, pasi është e vështirë të llogaritet paragjykimi. ==== Devijimi më i Vogël Absolut ==== Regresioni i devijimit më të vogël absolut (LAD) është një teknikë vlerësimi e fuqishme në atë që është më pak e ndjeshme ndaj pranisë së vlerave të jashtëzakonshme sesa OLS (por është më pak efikase se OLS kur nuk ka vlera të jashtëzakonshme). Është ekuivalent me vlerësimin e gjasës maksimale sipas një modeli [[Shpërndarja e Laplasit|shpërndarjeje Laplas]] për ''ε'' .<ref>{{Cite journal|last=Narula|first=Subhash C.|last2=Wellington|first2=John F.|date=1982|title=The Minimum Sum of Absolute Errors Regression: A State of the Art Survey|url=https://www.jstor.org/stable/1402501?origin=crossref|journal=International Statistical Review / Revue Internationale de Statistique|language=en|volume=50|issue=3|pages=317|doi=10.2307/1402501}}</ref> ==== Vlerësim Adaptiv ==== Nëse supozojmë se termat e gabimit janë të pavarur nga regresorët, <math>\varepsilon_i \perp \mathbf{x}_i</math>, atëherë vlerësuesi optimal është MLE me 2 hapa, ku hapi i parë përdoret për të vlerësuar në mënyrë jo parametrike shpërndarjen e termit të gabimit.<ref>{{Cite journal|last=Stone|first=Charles J.|date=1975-03-01|title=Adaptive Maximum Likelihood Estimators of a Location Parameter|url=https://projecteuclid.org/journals/annals-of-statistics/volume-3/issue-2/Adaptive-Maximum-Likelihood-Estimators-of-a-Location-Parameter/10.1214/aos/1176343056.full|journal=The Annals of Statistics|language=en|volume=3|issue=2|doi=10.1214/aos/1176343056|issn=0090-5364}}</ref> === Teknika të tjera vlerësimi === [[Skeda:Thiel-Sen_estimator.svg|parapamje|Krahasimi i vlerësuesit Theil-Sen (i zi) dhe regresionit linear të thjeshtë (blu) për një grup pikash me vlera të jashtëzakonshme]] * '''Regresioni linear Bayesian''' zbaton kornizën e statistikave Bayesian në regresionin linear. (Shih gjithashtu regresionin linear shumëvariabël Bayesian .) Në veçanti, koeficientët e regresionit β supozohet të jenë [[Ndryshorja e rastit|variabla të rastësishëm]] me një shpërndarje paraprake të specifikuar. Shpërndarja paraprake mund të paragjykojë zgjidhjet për koeficientët e regresionit, në një mënyrë të ngjashme (por më të përgjithshme se) regresioni i kreshtës ose regresioni lasso . Përveç kësaj, procesi i vlerësimit Bayesian nuk prodhon një vlerësim të vetëm pikësor për vlerat "më të mira" të koeficientëve të regresionit, por një [[Probabiliteti i pasëm|shpërndarje të tërë posteriore]], duke përshkruar plotësisht pasigurinë që rrethon sasinë. Kjo mund të përdoret për të vlerësuar koeficientët "më të mirë" duke përdorur mesataren, modën, medianën, çdo kuantil (shih regresionin kuantil ) ose çdo funksion tjetër të shpërndarjes posteriore. * '''Regresioni kuantil''' përqendrohet në kuantilet e kushtëzuara të ''y'' duke pasur parasysh ''X-in,'' në vend të mesatares së kushtëzuar të ''y'' duke pasur parasysh ''X-in'' . Regresioni linear kuantil modelon një kuantil të veçantë të kushtëzuar, për shembull medianën e kushtëzuar, si një funksion linear β <sup>T</sup> ''x'' të parashikuesve. * '''Modelet e përziera''' përdoren gjerësisht për të analizuar marrëdhëniet e regresionit linear që përfshijnë të dhëna të varura kur varësitë kanë një strukturë të njohur. Zbatimet e zakonshme të modeleve të përziera përfshijnë analizën e të dhënave që përfshijnë matje të përsëritura, të tilla si të dhënat gjatësore ose të dhënat e marra nga marrja e mostrave në grup. Ato përgjithësisht përshtaten si modele parametrike, duke përdorur gjasat maksimale ose vlerësimin Bayesian. Në rastin kur gabimet modelohen si variabla [[Shpërndarja normale|normale]] të rastësishme, ekziston një lidhje e ngushtë midis modeleve të përziera dhe katrorëve më të vegjël të përgjithësuar.<ref>{{Cite journal|last=Goldstein|first=H.|date=1986|title=Multilevel mixed linear model analysis using iterative generalized least squares|url=https://academic.oup.com/biomet/article-lookup/doi/10.1093/biomet/73.1.43|journal=Biometrika|language=en|volume=73|issue=1|pages=43–56|doi=10.1093/biomet/73.1.43|issn=0006-3444}}</ref> Vlerësimi i efekteve fikse është një qasje alternative për të analizuar këtë lloj të dhënash. * '''Regresioni i komponentëve kryesorë''' (PCR)<ref name="Hawkins-1973">{{Cite journal|last=Hawkins|first=Douglas M.|year=1973|title=On the Investigation of Alternative Regressions by Principal Component Analysis|journal=Journal of the Royal Statistical Society, Series C|language=en|volume=22|issue=3|pages=275–286|doi=10.2307/2346776|jstor=2346776}}</ref><ref name="Jolliffe-1982">{{Cite journal|last=Jolliffe|first=Ian T.|year=1982|title=A Note on the Use of Principal Components in Regression|journal=Journal of the Royal Statistical Society, Series C|language=en|volume=31|issue=3|pages=300–303|doi=10.2307/2348005|jstor=2348005}}</ref> përdoret kur numri i variablave parashikues është i madh, ose kur ekzistojnë korrelacione të forta midis variablave parashikues. Kjo procedurë me dy faza së pari zvogëlon variablat parashikues duke përdorur analizën e komponentëve kryesorë, dhe më pas përdor variablat e reduktuara në një përshtatje regresioni OLS. Ndërsa shpesh funksionon mirë në praktikë, nuk ka asnjë arsye teorike të përgjithshme që funksioni linear më informues i variablave parashikues duhet të qëndrojë midis komponentëve kryesorë dominues të shpërndarjes shumëvariabël të variablave parashikues. Regresioni i pjesshëm i katrorëve më të vegjël është zgjerimi i metodës PCR i cili nuk vuan nga mangësia e përmendur. * '''Regresioni me këndin më të vogël'''<ref>{{Cite journal|last=Efron|first=Bradley|last2=Hastie, Trevor|last3=Johnstone, Iain|last4=Tibshirani, Robert|year=2004|title=Least Angle Regression|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-statistics_2004-04_32_2/page/406|journal=The Annals of Statistics|language=en|volume=32|issue=2|pages=407–451|arxiv=math/0406456|doi=10.1214/009053604000000067|jstor=3448465}}</ref> është një procedurë vlerësimi për modelet e regresionit linear që është zhvilluar për të trajtuar vektorë kovariantësh me dimensione të larta, potencialisht me më shumë kovariante sesa vëzhgime. * '''Vlerësuesi Theil-Sen''' është një teknikë e thjeshtë vlerësimi e fuqishme që zgjedh pjerrësinë e vijës së përshtatjes si medianën e pjerrtësive të vijave përmes çifteve të pikave të mostrës. Ai ka veti të ngjashme të efikasitetit statistikor me regresionin e thjeshtë linear, por është shumë më pak i ndjeshëm ndaj vlerave të jashtëzakonshme.<ref>{{Cite journal|last=Sen|first=Pranab Kumar|date=1968|title=Estimates of the Regression Coefficient Based on Kendall's Tau|url=https://www.jstor.org/stable/2285891?origin=crossref|journal=Journal of the American Statistical Association|language=en|volume=63|issue=324|pages=1379|doi=10.2307/2285891}}</ref> * Janë prezantuar teknika të tjera të fuqishme vlerësimi, duke përfshirë qasjen e '''mesatares së shkurtuar α''', dhe '''vlerësuesit L-, M-, S- dhe R.''' == Aplikacionet == Regresioni linear përdoret gjerësisht në shkencat biologjike, të sjelljes dhe shoqërore për të përshkruar marrëdhëniet e mundshme midis variablave. Ai renditet si një nga mjetet më të rëndësishme të përdorura në këto disiplina. === Vija e trendit === Një '''vijë trendi''' përfaqëson një trend, lëvizjen afatgjatë në të dhënat e [[Seritë kohore|serive kohore]] pasi komponentët e tjerë janë marrë në konsideratë. Ajo tregon nëse një grup i caktuar të dhënash (p.sh. PBB-ja, çmimet e naftës ose çmimet e aksioneve) është rritur ose ulur gjatë periudhës kohore. Një vijë trendi mund të vizatohet thjesht me sy përmes një grupi pikash të dhënash, por më saktë pozicioni dhe pjerrësia e tyre llogariten duke përdorur teknika statistikore si regresioni linear. Vijat e trendit zakonisht janë vija të drejta, megjithëse disa variacione përdorin polinome të shkallës më të lartë në varësi të shkallës së lakimit të dëshiruar në vijë. Vijat e trendit përdoren ndonjëherë në analizat e biznesit për të treguar ndryshimet në të dhëna me kalimin e kohës. Kjo ka avantazhin e thjeshtësisë. Vijat e trendit përdoren shpesh për të argumentuar se një veprim ose ngjarje e caktuar (siç është trajnimi ose një fushatë reklamuese) shkaktoi ndryshime të vëzhguara në një moment në kohë. Kjo është një teknikë e thjeshtë dhe nuk kërkon një grup kontrolli, dizajn eksperimental ose një teknikë të sofistikuar analize. Megjithatë, ajo vuan nga mungesa e vlefshmërisë shkencore në rastet kur ndryshime të tjera të mundshme mund të ndikojnë në të dhëna. === Epidemiologjia === Provat e hershme që lidhin [[Pirja e duhanit|pirjen e duhanit]] me vdekshmërinë dhe [[Sëmundja|morbiditetin]] erdhën nga studimet vëzhguese që përdorin analizën e regresionit. Për të zvogëluar korrelacionet e rreme kur analizojnë të dhënat vëzhguese, studiuesit zakonisht përfshijnë disa variabla në modelet e tyre të regresionit përveç variablit me interes parësor. Për shembull, në një model regresioni në të cilin pirja e duhanit është variabli i pavarur me interes parësor dhe variabli i varur është jetëgjatësia e matur në vite, studiuesit mund të përfshijnë arsimin dhe të ardhurat si variabla shtesë të pavarura, për të siguruar që çdo efekt i vëzhguar i pirjes së duhanit në jetëgjatësi nuk është për shkak të atyre faktorëve të tjerë socio-ekonomikë . Megjithatë, nuk është kurrë e mundur të përfshihen të gjitha variablat e mundshme ngatërruese në një analizë empirike. Për shembull, një gjen hipotetik mund të rrisë vdekshmërinë dhe gjithashtu të bëjë që njerëzit të pinë më shumë duhan. Për këtë arsye, provat e kontrolluara të rastësishme shpesh janë në gjendje të gjenerojnë prova më bindëse të marrëdhënieve shkakësore sesa mund të merren duke përdorur analizat e regresionit të të dhënave vëzhguese. Kur eksperimentet e kontrolluara nuk janë të realizueshme, variantet e analizës së regresionit, siç është regresioni i variablave instrumentale, mund të përdoren për të provuar të vlerësojnë marrëdhëniet shkakësore nga të dhënat vëzhguese. === Financë === Modeli i çmimit të aseteve kapitale përdor regresionin linear, si dhe konceptin e betës për të analizuar dhe përcaktuar sasinë e rrezikut sistematik të një investimi. Kjo vjen direkt nga koeficienti beta i modelit të regresionit linear që lidh kthimin e investimit me kthimin e të gjitha aseteve me risk. === Ekonomi === Regresioni linear është mjeti empirik mbizotërues në [[Shkenca ekonomike|ekonomi]] . Për shembull, përdoret për të parashikuar shpenzimet e konsumit,<ref>{{Cite book|last=Deaton|first=Angus|title=Understanding consumption|date=2009|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-828824-4|edition=repr|series=Clarendon lectures in economics|location=Oxford|language=en}}</ref> shpenzimet për investime fikse, investimet në inventar, blerjet e [[Eksporti|eksporteve]] të një vendi,<ref name="Krugman-2012" /> shpenzimet për [[Importi|importe]],<ref name="Krugman-2012">{{Cite book|last=Krugman|first=Paul R.|title=International Economics: Theory and Policy|url=https://archive.org/details/internationaleco0000krug_u1h9|last2=Obstfeld|first2=M.|last3=Melitz|first3=Marc J.|publisher=Pearson|year=2012|isbn=978-0-273-75409-1|edition=9th global|location=Harlow|language=en}}</ref> kërkesën për të mbajtur asete likuide,<ref>{{Cite book|last=Laidler|first=David E. W.|title=The demand for money|date=1993|publisher=HarperCollins College Publishers|isbn=978-0-06-501098-5|edition=4th|series=The HarperCollins series in economics|location=New York|language=en}}</ref> [[Ekonomia e punës|kërkesën për punë]],<ref name="Smith-2008" /> dhe ofertën e punës .<ref name="Smith-2008">{{Cite book|last=Ehrenberg|title=Modern Labor Economics|last2=Smith|publisher=Addison-Wesley|year=2008|isbn=978-0-321-53896-3|edition=10th international|location=London|language=en}}</ref> === Shkenca mjedisore === Regresioni linear gjen zbatim në një gamë të gjerë aplikimesh të shkencës mjedisore, siç janë përdorimi i tokës,<ref>{{Cite journal|last=Hoek|first=Gerard|last2=Beelen|first2=Rob|last3=de Hoogh|first3=Kees|last4=Vienneau|first4=Danielle|last5=Gulliver|first5=John|last6=Fischer|first6=Paul|last7=Briggs|first7=David|date=2008|title=A review of land-use regression models to assess spatial variation of outdoor air pollution|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1352231008005748|journal=Atmospheric Environment|language=en|volume=42|issue=33|pages=7561–7578|doi=10.1016/j.atmosenv.2008.05.057}}</ref> [[Infeksioni|sëmundjet infektive]],<ref>{{Cite journal|last=Imai|first=Chisato|last2=Hashizume|first2=Masahiro|date=2015|title=A Systematic Review of Methodology: Time Series Regression Analysis for Environmental Factors and Infectious Diseases|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/tmh/43/1/43_2014-21/_article|journal=Tropical Medicine and Health|language=en|volume=43|issue=1|pages=1–9|doi=10.2149/tmh.2014-21|issn=1348-8945}}</ref> dhe [[ndotja e ajrit]] .<ref>{{Cite journal|last=Milionis|first=A.E.|last2=Davies|first2=T.D.|date=1994|title=Regression and stochastic models for air pollution—I. Review, comments and suggestions|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/1352231094900833|journal=Atmospheric Environment|language=en|volume=28|issue=17|pages=2801–2810|doi=10.1016/1352-2310(94)90083-3}}</ref> Për shembull, regresioni linear mund të përdoret për të parashikuar efektet në ndryshim të ndotjes nga makinat.<ref>{{Cite journal|last=Tibshirani|first=Robert|year=1996|title=Regression Shrinkage and Selection via the Lasso|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-royal-statistical-society-series-b_1996_58_1/page/266|journal=Journal of the Royal Statistical Society, Series B|language=en|volume=58|issue=1|pages=267–288|doi=10.1111/j.2517-6161.1996.tb02080.x|jstor=2346178}}</ref> Një shembull i dukshëm i këtij zbatimi në sëmundjet infektive është strategjia e rrafshimit të kurbës, e theksuar në fillim të pandemisë COVID-19, ku zyrtarët e shëndetit publik u morën me të dhëna të pakta mbi individët e infektuar dhe modele të sofistikuara të transmetimit të sëmundjeve për të karakterizuar përhapjen e COVID-19.<ref>{{Cite journal|last=Moss|first=Alex|date=2024-09-06|title=The microbiota behind the mental health epidemic|url=https://doi.org/10.31039/plic.2024.11.252|journal=Proceedings of London International Conferences|language=en|issue=11|pages=abs1|doi=10.31039/plic.2024.11.252|issn=2977-1870}}</ref> === Shkenca e ndërtimit === Regresioni linear përdoret zakonisht në studimet në fushën e shkencës së ndërtimit për të nxjerrë karakteristikat e banorëve të ndërtesës. Në një studim në fushën e rehatisë termike, shkencëtarët e ndërtimit zakonisht u kërkojnë banorëve votat e ndjesisë termike, të cilat variojnë nga -3 (ndjesia e të ftohtit) në 0 (neutral) deri në +3 (ndjesia e të nxehtit), dhe matin të dhënat e temperaturës përreth banorëve. Një temperaturë neutrale ose e rehatisë mund të llogaritet bazuar në një regresion linear midis votës së ndjesisë termike dhe temperaturës së brendshme, dhe vendosjen e votës së ndjesisë termike si zero. Megjithatë, ka pasur një debat mbi drejtimin e regresionit: regresioni i votave të ndjesisë termike (boshti y) kundrejt temperaturës së brendshme (boshti x) ose e kundërta: regresioni i temperaturës së brendshme (boshti y) kundrejt votave të ndjesisë termike (boshti x).<ref>{{Cite journal|last=Sun|first=Ruiji|last2=Schiavon|first2=Stefano|last3=Brager|first3=Gail|last4=Arens|first4=Edward|last5=Zhang|first5=Hui|last6=Parkinson|first6=Thomas|last7=Zhang|first7=Chenlu|date=2024|title=Causal thinking: Uncovering hidden assumptions and interpretations of statistical analysis in building science|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S036013232400372X|journal=Building and Environment|language=en|volume=259|pages=111530|doi=10.1016/j.buildenv.2024.111530}}</ref> === Mësimi makinerik === Regresioni linear luan një rol të rëndësishëm në nënfushën e [[Inteligjenca artificiale|inteligjencës artificiale]] të njohur si [[Mësimi makinerik|mësim makinerik]] . Algoritmi i regresionit linear është një nga algoritmet themelore [[Mësimi makinerik|të mbikëqyrura të mësimit makinerik]] për shkak të thjeshtësisë së tij relative dhe vetive të njohura.<ref>{{Citation|last=Matloff|first=Norman|title=Linear Regression Models|date=2017-09-19|url=https://doi.org/10.1201/9781315119588-2|work=Statistical Regression and Classification|pages=65–122|publisher=Chapman and Hall/CRC|language=en|isbn=978-1-315-11958-8|access-date=2025-12-07}}</ref> == Histori == [[Isak Njutoni|Isak Njutonit]] i njihet merita për shpikjen e "një teknike të caktuar të njohur sot si ''analiza e regresionit linear'' " në punën e tij mbi ekuinokset në vitin 1700, dhe shkroi të parin nga dy ekuacionet normale të metodës së zakonshme të katrorëve më të vegjël .<ref>{{Cite journal|last=Belenkiy|first=Ari|last2=Vila Echagüe|first2=Eduardo|date=2005-09-22|title=History of one defeat: reform of the Julian calendar as envisaged by Isaac Newton|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsnr.2005.0096|journal=Notes and Records of the Royal Society|language=en|volume=59|issue=3|pages=223–254|doi=10.1098/rsnr.2005.0096|issn=0035-9149}}</ref><ref>{{Citation|title=Detection of Outliers and Influential Observations in Multiple Linear Regression|date=2009|url=https://doi.org/10.1142/9789812834119_0004|work=Linear Regression Analysis|pages=129–155|publisher=WORLD SCIENTIFIC|language=en|isbn=978-981-283-410-2|access-date=2025-12-07}}</ref> Regresioni linear i katrorëve më të vegjël, si një mjet për të gjetur një përshtatje të mirë lineare të përafërt me një grup pikash, u krye nga Legendre (1805) dhe [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] (1809) për parashikimin e lëvizjes planetare. Quetelet ishte përgjegjës për ta bërë procedurën të njohur dhe për përdorimin e saj gjerësisht në shkencat shoqërore.<ref name="Stigler-1986">{{Cite book|last=Stigler|first=Stephen|url=https://archive.org/details/historyofstatist00stig|title=The History of Statistics: The Measurement of Uncertainty before 1900|publisher=Harvard|year=1986|isbn=0-674-40340-1|location=Cambridge|language=en|url-access=registration}}</ref>   == Referime == {{Reflist|2}} [[Kategoria:Faqe me adresa nga Wayback Machine që përdorin stampën e arkivës së rrjetit]] [[Kategoria:Statistikë parametrike]] 1lua10ai07le648ea1o8q112bx6xmy7 Kodra Palatine 0 392940 3002386 2973011 2026-06-27T20:43:07Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002386 wikitext text/x-wiki {{Short description|Më qëndrorja nga Shtatë Kodrat e Romës}} {{Infobox vend historik | emri = Kodra Palatine | emri_amëtar = Palatium; Collis Palatinus | gjuha_amëtare = la | emri_amëtar2 = Palatino; Colle Palatino | gjuha_amëtare2 = it | foto = Janus Quadrifons.jpg | foto_madhësia = 291 | përshkrimi = Harku i Janit në Kodrën Palatine | lokacioni = Campitelli, Romë | coordinates = {{Coord|41|53|18|N|12|29|13|E|region:IT-RM_type:mountain|display = title, inline}} | lloji = Qendër historike e formimit të Romës | churches = | palazzi = | qyteti_afërt = [[Roma]] | events = | religion = | mythology = | sculptures = }} '''Kodra Palatine''' ([[gjuha latine|latinishtja klasike]]: ''Palatium'';<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3DPalatium Lewis and Short, ''A Latin Dictionary'': ''Palatium'']</ref> [[gjuha latine|neo-latinisht]]: ''Collis/Mons Palatinus''; {{lang|it|Palatino}}), e cila është e lidhur me [[Shtatë Kodrat e Romës]] është më qëndrorja, një nga pjesët më të vjetra të qytetit; ajo është konsideruar si "bërthama e parë e [[Roma e Lashtë|Romës së Lashtë]]".<ref>{{Cite book|author=Charles Merivale|year=1880|publisher=Harper & Brothers|language=en|url=https://archive.org/details/ageneralhistory18unkngoog/page/n53/|title=A General History of Rome: From the Foundation of the City to the Fall of Augustulus, B.C. 753 – A.D. 476|location=Nju Jork|page=39}}</ref> Siti tashmë është kryesisht një muzeu i madh në qiell të hapur, ndërsa Muzeu Palatin bujt shumë zbulime nga gërmimet aty si dhe nga sitet e tjera të lashta italiane. [[Pallatet perandorake të Romës|Pallatet perandorake]] u ndërtuan aty, duke filluar me [[Augusti]]n. Përpara kohëve perandorake, kodra ishte tepër e zënë kryesisht nga shtëpitë e të pasurve. Fillimisht kodra kishte dy maja të ndara nga një lug: maja më e lartë quhej ''Palatium''; më e ulta ''Germalus'' (ose ''Cermalus''). Duke përdorur Forma Urbis perimetri i saj përfshinte {{convert|63|acres|ha}}; ndërsa katalogët rajonalë të [[shekulli IV|shekullit të IV]] përfshijnë {{convert|131| acres|ha}}.<ref>{{Cite book|editor1=Andrea Carandini|editor2=Paolo Carafa|title=The Atlas of Ancient Rome, Biography and Portraits of the City|translator=Andrew Campbell Halavais|publisher=Princeton University Press|year=2012|language=en|pages=216-217|ISBN=978-0-691-16347-5}}</ref> == Etimologjia == Sipas [[Tit Livi]]t<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0026&layout=&loc=1.5 Livy 1.5.1].</ref> (59 p.e.s. &ndash; 17 i e.s.) Kodra Palatine e mori emrin e saj nga kolonët arkadian nga Pallantioni, i emërtuar nga themeluesi i tij Pallas, biri i Likaonit. Me shumë gjasa, rrjedh nga emri ''palātum'', "palate"; [[Kuint Eni|Eniusi]] e përdor atë një herë me kuptimin "qiell" dhe ai mund të jetë i lidhur me [[gjuha etruske|fjalën etruske]] për qiell, ''falad''.<ref>Ernout and Meillet, ''Dictionnaire étymologique de la langue latine'', s.v. ''palātum''.</ref> [[Skeda:Palatine Hill from across the Circus Maximus April 2019.jpg|parapamje|majtas|408px|Pamje e Kodrës Palatine përgjatë Circus Maximus]] Emri i kodrës është origjina [[etimologjia|etimologike]] fjalës ''pallat'' dhe të bashkëlidhurat me të në gjuhët e tjera ([[Gjuha greke|greqisht]]: {{Lang|el|παλάτιον}}, {{lang|it|palazzo}}, {{lang|fr|palais}}, [[gjuha spanjolle|spanjisht]]: ''palacio'', [[gjuha portugeze|portugalisht]]: ''paço'' dhe ''palácio'', {{lang|de|Pfalz}} dhe ''Palast'', {{lang|cs|palác}}, {{lang|hr|palača}}, etj.).<ref name="OED-palace">"Palace" te ''[[Oxford English Dictionary]]''</ref> Kodra Palatine është gjithashtu origjina [[etimologjia|etimologjike]] (nëpërmjet mbiemrit latin adjective ''[[wikt:palatinus|palatinus]]'') i "[[palatine]]", një mbiemër që fillimisht nënkuptonte diçka që i përkiste pallatit të Çezarit, ose dikush që vishej me autoriten e mbretit. Më vonë përdorimi i saj do të ishte një referencë ndaj Palatinatit Gjerman.<ref name="OED">"Palatine" te ''[[Oxford English Dictionary]]''</ref><!--(login required url:) http://dictionary.oed.com.dax.lib.unf.edu/cgi/entry/50169581?query_type=word&queryword=palatine--> Posti i kontit palatin gjerman (''Pfalzgraf'') e ka origjinën e tij nga ''comes palatinus'', një post i mëparshëm në Periudhën Merovinge dhe Karolinge.<ref name="keller-medieval-france-ency">{{Cite encyclopedia|last=Stowe|first=George B.|title=Palatinates|editor-last1=Kibler|editor-first1=William|editor-last2=Zinn|editor-first2=Grover A.|year=1995|url=https://books.google.com/books?id=XkQrDwAAQBAJ&pg=PA576|encyclopedia=Medieval France: An Encyclopedia|publisher=Garland|language=en|page=576|isbn=978-082404444-2}}</ref> Një tjetër fjalë moderne, "[[wikt:paladin|paladin]]", do të futej në përdorim për t’iu referuar ndonjë kalorësi të shquar (veçanërisht një nga Dymbëdhjetë Parët e Karlit të Madh) nën [[Karli i Madh|Karlin e Madh]] në versionin e vonë të Ciklit Karoling.{{Efn|Kjo fjalë u fut në përdorim pasi një fjalë e vjetëruar angleze "palasin" (nga frëngjishtja e vjetër ''palaisin'') do të dilte nga përdorimi.}}<ref>"Paladin" te ''[[Oxford English Dictionary]]''</ref><!--(login required url:) http://dictionary.oed.com.dax.lib.unf.edu/cgi/entry/50169459?single=1&query_type=word&queryword=paladin Retrieved November 19, 2008.--> [[Skeda:Seven Hills of Rome.svg|parapamje|347px|Një hartë skematike që tregon Shtatë Kodrat dhe Muret Serviane]] ==Mitologjia== Sipas [[Mitologjia romake|Mitologjisë Romake]], Kose Palatine ishte vendi i shpellës, të njohur Luperkal, ku u gjetën [[Remi dhe Romuli]] nga ujkonja (Lupa) që i mbajti ata gjallë. Ajo është gjithashtu kodrda mbi të cilën Romuli i rritur zgjodhi të themelonte qytetin dhe ku ai do të vriste vëllain e tij, Remin. Kjo vrasje rituale mbi Palatin formoi një pjesë të rëndësishme të identitetit romak dhe origjinës mitologjike të [[Pomerium]]. Një tjetër legjendë e zhvilluar mbi Palatin është Mundja e Kakut nga [[Herkuli]], pasi përbindëshi kishte grabitur disa lopë. [[Herkuli]] e goditi Kakun me kopanin e tij karakteristik aq fort sa i formoi një shkëmb në këndin jug-lindor të kodrës, ku do të ndërtoheshin një palë shkallë që bartin emrin e tij.<ref>CACUS: Giant of the Land of Latium". theoi.com.</ref> ==Historia== Roma e ka origjinën e saj në Palatin. Gërmimet kanë treguar se njerëz kanë jetuar në zonë që nga [[shekulli X p.e.s.]].<ref>{{Cite web|url=https://www.worldbyisa.com/palatine-hill-the-cradle-of-the-city-of-rome/|title=Palatine Hill: The Cradle of the City of Rome – World by Isa|date=8 prill 2020|language=en}}</ref> Gërmimet e kryera mbi kodër në vitin [[1907]] dhe prapë në vitin [[1948]] nxorën në dritë një grup kasollesh që besohet se kanë qenë përdorur për qëllime mortore midis [[shekulli IX p.e.s.|shekujve të IX]] dhe të [[shekulli VII p.e.s.|të VII p.e.s.]], afërsiht në periudhën kur Roma u themelua.<ref>[https://www.world-archaeology.com/great-discoveries/palatine-hill/ World Archeology 03MAR2011]</ref> [[Skeda:Palatin-legende.jpg|parapamje|majtas|435px|[[Pallatet perandorake të Romës|Pallatet mbi Palatin]]]] Pallantium ishte një qytet i lashtë pranë Lumit Tiber në Gadishullin Italian. [[Mitologjia romake]], siç tregohet për shembull te [[Eneida]] e [[Virgjili]]t, pohon se qyteti u themelua nga Evanderi i Pallenes dhe grekë të tjerë të lashtë diku para [[Lufta e Trojës|Luftës së Trojës]]. Gjithashtu, [[Dionisi i Halikarnasit]] shkruan se romakët thonë se qyteti u themelua nga grekët nga Pallantioni i Arkadisë, rreth gjashtëdhjetë vjetë para Luftës Trojane me udhëheqës Evanderin. Miti i orgjinës së qytetit ishte domethënës në mitologjinë e lashtë romake, pasi Pallantioni u bë një nga qytetet që u bashkua më vonë me [[Roma e Lashtë|Romën e Lashtë]], duke e lidhur në këtë mënyrë orgjinën e Romës me heronjë e lashtë grekë. Qytete të tjera në zonë u themeluan nga [[Fiset Italike|fise të ndryshme italike]]. [[Virgjili]] pohon se Evanderi e emërtoi qytetin në nder të paraardhësit të tij, Pallas, megjithëse [[Pausania]] ashtu si dhe [[Dionisi i Halikarnasit]] thotë se qyteti i lindjes së Evanderit ishte Pallantioni dhe kështu ai e emërtoi qytetin e ri sipas atij në Arkadi. [[Dionisi i Halikarnasit]] gjithashtu përmend se disa shkrimtarë, duke përfshirë [[Polibi|Polibin e Megalopolit]], thonë se qyteti u emërtua sipas Pallas, që ishte djali i [[Herakliu]]t dhe Lavinias, vajzës së Evanderit dhe kur ai vdiq gjyshi i tij ndërtoi një varr për të mbi kodër dhe e quajti vendin Pallantion, sipas tij. [[Skeda:Palatine Hill from Colosseum 2011 1.jpg|parapamje|381px|Kodra Palatine e parë nga [[Koloseumi]]]] Sipas [[Tit Livi]]t, pas emigrimit të [[Sabinët|sabinëve]] dhe [[Albanët (latinë)|albanët]] për në Romë, romakët origjinalë jetuan mbi Kodrën Palatine.<ref>[[Tit Livi]], ''Ab Urbe Condita Libri'', 1:33</ref> Kodra Palatine ishte gjithashtu vendi i festivalit të lashtë të Luperkalias. Shumë romakë të pasur të [[Republika Romake|Periudhës Republikane]] ({{Rreth|[[509 p.e.s.]]}} – 44 p.e.s.) kishte rezidencën e tyre aty. Nga fillimi i [[Perandoria Romake|Perandorisë]] (27 p.e.s.) [[Augusti]] do të ndërtonte pallatin e tij aty dhe gradualisht kodra u bë domeni ekskluziv i perandorëve; rrënojat e pallateve e të paktën [[Augusti]]t (27 p.e.s. – 14 i e.s.), [[Tiberi]]t (14–37 i e.s.) dhe Domicianit (81–96 i e.s.) mund të shihen akoma aty. [[Skeda:Palatineterracing.jpg|parapamje|majtas|347px|Mure masive të kompleksit ndërtimor perandorak mbi kodër.]] [[Augusti]] ndërtoi gjithashtu një [[Tempulli i Apollonit Palatin|tempull për Apolloni]] aty. Zjarri i Madh i Romës në vitin 64 të e.s. do të shkatërronte pallatin e [[Neroni]]t, Domus Transitoria, por ai e zëvendësoi atë në vitin 69 me Domus Aurea edhe më të madh, mbi të cilin do të ndërtohej në vijim Pallati i Domicianit.<ref>Amanda Claridge, 1998, [https://books.google.com/books?id=xtoVDAAAQBAJ ''Rome, An Oxford Archaeological Guide''], {{ISBN|0-19-288003-9}}, fq. 120</ref> Nga [[shekulli XVI]], kodra zotërohej nga Familja Farnese dhe do të zihej nga Kopshtet Farnese, akoma të ruajtura pjesërisht mbi mbetjet e Domus Tiberiana. Në majë të kodrës, midis Domus Flavia dhe Domus Augustana, do të ndërtohej Villa Mattei në [[shekulli XVI|shekullin e XVI]], pastaj, rreth vitit [[1830]] e blerë nga Scot Charles Mills, i cili e ktheu atë në një vilë të rafinuar neo-gotike. Në fund të shekullit të XIX, vila u shndërrua në një konvent. Kjo do të shkatërrohej pjesërisht nga viti [[1928]] për të lejuar gërmime dhe në pjesën e mbijetuar u ndërtua Muzeu Palatine. ==Monumentet== [[Skeda:Guide to Italy and Sicily (1911) (14579345070).jpg|parapamje|347px|Plani i Kodrës Palatine me ndërtesat moderne të mbivendosura]] Duke mbizotëruar vendin e Pallatit të Domicianit, i cili u rindërtua gjerësisht gjatë sundimit të tij mbi ndërtimet e mëparshme të [[Neroni]]t. Perandorët e mëvonshëm, veçanërisht ata të Dinastisë Severane, bënë shtesa domethënëse ndaj ndërtesave, në mënyrë të shquar Domus Severiana. * Pallati i Domicianit * Domus Severiana * Tempulli i Kibelës * Septizodium * Domus Transitoria ===Tempulli i Apollonit Palatin=== {{Excerpt|Tempulli i Apollonit Palatin|subsections=yes|hat=noinline=yes|files=0}} ===Shtëpitë e Livias dhe Augustit=== Shtëpia e Livias, gruaja e [[Augusti]]t, tradicionalisht i atribuohet asaj bazuar vetëm mbi emrin e përgjithshëm mbi një tub plumbi dhe faktorë rrethanorë siç është afërsia me Shtëpinë e Augustit.<ref>{{Cite web|url=https://www.historvius.com/the-house-of-livia-729/|title=The House of Livia - Rome, Italy - History and Visitor Information|website=Historvius.com|language=en|access-date=24 dhjetor 2025|archive-date=29 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240629104532/http://www.historvius.com/the-house-of-livia-729/|url-status=dead}}</ref> Ndërtesa gjendet afër Tempullit të Magna Mater në skajin perëndimor të kodrës, mbi një tarracë më të ulët nga tempulli. Shquhet për afresket e saj. ===Shtëpia e Tiberit=== E njohur si Domus Tiberiana, pasi rezidenca origjinale u ndërtua nga [[Tiberi]], megjithëse ai do ta kalonte shumë nga koha e tij në pallatet e tij të tjera në [[Kampania]] dhe Kapri. Më vonë do të përfshihej në Domus Transitoria të [[Neroni]]t.<ref>Encyclopedia of the Roman Empire, fq. 184p.</ref> Një pjesë e mbetjeve të saj gjenden në Kopshtet e tanishme Farnese. ==Gërmimet== Që gjatë sundimit të Augustit një zonë e Kodrës Palatine qe subjekt i një lloj ekspedite [[arkeologjia|arkeologjike]] e cila zbuloi fragmente poçesh dhe veglas të [[Koha e Bronzit|Periudhës së Bronzit]]. Ai deklaroi se këtë vend "qytetin origjinal të Romës." Arkeologjia moderne ka identifikuar dëshmi të vendbanimit të Periudhës së Bronzit në zonë që janë më të hershme se [[Themelimi i Romës]]. [[Skeda:Casa di Livia 01.jpg|parapamje|majtas|358px|Foto e ''Domus Livia'' poshtë së cilës mendohet se është zbuluar Luperkali]] Gërmime intensive arkeologjike do të fillonin në [[shekulli XVIII|shekullin e XVIII]] duke kulminuar në fundin e shekullit të XIX, pas shpalljes së Romës kryeqytet të [[Mbretëria e Italisë|Mbretërisë së Italisë]]. Zbulimet vijuan në mënyrë sporadike përgjatë shekullit të XX deri në kohën e tanishme. Në vitin [[2006]], arkeologët shpallën zbulimin e Shtëpisë Palatine, që besohej se ishte vendlindja e perandorit të parë të [[Roma e Lashtë|Romës]], [[Augusti]]t.<ref>Për një rrëfim klasik të lindjes (dhe vendlindjes) së [[Augusti]]t, shiko: [[Svetoni]]n, ''Jeta e Augustit'', 5.</ref> Një seksion i korridorit dhe fragmente të tjera nën kodër u zbuluan dhe u përshkruan si "një shtëpi shumë e lashtë aristokrate." Shtëpia dy-katëshe duket se është ndërtuar përreth atriumit, me mure të afreskuara dhe dysheme me mozaikë, si dhe e vendosur përgjatë shpatit të Kodrës Palatine që shikon mbi [[Koloseumi]]n dhe Harkun e Kostandinit. Shtëpitë e Periudhës Republikane mbi Palatin ishin nënvendosur ndaj pallateve të mëvonshme pas Zjarrit të Madh të Romës (64 i e.s.), por në dukje kjo nuk ishte dhe ndoshta do të ruhej për një arsye të rëndësishme. Mbi katin përdhes, hapeshin tre dyqane kundrejtë Via Sacra. Vendndodhja e ''[[domus]]'' është domethënëse për shkak të afërsisë së saj potenciale ndaj ''Curiae Veteres'', faltores më të hershme të ''curieve'' të Romës.<ref>[[Varroni]] ''Linguae Latinae'' 5.155; [[Sekst Pompeius Festi, L 174; [[Taciti]] ''Annales'' 12.24</ref> Në vitin [[2007]] shpella legjendare Luperkal u pretendua se u zbulua nën mbetjet e ''Domus Livia'' (Shtëpia e Livias) mbi Palatin. Arkeologët hasën zgavrën 16-metra të thellë, ndërsa po restauronin pallatin në degradim, me një tavan kupolë të dekoruar pasurisht, të veshur me mozaikë dhe guacka deti.<ref>{{Cite web|title=Sacred Cave of Rome's Founders Found, Scientists Say|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/01/070126-rome-palatine.html|date=janar 2007|website=News.nationalgeographic.com|language=en|url-status=dead|archive-date=19 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819183841/https://news.nationalgeographic.com/news/2007/01/070126-rome-palatine.html}}</ref> Luperkali me gjasa ishte shndërruar në një faltore nga [[romakët]] në shekujt e mëvonshëm. Shumë të tjerë e kanë mohuar identifikimin e saj me Luperkalin mbështetur në të dhëna topografike dhe stilistike, dhe besojnë se ''grotto'' është në fakt një ''nymphaeum'' ose ''triclinium'' nëntokësor nga Periudha [[Neroni]]ane.<ref>{{Cite news|author=Silvia Aloisi|title=Expert doubts Lupercale 'find'|url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22813219-12377,00.html|newspaper=The Australian|date=24 nëntor 2007|language=en|archive-date=24 nëntor 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071124214653/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22813219-12377,00.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=È uno splendido ninfeo, ma il Lupercale non era lì|newspaper=La Repubblica|date=23 nëntor 2007|language=it|url=http://roma.repubblica.it/dettaglio/%C3%88-uno-splendido-ninfeo-ma-il-Lupercale-non-era-li/1392770|archive-date=26 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126035614/https://roma.repubblica.it/dettaglio/%C3%88-uno-splendido-ninfeo-ma-il-Lupercale-non-era-li/1392770}}</ref><ref>{{Cite news|last=Schulz|first=Matthia|title=Is Italy's Spectacular Find Authentic?|newspaper=Spiegel Online|url=http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,520440,00.html|date=29 nëntor 2007|language=en, de|archive-date=2 shkurt 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202092806/http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,520440,00.html}}</ref> == Shiko gjithashtu == {{Div col|rules=yes|colwidth=13em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Palatine]] * [[Origjina e Romës]] * [[Virgjili]] ** [[Eneida]] * [[Herkuli]] * [[Herakliu]] * [[Lufta e Trojës]] * [[Remi dhe Romuli]] * [[Romulus|Romuli]] * [[Vendi i shenjtë natyror]] * [[Korijet e shenjta]] * [[Malet e shenjta]] * [[Pallati Apostolik]] * [[Domus Sanctae Marthae]] * [[Palazzo Capranica]] * [[Pallati Presidencial “Quirinale”]] * [[Palazzo Skanderbeg]] * [[Jus]] * [[Civitas]] * [[Municipium]] * [[Alba Longa]] * [[Albanët (latinë)]] * [[Bovillae]] * [[Romakët në Afrikën Nën-Sahariane]] * [[Labici]] * [[Amfiteatri Romak]] * [[Anijet Romake]] * [[Arkitektura Romake]] * [[Arkitektura e Teatrove Romake]] * [[Besimet e lashta mesdhetare]] * [[Magjistratët romakë]] * [[Magjistratët e Perandorisë Romake]] * [[Dux]] * [[Cirku Romak]] * [[Panteoni, Romë]] * [[Clivus Palatinus]] * [[Curia Calabra]] * [[Cursus honorum]] * [[Çitadela]] * [[Dashuria Greke]] * [[Di Manes]] * [[Domus]] * [[Enea Ankiziadi]] * [[Equites]] * [[Feja romake]] * [[Festivalet Romake]] * [[Fiset Italike]] * [[Folklori Romak]] * [[Forumet Romake]] * [[Harku i Triumfit]] * [[Horacët dhe Kuriacët]] * [[Insula (ndërtesë)]] * [[Insula (hapsirë urbane)]] * [[Kalendari Romak]] * [[Kolona e Fitores]] * [[Koloseumi]] * [[Konsulli Romak]] * [[Kopshtet romake]] * [[Kultura e Romës së lashtë]] * [[Kuvendet Romake]] * [[Lapis manalis]] * [[Larja në Romën e Lashtë]] * [[Latinët e Lashtë]] * [[Latium]] * [[Lidhja Latine]] * [[Limes Britannicus]] * [[Llaçi romak]] * [[Luftërat Romako-Latine]] * [[Lupanari]] * [[Marrdhëniet Indiano-Romake]] * [[Marrdhëniet Sino-Romake]] * [[Mare Nostrum]] * [[Marina Romake]] * [[Miliarium Aureum]] * [[Misteret greko-romake]] * [[Mitologjia romake]] * [[Mjekësia Romake]] * [[Monarkia romake]] * [[Mundus Cereris]] * [[Muri i Antoninit]] * [[Njësitë matëse romake]] * [[Optimates dhe populares]] * [[Orcus]] * [[Pallatet perandorake të Romës]] * [[Patricët romakë]] * [[Caput Mundi]] * [[Plaçkitja Visigote e Romës]] * [[Plebejtë]] * [[Pomerium]] * [[Remi dhe Romuli]] * [[Roma e Lashtë]] * [[Roma quadrata]] * [[Romanitas]] * [[Romanizimi (kulturor)]] * [[Sabinët]] * [[Samnitët]] * [[Selitë perandorake romake]] * [[Shtatë Kodrat e Romës]] * [[Shtetësia Romake]] * [[Shtëpia Romake]] * [[Skulptura Romake]] * [[Spektaklet Romake]] * [[Tempulli i Apollonit Palatin]] * [[Tempulli Romak]] * [[Themelimi i Romës]] * [[Thermae]] * [[Traditat romake të emërtimit]] * [[Tregtia romake me Indinë]] * [[Triumfi Romak]] * [[Ujësjellësi Romak]] * [[Umbilicus urbis Romae]] * [[Ura e Trajanit]] * [[Ura romake]] * [[Urbanistika Romake]] * [[Urbs]] * [[Ushtria Romake]] * [[Vallum]] * [[Vicus]] * [[Vila Romake]] * [[Villa rustica]] * [[Vivarium]] * [[Zgjedhjet në Republikë Romake]] * [[Zjarrfikja në Romën e Lashtë]] {{Div col end}} == Shënime == {{Notelist}} ==Citime fundore== {{Reflist|39em}} ==Bibliografia== {{Refbegin|41em|indent=yes}} ===Burime të lashta=== {{Refbegin|41em|indent=yes}} * {{Cite book|author=Apiani i Aleksandrisë|author-link=Apiani|title=Historia Romana (Ῥωμαϊκά)|volume=VII e VIII|language=grc}} Versioni anglisht [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html këtu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151120053128/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html |data=20 nëntor 2015 }}. * {{Cite book|author=Publius Elius Aristides|editor=Charles Allison Behr|year=1986|url=https://books.google.al/books?id=vsgUAAAAIAAJ&lpg=PP9&pg=PA388|title=The Complete Works|volume=I: Orationes I-XVI, With an Appendix Containing the Fragments and Inscriptions|publisher=Brill Archive|language=en|isbn=978-90-04-07844-4}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|editor1=Niall Rudd|year=1998|url=https://books.google.al/books?id=Fo37_E0HCBwC&lpg=PT6&pg=PT67|title=The Republic and The Laws|editor2=Jonathan Powell|isbn=978-0-19-283236-8|language=en|publisher=[[Oxford University Press]]}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|editor=George Long|year=1855|url=https://books.google.al/books?id=B9cLAAAAYAAJ&pg=PA380|title=M. Tullii Ciceronis Orationes: With A Commentary|volume=II|publisher=George Bell, Whitaker and co.|language=en}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|title=De officiis|editor=Walter Miller|url=https://archive.org/details/deoffiiciiswithen00ciceuoft/page/1/|publisher=William Heinemann ltd.|year=1928|language=en}} * [[Dion Kasi|Kasius Dion Koceiani]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html Historia Romana]; (Versioni anglisht) * [[Dionisi i Halikarnasit]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html Antiquitates Romana]. * [[Eutropi]], [[Wikisource:la:Breviarium historiae romanae|''Breviarium historiae romanae'' (teksti latin), I-X]]. * {{Cite book|author1=Mark Porcius Katoni|author2=Mark TerencVarroni|author2-link=Varroni|author3=Lucius Junius Moderat Kolumela|author-link=Lucio Giunio Moderato Columella|url=https://gallica.bnf/fr/ark:/12148/bpt6k2820632|author4=Rutilius Taur Emilian Paladi|title=Les Agronomes latins: Caton, Varron Columelle, Palladius|translator=Charles-François Saboureux de La Bonneterie|year=1864|via=Gallica|publisher=Firmin Didot Fréres|language=fr}}{{Lidhje e vdekur}} * {{Cite book|author1=Gaius Sallustius Krispi|author2=Jul Çezari|author2-link=Jul Çezari|url=https://archive.org/details/sallustejulesc00salluoft/page/|author3=Vellej Paterkuli|author3-link=Vellej Paterkuli|author4=Lucius Ane Flori|author4-link=Luc An Flori|title=Salluste, Jules César, C. Velléius Paterculus et A. Florus: œuvres completes avec la traduction en français|editor=Désiré Nisard|year=1850|publisher=Firmin Didot frères|language=fr, la}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1834|url=https://books.google.al/books?id=BLBmJCvaDokC|title=The History of Rome (Ab Urbe Condita)|editor=George Baker|volume=I|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1835|url=https://books.google.al/books?id=K-OCUOmiCNcC|title=Ab Urbe Condita|editor=George Baker|volume=II|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Plini i Vjetri|author-link=Plini Plaku|title=Naturalis Historia|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:latinLit:phi0978.phi001.perseus-lat1:8.1|year=1906|publisher=Teubner|language=en|editor=Karl Friedrich Theodor Mayhoff}} * {{Cite book|author=Plini i Riu|author-link=Plini i Riu|year=1890|url=https://books.google.al/books?id=ikfJdoGyecgC&pg=72|title=The Letters of the Younger Pliny|publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.|translator=John Delaware Lewis|language=en|location=Londër, Angli}} * {{Cite book|author=Plutarku|author-link=Plutarku|title=Plutarch’s Lives Translated from the Original Greek|url=https://archive.org/details/plutarchslives01plut_0/page/57/|editor1=John Langhorne|editor2=William Langhorne|volume=1|publisher=Harper & Brothers|year=1878|language=en}} * {{Cite book|author=Polibi|author-link=Polibi|editor=H. J. Edwards|title=The Histories|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/home.html|publisher=Harvard University Press|date=1922–1927|translator=William Roger Paton|language=en}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|year=1998|url=https://archive.org/details/seneca.-lettere-a-lucilio-ocr-1995_202509/page/852/|title=Lettere a Lucilio|editor=Umberto Boella|publisher=Unione Tipografico-Editrice Torinese|language=it|isbn=88-02-02664-5}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|url=https://archive.org/details/physicalsciencei00seneiala/|title=Phycical Science in the Time of Nero: Being a Translation of the Quaestiones Naturales of Seneca|editor=Archibald Geikie|translator=John Clarke|publisher=Macmillan and Co.|year=1910|language=en}} * {{Cite book|author=Straboni|author-link=Straboni|title=The Geography|date=1917–1932|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/home.html|language=en|translator=H. L. Jones|publisher=Harvard University Press}} * {{Cite book|author=Publius Kornelius Taciti|author-link=Taciti|editor=Moses Hadas|url=https://archive.org/details/church-and-brodribb-complete-works-1942-en/page/|title=The Complete Works of Tacitus: The Annals – The Hisstory – The Life of Cnaeus Julius Agricola – Germany and Its Tribes – A Dialogue on Oratory|translator1=Alfred John Church|translator2=William Jackson Brodribb|publisher=Random House|language=en|year=1942|isbn=978-039430953-8}} {{Refend}} ===Burime historiografike moderne=== {{Refbegin|41em|indent=yes}} * {{cite book|last=Abbott|first=Frank Frost|title=Municipal Administration in the Roman Empire|url=https://archive.org/stream/municipaladminis032553mbp#page/n27/|first2=Allan Chester|last2=Johnson|year=1926|location=Prinston|publisher=Princeton University Press|language=en}} * {{Cite book|author1=Maria Antonietta Lozzi Bonaventura|title=Roma antica. Viaggio nel tempo alla scoperta della location eterna|year=2009|publisher=Guide ITER|location=Subiaco|isbn=978-88-8177-143-1|language=it}} * {{Cite book|last=Brizzi|first=Giovanni|title=Storia di Roma. 1. Dalle origini ad Azio|year=1997|publisher=Pàtron|location=Bolonja|language=it}} * {{Cite book|author=J. B. Bury|title=History of the Later Roman Empire|location=Londër|publisher=Macmillan|year=1889|language=en|volume=1}} * {{Cite book|author=Andrea Carandini|chapter=Palatino, Velia e Sacra via: paesaggi urbani attraverso il tempo|title=Workshop di Archeologia Classica|publisher=Quaderni|language=it|year=2004}} * Andrea Carandini, ''La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà'', Torino, 1998. * {{Cite journal|author=Andrea Carandini|title=Sulle orme di Schliemann a Roma: alle origini della Città e dello Stato|journal=Archeologia viva, rivista bimestrale|language=it}} * {{Cite book|editor=Andrea Carandini|title=Atlante di Roma antica|publisher=Mondadori Electa|language=it|location=Milano|year=2012|isbn=978-88-370-8510-0}} * {{Cite book|editor1=Andrea Carandini|editor2=Paolo Carafa|title=The Atlas of Ancient Rome, Biography and Portraits of the City|translator=Andrew Campbell Halavais|publisher=Princeton University Press|year=2012|language=en|pages=216-217|ISBN=978-0-691-16347-5}} * {{cite book|author=Andrea Carandini|title=La Roma di Augusto in 100 monumenti|year=2014|publisher=Utet|language=it|location=Novara|isbn=978-88-511-2093-1}} * {{Cite book|last=Claridge|first=Amanda|title=Rome: An Oxford Archaeological Guide|url=https://books.google.com/books?id=xtoVDAAAQBAJ&q=%22Horreum+OR+Horrea%22|year=1998|language=en|location=Oksford|publisher=[[Oxford University Press]]|ISBN=0-19-288003-9}} * {{Cite book|first=Filippo|last=Coarelli|title=Guida archeologica di Roma|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|year=1984}} * {{Cite book|first=Filippo|last=Coarelli|title=I santuari, il fiume, gli empori|publisher=Einaudi Editore|year=2007|series=Storia Einaudi dei Greci e dei Romani|volume=13|language=it|location=Milano}} * {{Cite book|author=Tim Cornell|year=1995|title=The Beginnings of Rome: Italy and Rome from the Bronze Age to the Punic Wars|url=https://archive.org/details/beginningsofrome0000corn|publisher=Routledge|language=en}} * {{Cite book|author=Tim Cornell|year=2000|chapter=The City-State in Latium|editor=Mogens Herman Hansen|title=A Comparative Study of Thirty City-state Cultures|publisher=Kgl. Danske Videnskabernes Selskab|language=en|page=212-214}} * {{Cite book|editor=Mauro Cristofani|title=La grande Roma dei Tarquini|publisher=L'Erma di Bretschneider|language=it|location=Roma|year=1990|isbn=88-7062-684-9}} * {{Cite book|last1=Dillon|first1=Matthew|last2=Garland|first2=Lynda|title=Ancient Rome: From the Early Republic to the Assassination of Julius Caesar|year=2005|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-041522458-1}} * {{Cite book|editor=Andrew Erskine|title=A Companion to Ancient History|publisher=John Wiley & Sons|language=en|year=2012|isbn=978-1-118-58153-7}} * {{Cite book|author=Emilio Gabba|display-authors=et al.|title=Introduzione alla storia di Roma|year=1999|publisher=LED|location=Milano|isbn=88-7916-113-X|language=it}} * {{Cite web|last=Gentile|first=Antonio|date=26 prill 2019|title=Le strade portano tutte a Roma Capitale: "Caput Mundi"|url=https://www.ilpopolo.news/le-strade-portano-tutte-a-roma-capitale-caput-mundi/|access-date=20 maj 2023|website=IL POPOLO|language=it-IT}} * {{Cite book|author=Andrea Giardina|title=Roma Antica|year=2008|publisher=Editori Laterza|location=Roma-Bari|isbn=978-88-420-7658-2|language=it}} * {{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-the-decline-and-fall-of-the-roman-empire/741B385CB8EEA8A14163430E872EDF34|volume=4|year=2015|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113933357-3}} * {{Cite journal|last=Gillett|first=Andrew|title=Rome, Ravenna and the Last Western Emperors|url=https://www.jstor.org/stable/40311008|journal=Papers of the British School at Rome|publisher=British School at Rome|year=2001|volume=69|issue=69|language=en|doi=10.1017/S0068246200001781|jstor=40311008|pages=131–167}} * {{Cite book|author1=Marcel Le Glay|author2=Jean-Louis Voisin|author3=Yann Le Bohec|url=https://books.google.al/books?id=p4fVAAAACAAJ|title=Storia romana|year=2002|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1508779-9}} * {{Cite book|author1=Gilbert J. Gorski|author2=James E. Packer|date=11 qershor 2015|url=https://books.google.com/books?id=6U4QCAAAQBAJ&pg=PA155|title=The Roman Forum: A Reconstruction and Architectural Guide|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-0-521-19244-6}} * Pierre Gros - Mario Torelli, ''Storia dell'urbanistica. Il mondo romano'', Laterza 2007. * {{Cite book|author=Erich S. Gruen|volume=1|title=The Hellenistic World and the Coming of Rome|publisher=University of California Press|year=1986|language=en}} * {{Cite book|author=Peter Heather|title=The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians|url=https://archive.org/details/fallofromanempir0000heat|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2006|language=en}} * {{cite book|last1=Heiken|first1=Grant|last2=Funiciello|first2=Renato|date=24 tetor 2013|url=https://books.google.com/books?id=6eADAQAAQBAJ&pg=PA174|last3=de Rita|first3=Donatella|title=The Seven Hills of Rome: A Geological Tour of the Eternal City|publisher=Princeton University Press|language=en|isbn=978-069113038-5}} * Léon Homo, ''Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité'', Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971. * {{Cite book|author=Karl-J. Hölkeskamp|title=Reconstructing the Roman Republic: An Ancient Political Culture and Modern Research|publisher=Princeton University Press|year=2010|language=en}} * {{Cite book|author=Christian Hülsen|title=Il Foro Romano. Storia e Monumenti|year=1905|publisher=Ermanno Loescher|language=it|location=Torino}} * {{Cite book|author=Christian Hülsen|title=Das Forum Romanum, seine Geschichte und seine Denkmäler|url=https://books.google.al/books?id=g4A2AAAAMAAJ|publisher=Loescher, Bretschneider & Regenberg|year=1904|language=de}} * {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=Il Tramonto del Mondo Antico|location=Bari|publisher=Casa Editrice Giuseppe Laterza & Figli|year=1972|language=it|id=CL 20-0462-3}} (titulli origjinal i veprës {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=The Decline of the Ancient World|publisher=Lonmans, Green and Co. Ltd|location=Londër|year=1966|language=en}} * {{Cite book|author=Heinz Kähler|title=Das Funfsäulendenkmal für die Tetrarchen auf dem Forum Romanum|year=1964|url=https://books.google.al/books?id=klWX0QEACAAJ|volume=23|location=Këln|series=Monumenta artis Romanae|issn=0077-1406|publisher=M. Dumont Schauberg|language=de}} * {{Cite book|author=Peter Lampe|title=Christians at Rome in the First Two Centuries: From Paul to Valentinus|year=2006|publisher=Continuum International Publishing Group|language=en|ISBN=0-8264-8102-7}} * {{Cite book|last=Lee|first=A.|title=From Rome to Byzantium AD 363 to 565: The Transformation of Ancient Rome|url=https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt1g0b1z1|year=2013|publisher=Edinburgh University Press|jstor=10.3366/j.ctt1g0b1z1|language=en|isbn=978-074862790-5}} * {{Cite book|author=Massimiliano Liverotti|title=Il grande libro dei misteri di Roma risolti e irrisolti|year=2007|publisher=Newton Compton Editori|location=Roma|ISBN=978-88-541-0894-3|language=it}} * {{Cite book|author=Z. Mari|editor=E. M. Steinby|title=Lexicon Topographicum Urbis Romae|year=1996|volume=3|language=it|ISBN=88-7140-096-8}} * {{Cite book|author=Ralph W. Mathisen|title=Ancient Roman Civilization: History and Sources, 753 BCE to 640 CE|url=https://books.google.al/books?id=UYT1twEACAAJ|year=2019|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-084960-3|location=[[Nju Jork Siti]], [[Nju Jork]]|oclc=1038024098}} * {{Cite book|author=Charles Merivale|year=1880|publisher=Harper & Brothers|language=en|url=https://archive.org/details/ageneralhistory18unkngoog/page/n53/|title=A General History of Rome: From the Foundation of the City to the Fall of Augustulus, B.C. 753 – A.D. 476|location=Nju Jork}} * {{Cite book|author=Fergus Millar|chapter=The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.|title=Rome, the Greek World, and the East: The Roman Republic and the Augustan Revolution|url=https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill|publisher=University of North Carolina Press|year=2002|language=en|pages=[https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill/page/136 136]-138}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|title=Storia di Roma antica|publisher=Sansoni|location=Firence|year=1972|language=it}} * {{Cite book|last=Moralee|first=Jason|title=Rome's Holy Mountain: The Capitoline Hill in Late Antiquity|url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190492274.001.0001|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=1|doi=10.1093/oso/9780190492274.001.0001|language=en|year=2017|isbn=978-0-19-049229-8}} * Muhlberger, S., ''The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452'' (Leeds, 1990). * {{Cite book|author=Tina Najberg|title=The Severan Marble Plan|year=2022|language=en|url=https://formaurbis.stanford.edu/docs/FURmap.html|publisher=Stanford University Press|series=Digital Forma Urbis Romae Project}} * {{Cite book|last=Nelson|first=Eric|year=2001|title=The Complete Idiot's Guide to the Roman Empire|url=https://archive.org/details/completeidiotsgu0000nels_z7e5|publisher=Alpha Books|language=en|ISBN=0-02-864151-5}} * {{Cite book|last=Pallottino|first=Massimo|title=Origini e storia primitiva di Roma|year=1993|publisher=Rusconi|location=Milano|isbn=88-18-88033-0|language=it}} * Renato Peroni, ''Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro'', in ''Storia dei Greci e dei Romani'', vol. 13, Einaudi 2008. * {{cite journal|author=Samuel Ball Platner|title=The Septimontium and the Seven Hills|url=https://archive.org/details/classicalphilol02orggoog|date=janar 1906|journal=Classical Philology|volume=1|issue=1|publisher=University of Chicago Press|language=en|pages=[https://archive.org/details/classicalphilol02orggoog/page/n91 69]–80}} * {{Cite book|author=Samuel Ball Platner|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/PLATOP*.html|title=A Topographical Dictionary of Ancient Rome|year=1929|location=Londër|language=en}} * {{Cite book|author=Gabriella Poma|title=Le istituzioni politiche del mondo romano|year=2009|url=https://books.google.al/books?id=nLUuAQAAIAAJ|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1513430-1}} * {{Cite book|author1=David Stone Potter|author2=D. J. Mattingly|year=1999|title=Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire|url=https://archive.org/details/lifedeathenterta0000unse|publisher=University of Michigan Press|language=en|ISBN=0-472-08568-9}} * M. Quercioli, ''Le mura e le porte di Roma'', Newton Compton, Roma, 1982. * {{Cite book|author=Claudio Rendina|title=Roma ieri, oggi e domani|year=2007|publisher=Newton Compton Editori|location=Roma|ISBN=978-88-541-1025-0|language=it}} * {{Cite book|last=Richardson|first=L. (jr.)|title=A New Topographical Dictionary of Ancient Rome|url=https://books.google.al/books?id=K_qjo30tjHAC|year=1992|publisher=The Johns Hopkins University Press|language=en|isbn=978-0-8018-4300-6}} * {{cite book|author=Tina Squadrilli|title=Vicende e monumenti di Roma|publisher=Staderini|year=1961|language=it}} * {{Cite book|author=Romolo Augusto Staccioli|title=La Roma di Augusto|year=1985|url=https://books.google.al/books?id=BOBQswEACAAJ|location=Novara|publisher=De Agostini|language=it}} * {{Cite book|last=Stearns|first=Peter N.|title=The Encyclopedia of World History|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo00stea|publisher=Houghton Mifflin|year=2001|language=en|ISBN=0-395-65237-5}} * {{Cite encyclopedia|last=Stowe|first=George B.|title=Palatinates|year=1995|editor-last1=Kibler|editor-first1=William|editor-last2=Zinn|editor-first2=Grover A.|language=en|url=https://books.google.com/books?id=XkQrDwAAQBAJ&pg=PA576|encyclopedia=Medieval France: An Encyclopedia|publisher=Garland|page=576|isbn=978-082404444-2}} * {{Cite book|last=Tomei|first=Maria Antonietta|title=The Palatine|url=https://archive.org/details/palatine0000tome|translator=Luisa Guarneri Hynd|location=Milano|publisher=Electa (Ministero per i Beni e le Actività Culturali Sopraintendenza Archeologica di Roma)|year=1998|language=it}} * {{Cite book|author=T. P. Wiseman|title=Remus: A Roman Myth|url=https://archive.org/details/remusromanmyth0000wise|year=1995|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}} {{Refend}} ==Lidhje të jashtme== {{Commons category|Palatine hill|Kodra Palatine}} *[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/PLATOP*/Palatinus.html Samuel Ball Platner, ''A Topographical Dictionary of Ancient Rome'':] Palatine Hill *[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/Palatine/home.html The Palatine Hill: Two Millennia of Landscaping] * {{Cite web|title=Aerial view of Palatine Hill|work=Bing Maps|url=http://www.bing.com/maps/?v=2&cp=41.88890247641585~12.486960788377722&lvl=17&style=b|language=en}} * {{Cite web|title=Aerial view of Palatine Hill|work=Google Maps|url=https://maps.google.com/maps?q=rome,+italy&ll=41.888948,12.486820&spn=0.005023,0.008664&t=h&hl=en|language=en}} *[https://web.archive.org/web/20170928193753/http://www.stevan-kordic.com/palatine_museum Photos] from Palatine Museum * High-resolution 360° Panoramas and Images of [https://mcid.mcah.columbia.edu/art-atlas/ancient-and-early-christian-sites-rome/palatine-hill Palatine Hill|Art Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231130085557/https://mcid.mcah.columbia.edu/art-atlas/ancient-and-early-christian-sites-rome/palatine-hill |date=30 nëntor 2023 }} {{DEFAULTSORT:Kodra Palatine}} [[Kategoria:Romë]] [[Kategoria:Topografi]] [[Kategoria:Lokalitete arkeologjike]] [[Kategoria:Roma e Lashtë]] [[Kategoria:Kodra]] [[Kategoria:Gjeografi historike]] [[Kategoria:Vende të shenjta natyrore]] [[Kategoria:Mitologji romake]] d4z31t6qbocpx7yx08nb99fhymjploj Dux 0 393005 3002581 2975519 2026-06-28T03:26:38Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002581 wikitext text/x-wiki {{Short description|Titull politik romak}} {{Italic title}} [[Skeda:Dux mog.jpg|parapamje|327px|Ilustrim nga [[Notitia Dignitatum]]i qyteteve romake nën komandën e ''Dux Mogontiacensis'', shek. IV dhe i V]] '''''Dux''''' (në shumës: ''ducēs'') është [[gjuha latine|fjala latine]] për "prijës", ''udhëheqës'' (nga emri ''dux, ducis'', "udhëheqës, gjeneral") dhe më vonë për [[duka|dukë]] dhe variantet e formave të tij (doge, duce, etj.). Gjatë [[Republika Romake|Republikës Romake]] dhe për shekujt e parë të [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]], ''dux'' mund ti referohej ndaj kujtdo që komandonte trupa, si gjeneralë romakë asht udhe udhëheqës të huaj, por nuk ishte një rang formal ushtarak. ==Perandoria Romake== === Përdorimi origjinal === Deri në [[shekulli III|shekullin e III]], ''dux'' nuk ishte një shprehje formale e rangjeve brenda ushtrisë ose hierarkisë administrative romake.<ref>{{Cite book|last=Millar|first=Fergus|url=https://books.google.com/books?id=IA-YlZqHv90C&pg=PA191|title=The Roman Near East, 31 B.C.-A.D. 337|year=1993|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-77886-3|language=en}}</ref> Në [[Ushtria Romake|Ushtrinë]] Romake, një ''dux'' duhet të ishte një gjeneral në drejtim të dy ose më shumë legjioneve. Ndërsa titulli i ''dux'' mund ti referohet një [[Konsulli Romak|konsulli]] ose [[imperator]], ai zakonisht i referohej guvernatorit të provincave romake. Në shkrimin e komentarëve të tij [[mbi luftën Gale]], [[Jul Çezari]] e përdor termin vetëm për gjeneralët [[Keltët|keltë]], me një përjashtim për një komandant romak i cili nuk mbante rang zyrtar.<ref>{{Cite journal|author=Thomas Ernst Josef Wiedemann|title=The Fetiales: A Reconsideration|url=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1986_36_2/page/482|journal=Classical Quarterly|volume=36|year=1986|language=en|page=483}} romaku i quajtur ''dux'' është Publius Licinius Krasi, i cili ishte tepër i ri për të mbajtur një detyrë.</ref> === Ndryshimi i përdorimit === Nga mesi i [[shekulli III|shekullit të III]] të e.s., ai fitoi konotacione më të përpikta duke përkufizuar komandantin e një force ekspeditionare, zakonisht të formuar nga detashmente (d.m.th., ''vexillationes'') nga një ose më shumë formacioni të rregullta ushtarake. Këto emërime bëheshin të përballeshin me situata specifike ushtarake, kur kërcënimi për tu përballur dukej përtej kapaciteteve të strukturës komanduese provinciale që kishte karakterizuar Ushtrinë Romake të Perandorisë së Lartë.<ref>{{cite journal|last=Smith|first=R. E.|title=Dux; Praepositus|journal=Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik|volume=36|year=1979|language=en, de|pages=277–278}}</ref> Nga koha e [[Galieni]]t e në vijim për më shumë se një shekull ata ishin në mënyrë të pandryshueshme ''Viri Perfectissimi'', d.m.th., anëtarë të klasës së dytë të rendit të [[equites]].<ref>{{cite journal|last=Christol|first=M.|title=Un duc dans une inscription de Termessos (Pisidie)|journal=Chiron|volume=8|year=1978|language=fr|pages=537–538}}</ref> Kështu, atë do të tejkalonin komandantët e tjerë të legjioneve provinciale, që zakonisht ishin ''Viri Egregii'' – ekuestër të klasit të tretë.<ref name="Nagy">{{cite journal|last=Nagy|first=T.|title=Commanders of Legions in the age of Gallienus|journal=Acta Archeologica Hungarica|year=1965|volume=XVII|language=en|pages=290–307}}</ref> ''Duces'' dallonin nga ''praesides'', që ishin autoriteti suprem civil dhe ushtarak, brenda provincave të tyre në faktin që funksioni i të parëve ishte pastërtisht ushtarak. Megjithatë, autoriteti ushtarak i një ''dux'' nuk ishte domosdoshmërisht i kufizuar në një provincë të vetme dhe ata nuk duket se kanë qenë subjekt të autoritetit të guvernatorit të provincës në të cilën ata ndodhte të operonin. Nuk do të ishte deri në fundin e shekullit të III që termi ''dux'' do të paraqitej si një rang i rregullt ushtarak i mbajtur nga një oficer madhor i ''limitanei'' – d.m.th. trupat kufitare në dallim ata të bashkangjitur me një ushtri perandorake në fushë (''comitatenses'') – me një zonë të përcaktuar gjeografike përgjegjësie.{{NoteTag|''Dux'' më i hershëm i dëshmuar me një përgjegjësi ë përcaktuar rajonale duket se ka qenë Aur. Firminiani, ''dux limit. prov. Scyt ...'' – d.m.th. ''dux'' i trupave kufitare të provincës së ''Skithisë'' – në vitet 290 të e.s..}}<ref>{{Cite book|author=Brian Campbell|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=oCOG74nK81IC&dq=CIL+III+764+%3D+ILS+4103&pg=PA239|chapter=CIL III 764 = ILS 4103, "Inscriptions to the Magna Mater in the Provinces of Moesia"|title=The Roman Army, 31 BC – AD 337: A Sourcebook|via=Google Books|language=en|publisher=Routledge|isbn=0-415-07173-9|page=239}}</ref> === Reformat Diokleciane === Nën [[Diokleciani]]n, gjatë Tetrarkisë, do të krijohej një post i ri i quajtur ''dux'' me pushtet të ndarë nga roli i guvernatorit të një province. Dux ishte posti më i lartë ushtarak brenda provincës dhe komandonte legjionet, por guvernatori duhet të autorizonte përdorimin e fuqive të tij, pas të cilës ''dux'' mund të vepronte në mënyrë të pavarur dhe të drejtonte të gjitha çështjet ushtarake. ''Dux Belgicae secundae'' ("komandanti i provincës së dytë belge") është një shembull. Gjithashtu provincat u riorganizuan në dioqeza me secilën dioqezë të administruar nga një vicarius. Si me guvernatorët, vicarius asistohej nga një ''dux''. Ky ''dux'' ishte superior ndaj të gjithë ''duces'' të tjerë brenda dioqezës; kur vicarius thërriste legjionet e dioqezës në aksion, të gjitha legjionet ishin nën komandën e ''dux''. Nga ana tjetër, posti i ''dux'' ishte bërë subjekt i [[Magister militum Ilirikum|magister militum]] i prefekturës së tij përkatëse pretoriane dhe mbi të ndaj [[Perandori romak|perandorit]]. ''Dux per Gallias'' i dioqezës së Galisë është një shembull i këtij posti. === Zhvillime të mëtejshme === Në [[Perandoria Bizantine|Periudhën Bizantine]] të [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]], pozicioni i dux do të mbijetonte (në greqishten bizantine: {{Lang|grc|δούξ}}, ''duks'', shumës {{Lang|grc|δούκες}}, ''dukes'') si një rang i barazvlefshëm me një gjeneral (''strategos''). Në fundin e shekullit të X dhe fillimin e shekullit të XI, një ''duks'' ose ''katepano'' ishte në drejtim të një rekrutimi të madh të përbërë nga mjaft ''[[thema]]ta'' më të vogla dhe të regjimenteve profesionale (''tagmata'') të Ushtrisë Bizantine (në dallim nga forcat gjerësisht si milici të shumicës së ''themata''). Në Periudhën Komneniane, titulli ''duks'' do të zëvendësonte fare ''strategos'' në caktimin e oficerit ushtarak në detyrë të një ''[[thema|teme]]''. Në Marinën Bizantine, ''dukes'' i flotës do të shfaqej në [[vitet 1070]], ndërsa posti i ''megas duks'' ("duka i madh") do të krijohej në [[vitet 1090]] si kryekomandant i të gjithë Marinës Bizantine. Titulli gjithashtu do të ngrinte emrin e një familjeje, klanin aristokrat Dukas, i cili në shekujt e IX–XI ofroi mjaft perandorë dhe gjeneralë bizantinë, ndërsa bartësit më të vonë të emrit (nga ana mëmësore të rrjedhur nga familja origjinale) do të themelonin [[Despotati i Epirit|Despotatin e Epirit]]. ==Pas Perandoria Romake Perëndimore== [[Mbreti Arthur]], në një nga shfaqjet më të hershme letrare, është përshkruar si ''dux bellorum'' ("''dux'' i luftës") mes mbretërve të romako-britonëve në luftërat e tyre kundër [[Anglosaksonët|anglo-saksonëve]]. Një kronikë nga manastiri i Shën Martinit në [[Këlni|Këln]] pohon se manastiri ishte plaçkitur nga [[saksonët]] në vitin [[778]], por se u rindërtua nga një "Olgerus, dux Daniæ" (që mund të ketë qenë personi historik rreth të cilit do të formohej miti i Ogier Danit), me ndihmën e [[Karli i Madh|Karlit të Madh]]. ''Dux'' është gjithashtu rrënja e titujve të ndryshëm fisnik feudal të rangut të parëve, të tillë si fjala shqipe [[Duka|dukë]], fjala angleze ''duke'', franceze dhe katalane ''duc'', spanjolle dhe portugeze ''duque'', fjala veneciane ''doge'', italiane ''duca'' dhe ''duce'', dhe greqishtja bizantine ''dukas'' ({{Lang|grc|δούκας}}). Diktatori fashist italian [[Benito Musolini]] përdori titullin ''dux'' (dhe në italisht ''duce'') për të paraqitur udhëheqjen e tij. Një moto fashiste ishte "DVX MEA LVX" në latinisht me kuptimin "Duçja është drita ime" ose "Udhëheqësi është drita ime".<ref>{{Cite web|title=M7418 DUCE MUSSOLINI - DUX MEA LUX - VINO "BARCOLLO MA NON MOLLO" FASCISMO MILITARY (NO POSTCARD ADESIVO ADHESIVE)|work=Delcampe.it|url=http://www.delcampe.it/page/item/id,41063465,var,M7418-DUCE-MUSSOLINI--DUX-MEA-LUX--VINO-BARCOLLO-MA-NON-MOLLO-FASCISMO-MILITARY-NO-POSTCARD-ADESIVO-ADHESIVE,language,I.html|access-date=10 shtator 2025|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074655/http://www.delcampe.it/page/item/id,41063465,var,M7418-DUCE-MUSSOLINI--DUX-MEA-LUX--VINO-BARCOLLO-MA-NON-MOLLO-FASCISMO-MILITARY-NO-POSTCARD-ADESIVO-ADHESIVE,language,I.html|archive-date=4 mars 2016|url-status=dead}}</ref> Në Rusinë para-revolucionare, Завод «Дукс» (fabrika Duks) ndërtonte [[biçikleta]], [[vetura]] dhe [[Avioni|avionë]] në [[Moska|Moskë]].<ref>{{cite web|website=Военный паритет|title=4. Предприятия и заводы оборонной промышленности|language=ru|url=http://www.militaryparitet.com/nomen/russia/pri/data/ic_nomenrussiapri/11/)|trans-title=4. Sipërmarrje dhe Fabrika të Industrisë Mbrojtëse|archive-date=2 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202222304/http://www.militaryparitet.com/nomen/russia/pri/data/ic_nomenrussiapri/11/)|url-status=dead}}</ref> === Arsim === * Në [[Hong Kongu|Hong Kong]], [[Skocia|Skoci]], [[Afrika e Jugut|Afrikën e Jugut]], [[Australia|Australi]] dhe [[Zelanda e Re|Zelandën e Re]] ''dux'' është një titull modern i dhënë për stundentët me vlerësimin më të lartë në arritjet akademike, artistike ose sportive (''Dux Litterarum'', ''Dux Artium'' dhe ''Dux Ludorum'' përkatësisht) në secilin vit diplomimi.<ref>{{Cite web|url=http://www.albionpk-h.schools.nsw.edu.au/our-school/rules-policies/aboriginal-education-policy-aphs/dux-of-the-school|title=Albion Park High School {{!}} Dux of the School|website=Albionpk-h.schools.nsw.edu.au|language=en|access-date=25 dhjetor 2025|archive-date=16 mars 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316024557/http://www.albionpk-h.schools.nsw.edu.au/our-school/rules-policies/aboriginal-education-policy-aphs/dux-of-the-school|url-status=dead}}</ref> Kjo mund të çoi në studime në universitete.<ref>{{Cite web|url=http://www.otago.ac.nz/study/scholarships/database/otago014620.html|title=University of Otago Dux Scholarship, Scholarships Database, University of Otago, New Zealand|website=Otago.ac.nz|language=en}}</ref> Salutatorian mund ti jepet titulli ''proxime accessit'' (që do të thotë "ai/ajo vjen pastaj") ose ''semidux''.<ref>{{Cite web|title=Prizes & Awards Lincoln High School|url=http://www.lincoln.school.nz/students-and-learning/prizes-and-awards/|website=Lincoln.school.nz|language=en|access-date=25 dhjetor 2025|archive-date=15 janar 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260115043102/https://www.lincoln.school.nz/students-and-learning/prizes-and-awards/|url-status=dead}}</ref> * Në universitetet [[Portugalia|portugeze]] [[:pt:Dux veteranorum|Dux]] është më i madhi i studentëve, zakonisht në ngarkim të mbikqyrjes së ''praxe'' (rituale inicimi për ''rishtarët''). === Kultura popullore === * Te ''[[RuneScape|RuneScape 3]]'', "Dux" i ofrohet lojtarëve si një zgjedhje e titullit bashkë me "Duke" dhe "Duchess". * TE ''Light Bringer'' të Red Rising Saga të Pierce Brown, "Dux" është një rang dhe titull i dhënë atyre që flasin me autoritetin e sovranit të tyre, si në personazhin e ''Holiday ti Nakamura''. ==Shiko gjithashtu== {{Div col|rules=yes|colwidth=13em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Duka]] * [[Kryeduka]] * [[Duka i Brabantit]] * [[Duka i Burgundisë]] * [[Dukati i Builjonit]] * [[Dukati i Jyliçit]] * [[Dukati i Klevesit]] * [[Duka i Parmës]] * [[Despoti i Epirit]] * [[Kontët dhe dukët e Gueldersit]] * [[Kontët, dukët dhe dukët e mëdhenj të Oldenburgut]] * [[Lista e kontëve dhe dukëve të Limburgut]] * [[Lista e mbretërve dhe dukëve të Lorenës]] * [[Jus]] * [[E drejta romake]] * [[Imperium]] * [[Auctoritas]] * [[Potestas]] * [[Primus inter pares]] * [[Statusi në sistemin ligjor romak]] * [[Agger]] * [[Romakët në Afrikën Nën-Sahariane]] * [[Iliro-romakët]] * [[Amfiteatri Romak]] * [[Anijet Romake]] * [[Arkitektura Romake]] * [[Arkitektura e Teatrove Romake]] * [[Besimet e lashta mesdhetare]] * [[Burgus]] * [[Cannaba]] * [[Castellum]] * [[Castra]] * [[Imperator]] * [[Adilen|Aedilen]] * [[Agentes in rebus]] * [[Censori]] * [[Consilium principis]] * [[Consistorium]] * [[Frumentarii]] * [[Tirones]] * [[Vardariotai]] * [[Vigiles]] * [[Institucionet politike të Romës së lashtë]] * [[Guvernatorët romakë të Ilirikut]] * [[Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake]] * [[Magjistratët romakë]] * [[Magjistratët e Perandorisë Romake]] * [[Magister militum Ilirikum]] * [[Pretori]] * [[Cirku Romak]] * [[Cursus honorum]] * [[Dashuria Greke]] * [[Drungos]] * [[Equites]] * [[Festivalet Romake]] * [[Garda pretoriane]] * [[Garda Varangiane]] * [[Gens]] * [[Goto-grekët]] * [[Harku i Triumfit]] * [[Honesta missio]] * [[Honestiores dhe humiliores]] * [[Kalendari Romak]] * [[Klasa shoqërore në Romën e Lashtë]] * [[Kohorta (njësi ushtarake)]] * [[Kolona e Fitores]] * [[Konsulli Romak]] * [[Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake]] * [[Kultura e Romës së lashtë]] * [[Larja në Romën e Lashtë]] * [[Latinët e Lashtë]] * [[Latium]] * [[Legjioni romak]] * [[Limes Britannicus]] * [[Llaçi romak]] * [[Luftërat Romako-Latine]] * [[Marrdhëniet Indiano-Romake]] * [[Marrdhëniet Sino-Romake]] * [[Marina Romake]] * [[Misteret greko-romake]] * [[Mjekësia Romake]] * [[Muret mbrojtëse romake]] * [[Muri i Antoninit]] * [[Njësitë matëse romake]] * [[Notitia Dignitatum]] * [[Novus homo]] * [[Nobiles]] * [[Optimates dhe populares]] * [[Ordines]] * [[Pallatet perandorake të Romës]] * [[Patricët romakë]] * [[Personalitete romake]] * [[Plaçkitja Visigote e Romës]] * [[Plebejtë]] * [[Pomerium]] * [[Portretizimi Romak]] * [[Prokopi i Çezaresë]] * [[Romanitas]] * [[Romanizimi (kulturor)]] * [[Selitë perandorake romake]] * [[Senati Romak]] * [[Shtetësia Romake]] * [[Skulptura Romake]] * [[Spektaklet Romake]] * [[SPQR]] * [[Tempulli Romak]] * [[Thermae]] * [[Traditat romake të emërtimit]] * [[Tregtia romake me Indinë]] * [[Triumfi Romak]] * [[Turma (njësi ushtarake)]] * [[Ujësjellësi Romak]] * [[Ura e Trajanit]] * [[Ushtria Romake]] * [[Valetudinarium]] * [[Vallum]] * [[Veshjet në Romën e lashtë]] * [[Veshjet ushtarake të Romës së lashtë]] * [[Vila Romake]] {{Div col end}} == Shënime== <references group="note"/> === Citime fundore === {{Reflist|39em}} ==Bibliografia== ===Burime të lashta=== {{Refbegin|41em|indent=yes}} * {{Cite book|author=Apiani i Aleksandrisë|author-link=Apiani|title=Historia Romana (Ῥωμαϊκά)|volume=VII e VIII|language=grc}} Versioni anglisht [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html këtu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151120053128/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html |data=20 nëntor 2015 }}. * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|editor1=Niall Rudd|year=1998|url=https://books.google.al/books?id=Fo37_E0HCBwC&lpg=PT6&pg=PT67|title=The Republic and The Laws|editor2=Jonathan Powell|isbn=978-0-19-283236-8|language=en|publisher=[[Oxford University Press]]}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|editor=George Long|year=1855|url=https://books.google.al/books?id=B9cLAAAAYAAJ&pg=PA380|title=M. Tullii Ciceronis Orationes: With A Commentary|volume=II|publisher=George Bell, Whitaker and co.|language=en}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|title=De officiis|editor=Walter Miller|url=https://archive.org/details/deoffiiciiswithen00ciceuoft/page/1/|publisher=William Heinemann ltd.|year=1928|language=en}} * {{Cite book|author=Diodor Sikuli|author-link=Diodor Sikuli|title=The Complete Works of Diodorus Siculus|year=2014|url=https://books.google.al/books?id=54vfAwAAQBAJ|publisher=Delphi Classics|language=en}} * [[Dion Kasi|Kasius Dion Koceiani]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html Historia Romana]; (Versioni anglisht) * [[Dionisi i Halikarnasit]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html Antiquitates Romana]. * [[Eutropi]], [[Wikisource:la:Breviarium historiae romanae|''Breviarium historiae romanae'' (teksti latin), I-X]]. * {{Cite book|author1=Mark Porcius Katoni|author2=Mark TerencVarroni|author2-link=Varroni|author3=Lucius Junius Moderat Kolumela|author-link=Lucio Giunio Moderato Columella|url=https://gallica.bnf/fr/ark:/12148/bpt6k2820632|author4=Rutilius Taur Emilian Paladi|title=Les Agronomes latins: Caton, Varron Columelle, Palladius|translator=Charles-François Saboureux de La Bonneterie|year=1864|via=Gallica|publisher=Firmin Didot Fréres|language=fr}}{{Lidhje e vdekur}} * {{Cite book|author1=Gaius Sallustius Krispi|author2=Jul Çezari|author2-link=Jul Çezari|url=https://archive.org/details/sallustejulesc00salluoft/page/|author3=Vellej Paterkuli|author3-link=Vellej Paterkuli|author4=Lucius Ane Flori|author4-link=Luc An Flori|title=Salluste, Jules César, C. Velléius Paterculus et A. Florus: œuvres completes avec la traduction en français|editor=Désiré Nisard|year=1850|publisher=Firmin Didot frères|language=fr, la}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1834|url=https://books.google.al/books?id=BLBmJCvaDokC|title=The History of Rome (Ab Urbe Condita)|editor=George Baker|volume=I|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1835|url=https://books.google.al/books?id=K-OCUOmiCNcC|title=Ab Urbe Condita|editor=George Baker|volume=II|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Plini i Riu|author-link=Plini i Riu|year=1890|url=https://books.google.al/books?id=ikfJdoGyecgC&pg=72|title=The Letters of the Younger Pliny|publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.|translator=John Delaware Lewis|language=en|location=Londër, Angli}} * {{Cite book|author=Plutarku|author-link=Plutarku|title=Plutarch’s Lives Translated from the Original Greek|url=https://archive.org/details/plutarchslives01plut_0/page/57/|editor1=John Langhorne|editor2=William Langhorne|volume=1|publisher=Harper & Brothers|year=1878|language=en}} * {{Cite book|author=Polibi|author-link=Polibi|editor=H. J. Edwards|title=The Histories|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/home.html|publisher=Harvard University Press|date=1922–1927|translator=William Roger Paton|language=en}} * {{Cite book|author=Procopi i Çezaresë|author-link=Prokopi i Çezaresë|year=1916|volume=The Vandalic War|title=The History of the Wars|translator=H. B. Dewing|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|year=1998|url=https://archive.org/details/seneca.-lettere-a-lucilio-ocr-1995_202509/page/852/|title=Lettere a Lucilio|editor=Umberto Boella|publisher=Unione Tipografico-Editrice Torinese|language=it|isbn=88-02-02664-5}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|url=https://archive.org/details/physicalsciencei00seneiala/|title=Phycical Science in the Time of Nero: Being a Translation of the Quaestiones Naturales of Seneca|editor=Archibald Geikie|translator=John Clarke|publisher=Macmillan and Co.|year=1910|language=en}} * {{Cite book|author=Straboni|author-link=Straboni|title=The Geography|date=1917–1932|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/home.html|language=en|translator=H. L. Jones|publisher=Harvard University Press}} * {{Cite book|author=Publius Kornelius Taciti|author-link=Taciti|editor=Moses Hadas|url=https://archive.org/details/church-and-brodribb-complete-works-1942-en/page/|title=The Complete Works of Tacitus: The Annals – The Hisstory – The Life of Cnaeus Julius Agricola – Germany and Its Tribes – A Dialogue on Oratory|translator1=Alfred John Church|translator2=William Jackson Brodribb|chapter=I. The Annals; II. The History; III. The Life of Cnæus Julius Agricola; IV. Germany and Its Tribes; V. A Dialogue on Oratory|publisher=Random House|language=en|year=1942|isbn=978-039430953-8}} {{Refend}} ===Burime historiografike moderne=== {{Refbegin|41em|indent=yes}} * {{cite book|last=Abbott|first=Frank Frost|title=Municipal Administration in the Roman Empire|url=https://archive.org/stream/municipaladminis032553mbp#page/n27/|first2=Allan Chester|last2=Johnson|year=1926|location=Prinston|publisher=Princeton University Press|language=en}} * {{Cite book|author=Frank Frost Abbott|title=A History and Description of Roman Political Institutions|url=https://books.google.al/books?id=2mH7R8bs5qMC|year=1999|publisher=Adegi Graphic LLC|language=en|isbn=978-0-543-92749-1}} * {{Cite book|last=Bartusis|first=Mark C.|title=The Late Byzantine Army: Arms and Society 1204–1453|url=https://books.google.com/books?id=rUs-hHd89xAC|publisher=University of Pennsylvania Press|language=en|year=1997|location=Filadelfia|isbn=0-8122-1620-2}} * {{Cite book|last=Belke|first=Klasus|title=Tabula Imperii Byzantini|volume=13: Bythinia und Hellespontos|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften|year=2020|language=de|location=Vjenë|isbn=978-3-7001-8329-7}} * {{Cite book|last=Brizzi|first=Giovanni|title=Storia di Roma. 1. Dalle origini ad Azio|year=1997|publisher=Pàtron|location=Bolonja|language=it}} * {{Cite book|first1=Leslie|last1=Brubaker|first2=John F.|last2=Haldon|title=Byzantium in the Iconoclast Era, c. 680–850: A History|url=https://archive.org/details/byzantiuminicono0000brub|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|year=2011}} * Michel Bur (1986). "La maison forte au Moyen Age" (në frëngjisht). ''Actes de la table ronde de Nancy, Pont-à-Mousson, 1984'', Paris: Ed. CNRS. * {{Cite book|author=J. B. Bury|title=History of the Later Roman Empire|location=Londër|publisher=Macmillan|year=1889|language=en|volume=1}} * Andrea Carandini, ''La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà'', Torino, 1998. * {{Cite book|author=Brian Campbell|language=en|publisher=Routledge|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=oCOG74nK81IC&dq=CIL+III+764+%3D+ILS+4103&pg=PA239|chapter=CIL III 764 = ILS 4103, "Inscriptions to the Magna Mater in the Provinces of Moesia"|title=The Roman Army, 31 BC – AD 337: A Sourcebook|via=Google Books|isbn=0-415-07173-9|page=239}} * {{Cite book|editor=Andrea Carandini|title=Atlante di Roma antica|publisher=Mondadori Electa|language=it|location=Milano|year=2012|isbn=978-88-370-8510-0}} * {{cite journal|last=Christol|first=M.|title=Un duc dans une inscription de Termessos (Pisidie)|journal=Chiron|volume=8|year=1978|language=fr|pages=537–538}} * {{Cite book|language=en|last=Cipolla|first=Carlo|title=European Culture and Overseas Expansion|publisher=Pelican|location=Londër|year=1970}} * {{Cite book|author=John A. Crook|title=Consilium Principis: Imperial Councils and Counsellors from Augustus to Diocletian|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1955|language=en|page=22}} * de Blois, Lucas. 2011. "Army and General in the Late Roman Republic". In ''A Companion to the Roman Army''. Edited by Paul Erdkamp, 164–179. Oxford: Wiley-Blackwell. * {{Cite book|last1=Dillon|first1=Matthew|last2=Garland|first2=Lynda|title=Ancient Rome: From the Early Republic to the Assassination of Julius Caesar|year=2005|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-041522458-1}} * {{Cite encyclopedia|author=Adrew Drummond|encyclopedia=Oxford Classical Dictionary|title=gens|url=https://archive.org/details/oxfclass/page/630/|editor1=Simon Hornblower|editor2=Antony Spawforth|editor3=Esther Eidinow|year=1999|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=0-19-866172-X|pages=630-631}} * {{Cite journal|last=Eberle|first=Lisa Pilar|last2=le Quéré|first2=Enora|title=Landed Traders, Trading Agriculturalists? Land in the Economy of the Italian Diaspora in the Greek East|journal=Journal of Roman Studies|year=2017|jstor=26576044|language=en|pages=107, 27–59}} * {{Cite book|editor=Andrew Erskine|title=A Companion to Ancient History|publisher=John Wiley & Sons|language=en|year=2012|isbn=978-1-118-58153-7}} * {{Cite book|author=Jean-Claude Fredouille|title=Dictionaire de la civilisation romaine|year=1986|publisher=Larousse|language=fr|location=Paris}} * {{Cite book|author=Emilio Gabba|title=Republican Rome: The Army and the Allies|year=1976|translator=P. J. Cuff|publisher=University of California Press|language=en}} * {{Cite book|author=Emilio Gabba|display-authors=et al.|title=Introduzione alla storia di Roma|year=1999|publisher=LED|location=Milano|isbn=88-7916-113-X|language=it}} * {{Cite book|author=Andrea Giardina|title=L'uomo romano|year=1993|publisher=Economica Laterza|language=it}} * {{Cite book|author=Andrea Giardina|title=Profili di storia antica e medievale|volume=1|year=2005|publisher=Laterza Edizioni Scolastiche|language=it}} * {{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-the-decline-and-fall-of-the-roman-empire/741B385CB8EEA8A14163430E872EDF34|volume=4|year=2015|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113933357-3}} * {{Cite journal|last=Gillett|first=Andrew|title=Rome, Ravenna and the Last Western Emperors|url=https://www.jstor.org/stable/40311008|journal=Papers of the British School at Rome|publisher=British School at Rome|year=2001|volume=69|issue=69|language=en|doi=10.1017/S0068246200001781|jstor=40311008|pages=131–167}} * {{Cite book|author1=Marcel Le Glay|author2=Jean-Louis Voisin|author3=Yann Le Bohec|url=https://books.google.al/books?id=p4fVAAAACAAJ|title=Storia romana|year=2002|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1508779-9}} * {{Cite book|author=Michael Grant|title=History of Rome|publisher=Scribner’s|year=1978|url=https://books.google.al/books?id=rF07AAAAMAAJ|language=en|isbn=978-068415986-7}} * {{Cite book|author=Gorge Grote|volume=VII|chapter=LXVII. The Drama|year=1872|url=https://books.google.al/books?id=9lb40uKiSqMC&pg=PA1|title=A History of Greece: From Earliest Period to the Close of the Genereation|publisher=John Murray|language=en|pages=1–19}} * {{Cite book|author=Erich S. Gruen|volume=1|title=The Hellenistic World and the Coming of Rome|publisher=University of California Press|year=1986|language=en}} * {{Cite book|first=John F.|last=Haldon|title=Byzantine Praetorians: An Administrative, Institutional and Social Survey of the Opsikion and Tagmata, c. 580–900|publisher=Dr. Rudolf Habelt GmbH|location=Bon|year=1984|language=en}} * {{Cite journal|first=John F.|last=Haldon|year=1995|title=Kosmas of Jerusalem and the Gotthograikoi|url=https://www.academia.edu/33042336|journal=Byzantinoslavica|volume=56|issue=1|language=en|pages=45–54}} * {{Cite book|first1=John F.|last1=Haldon|first2=Hugh N.|last2=Kennedy|chapter=Regional Identities and Military Power: Byzantium and Islam, ca. 600–750|title=Visions of Community in the Post-Roman World: The West, Byzantium and the Islamic World, 300–1100|editor1=Walter Pohl|editor2=Clemens Gantner|editor3=Richard Payne|publisher=Ashgate|language=en|year=2012|pages=317–353}} * {{Cite book|author=Peter Heather|title=The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians|url=https://archive.org/details/fallofromanempir0000heat|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2006|language=en}} * {{Cite book|author1=Peregrine Horden|author2=Nicholas Purcell|year=2000|url=https://books.google.al/books?id=R8GhRYNrkzYC|title=The Corrupting Sea: A Study of Mediterranean History|publisher=Wiley-Blackwell|language=en|isbn=978-063121890-6}} * {{Cite book|author=Karl-J. Hölkeskamp|title=Reconstructing the Roman Republic: An Ancient Political Culture and Modern Research|publisher=Princeton University Press|year=2010|language=en}} * {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=Il Tramonto del Mondo Antico|location=Bari|publisher=Casa Editrice Giuseppe Laterza & Figli|year=1972|language=it|id=CL 20-0462-3}} (titulli origjinal i veprës {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=The Decline of the Ancient World|publisher=Lonmans, Green and Co. Ltd|location=Londër|year=1966|language=en}} * {{Cite book|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0003unse_u3y1|year=1991|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=0-19-504652-8}} * {{Cite book|last=Lee|first=A.|title=From Rome to Byzantium AD 363 to 565: The Transformation of Ancient Rome|url=https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt1g0b1z1|year=2013|publisher=Edinburgh University Press|jstor=10.3366/j.ctt1g0b1z1|language=en|isbn=978-074862790-5}} * {{cite book|last=Macrides|first=Ruth|title=George Akropolites: The History – Introduction, Translation and Commentary|url=https://books.google.com/books?id=v_0LdWboHXwC|year=2007|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oksford|language=en|isbn=978-0-19-921067-1}} * {{Cite book|author=Paul Magdalino|title=The Empire of Manuel I Komnenos, 1143–1180|year=2002|url=https://books.google.al/books?id=0cWZvqp7q18C|publisher=[[Cambridge University Press]]|orig-year=1993|language=en|location=Kembrixh|isbn=0-521-52653-1}} * {{Cite book|author=Ralph W. Mathisen|title=Ancient Roman Civilization: History and Sources, 753 BCE to 640 CE|url=https://books.google.al/books?id=UYT1twEACAAJ|year=2019|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-084960-3|location=[[Nju Jork Siti]], [[Nju Jork]]|oclc=1038024098}} * {{Cite book|author=Charles Merivale|year=1880|publisher=Harper & Brothers|language=en|url=https://archive.org/details/ageneralhistory18unkngoog/page/n53/|title=A General History of Rome: From the Foundation of the City to the Fall of Augustulus, B.C. 753 – A.D. 476|location=Nju Jork}} * {{Cite book|last=Millar|first=Fergus|title=The Roman Near East, 31 B.C.-A.D. 337|year=1993|url=https://books.google.com/books?id=IA-YlZqHv90C&pg=PA191|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-77886-3|language=en}} * {{Cite book|author=Fergus Millar|chapter=The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.|title=Rome, the Greek World, and the East: The Roman Republic and the Augustan Revolution|url=https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill|publisher=University of North Carolina Press|year=2002|language=en|pages=[https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill/page/136 136]-138}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|title=Storia di Roma antica|publisher=Sansoni|location=Firence|year=1972|language=it}} * Muhlberger, S., ''The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452'' (Leeds, 1990). * {{cite journal|last=Nagy|first=T.|title=Commanders of Legions in the age of Gallienus|journal=Acta Archeologica Hungarica|year=1965|volume=XVII|language=en|pages=290–307}} * {{Cite book|last=Nelson|first=Eric|year=2001|title=The Complete Idiot's Guide to the Roman Empire|url=https://archive.org/details/completeidiotsgu0000nels_z7e5|publisher=Alpha Books|language=en|ISBN=0-02-864151-5}} * {{Cite book|editor1=John Nesbitt|editor2=Nicolas Oikonomides|year=1991|language=en|url=https://books.google.al/books?id=cUJmAAAAMAAJ|title=Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art|volume=1: Italy, North of the Balkans, North of the Black Sea|publisher=Dumbarton Oaks Research Library and Collection|isbn=0-88402-194-7}} * {{Cite book|author=Vladimir Orel|url=https://archive.org/details/albanian-etymological-dictionary/page/n287/|title=Albanian Etymological Dictionary|year=1998|publisher=Brill|language=en}} * {{Cite book|author=Ugo Enrico Paoli|title=Vita romana|publisher=Oscar Mondadori|year=2005|language=it}} * {{Cite encyclopedia|editor=Harry Thurston Peck|title=Imperator|publisher=Harper & Brothers|language=en|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0062:entry=imperator-harpers|encyclopedia=Harper’s Dictionary of Classical Antiquities|year=1898}} * {{Cite book|last=Pertusi|first=A.|title=Constantino Porfirogenito: De Thematibus|location=Romë|publisher=Biblioteca Apostolica Vaticana|year=1952|language=it}} * {{Cite book|author=Gabriella Poma|title=Le istituzioni politiche del mondo romano|year=2009|url=https://books.google.al/books?id=nLUuAQAAIAAJ|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1513430-1}} * {{Cite book|author1=David Stone Potter|author2=D. J. Mattingly|year=1999|title=Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire|url=https://archive.org/details/lifedeathenterta0000unse|publisher=University of Michigan Press|language=en|ISBN=0-472-08568-9}} * {{Cite book|author=Claudio Rendina|title=Roma ieri, oggi e domani|year=2007|publisher=Newton Compton Editori|location=Roma|ISBN=978-88-541-1025-0|language=it}} * {{Cite book|author=Norbert Rouland|title=Pouvoir politique et dépendance personnelle dans l’antiquité romaine: genès et rôle des raports de clientèle|publisher=Latomus|year=1979|url=https://books.google.al/books?id=bVBoAAAAMAAJ|language=fr|isbn=978-2-87031-106-6}} * {{Cite book|last=Salzman|first=Michele R.|title=The Falls of Rome. Crises, Resilience, and Resurgence in Late Antiquity|url=https://www.cambridge.org/core/books/falls-of-rome/3745CA2DE407FA2A894383A94C723103|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2021|language=en|isbn=978-131627592-4}} * {{Cite book|author1=Walter Scheidel|author2=Ian Morris|author3=Richard P. Saller|url=https://www.vlebooks.com/vleweb/product/openreader?id=none&isbn=9781139054140|title=The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World|year=2013|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113905414-0|oclc=1277066427|access-date=7 qershor 2022|page=18}} * {{cite book|last1=Shukurov|first1=Rustam|title=The Byzantine Turks, 1204-1461|chapter-url=https://brill.com/display/book/9789004307759/B9789004307759_006.xml|chapter=4. The Byzantine Turks in the Balkans|doi=10.1163/9789004307759_006|year=2016|language=en|isbn=978-900430775-9|pages=157–182}} * {{Cite book|first=Sidney|last=Toy|title=Castles: Their Construction and History|url=https://archive.org/details/castlestheircons00toys|via=Archive.org|language=en|isbn=978-0-486-24898-1|url-access=registration}} * {{cite journal|last=Smith|first=R. E.|title=Dux; Praepositus|journal=Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik|volume=36|year=1979|language=en, de|pages=277–278}} * {{Cite encyclopedia|last=Stowe|first=George B.|title=Palatinates|year=1995|editor-last1=Kibler|editor-first1=William|editor-last2=Zinn|editor-first2=Grover A.|language=en|url=https://books.google.com/books?id=XkQrDwAAQBAJ&pg=PA576|encyclopedia=Medieval France: An Encyclopedia|publisher=Garland|page=576|isbn=978-082404444-2}} * {{Cite book|last1=Soustal|first1=Peter|last2=Koder|first2=Johannes|year=1981|title=Tabula Imperii Byzantini|volume=3: Nikopolis und Kephallenia|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften|language=de|location=Vjenë|isbn=978-3-7001-0399-8}} * {{Cite book|last=Stearns|first=Peter N.|title=The Encyclopedia of World History|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo00stea|publisher=Houghton Mifflin|year=2001|language=en|ISBN=0-395-65237-5}} * {{Cite journal|last1=Syme|first1=Ronald|year=1958|title=Imperator Caesar: A Study in Nomenclature|journal=Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte|volume=7|issue=2|jstor=4434568|language=en|pages=172–188}} * {{Cite journal|author=Rein Taagepera|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|url=https://www.jstor.org/stable/1170959|year=1979|journal=Social Science History|doi=10.2307/1170959|publisher=Duke University Press|volume=3|issue=3/4|language=en|page=124–126}} * {{cite book|last=Tellegen-Couperus|first=Olga|title=Short History of Roman Law|url=https://archive.org/details/shorthistoryofro0000tell|publisher=Routledge|year=1993|language=en|isbn=0-415-07251-4}} * {{Cite book|last=Tomei|first=Maria Antonietta|title=The Palatine|url=https://archive.org/details/palatine0000tome|translator=Luisa Guarneri Hynd|location=Milano|publisher=Electa (Ministero per i Beni e le Actività Culturali Sopraintendenza Archeologica di Roma)|year=1998|language=it}} * {{Cite book|author=Bryan Ward-Perkins|title=The Fall of Rome: And the End of Civilization|url=https://archive.org/details/fallofromeendofc0000brya|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2005|language=en|ISBN=0-19-280728-5}} * {{Cite journal|author=Thomas Ernst Josef Wiedemann|volume=36|title=The Fetiales: A Reconsideration|url=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1986_36_2/page/482|journal=Classical Quarterly|year=1986|language=en|page=482-484}} * {{Cite book|last=Wolfram|first=Herwig|title=History of the Goths|url=https://archive.org/details/historyofgoths0000herw|year=1988|publisher=University of California Press|language=en|isbn=978-0-52006-983-1|location=Berkeley dhe Los Angeles}} {{Refend}} ==Lidhje të jashtme== * {{Wiktionary|dux}} [[Kategoria:Tituj]] [[Kategoria:Fjalë dhe shprehje latine]] [[Kategoria:Ushtarakë romakë]] [[Kategoria:Duka]] [[Kategoria:Udhëheqës ushtarakë]] dxz0f75bxggi7lkmkw6oawvw50uy0fy Latium 0 393126 3002555 2973038 2026-06-28T02:48:09Z InternetArchiveBot 115207 Adding 5 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002555 wikitext text/x-wiki {{Short description|Rajon historik i Italisë ku do të themelohej Roma}} [[Skeda:ItalyIronAge.png|parapamje|327px|Popujt Italikë rreth shek. VI p.e.s.]] '''Latium''' ({{IPA|la|ˈɫati.ũː|lang}}<ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=American Heritage Dictionary|title=Lazio|publisher=HarperCollins|language=en}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/latium|title=Latium|encyclopedia=Collins English Dictionary|publisher=HarperCollins|language=en}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20161002140223/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Latium "Latium"] (US) dhe {{Cite encyclopedia|title=Latium|url=http://www.lexico.com/definition/Latium|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|encyclopedia=Lexico UK English Dictionary|archive-date=22 mars 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322184446/https://www.lexico.com/definition/latium|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=Lazio|encyclopedia=Merriam-Webster Dictionary|publisher=Merriam-Webster|language=en}}</ref>) ishte një rajon i Italisë qendrore perëndimore, në të cilin u themelua dhe u zhvillua kryeqyteti it [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]]. == Përkufizimi == Latium ishte fillimisht një trekëndësh i vogël pjellor mr dhe vullkanik (Latium i Vjetër) mbi të cilin ishte vendosur fisi i [[Latinët e Lashtë|latinëve]] ose latianëve.<ref name="Hansen2000">{{cite book|author=Mogens Herman Hansen|title=A Comparative Study of Thirty City-state Cultures: An Investigation|publisher=Kgl. Danske Videnskabernes Selskab|url=https://books.google.com/books?id=8qvY8pxVxcwC&pg=PA209|year=2000|isbn=978-87-7876-177-4|language=en|pages=209–}}</ref> Ishte i vendosur në bregun e majtë (lindje dhe jug) të Lumit Tiber, duke u shtrirë në drejtim verior të Lumit Anio (një degë e majtë e Tiberit) dhe ndë drejtim jugor në Pomptina Palus (Moçalet Pontine, tani Fushat Pontine) në jug deri te Kepi Circeo.<ref name="Cary">{{cite book|last1=Cary|first1=M.|last2=Scullard|first2=H. H.|title=A History of Rome: Down to the Reign of Constantine|url=https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi|year=1975|edition=i 3-të|location=Nju Jork|publisher=St. Martin's Press|language=en|isbn=031238395-9|page=[https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi/page/31 31]}}</ref> Bregu i djathtë i Tiberit ishte i zënë nga qyteti [[etruskët|etrusk]] i Veit dhe kufijtë e tjerë ishin të zonë nga [[Fiset Italike|fise italike]]. Në vijim, Roma do ta pushtonte Vein dhe pastaj fqinjët e saj italikë, duke i zgjeruar zotërimet e saj në [[Etruskët|Etrurinë]] Jugore dhe në jug, një një rajon pjesërisht moçalor dhe malor. Ky i fundit do të pësonte krijimin e kolonive të shumta romake dhe latine: kolonitë e vogla romake u krijuan përgjatë bregut, ndërsa në zonat e brendësisë u kolonizuan nga latinët dhe romakët pa shtetësi. Emri Latium do të shtrihej në këtë mënyrë në këtë zonë në jug të Romës (Latium adiectum), deri në qytetin oskan Casinum, të përkufizuar nga [[Straboni]] si "qyteti i fundit i latinëve".<ref>[[Straboni]], [[Gjeografia e Strabonit|Geographica]], V, 3,9.</ref> Pasardhësja moderne, ''[[Rajonet e Italisë|Regione]]'' [[Italia|italiane]] e [[Lacio]]s, gjithashtu e quajtur ''Latium'' në [[gjuha latine|latinisht]] dhe ndonjëherë në ndonjë gjuhë moderne, është disi më e madhe, megjithëse më pak se dyfishi i Latium vetus et adiectum, duke përfshirë një zonë të madhe të Etrurisë së lashtë jugore dhe [[Sabinët|Sabinën]]. Gjuha e lashtë e latinëve, fiset që banonin Latium, ishte paraardhësja e drejtëpërdrejtë i gjuhës së vjetër latine, paraardhësja e [[gjuha latine|latinishtes]] dhe [[Gjuhët neolatine|gjuhëve romanse]]. Latium do të luante një rol të rëndësishëm në histori për shkak të statusit të tij si bujtëse e kryeqytetit të [[Roma e Lashtë|Shtetit Romak]], dikur qendra kulturore dhe politike e [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]]. Rrjedhimisht, Latium është vendi i veprave të shquara të artit dhe arkitekturës. == Gjeografia == [[Skeda:Ligue-latine-carte.png|parapamje|majtas|upright=1.5|Hartë e Latium me qytetet e Lidhjes Latine]] Latium më i hershëm i njohur ishte vendi i [[Latinët e Lashtë|Latini]], një fis, qendra e njohur e të cilit ishte një vullkan i madh i fjetur, [[Monti Albani|Mons Albanus]] ("Mali Alban", sot Colli Albani), {{convert|20|km|mi}} në juglindje të Romës, me diametër {{convert|64|km|mi}}. Në qendrën e saj është një liqen krateri, Lacus Albanus (Lago Albano), në formë ovale, pak km i gjatë dhe i gjerë. Në krye të majës së dytë më të madhe (Monte Cavo) ndodhej një tempull i Jupiter Latiaris, ku latini zhvillonin funksionet shtetërore para nënshtrimit të tyre ndaj Romës dhe [[romakët]] në vijim zhvillonin ceremonitë fetare dhe shtetërore. Tempulli i fundit pagan që u ndërtua do të qëndronte deri në [[Mesjeta|Mesjetë]], kur gurët dhe vendi i tij u ripërdorën për manastire të ndryshme dhe në fund një hotel. Gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], [[Wehrmacht]] e ktheu atë një një stacion radio, i cili u pushtua pas një beteje këmbësorie nga trupat amerikane në vitin [[1944]] dhe tashmë është një stacion kontrovers telekomunikimesh i rrethuar nga antena të konsideruara të papërshtatshme nga banorët për pamjen. Përzgjedhja e Jupiterit si një zot shtetëror dhe rrjedhja e emrit latini në emrin e [[gjuha latine|gjuhës latine]] janë të mjaftueshme për ti identifikuar latinët si një fis me prejardhje [[gjuhët indo-evropiane|Indo-Evropiane]]. [[Virgjili]], një poet madhor i fillim të [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]], nën [[Augusti]]n, e nxirte Latium nga fjala "i fshehur", ''i fjetur'', për shkak se në një mit [[Kroni|Saturni]], sunduesi i epokës së artë në Latium, u fsheh (''latuisset'')<ref>[[Virgjili]], ''[[Eneida|Aeneid]]'', VIII.323.</ref> aty nga Jupiteri.<ref>{{Cite book|author1=William Latham Bevan|author2=William Smith|url=https://archive.org/details/studentsmanuala00smitgoog|year=1875|title=The Students Manual of Ancient Geography|publisher=John Murray|language=en|pages=530–531}}</ref> Një etimologji kryesore moderne është se Latium vjen nga fjala latine "latus", që do të thotë "i gjerë",<ref>{{cite web|title=Latin - Origin and meaning of the name Latin|language=en|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Latin&allowed_in_frame=0|website=Online Etymology Dictionary}}</ref> duke shprehur idenë e "vendit të sheshtë" duke nënkuptuar Fushën Romane. [[Skeda:Roman road Casinum.jpg|parapamje|379px|Rrugë romake në Casinum]] === Lumenj dhe moçale të Latium === * Tiber * Anio * ''Numicius'' (Lumi Torto) * ''Astura'' (Lumi Konka) * ''Nymphiaeus'' (La Ninfa) * ''Ufens'' * ''Amasenus'' * ''Allia'' * ''Almo'' * ''Aqua Ferentina'' (Marrana degli Orti) * ''Albanus'' (Albano) * Moçalet Pontine === Male të Latium === Lista në vijim përmban emrat të shkruara në latinisht dhe në parantezë emrat e tanishëm në italisht: * [[Malet Apenine|Apeninus]] (Appennini) * ''[[Monti Albani|Albanus mons]]'' (Monti Albani, Monte Cavo) * ''Mons Algidus'' ose ''Mons Lepinus'' (Monte Lepini) * ''Montes Corniculani'' (Monte Gennaro) * ''Mons Sacer'' === Qytete në Latium === {|valign=top width=100% |valign=top width=20%| * ''Ad Turres Albas'' * ''Ameriola'' * ''[[Alba Longa]]'' * Aricia * ''Aesula'' * ''Ardea''. * ''Antium'' (Porto d'Anzio) * ''Apiolae'' * ''Astura'' (Astura) * ''Antemnae'' * ''Bola'' * ''[[Bovillae]]'' * ''Bubentum'' * ''Circeii'' * ''Cameria'' * ''Carventum'' |valign=top width=25%| * ''Corioli'' * ''Corbio'' (Rocca Priore) * ''Corniculum'' * ''Cora'' * ''Crustumerium'' * ''Ficulea'' * ''Ecetra'' * ''Fidenae'' * ''Ficana'' * ''Gabii'' * Laurentum (Torre di Paternò). * ''Forum Appii'' * ''[[Labici]]'' * ''Longula'' |valign=top width=25%| * ''Lavinium'' (Pratica) * ''Signia'' * ''Ostia'' (Ostia). * ''Politorium'' * ''Nomentum'' * ''Querquetula'' * ''Medullia'' * ''Norba'' * Lanuvium * ''Mugilla'' * ''Pedum'' * ''Praeneste'' * ''Ortona'' * ''Pollusca'' |valign=top width=25%| * ''Satricum'' * ''Setia'' * ''Ulubrae'' * ''Suessa Pometia'' * ''Tellenae''. * ''Tibur'' * ''Tres Tabernae'' * ''Tripontium'' * ''Tusculum'' * ''Scaptia'' * ''Velitrae'' * ''Sassula'' * ''Vitellia'' * ''Tolerium'' |valign=top width=25%| |} == Historia == [[Skeda:Map Archeological sites I 1992 - Siti archeologici del Lazio - Touring Club Italiano CART-TEM-092 (cropped).jpg|parapamje|majtas|358px|Sitet arkeologjike të Latium]] Rajoni që do të bëhej Latium kishte qenë streha e popullsive të ngulitura bujqësore që nga fillimi i [[Koha e Bronzit|Epokës së Bronzit]] dhe ishte e njohur për [[grekët e lashtë]] dhe madje për [[Qytetërimi mikenas|grekët mikenas]].<ref name="Peruzzi">{{Cite book|author=Emilio Peruzzi|title=Mycenaeans in Early Latium|url=https://archive.org/details/mycenaeansinearl0000unse|series=Incunabula Graeca 75|publisher=Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri|location=Roma|year=1980|language=en}}</ref> Emri me shumë gjasa është i rrjedhur nga fjala latine "''latus''", që do të thotë "i gjerë", që shpreh idenë e "vendit të sheshtë" (në dallim nga vendi i lartë i [[sabinët|sabinëve]]). [[Etruskët]], nga rajoni i tyre i Etrurias, ushtruan një ndikim të fortë kulturor dhe politik mbi Latium nga rreth [[shekulli VIII p.e.s.]] e në vijim. Gjithësesi, ata qenë të paaftë të pohonin hegjemoninë politike mbi rajonin, i cili kontrollohej nga qytet-shtete të vogla autonome në një mënyrë pak a shumë analoge me çështjet shtetërore që mbizotëronin në [[Greqia e Lashtë|Greqinë e Lashtë]]. Në fakt, afërsia kulturore dhe gjeografike me qytetet e [[Magna Graecia]] pati një ndikim të fortë në historinë e tij të hershme. Nga [[shekulli X p.e.s.]], të dhënat arkeologjike tregojnë një zhvillim të ngadaltë në bujqësi në të gjithë zonën e Latium me krijimin e fshatrave të shumtë.<ref name="Peruzzi"/> Latinët kultivonin drithra (tepë dhe elb), rrush (Vitis vinifera), ullinj, mollë dhe fiq. ''Latini populi'' (tekstualisht "popujt latinë") të ndryshëm jetonin në një shoqëri të drejtuara nga klanet e fuqishme (''[[gens|gentes]]'').<ref name="Giovanni">{{Cite book|author=Giovanni Colonna|chapter=Milieu, peuplement, phases naturelles|title=Naissence de Rome|publisher=Petit Palais|year=1977|language=fr}}</ref> Këto klane ishin një shenjë e origjinës së tyre fisnore, që do të vijonte në Romë si ''curiae'' e tretë, e cila organizonte shoqërinë romake.<ref>{{Cite book|author-last=Fox|author-first=Robin Lane|title=The Classical World: An Epic History From Homer to Hadrian|url=https://archive.org/details/classicalworldep00lane|publisher=Basic Books|year=2006|language=en|page=[https://archive.org/details/classicalworldep00lane/page/112 112]}}</ref> Megjithatë, si një njësi shoqërore ''[[gens]]'' do të zëvendësohej nga familja, e cila kryesohej nga ''paterfamilias'' – mashkulli më i vjetër, i cili mbante autoritetin suprem mbi familjen.<ref>{{Cite book|author-last=Fox|author-first=Robin Lane|title=The Classical Ëorld: An Epic History From Homer to Hadrian|url=https://archive.org/details/classicalworldep00lane|publisher=Basic Books|year=2006|language=en|pages=[https://archive.org/details/classicalworldep00lane/page/112 112]–113}}</ref><ref name="Cary2">{{cite book|last1=Cary|first1=M.|last2=Scullard|first2=H. H.|title=A History of Rome: Down to the Reign of Constantine|url=https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi|year=1975|edition=i 3-të|location=Nju Jork|publisher=St. Martin's Press|language=en|isbn=031238395-9|page=[https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi/page/32 32]}}</ref> Një qendër e ngulitur vendore dukej e nevojshme pasi qendra e rajonit nuk mund të ishte një nga fshatrat, por duhet të ishte një vend mbledhjeje të përbashkët, që përmbante selinë e gjykatës dhe faltores së përbashkët të rajonit, ku anëtarët e klaneve takoheshin për qëllime administrimi dhe zbavitjeje, si dhe ku ata siguronin një strehë të sigurtë për veten në rast ë luftës: në rrethana të zakonshme një vend i tillë nuk ishte fare ose pak i banuar. Një vend i tillë në Itali quhej "lartësi" (''capitolium'', maja e malit), ose "fortesë" (''[[arx]]'', nga ''arcere''); ai nuk ishte një qytezë në fillim, por u bë bërthama e një të tille, pasi shtëpitë u grumbulluan në mënyrë natyrore përreth fortesës dje më pas do të rrethoheshin me "unazën" (''urbs'', të lidhur me ''urvus'' dhe ''curvus'').<ref>{{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|translator=William Purdie Dickson|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The History of Rome: From the Foundation of the City to the Rule of Julius Caesar|year=2023|publisher=DigiCat|language=en|pages=36–37}}</ref> [[Skeda:Enric Serra Auqué- Latium- 3824.JPG|parapamje|396px|Latium, pikturë e Enric Serra Auqué, [[1888]]. Biblioteca Museu Víctor Balaguer]] Vargmali i izoluar Alban, ajo fortesë natyrore e Latium, e cila ofronte një pozicion të sigurtë për banorët, do të zihej fillimisht nga të sapohardhurit. Aty, përgjatë rrafshit të ngushtë sipër Palazzuola-s, midis Liqenit Albano (''Lagiod di Castello'') dhe [[Monti Albani|Malit Alban]] (''Monte Cavo''), shtrihej qyteti i [[Alba Longa|Alba Longës]], e cila konsiderohej si selia primitive e rracës latine dhe qyteti mëmë i Romës ashtu si dhe gjithë bashkësive të tjera të vjetra latine; aty, përgjatë shpateve, qëndron distriktet shumë të vjetra latine të Lanuvium, Aricia dhe Tusculum. Gjithashtu aty gjenden disa vepra primitive murature, që zakonisht shënojnë fillimin e qytetërimit.<ref>{{Cite book|author=Theodor Mommsen|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|author-link=Theodor Mommsen|year=2023|title=The History of Rome: From the Foundation of the City to the Rule of Julius Caesar|publisher=DigiCat|translator=William Purdie Dickson|language=en|pages=37–38}}</ref> Fortesat e distrikteve aty do të të krijonin qytetet e rëndësishme të Tiburit dhe Praeneste-s. [[Labici]] gjithashtu, Gabii, Nomentum në fushën midis Kodrave Albane dhe Sabine dhe Tiberit, Roma përgjatë Tiberit, Laurentum dhe Lavinium përgjatë bregdetit, ishin të gjitha pak a shumë qendra të lashta të kolonizimit latin, për të mos folur për shumë të tjera më pak të famshme dhe në disa raste pothuajse të harruara.<ref>{{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2023|publisher=DigiCat|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The History of Rome: From the Foundation of the City to the Rule of Julius Caesar|translator=William Purdie Dickson|language=en|page=38}}</ref> ===Lidhja Latine=== {{Kryesore|Lidhja Latine}} Të gjitha fshatrat ishin politikisht sovrane dhe secili prej tyre ishte i vetë-qeverisur. Prejardhja dhe gjuha e përbashkët jo vetëm mbizotëruan mbi të gjitha ata, por do ta paraqiste veten në një institucion të rëndësishëm fetar dhe politik—[[Lidhja Latine]]. Latinët ishin të lidhur bashkë nga lidhjet fetare, duke përfshirë adhurimin e Venus-it, Jupiter Latiaris dhe Dianës në Liqenin e Ariccia-s. Në këtë mënyrë, nëpërmjet afërsisë me faltoren e Jupiterit, fshati i [[Alba Longa|Alba Longës]] mbante një pozicion përparësie fetare midis fshatrave latine. Fillimisht, tridhjetë fshatra kishin të drejtë të mernnin pjesë në lidhje, të njohur si koloni albane. Vetëm pak prej emrave individualë të këtyre fshatrave janë rregjistruar. Rituali i kësaj lidhje ishte "Festivali Latin" (''feriae Latinae''), në të cilën, në Malin e Albës, në një ditë të caktuar nga kryemagjistrati për këtë qëllim çdo vit, flijohej një ka nga grupimi i mbledhur latin ndaj "Zotit Latin" (''Jupiter Latiaris''). Secila bashkësi që merte pjesë në ceremoni duhet të kontribuonte në gostinë flijuese.<ref name="Mommsen39">{{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2023|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The History of Rome: From the Foundation of the City to the Rule of Julius Caesar|publisher=DigiCat|translator=William Purdie Dickson|language=en|page=39}}</ref> Megjithatë; korija e shenjtë e Aricia-s, ''Nemus Dianae'', mbi Liqenin e Aricia-s, ishte gjithmonë midis vendeve më popullore të pelegrinazhit për latinët.<ref name="Viscount Bryce">{{Cite book|author=Viscount James Bryce Bryce|url=https://books.google.com/books?id=ykDTAAAAMAAJ&pg=PA343|editor=Hans Ferdinand Helmolt|title=The World's History: The Mediterranean nations|location=Londër|year=1902|publisher=William Heinemann|language=en|page=343}}</ref> Megjithëse [[Alba Longa]] gëzonte një pozicion përparësie fetare, kryesimi alban nuk ushtroi një pushtet të rëndësishëm politik mbi Latium, p.sh. ajo nuk qe kurrë kryeqyteti i një shteti latin.<ref name="Cary2"/> Ka mundësi që shtrirja e juridiksionit të Lidhjes Latine ishte disi i pacaktuar dhe kështu luhatej; gjithësesi në ekzistencën e saj ajo nuk qe një grumbullim i rastësishëm bashkësish të ndryshme, por shprehja pozitive e marrëdhënies së kombit latin. [[Lidhja Latine]] nuk mund të ketë përfshirë gjatë gjithë kohës të gjitha bashkësitë latine, por ajo nuk i dha kurrë privilegjin e anëtarësisë ndonjë që nuk ishte latin.<ref>{{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2023|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The History of Rome: From the Foundation of the City to the Rule of Julius Caesar|publisher=DigiCat|translator=William Purdie Dickson|language=en|page=40}}</ref> Herët gjatë ekzistencës së saj, Roma fitoi kryesimin e lidhjes dhe [[Alba Longa]] dukej një rivale për të cilën ajo do të shkatërrohej në mesin e [[shekulli VI p.e.s.|shekullit të VII p.e.s.]]; lidhja, siç ishte, ishte shpërbërë dhe familjet më të shquara u detyruan të vendoseshin në Romë: [[Alba Longa]], qyteti mëmë, ishte shkrirë te Roma, bija.<ref name="Viscount Bryce"/> Sipas [[Tit Livi]]t, [[Alba Longa]] u rrafshua – përveç tempujve – nga mbreti Tull Hostiliusi i Romës.<ref>[[Tit Livi]], ''Ab urbe condita'' 1.29</ref> Festivali Latin do të vijonte të zhvillohej në Malin Alban, por nga magjistratët romakë.<ref name="Viscount Bryce" /> === Hegjemonia Romake === {{Kryesore|Monarkia romake}} [[Skeda:Roma Antiga - 500 a.C..svg|parapamje|majtas|379px|Hartë e zgjerimit territorial romak deri në vitin [[500 p.e.s.]]]] Duke pasur shkatërruar [[Alba Longa|Alba Longën]], Roma ishte në drejtim të Festivalit Latin dhe kështu mbante kryesimin mbi popujt latinë.<ref>{{Cite book|year=2023|author=Theodor Mommsen|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|author-link=Theodor Mommsen|title=The History of Rome: From the Foundation of the City to the Rule of Julius Caesar|publisher=DigiCat|translator=William Purdie Dickson|language=en|page=103}}</ref> Nga mesi i [[shekulli VII p.e.s.|shekullit të VII p.e.s.]], Roma kishte siguruar veten si një fuqi detare dhe furnizimin e saj me kripë; ''[[Via Salaria]]'' (tekstualisht "rruga e kripës") u shtrua nga Roma deri në Ostia përgjatë brengut verior të Lumit Tiber – fusha më e afërt e kripës në Italinë Perëndimore.<ref name="Fox1">{{Cite book|author-last=Fox|author-first=Robin Lane|title=The Classical World: An Epic History From Homer to Hadrian|url=https://archive.org/details/classicalworldep00lane|publisher=Basic Books|year=2006|language=en|pages=[https://archive.org/details/classicalworldep00lane/page/110 111]–112}}</ref> Në të njëjtën kohë, arkeologët dallojnë se kishte një shndërrim urban të zonës. Kasollet romake ishin zëvendësuar nga shtëpi dhe një hapsirë shoqërore, ose ''[[Forumet Romake|forum]]'', ishte ndërtuar nga {{Rreth|[[620 p.e.s.]]}}.<ref name="Fox1" /> Ndikimi i [[Etruskët|etruskëve]] luajti një rol të rëndësishëm dhe emigrantë erdhën nga qytetet etruske. Shpejtë (sipas traditës) kjo u ndoq nga sundimi i mbretërve etruskë, Tarkuinët (tradicionalisht, [[616 p.e.s.|616]]-[[509 p.e.s.]]).<ref name="Giovanni" /> Ndërsa Roma mund të ketë fituar territore të konsiderueshme (rreth 350 milje katrore)<ref name="Cary3">{{cite book|last1=Cary|first1=M.|last2=Scullard|first2=H. H.|title=A History of Rome: Down to the Reign of Constantine|url=https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi|year=1975|edition=i 3-të|location=Nju Jork|publisher=St. Martin's Press|language=en|isbn=031238395-9|pages=[https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi/page/54 54]–55}}</ref> në Latium, mbretërit romakë nuk ushtruan kurrë pushtet absolut mbi Latium. Qytetet latine, megjithatë, do ti kërkonin mbrojtje Romës, pasi Roma kishte më shumë forca njerëzore sesa çdo qytet tjetër në Latium.<ref name="Cary3" /> Kjo për shkak, pjesërisht, ndaj politikës bujare të asylum të Romës: Dashamirësia romake ishte unike në gatishmërinë e saj për ti dhënë qytetarinë të huajve, qytetaria u jepej edhe ish skllevërve. Fëmijët e skllevërve të liruar mundësuan një burim të rëndësishëm për ushtritë romake dhe i dhanë Romës një përparsi vendimtare në fuqinë njerëzore mbi qytetet e kohës.<ref>{{Cite book|author-last=Fox|author-first=Robin Lane|title=The Classical World: An Epic History From Homer to Hadrian|url=https://archive.org/details/classicalworldep00lane|publisher=Basic Books|year=2006|language=en|page=[https://archive.org/details/classicalworldep00lane/page/276 276]}}</ref> Lidhja Latine e mbizotëruar nga Roma përbëhej nga tridhjetë qytete apo bashkësi që jepen nga [[Dionisi i Halikarnasit]].<ref>[[Dionisi i Halikarnasit]], [[Antiquitatum Romanarum|Rhōmaikē Archaiologia]], V, 61.2-3.</ref> Më tej paraqitet lista qytetet dhe bashkësitë pjesëmarrëse në Lidhjen Latine të dominuar nga Roma: {{Refbegin|3}} * ''Ardea'' * Aricia (''Aricia'') * ''[[Bovillae]]'' * ''Bubentum'' * ''Corniculum'' * ''Carventum'' * Circeis (''Circeii'') * ''Corioli'' * ''Corbio'' (''Corbio'') * ''Cora'' * ''Fortinei'' * ''Gabii'' * Laurentum * ''Lavinium'' * Lanuvium * ''[[Labici]]'' * ''Nomentum'' * ''Norba'' * ''Praeneste'' * ''Pedum'' * ''Querquetulum'' * ''Satricum'' * ''Scaptia'' * ''Setia'' * ''Tellene'' ose ''Tellenae'' * ''Tibur'' * ''Tusculum'' * ''Tolerium'' * ''Tricrinum'' * Velitres (''Velitrae'') {{Refend}} === Republika Romake dhe pasimi === Perandor [[Augusti]] bashkoi zyrtarisht të gjitha Italinë e tanishme në një entitet të vetëm gjeo-politik, ''Italia'', duke e ndarë atë në njëmbëdhjetë rajone. Latium – bashkë me rajonin e tanishëm të [[Kampania]]s menjëherë në jug-lindje të Latium dhe selia e [[Napoli]]t – u bë Region I.<ref name="Fulminante">{{Cite book|author-last=Fulminante|author-first=Francesca|url=https://books.google.com/books?id=XE5kAgAAQBAJ&q=latium|title=The Urbanisation of Rome and Latium Vetus|year=2014|pages=35–60|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-110703035-0}}</ref> [[Skeda:Augustus Bevilacqua Glyptothek Munich 317.jpg|parapamje|281px|Busti i [[Augusti]]t duke mbajtur kurorën qytetare. Glyptothek, [[Mynihu|Mynih]]]] Pas Luftës Gotike ([[535]]–[[554]] të e.s.) dhe pushtimit të [[Perandoria Bizantine|Perandorisë Lindore]] (Bizanti), ky rajon do të rifitonte lirinë, pasi "Dukati Romak" do të bëhej pronë e perandorit lindor. Megjithatë luftërat e gjatë kundër barbarëve [[Longobardët|longobardë]] do ta dobësonin rajonin, i cili do të merej nga peshkopi roman, i cili tashmë kishte mjaftë zotërime në ato territore.<ref name="Touring">{{cite book|language=it|title=Lazio, non-compresa Roma e dintorni|editor=Touring club italiano|year=1981|url=https://books.google.com/books?id=1TwQ54xw9VgC&q=roma+touring+club|pages=61–83|publisher=Touring Editore|isbn=978-88-3650015-4}}</ref> Fuqizimi i aristokracisë fetare dhe kishtare do të çonte në përplasje të vazhdueshme midis zotërve dhe peshkopit roman deri në mesin e shekullit të XVI. [[Papa]] [[Inoçenti III]] u përpoq ta forconte pushtetin e vet territorial, duke dashur të konsolidonte autoritetin e tij në administratat provinciale të Tushias, [[Kampania]]s dhe Marittima nëpërmjet përfaqësuesve të Kishës, në mënyrë që të pakësonte pushtetin e Familjes Colonna. Papët e tjerë u përpoqën gjithashtu të bënin të njëjtën gjë.<ref name="Touring"/> Gjatë periudhës kur papati u vendos në [[Avinjoni|Avinjon]] të Francës ([[1309]]–[[1377]]), fuqia e zotërve feudalë do të rritej për shkak të mungesës së [[papa|papës]] në Romë. Komunat e vogla dhe mbi të gjitha Roma, e kundërshtuan pushtetin në rritje të zotërve dhe me Cola di Rienzo,<ref>{{Cite encyclopedia|author=Ronald G. Musto|title=Cola Di Rienzo|url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195399301/obo-9780195399301-0122.xml|encyclopedia=Oxford Biographies|date=21 nëntor 2012|DOI=10.1093/obo/9780195399301-0122|language=en|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> ata u përpoqën ta paraqisnin veten si kundërshtarë të pushtetit kishtar. Megjithatë, midis viteve [[1353]] dhe [[1367]], papati e rifitoi kontrollin e Latium dhe pjesës tjetër të [[Shtetet Papale|Shtetit Papnor]].<ref name="Touring"/> Nga mesi i shekullit të XVI, papati do ta bashkonte politikisht Latium-in me [[Shtetet Papale|Shtetin Papnor]], kështu që këto territore u bënë administrat provinciale e Shën Pjetrit; governatorët në Viterbo, në Marittima dhe [[Kampania]], si dhe në Frosinone i administronin ato për papatin.<ref name="Touring"/> Pas Republikës jetëshkurtër Romane ([[shekulli XVIII]]), aneksimi i rajonit nga [[Franca]] nga [[Napoleon Bonaparti]] në shkurt [[1798]], Latium do të bëhej prapë pjesë e [[Shtetet Papale|Shtetit Papnor]] në tetor [[1799]].<ref>{{Cite book|author=Susan Vandiver Nicassio|url=https://books.google.al/books?id=rkYs2rCZKuEC|year=2009|title=Imperial City: Rome under Napoleon|publisher=The University of Chicago Press|language=en|isbn=978-0-226-57973-3|page=20}}</ref> Më 20 shtator [[1870]], zaptimi i Romës, gjatë mbretërimit të [[papa]] [[Piu IX|Piut të IX]], dhe mundjes së Francës në [[Lufta Franko-Prusiane|Sedan]], do ta përfundonte [[Bashkimi i Italisë|Bashkimin Italian]] dhe Latium u përfshi në [[Mbretëria e Italisë|Mbretërinë e Italisë]].<ref>{{cite web|publisher=CONSIGLIO REGIONALE DEL LAZIO|language=it|url=http://www.consiglio.regione.lazio.it/binary/consiglio/consiglio_argomenti/la_nascita_delle_regioni_a_statuto_ordinario.pdf|website=consiglio.regione.lazio.it|title=LA NASCITA DELLE REGIONI A STATUTO ORDINARIO}}</ref> ==Rajoni modern i Latium== {{Kryesore|Lacio}} Latium, shpesh e përmendur me emrin e saj italian ''Lazio'', është një rajon qeverisës, një ndarje administrative e nivelit të parë të shtetit dhe një nga njëzet [[rajonet e Italisë]]. Fillimisht nënkuptonte ishin distriktet administrative të Italisë Qendrore, rajonet fituan një nivel domethënës autonomie duke pasuar një reformë kushtetuese në vitin [[2001]]. Rajoni modern i Latium-it përmban kryeqytetin kombëtar të Italisë, Romën. == Shiko gjithashtu == {{Div col|rules=yes|colwidth=13em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Lacio]] * [[Gjuha latine]] * [[Fusha e Latinës]] * [[Alba Longa]] * [[Albanët (latinë)]] * [[Bovillae]] * [[Labici]] * [[Italia qendrore]] * [[Kampania]] * [[Etruskët]] * [[Sabinët]] * [[Samnitët]] * [[Roma e Lashtë]] * [[Historia e Romës]] * [[Origjina e Romës]] * [[Remi dhe Romuli]] * [[Virgjili]] ** [[Eneida]] * [[Të Drejtat Latine]] * [[Historia e Italisë]] * [[Magna Graecia]] * [[Republikat Detare]] * [[Republika e Firences]] * [[Shtetet Papale]] * [[Revolucionet e vitit 1848 në shtetet italiane]] * [[Republika Romake (1849)]] * [[Bashkimi i Italisë]] * [[Roma]] * [[Provinca e Romës]] * [[Grottaferrata]] * [[Manastiri i Grotaferratës]] * [[Alatri]] * [[Kasino]] * [[Ishulli i Ponzas]] * [[Campo de' Fiori]] * [[Mauzoleumi i Augustit]] * [[Castel Sant'Angelo]] * [[Jus]] * [[E drejta romake]] * [[Amicitia]] * [[Hospitium]] * [[Civitas]] * [[Mos maiorum]] * [[Municipium]] * [[Statusi në sistemin ligjor romak]] * [[Amfiteatri Romak]] * [[Anijet Romake]] * [[Arkitektura Romake]] * [[Arkitektura e Teatrove Romake]] * [[Arti Arkaik Romak]] * [[Arti Romak Plebe]] * [[Arti romak]] * [[Arx]] * [[Besimet e lashta mesdhetare]] * [[Bujqësia në Romën e lashtë]] * [[Imperator]] * [[Institucionet politike të Romës së lashtë]] * [[Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake]] * [[Magjistratët romakë]] * [[Magjistratët e Perandorisë Romake]] * [[Cirku Romak]] * [[Clivus Palatinus]] * [[Curia Calabra]] * [[Cursus honorum]] * [[Dashuria Greke]] * [[Enea Ankiziadi]] * [[Equites]] * [[Feja romake]] * [[Festivalet Romake]] * [[Fiset Italike]] * [[Folklori Romak]] * [[Forumet Romake]] * [[Gens]] * [[Gjeografia e Strabonit]] * [[Harku i Triumfit]] * [[Honestiores dhe humiliores]] * [[Horacët dhe Kuriacët]] * [[Kalendari Romak]] * [[Kalendat]] * [[Klasa shoqërore në Romën e Lashtë]] * [[Klima e Romës së Lashtë]] * [[Kolona e Fitores]] * [[Kolonia Romake]] * [[Konsulli Romak]] * [[Kopshtet romake]] * [[Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake]] * [[Kultura e Romës së lashtë]] * [[Kuvendet Romake]] * [[Kuzhina antike romake]] * [[Latinët e Lashtë]] * [[Latinët në Itali]] * [[Legjioni romak]] * [[Letërsia e vjetër greke e romake]] * [[Lidhja Latine]] * [[Limes Britannicus]] * [[Lista e toponimeve latine në Ballkan]] * [[Lista e kolonive romake]] * [[Llaçi romak]] * [[Luftërat Romako-Latine]] * [[Lupanari]] * [[Lustrum]] * [[Lustratio]] * [[Marrdhëniet Indiano-Romake]] * [[Marrdhëniet Sino-Romake]] * [[Mare Nostrum]] * [[Marina Romake]] * [[Masakra e Latinëve]] * [[Misteret greko-romake]] * [[Mitologjia romake]] * [[Mjekësia Romake]] * [[Monarkia romake]] * [[Monti Albani]] * [[Mundus Cereris]] * [[Muret mbrojtëse romake]] * [[Muri i Antoninit]] * [[Njësitë matëse romake]] * [[Nobiles]] * [[Optimates dhe populares]] * [[Ordines]] * [[Pagus]] * [[Pallatet perandorake të Romës]] * [[Patricët romakë]] * [[Perandoria Romake]] * [[Caput Mundi]] * [[Periudha e Ngrohtë Romake]] * [[Plaçkitja Visigote e Romës]] * [[Plebejtë]] * [[Pomerium]] * [[Portretizimi Romak]] * [[Principati (Roma)]] * [[Prokopi i Çezaresë]] * [[Republika Romake]] * [[Roma quadrata]] * [[Romanizimi (kulturor)]] * [[Rrugët romake]] * [[Selitë perandorake romake]] * [[Shpyllëzimi gjatë periudhës romake]] * [[Shtatë Kodrat e Romës]] * [[Shtetësia Romake]] * [[Shtëpia Romake]] * [[Skllavëria në Romën e lashtë]] * [[Skulptura Romake]] * [[Spektaklet Romake]] * [[SPQR]] * [[Tabula Peutingeriane]] * [[Tempulli i Apollonit Palatin]] * [[Tempulli Romak]] * [[Teknologjia në Romën e lashtë]] * [[Themelimi i Romës]] * [[Thermae]] * [[Traditat romake të emërtimit]] * [[Tregtia romake me Indinë]] * [[Triumfi Romak]] * [[Ujësjellësi Romak]] * [[Umbilicus urbis Romae]] * [[Ura e Trajanit]] * [[Ura romake]] * [[Urbanistika Romake]] * [[Urbs]] * [[Ushtria Romake]] * [[Vicus]] * [[Vila Romake]] * [[Zgjedhjet në Republikë Romake]] {{Div col end}} == Citime fundore == {{Reflist|39em}} == Bibliografia == ===Burime të lashta=== {{Refbegin|41em|indent=yes}} * {{Cite book|author=Apiani i Aleksandrisë|author-link=Apiani|title=Historia Romana (Ῥωμαϊκά)|volume=VII e VIII|language=grc}} Versioni anglisht [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html këtu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151120053128/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html |data=20 nëntor 2015 }}. * {{Cite book|author=Publius Elius Aristides|editor=Charles Allison Behr|year=1986|url=https://books.google.al/books?id=vsgUAAAAIAAJ&lpg=PP9&pg=PA388|title=The Complete Works|volume=I: Orationes I-XVI, With an Appendix Containing the Fragments and Inscriptions|publisher=Brill Archive|language=en|isbn=978-90-04-07844-4}} * {{Cite book|author=Arriani i Nikomedisë|author-link=Arriani|year=2013|language=en|url=https://archive.org/details/alexandergreatan0000arri|title=Alexander the Great: The Anabasis and the Indica|translator-last=Hammond|translator-first=Martin|publisher=[[Oxford University Press]]|series=Oxford World's Classics|url-access=registration|isbn=978-0-19-958724-7}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|editor1=Niall Rudd|year=1998|url=https://books.google.al/books?id=Fo37_E0HCBwC&lpg=PT6&pg=PT67|title=The Republic and The Laws|editor2=Jonathan Powell|isbn=978-0-19-283236-8|language=en|publisher=[[Oxford University Press]]}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|editor=George Long|year=1855|url=https://books.google.al/books?id=B9cLAAAAYAAJ&pg=PA380|title=M. Tullii Ciceronis Orationes: With A Commentary|volume=II|publisher=George Bell, Whitaker and co.|language=en}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|title=De officiis|editor=Walter Miller|url=https://archive.org/details/deoffiiciiswithen00ciceuoft/page/1/|publisher=William Heinemann ltd.|year=1928|language=en}} * {{Cite book|author=Diodor Sikuli|author-link=Diodor Sikuli|title=The Complete Works of Diodorus Siculus|year=2014|url=https://books.google.al/books?id=54vfAwAAQBAJ|publisher=Delphi Classics|language=en}} * [[Dion Kasi|Kasius Dion Koceiani]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html Historia Romana]; (Versioni anglisht) * [[Dionisi i Halikarnasit]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html Antiquitates Romana]. * {{Cite book|author=Eratosteni|author-link=Eratosteni|title=Eratosthenica|url=https://books.google.al/books?id=TpQRHunOEJ8C&pg=RA3-PA238|chapter=VII. De Chronographis|year=1822|editor=Gottfried Bernhardy|publisher=Impensis Ge. Reimeri|language=la, grc|pages=231-262}} * [[Eutropi]], [[Wikisource:la:Breviarium historiae romanae|''Breviarium historiae romanae'' (teksti latin), I-X]]. * {{Cite book|author1=Mark Porcius Katoni|author2=Mark TerencVarroni|author2-link=Varroni|author3=Lucius Junius Moderat Kolumela|author-link=Lucio Giunio Moderato Columella|url=https://gallica.bnf/fr/ark:/12148/bpt6k2820632|author4=Rutilius Taur Emilian Paladi|title=Les Agronomes latins: Caton, Varron Columelle, Palladius|translator=Charles-François Saboureux de La Bonneterie|year=1864|via=Gallica|publisher=Firmin Didot Fréres|language=fr}}{{Lidhje e vdekur}} * {{Cite book|author1=Gaius Sallustius Krispi|author2=Jul Çezari|author2-link=Jul Çezari|url=https://archive.org/details/sallustejulesc00salluoft/page/|author3=Vellej Paterkuli|author3-link=Vellej Paterkuli|author4=Lucius Ane Flori|author4-link=Luc An Flori|title=Salluste, Jules César, C. Velléius Paterculus et A. Florus: œuvres completes avec la traduction en français|editor=Désiré Nisard|year=1850|publisher=Firmin Didot frères|language=fr, la}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1834|url=https://books.google.al/books?id=BLBmJCvaDokC|title=The History of Rome (Ab Urbe Condita)|editor=George Baker|volume=I|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1835|url=https://books.google.al/books?id=K-OCUOmiCNcC|title=Ab Urbe Condita|editor=George Baker|volume=II|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Plini i Vjetri|author-link=Plini Plaku|title=Naturalis Historia|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:latinLit:phi0978.phi001.perseus-lat1:8.1|year=1906|publisher=Teubner|language=en|editor=Karl Friedrich Theodor Mayhoff}} * {{Cite book|author=Plini i Riu|author-link=Plini i Riu|year=1890|url=https://books.google.al/books?id=ikfJdoGyecgC&pg=72|title=The Letters of the Younger Pliny|publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.|translator=John Delaware Lewis|language=en|location=Londër, Angli}} * {{Cite book|author=Plutarku|author-link=Plutarku|title=Plutarch’s Lives Translated from the Original Greek|url=https://archive.org/details/plutarchslives01plut_0/page/57/|editor1=John Langhorne|editor2=William Langhorne|volume=1|publisher=Harper & Brothers|year=1878|language=en}} * {{Cite book|author=Polibi|author-link=Polibi|editor=H. J. Edwards|title=The Histories|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/home.html|publisher=Harvard University Press|date=1922–1927|translator=William Roger Paton|language=en}} * {{Cite book|author=Procopi i Çezaresë|author-link=Prokopi i Çezaresë|year=1916|volume=The Vandalic War|title=The History of the Wars|translator=H. B. Dewing|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|year=1998|url=https://archive.org/details/seneca.-lettere-a-lucilio-ocr-1995_202509/page/852/|title=Lettere a Lucilio|editor=Umberto Boella|publisher=Unione Tipografico-Editrice Torinese|language=it|isbn=88-02-02664-5}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|url=https://archive.org/details/physicalsciencei00seneiala/|title=Phycical Science in the Time of Nero: Being a Translation of the Quaestiones Naturales of Seneca|editor=Archibald Geikie|translator=John Clarke|publisher=Macmillan and Co.|year=1910|language=en}} * {{Cite book|author=Straboni|author-link=Straboni|title=The Geography|date=1917–1932|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/home.html|language=en|translator=H. L. Jones|publisher=Harvard University Press}} * {{Cite book|author=Publius Kornelius Taciti|author-link=Taciti|editor=Moses Hadas|url=https://archive.org/details/church-and-brodribb-complete-works-1942-en/page/|title=The Complete Works of Tacitus: The Annals – The Hisstory – The Life of Cnaeus Julius Agricola – Germany and Its Tribes – A Dialogue on Oratory|translator1=Alfred John Church|translator2=William Jackson Brodribb|publisher=Random House|language=en|year=1942|isbn=978-039430953-8}} * {{Cite book|author=Tertuliani|author-link=Tertuliani|title=The Writings of Tertullian|url=https://www.tertullian.org/anf/index.htm|volume=II. The Anti-Heretical Works|translator=Peter Holmes|language=en}} {{Refend}} ===Burime historiografike moderne=== {{Refbegin|41em|indent=yes}} * {{cite book|last=Abbott|first=Frank Frost|title=Municipal Administration in the Roman Empire|url=https://archive.org/stream/municipaladminis032553mbp#page/n27/|first2=Allan Chester|last2=Johnson|year=1926|location=Prinston|publisher=Princeton University Press|language=en}} * {{Cite book|author=Frank Frost Abbott|title=A History and Description of Roman Political Institutions|url=https://books.google.al/books?id=2mH7R8bs5qMC|year=1999|publisher=Adegi Graphic LLC|language=en|isbn=978-0-543-92749-1}} * {{Cite book|author=Gregory S. Aldrete|title=Floods of the Tiber in Ancient Rome|year=2007|publisher=Johns Hopkins University Press|language=en|isbn=978-080188405-4|oclc=150170340}} * {{Cite book|last=B. Bahr|first=Ann Marie|year=2009|title=Christianity: Religions of the World|isbn=978-143810639-7|publisher=Infobase Publishing|language=en}} * {{Cite book|last1=Ballif|first1=Michelle|last2=Moran|first2=Michael G.|year=2005|url=https://books.google.com/books?id=CYykAGVyqvwC|title=Classical Rhetorics and Rhetoricians: Critical Studies and Sources|publisher=Greenwood|language=en|isbn=978-031332178-8}} * {{cite book|last1=Bevan|first1=William Latham|title=The Student's Manual of Ancient Geography|url=https://archive.org/details/studentsmanuala00smitgoog|last2=Smith|first2=William|location=Londër|publisher=John Murray|language=en|year=1875}} * {{Cite book|author=Biondo Biondi|title=Istituzioni di diritto romano|publisher=Edizione Giuffré|year=1972|language=it|location=Milano}} * {{Cite book|author1=Maria Antonietta Lozzi Bonaventura|title=Roma antica. Viaggio nel tempo alla scoperta della location eterna|year=2009|publisher=Guide ITER|location=Subiaco|isbn=978-88-8177-143-1|language=it}} * {{Cite book|last=Brizzi|first=Giovanni|title=Storia di Roma. 1. Dalle origini ad Azio|year=1997|publisher=Pàtron|location=Bolonja|language=it}} * {{Cite book|author=Viscount James Bryce Bryce|editor=Hans Ferdinand Helmolt|url=https://books.google.com/books?id=ykDTAAAAMAAJ&pg=PA343|title=The World's History: The Mediterranean nations|publisher=William Heinemann|year=1902|language=en|location=Londër}} * {{Cite book|author=J. B. Bury|title=History of the Later Roman Empire|location=Londër|publisher=Macmillan|year=1889|language=en|volume=1}} * {{Cite book|author=Andrea Carandini|chapter=Palatino, Velia e Sacra via: paesaggi urbani attraverso il tempo|title=Workshop di Archeologia Classica|publisher=Quaderni|language=it|year=2004}} * Andrea Carandini, ''La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà'', Torino, 1998. * {{Cite journal|author=Andrea Carandini|title=Sulle orme di Schliemann a Roma: alle origini della Città e dello Stato|journal=Archeologia viva, rivista bimestrale|language=it}} * {{cite book|author=Andrea Carandini|title=Roma il primo giorno|publisher=Laterza|year=2007|language=it|location=Romë, Bari}} * {{Cite book|editor=Andrea Carandini|title=Atlante di Roma antica|publisher=Mondadori Electa|language=it|location=Milano|year=2012|isbn=978-88-370-8510-0}} * {{Cite book|editor1=Andrea Carandini|editor2=Paolo Carafa|title=The Atlas of Ancient Rome, Biography and Portraits of the City|translator=Andrew Campbell Halavais|publisher=Princeton University Press|year=2012|language=en|pages=216-217|ISBN=978-0-691-16347-5}} * {{cite book|author=Andrea Carandini|title=La Roma di Augusto in 100 monumenti|year=2014|publisher=Utet|language=it|location=Novara|isbn=978-88-511-2093-1}} * {{Cite book|last=Carroll|first=Warren|title=The Glory of Christendom|url=https://archive.org/details/gloryofchristend0000carr|publisher=Front Royal, VA: Christendom Press|year=1993|language=en}} * {{cite book|last1=Cary|first1=M.|last2=Scullard|first2=H. H.|title=A History of Rome: Down to the Reign of Constantine|url=https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi|year=1975|edition=i 3-të|location=Nju Jork|publisher=St. Martin's Press|language=en|isbn=031238395-9}} * {{Cite book|last=Caves|first=R. W.|title=Encyclopedia of the City|year=2004|publisher=Routledge|language=en}} * {{Cite book|last=Claridge|first=Amanda|title=Rome: An Oxford Archaeological Guide|url=https://books.google.com/books?id=xtoVDAAAQBAJ&q=%22Horreum+OR+Horrea%22|year=1998|language=en|location=Oksford|publisher=[[Oxford University Press]]|ISBN=0-19-288003-9}} * {{Cite book|first=Filippo|last=Coarelli|title=I santuari, il fiume, gli empori|publisher=Einaudi Editore|year=2007|series=Storia Einaudi dei Greci e dei Romani|volume=13|language=it|location=Milano}} * {{Cite book|author=Giovanni Colonna|chapter=Milieu, peuplement, phases naturelles|title=Naissence de Rome|publisher=Petit Palais|year=1977|language=fr}} * {{Cite book|author=Tim J. Cornell|title=The Beginnings of Rome: Italy and Rome from the Bronze Age to the Punic Wars (c. 1000–264 BC)|year=1995|publisher=Routledge|language=en|url=https://books.google.al/books?Id=UgoOD2XDpzlC|location=Londër|isbn=978-0-415-01595-0}} * {{Cite book|author=Tim Cornell|year=2000|chapter=The City-State in Latium|editor=Mogens Herman Hansen|title=A Comparative Study of Thirty City-state Cultures|publisher=Kgl. Danske Videnskabernes Selskab|language=en|page=212-214}} * {{Cite book|author=Pietro Marcellino Corradini|others=Giseppe Rocco Volpi|year=1704|url=https://books.google.al/books?id=PXFUAAAAYAAJ|title=Vetus Latium Profanum et Sacrum|volume=1–2|location=Romë|publisher=Per Franciscum Gonzagam|language=la}} * {{Cite book|editor=Mauro Cristofani|title=La grande Roma dei Tarquini|publisher=L'Erma di Bretschneider|language=it|location=Roma|year=1990|isbn=88-7062-684-9}} * {{Cite book|last1=Dillon|first1=Matthew|last2=Garland|first2=Lynda|title=Ancient Rome: From the Early Republic to the Assassination of Julius Caesar|year=2005|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-041522458-1}} * {{Cite encyclopedia|author=Adrew Drummond|encyclopedia=Oxford Classical Dictionary|title=gens|url=https://archive.org/details/oxfclass/page/630/|editor1=Simon Hornblower|editor2=Antony Spawforth|editor3=Esther Eidinow|year=1999|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=0-19-866172-X|pages=630-631}} * {{Cite book|last=Duncan-Jones|first=Richard|year=1974|title=The Economy of the Roman Empire|url=https://archive.org/details/economyofromanem0000dunc_f3v6|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=0-521-20165-9}} * {{Cite book|author=Victor Ehrenberg|title=Society and Civilization in Greece and Rome|url=https://books.google.al/books?id=F0liAAAAMAAJ|publisher=Oberlin College|language=en|year=1964|isbn=978-067481510-0}} * {{Cite book|editor=Andrew Erskine|title=A Companion to Ancient History|publisher=John Wiley & Sons|language=en|year=2012|isbn=978-1-118-58153-7}} * {{Cite book|author-last=Fox|author-first=Robin Lane|title=The Classical World: An Epic History From Homer to Hadrian|url=https://archive.org/details/classicalworldep00lane|publisher=Basic Books|year=2006|language=en}} * {{Cite book|author=Jean-Claude Fredouille|title=Dictionaire de la civilisation romaine|year=1986|publisher=Larousse|language=fr|location=Paris}} * {{Cite book|author-last=Fulminante|author-first=Francesca|title=The Urbanisation of Rome and Latium Vetus|url=https://books.google.com/books?id=XE5kAgAAQBAJ|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|year=2014|isbn=978-110703035-0}} * {{Cite book|author=Emilio Gabba|title=Republican Rome: The Army and the Allies|year=1976|translator=P. J. Cuff|publisher=University of California Press|language=en}} * {{Cite book|author=Emilio Gabba|display-authors=et al.|title=Introduzione alla storia di Roma|year=1999|publisher=LED|location=Milano|isbn=88-7916-113-X|language=it}} * {{Cite web|last=Gentile|first=Antonio|date=26 prill 2019|title=Le strade portano tutte a Roma Capitale: "Caput Mundi"|url=https://www.ilpopolo.news/le-strade-portano-tutte-a-roma-capitale-caput-mundi/|access-date=20 maj 2023|website=IL POPOLO|language=it-IT}} * {{Cite book|author=Andrea Giardina|title=Profili di storia antica e medievale|volume=1|year=2005|publisher=Laterza Edizioni Scolastiche|language=it}} * {{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-the-decline-and-fall-of-the-roman-empire/741B385CB8EEA8A14163430E872EDF34|volume=4|year=2015|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113933357-3}} * {{Cite journal|last=Gillett|first=Andrew|title=Rome, Ravenna and the Last Western Emperors|url=https://www.jstor.org/stable/40311008|journal=Papers of the British School at Rome|publisher=British School at Rome|year=2001|volume=69|issue=69|language=en|doi=10.1017/S0068246200001781|jstor=40311008|pages=131–167}} * {{Cite book|author1=Marcel Le Glay|author2=Jean-Louis Voisin|author3=Yann Le Bohec|url=https://books.google.al/books?id=p4fVAAAACAAJ|title=Storia romana|year=2002|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1508779-9}} * {{Cite book|author=Michael Grant|title=History of Rome|publisher=Scribner’s|year=1978|url=https://books.google.al/books?id=rF07AAAAMAAJ|language=en|isbn=978-068415986-7}} * {{Cite book|author=Erich S. Gruen|volume=1|title=The Hellenistic World and the Coming of Rome|publisher=University of California Press|year=1986|language=en}} * {{Cite book|editor=Mogens Herman Hansen|title=A Comparative Study of Thirty City-state Cultures: An Investigation|url=https://books.google.al/books?id=8qvY8pxVxcwC|publisher=Kgl. Danske Videnskabernes Selskab|year=2000|language=en|isbn=978-877876177-4}} * {{Cite book|author=Mogens Herman Hansen|year=2004|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=h7kRDAAAQBAJ|title=An Inventory of Archaic and Classical Poleis: An Investigation Conducted by The Copenhagen Polis Centre for the Danish National Research Foundation|others=Danmarks Grundforskningsfond|language=en|isbn=978-0-19-814099-3}} * {{Cite book|author=Kyle Harper|title=The Fate of Rome: Climate, Disease, and the End of An Empire|url=https://archive.org/details/fateofromeclimat0000harp|publisher=Princeton University Press|language=en|isbn=978-0-691-16683-4|oclc=1135813827|year=2017}} * {{Cite book|author=Peter Heather|title=The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians|url=https://archive.org/details/fallofromanempir0000heat|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2006|language=en}} * {{cite book|last1=Heiken|first1=Grant|last2=Funiciello|first2=Renato|date=24 tetor 2013|url=https://books.google.com/books?id=6eADAQAAQBAJ&pg=PA174|last3=de Rita|first3=Donatella|title=The Seven Hills of Rome: A Geological Tour of the Eternal City|publisher=Princeton University Press|language=en|isbn=978-069113038-5}} * {{Cite book|author=Karl-J. Hölkeskamp|title=Reconstructing the Roman Republic: An Ancient Political Culture and Modern Research|publisher=Princeton University Press|year=2010|language=en}} * {{Cite book|author=Michel Humbert|title=Le tribunat de la plèbe et le tribunal du peuple: remarques sur l'histoire de la provocatio ad populum|publisher=MEFRA|year=1988|language=fr}} * {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=Il Tramonto del Mondo Antico|location=Bari|publisher=Casa Editrice Giuseppe Laterza & Figli|year=1972|language=it|id=CL 20-0462-3}} (titulli origjinal i veprës {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=The Decline of the Ancient World|publisher=Lonmans, Green and Co. Ltd|location=Londër|year=1966|language=en}} * {{Cite book|author=Athanasius Kircher|publisher=Apud Joannem Janssonium à Waesberge, & haeredes Elizei Weyerstraet|url=https://books.google.al/books?id=N5Moo_8gG8YC|title=Latium: Id est, Nova e parallela Latii tum veteris tum novi descriptio. Qua quaecunque vel natura, vel veterum Romanorum ingenium admiranda effecit, geografico-historico-physico ratiocino, juxta rerum gestarum, temporumque seriem exponitur e enucleatur|language=la|year=1671}} * {{Cite book|author=Günter Kopcke|title=Greece Between East and West, 10th-8th Centuries BC: Papers of the Meeting at the Institute of Fine Arts, New York University, March 15-16th, 1990|url=https://books.google.al/books?id=aAIdAAAAYAAJ|year=1992|editor1=Günter Kopcke|editor2=Isabelle Tokumaru|publisher=Verlag Philipp von Zabern|language=en|isbn=978-3-80531491-6}} * {{cite book|author=Maria Margarita Segarra Lagunes|title=Il Tevere e Roma: Storia di una simbiosi|publisher=Gangemi|language=it|year=2004|location=Roma}} * {{Cite book|author=Peter Lampe|title=Christians at Rome in the First Two Centuries: From Paul to Valentinus|year=2006|publisher=Continuum International Publishing Group|language=en|ISBN=0-8264-8102-7}} * {{Cite book|last=Lee|first=A.|title=From Rome to Byzantium AD 363 to 565: The Transformation of Ancient Rome|url=https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt1g0b1z1|year=2013|publisher=Edinburgh University Press|jstor=10.3366/j.ctt1g0b1z1|language=en|isbn=978-074862790-5}} * {{Cite book|author=Massimiliano Liverotti|title=Il grande libro dei misteri di Roma risolti e irrisolti|year=2007|publisher=Newton Compton Editori|location=Roma|ISBN=978-88-541-0894-3|language=it}} * {{Cite book|author=Ralph W. Mathisen|title=Ancient Roman Civilization: History and Sources, 753 BCE to 640 CE|url=https://books.google.al/books?id=UYT1twEACAAJ|year=2019|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-084960-3|location=[[Nju Jork Siti]], [[Nju Jork]]|oclc=1038024098}} * {{Cite book|author1=John P. McKay|author2=Bennett D. Hill|author3=John Buckler|url=https://books.google.al/books?id=epbtAAAAMAAJ|title=A History of Western Society|year=2006|publisher=Houghton Mifflin|language=en|isbn=978-061852266-8}} * {{Cite book|author=Charles Merivale|year=1880|publisher=Harper & Brothers|language=en|url=https://archive.org/details/ageneralhistory18unkngoog/page/n53/|title=A General History of Rome: From the Foundation of the City to the Fall of Augustulus, B.C. 753 – A.D. 476|location=Nju Jork}} * {{Cite book|author=Jørgen Christian Meyer|title=Pre-Republican Rome: An Analisis of the Cultural And Chronological Relations, 1000–50 BC|year=1983|publisher=Odense University Press|url=https://books.google.al/books?id=7pgYAQAAMAAJ|language=en|isbn=978-877492434-0}} * {{Cite book|author=Fergus Millar|chapter=The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.|title=Rome, the Greek World, and the East: The Roman Republic and the Augustan Revolution|url=https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill|publisher=University of North Carolina Press|year=2002|language=en|pages=[https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill/page/136 136]-138}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2016|url=https://books.google.com/books?id=SpguEQAAQBAJ|title=L’Impero di Roma|publisher=Il Saggiatore|editor=Antonio G. Quattrini|language=it|isbn=978-88-6576543-2}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2018|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The Provinces of the Roman Epire (Illustrated Edition)|publisher=Musaicum Books|translator=William Purdie Dickson|language=en|isbn=978-80-272-4412-6}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2023|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The History of Rome: From the Foundation of the City to the Rule of Julius Caesar|publisher=DigiCat|translator=William Purdie Dickson|language=en}} * {{Cite book|last=Moralee|first=Jason|title=Rome's Holy Mountain: The Capitoline Hill in Late Antiquity|url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190492274.001.0001|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=1|doi=10.1093/oso/9780190492274.001.0001|language=en|year=2017|isbn=978-0-19-049229-8}} * Muhlberger, S., ''The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452'' (Leeds, 1990). * {{Cite encyclopedia|author=Ronald G. Musto|title=Cola Di Rienzo|date=21 nëntor 2012|url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195399301/obo-9780195399301-0122.xml|DOI=10.1093/obo/9780195399301-0122|encyclopedia=Oxford Biographies|language=en|publisher=[[Oxford University Press]]}} * {{Cite book|last=Nelson|first=Eric|year=2001|title=The Complete Idiot's Guide to the Roman Empire|url=https://archive.org/details/completeidiotsgu0000nels_z7e5|publisher=Alpha Books|language=en|ISBN=0-02-864151-5}} * {{Cite book|author=Susan Vandiver Nicassio|title=Imperial City: Rome Under Napoleon|url=https://books.google.al/books?id=rkYs2rCZKuEC|year=2009|publisher=The University of Chicago Press|language=en|isbn=978-0-226-57973-3}} * {{Cite book|last=Pallottino|first=Massimo|title=Origini e storia primitiva di Roma|year=1993|publisher=Rusconi|location=Milano|isbn=88-18-88033-0|language=it}} * {{Cite book|author=Ugo Enrico Paoli|title=Vita romana|publisher=Oscar Mondadori|year=2005|language=it}} * {{Cite encyclopedia|editor=Harry Thurston Peck|title=Gens|year=1897|volume=1|url=https://books.google.al/books?id=RacKAAAAIAAJ&pg=PA721|encyclopedia=Harper's Dictionary of Classical Literature and Antiquities|publisher=Harper & Brothers Publishers|edition=i dytë|language=en|page=721}} * Renato Peroni, ''Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro'', in ''Storia dei Greci e dei Romani'', vol. 13, Einaudi 2008. * {{Cite book|author=Emilio Peruzzi|title=Mycenaeans in Early Latium|url=https://archive.org/details/mycenaeansinearl0000unse|series=Incunabula Graeca 75|publisher=Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri|location=Roma|year=1980|language=en}} * {{cite journal|author=Samuel Ball Platner|title=The Septimontium and the Seven Hills|url=https://archive.org/details/classicalphilol02orggoog|date=janar 1906|journal=Classical Philology|volume=1|issue=1|publisher=University of Chicago Press|language=en|pages=[https://archive.org/details/classicalphilol02orggoog/page/n91 69]–80}} * {{Cite book|author=Gabriella Poma|title=Le istituzioni politiche del mondo romano|year=2009|url=https://books.google.al/books?id=nLUuAQAAIAAJ|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1513430-1}} * {{Cite book|author1=David Stone Potter|author2=D. J. Mattingly|year=1999|title=Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire|url=https://archive.org/details/lifedeathenterta0000unse|publisher=University of Michigan Press|language=en|ISBN=0-472-08568-9}} * {{Cite book|editor1=Anders Holm Rasmussen|editor2=Susanne William Rasmussen|url=https://books.google.al/books?id=WnUWAQAAMAAJ|title=Religion and Society: Rituals, REsources and Identity in the Ancient Graeco-Roman World: the BOMOS-conferences 2002-2005|year=2008|publisher=Quasar|language=en|isbn=978-88-7140371-7}} * {{Cite book|editor=L. D. Reynolds|title=Texts and Transmission: A Survey of the Latin Classics|location=Oksford|publisher=Clarendon Press|year=1983|language=en}} * {{Cite book|author=Claudio Rendina|title=Roma ieri, oggi e domani|year=2007|publisher=Newton Compton Editori|location=Roma|ISBN=978-88-541-1025-0|language=it}} * {{Cite book|author=Giorgio Ruffolo|title=Quando l'Italia era una superpotenza|url=https://archive.org/details/quandolitaliaera0000ruff|publisher=Einaudi|year=2004|language=it}} * {{Cite book|author=Bernardo Santalucia|title=Studi di diritto penale romano|year=1994|url=https://books.google.it/books?id=KWLpABipSPsC|language=it|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Roma|isbn=88-7062-864-7}} * {{Cite book|last=Salzman|first=Michele R.|title=The Falls of Rome. Crises, Resilience, and Resurgence in Late Antiquity|url=https://www.cambridge.org/core/books/falls-of-rome/3745CA2DE407FA2A894383A94C723103|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2021|language=en|isbn=978-131627592-4}} * {{Cite book|author1=Walter Scheidel|author2=Ian Morris|author3=Richard P. Saller|url=https://www.vlebooks.com/vleweb/product/openreader?id=none&isbn=9781139054140|title=The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World|year=2013|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113905414-0|oclc=1277066427|access-date=7 qershor 2022|page=18}} * {{Cite book|author=Christopher John Smith|title=The Roman Clan: The Gens from Ancient Ideology to Modern Anthropology|url=https://books.google.al/books?id=3vMI3hZLvzoC|year=2006|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113945087-4}} * {{Cite book|author=Christopher John Smith|title=The Etruscans: A Very Short Introduction|url=https://books.google.al/books?id=8OB_AwAAQBAJ|year=2014|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19954791-3}} * {{Cite book|author=Christopher John Smith|title=Early Rome and Latium. Economy and Society, c. 1000 – 500 BC|url=https://books.google.al/books?id=4lxE0AEACAAJ|series=Oxford Classical Monographs|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2023|language=en|isbn=978-138300576-9}} * {{Cite book|author1=Christopher John Smith|author2=J. C. N. Coulston|author3=Hazel Dodge|url=https://books.google.al/books?id=E2WCPQAACAAJ|title=Ancient City of Rome|year=2007|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-0-415-18246-1}} * {{Cite book|author=Romolo Augusto Staccioli|title=La Roma di Augusto|year=1985|url=https://books.google.al/books?id=BOBQswEACAAJ|location=Novara|publisher=De Agostini|language=it}} * {{Cite book|last=Stearns|first=Peter N.|title=The Encyclopedia of World History|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo00stea|publisher=Houghton Mifflin|year=2001|language=en|ISBN=0-395-65237-5}} * {{Cite journal|author=Rein Taagepera|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|url=https://www.jstor.org/stable/1170959|year=1979|journal=Social Science History|doi=10.2307/1170959|publisher=Duke University Press|volume=3|issue=3/4|language=en|page=124–126}} * {{cite web|author1=R. Talbert|author2=M. E. Downs|author3=M. Joann McDaniel|url=http://pleiades.stoa.org/places/1043|title=Places: 1043 (Internum Mare)|author4=B. Z. Lund|author5=T. Elliott|author6=S. Gillies|language=en|publisher=Pleiades}} * {{Cite book|author=A. Tighe|title=The Development of the Roman Constitution|publisher=D. Apple & Co.|year=1886|language=en}} * {{Cite book|last1=Thomas|first1=Carol G.|title=Citadel to City-State: The Transformation of Greece, 1200-700 BC|last2=Conant|first2=Craig|publisher=Indiana University Press|year=2003|language=en|isbn=978-025321602-1}} * {{Cite book|last=Tomei|first=Maria Antonietta|title=The Palatine|url=https://archive.org/details/palatine0000tome|translator=Luisa Guarneri Hynd|location=Milano|publisher=Electa (Ministero per i Beni e le Actività Culturali Sopraintendenza Archeologica di Roma)|year=1998|language=it}} * {{cite book|language=it|title=Guida d’Italia: Lazio (non-compresa Roma e dintorni)|year=1981|url=https://books.google.com/books?id=1TwQ54xw9VgC|language=it|publisher=Touring Editore|editor=Touring club italiano|isbn=978-88-3650015-4}} * {{Cite book|author1=Allen Mason Ward|author2=Fritz Moritz Heichelheim|author3=Cedric A. Yeo|url=https://books.google.al/books?id=44cNAQAAMAAJ|title=A History of the Roman People|year=2003|publisher=Prentice Hall|language=en|isbn=978-013038480-5}} * {{Cite book|author=Bryan Ward-Perkins|title=The Fall of Rome: And the End of Civilization|url=https://archive.org/details/fallofromeendofc0000brya|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2005|language=en|ISBN=0-19-280728-5}} * {{Cite book|author=T. P. Wiseman|title=Remus: A Roman Myth|url=https://archive.org/details/remusromanmyth0000wise|year=1995|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}} * {{Cite book|author=Michael Wood|title=In Search of the Trojan War|year=1998|url=https://books.google.al/books?id=N5HDjtGwYjsC|publisher=University of California Press|language=en|isbn=978-0-520-21599-3}} * {{Cite book|author=Giseppe Rocco Volpi|others=Pietro Marcellino Corradini|year=1732|url=https://books.google.al/books?id=EifXd_L2ligC|title=Vetus Latium Profanum et Sacrum|volume=3|location=Romë|publisher=Excudebat Josephus Cominus|language=la}} * {{Cite book|author=Giseppe Rocco Volpi|others=Pietro Marcellino Corradini|year=1727|url=https://books.google.al/books?id=dgICHtQnAWMC|title=Vetus Latium Profanum et Sacrum|volume=4|location=Romë|publisher=Excudebat Josephus Cominus|language=la}} * {{Cite book|author=Giseppe Rocco Volpi|others=Pietro Marcellino Corradini|year=1732|url=https://books.google.al/books?id=mP41qw-745QC|title=Vetus Latium Profanum et Sacrum|volume=5|location=Romë|publisher=Excudebat Josephus Cominus|language=la}} * {{Cite book|author=Giseppe Rocco Volpi|others=Pietro Marcellino Corradini|year=1734|url=https://books.google.al/books?id=dTsyhpTxdSoC|title=Vetus Latium Profanum et Sacrum|volume=6|location=Romë|publisher=Excudebat Josephus Cominus|language=la}} * {{Cite book|author=Giseppe Rocco Volpi|others=Pietro Marcellino Corradini|year=1736|url=https://books.google.al/books?id=t-FuMqO_gOsC|title=Vetus Latium Profanum et Sacrum|volume=7|location=Romë|publisher=Excudebat Josephus Cominus|language=la}} * {{Cite book|author=Giseppe Rocco Volpi|others=Pietro Marcellino Corradini|year=1742|url=https://books.google.al/books?id=4yllsCeQh94C|title=Vetus Latium Profanum et Sacrum|volume=8|location=Romë|publisher=Excudebat Josephus Cominus|language=la}} * {{Cite book|author=Giseppe Rocco Volpi|others=Pietro Marcellino Corradini|year=1743|url=https://books.google.al/books?id=oRV_WqnwHpEC|title=Vetus Latium Profanum et Sacrum|volume=9|location=Romë|publisher=Excudebat Josephus Cominus|language=la}} * {{Cite book|author=Giseppe Rocco Volpi|others=Pietro Marcellino Corradini|year=1745|url=https://books.google.al/books?id=NUnNJHeiTT0C|title=Vetus Latium Profanum et Sacrum|volume=10.1|location=Romë|publisher=Excudebat Josephus Cominus|language=la}} * {{Cite book|author=Giseppe Rocco Volpi|others=Pietro Marcellino Corradini|year=1745|url=https://books.google.al/books?id=PXZUAAAAYAAJ|title=Vetus Latium Profanum et Sacrum|volume=10.2|location=Romë|publisher=Excudebat Josephus Cominus|language=la}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == * [http://xoomer.alice.it/asciatopo/latium.html Toponymy of Latium] {{Webarchive|url = https://web.archive.org/web/20080418064923/http://xoomer.alice.it/asciatopo/latium.html|date=18 prill 2008}} * {{cite web|last=Behncke|first=Boros|title=Colli Albani or Alban Hills volcanic complex, Latium, Italy|date=1996–2003|publisher=Italy's Volcanoes: The Cradle of Volcanology|url=http://boris.vulcanoetna.it/ALBANI.html|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719103738/http://boris.vulcanoetna.it/ALBANI.html|archive-date=19 korrik 2011}} [[Kategoria:Gjeografia e Italisë]] [[Kategoria:Historia e Italisë]] [[Kategoria:Rajone të Italisë]] [[Kategoria:Roma e Lashtë]] [[Kategoria:Rajone historike]] [[Kategoria:Italia romake]] rcbxl4v16lqz53z9512yjqjnewnqtv4 Banjat e lashta greke 0 393179 3002648 2973050 2026-06-28T04:26:05Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002648 wikitext text/x-wiki {{Short description|Vend i larjes publike në Greqinë e Lashtë}} [[Skeda:THES-Agora baths 2.jpg|parapamje|354px|Banjat greke e të [[Selaniku]]t, [[shekulli III p.e.s.|shek. III p.e.s.]]]] '''Banjat e lashta greke''' ishin komplekse banjash të përshtatshme për larjen dhe pastrimin në [[Greqia e Lashtë|Greqinë e Lashtë]], të ngjashme në konceptim me [[Larja në Romën e Lashtë|Banjat Romake]]. Banjat e lashta greke janë veçori e disa vendeve të të lashta të [[Helenizimi|helenizuara]]. Këto banja janë gjetur përveç [[Greqia|Greqisë]], edhe në [[Egjipti|Egjipt]], [[Italia|Itali]] dhe njëra madje është e vendosur në [[Marseja|Marsejë]] të Francës.<ref name=":3" /> Disa nga këto banja datojnë nga [[shekulli V p.e.s.]]. Banjat publike patën një zhvillim gradual në lulëzimin në Periudhën Helenistike, në strukturat kulturalisht domethënëse. Vendndodhjet e shumta të banjave përgjatë [[Mesdheu]]t ofrojnë zhvillime të ndryshme kulturalisht unike.<ref name=":0" /> Banjat greke nuk ndiqnin të njëjtin dizajn dhe rregulla ndërtimi si tempujt apo ndërtesat e tjera civile në [[Greqia e Lashtë|Greqi]] dhe, në këtë mënyrë, banjat ishin shumë inovative. Ato ishin gjithmonë të njëjta në funksionet e tyre, por jo të njëjta në dizajnin e tyre. Megjithë larminë në varësi të secilit vend dhe popullsi, ka disa tipare që meren parasysh për të përcaktuar banjat greke. Disa nga elementet e shquara përfshinin tholoi, vaska dhe lloje të tjera banjash dhe pishinash, si dhe sisteme ngrohjeje dhe uji.<ref name=":0" /> Rëndësia e banjave të lashta greke u rrit përgjatë kohës dhe u bë një pjesë e rëndësishme e kulturave me të cilat ato përfshiheshin. Në shumë nga këto qytete pati një tranzicion nga banjat individuale te banjat më të përbashkëta dhe hapsira të tjera. Madje në vende që përqafonin pishin të përbashkëta, kishte akoma një zhvillim drastik në teknologjinë e banjave shtëpiake dhe rëndësinë e larjes për shlodhje ashtu si dhe pastërti.<ref name=":0" /> == Historia == [[Skeda:Carte Mediterranee 02.jpg|parapamje|majtas|Hartë e Mesdheut. Banjat greke janë gjetur në mjaft vende përgjatë këtij rajoni|372px]] Banjat më të hershme greke datojnë nga gjysma e parë e [[shekulli V p.e.s.|shekullit të V p.e.s.]]. Ndërsa nuk ishin vetëm qytetet greke me banja publike, disa nga dëshmitë e para arkeologjike vijnë nga Banjat Dipilon në Athinë. [[Athina klasike|Athina]] ishte një vend rinovimi të madh i banjave publike.<ref name=":0">{{Cite book|last=Miles|first=Margaret M.|title=A Companion to Greek Architecture|year=2016|publisher=Wiley|language=en|isbn=978-1-118-32760-9|location=Somerset|oclc=952247410}}</ref> Forma origjinale greke e larjes përbëhej nga asgjë më shumë se një zhytje e shpejtë në ujë të ftohtë deri sa populli i Lakonisë do të krijonte idenë e një banje me ajër të ngrohtë. Banja me ajër të ngrohtë më vonë do të njihej si një banjë lakonike. Populli i Lakonisë ishte nga zona e [[Sparta|Spartës]].<ref name=":2">{{cite web|title=Mediterranean Baths: Early Greek and Roman Baths|url=http://www.cyberbohemia.com/Pages/EarlyGreek.htm|work=Cyberbohemia.com|language=en|url-status=dead|archive-date=23 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140923034913/http://www.cyberbohemia.com/Pages/EarlyGreek.htm}}</ref> Me këtë banjë do të vinte idea e një [[spa]]je bashkë me larjen publike. Banjat publike nuk u pranuan menjëherë për shkak të besimeve që kishte shoqëria e lashtë greke. Banjat ishin një komoditet që mundësonte rehati për përdoruesit e saj, duke iu kundërvënë virtyteve të disiplinës dhe burrërisë që priteshin nga burrat grekë. Ky pranim i ngadaltë do të rezultonte në ndërtimin e një numri të vogël banjash publike dhe përdorimin gjatë [[shekulli V p.e.s.|shekujve të V]] dhe [[shekulli IV p.e.s.|të IV p.e.s.]]. Gjatë një kohe të rafinimit urban në Periudhën Helenistike, banjat ishin në kulmin e zhvillimit të tyre. Komforti individual dhe mirëqenia u bënë më të rëndësishme për shoqërinë greke dhe, si rrjedhojë, numri i banjave do të rritej dhe do të mernin një vend të rëndësishëm në jetën greke.<ref name=":0" /> == Banja e Lakonisë == Uji për banjën e Lakonisë ngrohej në një nga dy mënyrat. E para ishte nëpërmjet zjarrit me djegie qymyri, ndërsa tjetra ishte nëpërmjet metodës së gurëve të nxehtë, që konsistonte në nxehjen e gurëve në një tjetër dhomë dhe sjelljen e tyre brenda banjës.<ref name=":2" /> == Vendndodhjet == Banjat greke mun të gjenden përgjatë gjithë [[Mesdheu]]t. Në Greqi ato mund të gjenden në Olimpia, [[Korinti|Korint]], [[Athina|Athinë]], [[Delos]], Epidauros, Mesenë, Nemea dhe në mjaftë vende të tjera. Përpara Periudhës Helenistike, shumica e banjave publike ndodheshin jashtë mureve të qytetit. Por pasi banjat do të bëheshin më të pranueshme, vendndodhja e tyre do të zhvendosej nga rrethinat në pjesët e brendshme të qytetit. Posaçërisht, ato do të ndërtoheshin në zona shumë të rëndësishme dhe të aksesueshme. Ato mund të gjenden edhe në vende të tjera: [[Aleksandria]] e [[Egjipti]]t dhe [[Gela|Gela, Itali]] për shembull.<ref name=":0" /> === Banjat perëndimore greke === [[Skeda:Bagni greci di Gela, veduta dall'alto.jpg|parapamje|379px|Banjat greke të [[Gela]]s, Itali, janë më të hershmet të njohura në Siçili]] Banjat greke do të arrinin pjesët e Italisë dhe [[Siçilia|Siçilisë greke]] gjatë [[shekulli IV p.e.s.|shekullit të IV p.e.s.]]. Banjat në këtë rajon janë qartësisht greke, pasi ato u sollën nga banorët e rinj grekë. Banjat greke të [[Gela]]s, më të hershmet e njohura në Siçili,<ref>{{Cite book|last=Miles|first=Margaret M.|title=A Companion to Greek Architecture|year=2016|publisher=Wiley|language=en|location=Somerset|oclc=952247410|isbn=978-1-118-32760-9|page=331}}</ref> ngjajnë me banjat në Olimpia, ku vaskat ishin një dhomë në formë drejtëkëndore. Një dhomë e dytë banje, e vendosur në një rinovim të mëvonshëm, ndjek dizajnin ''tholos'', i cili përdorej atëherë përjashtimisht në të gjitha banjat pasuese siçiliane. Banjat greko-siçiliane ishin inovative në mënyrën e tyre, veçanërisht për shkak se ato paraqesnin disa nga sistemet më të vjetra të hipokaustëve të njohur në ndërtesat e banjave greke. Banjat Veriore të Morgantinës dhe banjat në Sirakuzë mundësojnë një pamje të përgjithshme të kulmit të dizajnit dhe teknologjisë së banjës greke. Banjat Veriore tregojnë një sistem kompleks dhomash duke përfshirë dhomat e recepsionit, pritjes dhe ndërrimit; dhomat e shlodhjes dhe larjes; dhe dhomat për furrat, shërbimin e furrës dhe depozitën e ujit. Gjithashtu shfaqet për herë të parë në këto vende ndarja e ndërtesës në dy zona të ndryshme: një për larjen, ndërsa tjera për shlodhjen dhe socializimin (shpesh në një pishin zhytjeje).<ref name=":0" /> === Banjat greko-egjiptiane === [[Skeda:Baths at Abu Mena (IX).jpg|parapamje|majtas|358px|[[Abu Mena|Banjat greke të Abu Menas]], një nga vendet e ndryshme të larjes në Egjipt]] Banjat greke do të përhapeshin në [[Egjipti|Egjipt]] dhe do të ndërtoheshin në sasi të mëdha. Banjat greko-egjiptiane paraqesnin dy ''tholoi'' të veçuar nga një korridor qendror, i cili është një element kyç i këtyre banjave. Dy ''tholoi-t'' mendohet se përdoreshin për të ndarë gratë nga burrat (e mbështetur më tej nga fakti se ''tholoi-t'' nuk kishin hyrje të drejtpërdrejtë te njëra-tjetra). Ose mund të kenë qenë përdorur thjeshtë për të pasur më shumë hapsirë larjeje të disponueshme. Një Egjipt, njerëzit laheshin ndarazi nga njëri-tjetri, në vend se në pishinat e zhytjes popullore në Greqinë Perëndimore. Për një kohë të gjatë, studjuesit besonin se banjat greko-egjiptiane përdornin prushore për të ngrohur ujin e tyre dhe se s’kishte asnjë sistem tjetër ngrohjeje. Megjithatë, një banjë e re do të zbulohej në vendin e njohur si Taposiris Magna, ku do të zbulohej një sistem dallueshëm i zhvilluar egjiptian ngrohjeje, duke përfshirë ngrohjen e mureve.<ref name=":0" /> == Plani dysheme dhe veçoritë == === Llojet e banjave === Banjat greke mund të ndahen në tre lloje: banja e [[Gjimnazi i lashtë|gjimnazit]], banja shtëpiake dhe banja publike. Banjat në gjimnaz vështirë të ishin madje banja, në vend të legene uji ku burrat mund të qëndronin dhe të lanin veten. Në disa raste do të ishte një ''piscina'', një pishin apo pellg që mund të përdorej për tu larë dhe ndonjëherë për të notuar. Banjat e gjimnazeve nuk përdornin ujë të ngrohur. Banjat shtëpiake, të vendosura në shtëpitë private, ishin një dhomë e vetme me vetëm një vaskë dhe ndonjëherë një legen. Banjat publike janë veçanërisht sinonime të banjave të lashta greke.<ref name=":1">{{Cite book|editor=Örjan Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|url=https://books.google.al/books?id=M61xEQAAQBAJ|publisher=Brill|language=en|isbn=978-90-04-47382-9|location=Leiden|oclc=43286505}}</ref> [[Skeda:Bathtub, large terracotta, 2nd century BC, AM Nafplio, Naum45.jpg|parapamje|372px|Një vaskë e lasht greke, [[shekulli II p.e.s.|shek. II p.e.s.]], Muzeu Arkeologjik i [[Nafplio]]s]] === Plane dhe veçori dhe kyçe === Në përgjithësi, banjat greke nuk ishin homogjene, veçanërisht pasi ato u përhapën në rajone të ndryshme dhe vlerat shoqërore dhe metodat e ndërtimit do të ndryshonin përgjtë Periudhës Helenistike. Qytete të ndryshme i ndryshuan planet mbi nevojat e popullsisë vendore. Kishte, megjithatë, disa veçori që përshkonin shumicën strukturave larëse. Banjat publike janë të përbëra nga një ose më shumë dhoma, që zakonisht janë rrethore. Kjo planimetri rrethore quhej ''tholos'' ({{Lang|grc|θόλος}}). Veçoria kyç në banjat e hershme greke ishte vaska në qendër të ''tholos-it''. Ndërsa hapsira e larjes ishte publike, vaskat përdoreshin individualisht. Ndërtimi i vaskave varionte, por shumica ishin prej terrakote ose prej guri. Vizitori do të ulej në banjën e tyre ndërsa një ndihmës hidhte ujë mbi ta. Ky stil larjeje i përngjasonte dushit, ose sapllakes, ku ka një rrjedhje të ujit mbi trupat e tyre.<ref name=":0" /> Për shkak të dizajnit të vaskave, larësit nuk mund ta zhysnin tërësisht trupin e tyre nën ujë.<ref name=":1" /> Përveç vetë banjave, kishte prushiere për të ngrohur dhomën gjatë dimrit dhe një furrë për të ngrohur ujin. Kishte një shërbim të posaçëm zone për furrën. Në një tjetër dhomë, vizitorët mund të prisnin për radhën e tyre ose të hiqnin rrobat e tyre. Banjat greke kishin gjithçka që nevojitej për të ofruar një vend të thjeshtë për pastrimin dhe mbajtjen e hapsirave të ngrohta dhe me ujë.<ref name=":0" /> Herë pas here banjat publike paraqisnin një ''piscina'', megjithëse ato zakonisht ishin të thella mjaftueshmë për ndenjur në këmbë, jo për të notuar. Edhe më rrallë të gjendur në banjat publike janë legenët, të cilët ishin të zakonshëm në banjat e gjimnazeve.<ref name=":1" /> [[Skeda:Tholos temple plan.jpg|parapamje|majtas|321px|Shembulltyrë e tholos-it]] Stili i banjave do të evoluonte përgjagjatë kohës duke përfshirë ''tholoi'' më të mëdhenjë ose shtesë, dysheme të dekoruara dhe forma të tjera të larjes duke synuar shlodhjen. Ka mjaft struktura, siç janë banjat në Olimpia, që tregojnë këto ndryshime dhe prirjen për rinovim.<ref name=":0" /> Duke përdorur banjat greke në Olimpian e Lashtë si një shembull, një banjë greke fillonte si asgjë më shumë sesa një strukturë e vetme drejtëkëndore 20 metra e gjatë dhe katër metra e gjerë. Një pus gjendej në njërin skaj të dhomës, ku atletët mund të mernin ujë. Banja do të përmirësohej gjatë rasteve të ndryshme. Rinovimi i parë do të ndodhte rreth shekullit të V p.e.s., ku do të shtohej një dhomë e vogël ku vendoseshin tuba të vegjël përgjatë anës veriore dhe lindore dhe një pishinë pranë. I dyti do të ndodhte rreth fundit të shekullit të IV p.e.s., ku një dhomë tjetër do të shtohej në krahun perëndimor me tre nga muret që përshkoheshin nga tuba shtesë dhe uji i nxehtë. Rinovimi i tretë do të ndodhte rreth shekullit të I p.e.s., ku u pa shtimi i një dhome të madhe apsidale në jug bashkë me një sistem hipokausti.<ref>{{cite web|title=Description of Olympia Greek Bath|language=en|url=http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=5991|work=odysseus.culture.gr}}</ref> == Menaxhimi i ujit == Ndërsa banjat greke e rritën rëndësinë kulturore, ato ishin përgjithësisht më pak komplekse se [[Larja në Romën e Lashtë|analoget e tyre romake]]. Menaxhimi i ujit i të dyjave, gjithësesi, mund të vendoset në katër grupe: furnizimi me ujë, përdorimi i ujit, largimi i ujit dhe mënyrat e operimit. [[Skeda:Hellenistic cistern, Epidaurus, Greece.jpg|parapamje|372px|Shembull i rrënojave të çisternës helenistike në Epidauros, Greqi]] === Furnizimi me ujë === [[Grekët e lashtë]] përdornin katër lloje të ndryshme furnizimi me ujë: grumbullimi dhe ruajtja e ujit të shiut në çisterna, nxjerja e ujit nga toka (puset), sjelljen e ujit të rrjedhshëm nga afërsia si burimet dhe lumenjtë, dhe sjelljen e ujit nga burime të largëta. Nga këto, grekët do të përdornin metodën më të përshtatshme për zonën vendore. P.sh.: banjat në Nemea dhe Athinë. Në Nemea, një ujësjellës sillte ujin e burimit nga kodrat dhe mbahej në ujëmbledhësin që ishte ndërtuar pranë banjës.<ref name=":1" /> Në Banjat Dipilon në Athinë uji sillej nga një pus i afërt.<ref name=":0" /> Kishte gjithashtu edhe ujësjellës në Athinë, por, ndryshe nga Nemea, asnjë e dhënë nuk mbështet se ata furnizonin banjat me ujë.<ref name=":1" /> === Përdorimi dhe ngrohja e ujit === Mënyra që uji përdorej në banja varej nga mënyra se si ai furnizohej, ashtu si dhe nga lloji i banjës dhe sitemit të ngrohjes. Banjat publike kërkonin një shkallë lëvizjeje manuale të ujit. Ndihmësit e ndihmonin vizitorin të lahej, por ata do të kishin nevojë të përzienin ujin e nxehtë me ujin e ftohtë përpara se ai të bëhej i përshtatshmërisht i ngrohtë.<ref name=":1" /> Zhvillimi i vazhdueshëm i sistemeve të ngrohjes pa krijimin e banjave luksoze. Sistemet ngrohëse ishin, sigurisht do ta nxehnin ujin, por gjithashtu për lloje të tjera banjash të ngrohta,<ref name=":0" /> si dhomat e djersitjes, pishina të ngrohura dhe madje edhe depozita të ngrohura.<ref name=":3">{{Cite book|editor1=Sandra K. Lucore|editor2=Monika Trümper|url=https://books.google.al/books?id=aeAInQEACAAJ|title=Greek Baths and Bathing Culture: New Discoveries and Approaches|year=2013|publisher=Peeters|language=en|isbn=978-90-429-2897-8|location=Leuven|oclc=843861843}}</ref> === Largimi i ujit dhe operimi === Vaskat dhe enët e tjera përgjithësisht nuk kishin shumë pajisje rrjedhëse. Si pasojë, përdorimi i ujit nga tubat do të ketë qenë larguar dhe derdhur në dyshemenë e dhomës. Një sistem drenazhimi në dysheme ishte i nevojshëm për të larguar ujin e derdhur dhe të pengonte që dhoma të mbushej. Dyshemeja gjithashtu nevojitej të të nivelohej në mënyrë të përshtatshme në mënyrë që uji të rridhte në kanalizime. Ka të ngjarë që të ketë pasur gjithashtu ndonjë lloj dyshemeje të papërshkueshme nga uji. Për më tepër, kanalizimet do ta mernin ujin e përdorur të banjave dhe do ta derdhte atë jashtë, me gjasa në një pellg uji, si një kanal. Ndryshe nga ç‘ishte e zakonshme në [[Thermae|banjat romake]], grekën nuk e ripërdornin ujin e përdorur. Megjithatë, ka disa raste ku uji i përdorur do të lëvizej me këmbë ose në gropat e nevojtoreve. Ujësjellësit grekë kishin më pak prurje sesa ata të romakëve, kështu që banjat greke të furnizuara me ujë nuk ishin të zakonshme. Prandaj banjat greke nuk kishin ujë të rrjedhshëm si ato romake. Me shumë gjasa një sistem i ndërrimit të përditshëm të ujit ose rimbushjes së rregullt të ujëmbledhësve.<ref name=":1" /> == Jeta shoqërore dhe kulturore == [[Skeda:Greek gymnasium in Sardes from the distance.jpg|parapamje|majtas|379px|Gjimnazi grek në Sardes, Turqi]] Kultura që rrethonte banjat greke, dhe larja publike në përgjithësi, nuk është tepër e njohur ose e studjuar. Përdorimi i banjave për atletët në [[Gjimnazi i lashtë|gjimnaze]] është fusha më e informuar e kulturës greke të larjes. Megjitatë, pavarësisht kontekstit rrethanor dhe proçedural të larjes së përditshme nuk është shkruar nga e kaluara, vetëm dëshmitë nga sitet arkeologjike dhe arti mund të ofrojnë informacione.<ref name=":3" /> Nga [[shekulli II p.e.s.]] banjat publike ishin një pjesë shumë e rëndësishme e kulturës greke (dhe kulturave greko-egjiptiane dhe greko-italiane), siç mund të shihet nga zhvillimi i dizajnit të banjave dhe vendndodhjeve të tyre. Egjiptianët shtuan më shumë ''tholos-e'' për t’iu përshtatur numrit në rritje të vizitorëve. Në shumë qytete greke, larja mund të përfshinte si vaskat asht udhe zhytjet e përbashkëta në pishina dhe banja djersitjeje (gjithasht u të zakonshme). Ndërsa në banjat publike rritej ndjenja e bashkësisë, nuk do të ishin të pranuara kudo. Për shembull, [[Egjipti]] nuk i adoptoi kurrë banjat në grup. Banjat në Gortis nuk kanë pellgje të përbashkëta, pasi nuk përshtatej me zakonet e tyre. Gortis do të zhvillonte banjat me zhytje individuale, që gjithësesi sollën një ndryshim nga larja higjenike në larjen për qëllime shlodhjeje.<ref name=":0" /> == Shiko gjithashtu == {{Div col|rules=yes|colwidth=13em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Gjimnazi i lashtë]] * [[Palestra (Greqi e lashtë)]] * [[Gimnaziarku]] * [[Greqia e Lashtë]] * [[Greqia klasike]] * [[Qytetërimi mikenas]] * [[Greqia arkaike]] * [[Epoka e errët greke]] * [[Lashtësia klasike]] * [[Greqia helenistike]] * [[Greqia romake]] * [[Magna Graecia]] * [[Polisi]] * [[Partenoni]] * [[Pryteneon]] * [[Prytan]]i * [[Bule]] * [[Agora]] * [[Akropoli]] * [[Lojërat e lashta olimpike]] * [[Lista e teatrove të lashtë grekë]] * [[Rendet arkitekturorë]] * [[Urbanistika e lashtë greke]] * [[Kopshtet e lashta greke]] * [[Agoga]] * [[Paideia]] * [[Kalokagathia]] * [[Simpoziumi]] * [[Filozofia e lashtë greke]] * [[Helenët]] * [[Grekët e lashtë]] * [[Helenizimi]] * [[Helenocentrizmi]] * [[Tempulli i Artemidës në Efes]] * [[Historia e Athinës]] * [[Akropoli (Athinë)]] * [[Sparta]] * [[Folklori i lashtë grek]] * [[Higjiena personale]] * [[Larja]] * [[Banja]] * [[Qendra hidrotermale]] * [[Burimi termal]] * [[Banjat e Dibrës]] * [[Burimet termale në Shqipëri]] * [[Kujdesi shëndetësor]] * [[Veprimtaria e kujdesit shëndetësor]] * [[Llixha]] * [[Hamami]] * [[Historia e mjekësisë]] * [[Banja e Madhe e Mohenxho-daros]] * [[Balnoterapia]] * [[Feja e lashtë greke]] * [[Arti i lashtë grek]] * [[Arkitektura Arkaike Greke]] * [[Arkitektura e lashtë greke]] * [[Arkitektura Helenistike]] * [[Arkitektura Klasike Greke]] * [[Arkitektura Mikenase]] * [[Arkitektura Minoike]] * [[Veshjet në Greqinë e lashtë]] * [[Njësitë e lashta matëse greke]] * [[Amicitia]] * [[Hospitium]] * [[Anijet Romake]] * [[Arkitektura Romake]] * [[Besimet e lashta mesdhetare]] * [[Bujqësia në Romën e lashtë]] * [[Vigiles]] * [[Institucionet politike të Romës së lashtë]] * [[Cirku Romak]] * [[Çitadela]] * [[Dashuria Greke]] * [[Domus]] * [[Ekonomia Romake]] * [[Forumet Romake]] * [[Gjeografia e Strabonit]] * [[Klima e Romës së Lashtë]] * [[Kolonia Romake]] * [[Kopshtet romake]] * [[Kultura e Romës së lashtë]] * [[Kuvendet Romake]] * [[Kuzhina antike romake]] * [[Larja në Romën e Lashtë]] * [[Letërsia e vjetër greke e romake]] * [[Llaçi romak]] * [[Luftërat romako-greke]] * [[Luftërat romako-maqedonase]] * [[Lufta e Parë Romako-Maqedonase]] * [[Lufta e dytë romako-maqedonase]] * [[Lufta e tretë romako-maqedonase]] * [[Mare Nostrum]] * [[Marina Romake]] * [[Masakra e Latinëve]] * [[Misteret greko-romake]] * [[Mjekësia Romake]] * [[Moda e flokëve në Romën e lashtë]] * [[Njësitë matëse romake]] * [[Periudha e Ngrohtë Romake]] * [[Rrugët romake]] * [[Shtëpia Romake]] * [[Tempulli Romak]] * [[Teknologjia në Romën e lashtë]] * [[Thermae]] * [[Ujësjellësi Romak]] * [[Urbanistika Romake]] * [[Valetudinarium]] * [[Vila Romake]] * {{Commons category|Ancient Greek baths|Banja të lashta greke}} {{Div col end}} ==Citime fundore== {{Reflist|39em}} ==Bibliografia== ===Burime të lashta=== {{Refbegin|41em|small=yes|indent=yes}} * {{Cite book|author=Apiani i Aleksandrisë|author-link=Apiani|title=Historia Romana (Ῥωμαϊκά)|volume=VII e VIII|language=grc}} Versioni anglisht [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html këtu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151120053128/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html |data=20 nëntor 2015 }}. * {{Cite book|author=Publius Elius Aristides|editor=Charles Allison Behr|year=1986|url=https://books.google.al/books?id=vsgUAAAAIAAJ&lpg=PP9&pg=PA388|title=The Complete Works|volume=I: Orationes I-XVI, With an Appendix Containing the Fragments and Inscriptions|publisher=Brill Archive|language=en|isbn=978-90-04-07844-4}} * {{Cite book|author=Arriani i Nikomedisë|author-link=Arriani|year=2013|language=en|url=https://archive.org/details/alexandergreatan0000arri|title=Alexander the Great: The Anabasis and the Indica|translator-last=Hammond|translator-first=Martin|publisher=[[Oxford University Press]]|series=Oxford World's Classics|url-access=registration|isbn=978-0-19-958724-7}} * {{Cite book|author=Mark Aureli|author-link=Mark Aureli|title=The Meditations of Marcus Aurelius|editor=Alice Zimmern|url=https://books.google.al/books?id=G3VCAQAAIAAJ&pg=PA123|chapter=Book VIII|year=1887|translator=Jeremy Collier|publisher=Walter Scott|language=en|pages=123-140}} * {{cite book|author=Aul Kornelius Celsi|title=De Medicina|editor=F. Marx|translator=W. G. Spencer|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/5*.html|chapter=V, 26–28|via=University of Chicago (penelope.uchicago.edu)|language=en, la|date=1935–1938|pages=91-97}} * {{Cite book|author=Diodor Sikuli|author-link=Diodor Sikuli|title=The Complete Works of Diodorus Siculus|year=2014|url=https://books.google.al/books?id=54vfAwAAQBAJ|publisher=Delphi Classics|language=en}} * [[Dion Kasi|Kasius Dion Koceiani]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html Historia Romana]; (Versioni anglisht) * [[Dionisi i Halikarnasit]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html Antiquitates Romana]. * {{Cite book|author=Eratosteni|author-link=Eratosteni|title=Eratosthenica|url=https://books.google.al/books?id=TpQRHunOEJ8C&pg=RA3-PA238|year=1822|editor=Gottfried Bernhardy|publisher=Impensis Ge. Reimeri|language=la, grc}} * [[Eutropi]], [[Wikisource:la:Breviarium historiae romanae|''Breviarium historiae romanae'' (teksti latin), I-X]]. * {{Cite book|author1=Mark Porcius Katoni|author2=Mark TerencVarroni|author2-link=Varroni|author3=Lucius Junius Moderat Kolumela|author-link=Lucio Giunio Moderato Columella|url=https://gallica.bnf/fr/ark:/12148/bpt6k2820632|author4=Rutilius Taur Emilian Paladi|title=Les Agronomes latins: Caton, Varron Columelle, Palladius|translator=Charles-François Saboureux de La Bonneterie|year=1864|via=Gallica|publisher=Firmin Didot Fréres|language=fr}}{{Lidhje e vdekur}} * {{Cite book|author1=Gaius Sallustius Krispi|author2=Jul Çezari|author2-link=Jul Çezari|url=https://archive.org/details/sallustejulesc00salluoft/page/|author3=Vellej Paterkuli|author3-link=Vellej Paterkuli|author4=Lucius Ane Flori|author4-link=Luc An Flori|title=Salluste, Jules César, C. Velléius Paterculus et A. Florus: œuvres completes avec la traduction en français|editor=Désiré Nisard|year=1850|publisher=Firmin Didot frères|language=fr, la}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1834|url=https://books.google.al/books?id=BLBmJCvaDokC|title=The History of Rome (Ab Urbe Condita)|editor=George Baker|volume=I|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1835|url=https://books.google.al/books?id=K-OCUOmiCNcC|title=Ab Urbe Condita|editor=George Baker|volume=II|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Plini i Vjetri|author-link=Plini Plaku|title=Naturalis Historia|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:latinLit:phi0978.phi001.perseus-lat1:8.1|year=1906|publisher=Teubner|language=en|editor=Karl Friedrich Theodor Mayhoff}} * {{Cite book|author=Plini i Riu|author-link=Plini i Riu|year=1890|url=https://books.google.al/books?id=ikfJdoGyecgC&pg=72|title=The Letters of the Younger Pliny|publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.|translator=John Delaware Lewis|language=en|location=Londër, Angli}} * {{Cite book|author=Plutarku|author-link=Plutarku|title=Plutarch’s Lives Translated from the Original Greek|url=https://archive.org/details/plutarchslives01plut_0/page/57/|editor1=John Langhorne|editor2=William Langhorne|volume=1|publisher=Harper & Brothers|year=1878|language=en}} * {{Cite book|author=Polibi|author-link=Polibi|editor=H. J. Edwards|title=The Histories|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/home.html|publisher=Harvard University Press|date=1922–1927|translator=William Roger Paton|language=en}} * {{Cite book|author=Mark Vitruvius Polioni|editor1=Morris Hicky Morgan|year=1914|url=https://archive.org/details/vitruviustenbook00vitruoft/page/n35/|title=The Ten Books on Architecture|editor2=Herbert Langford Warren|publisher=Harvard University Press|language=en}} * {{Cite book|author=Procopi i Çezaresë|author-link=Prokopi i Çezaresë|year=1916|title=The History of the Wars|translator=H. B. Dewing|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|year=1998|url=https://archive.org/details/seneca.-lettere-a-lucilio-ocr-1995_202509/page/852/|title=Lettere a Lucilio|editor=Umberto Boella|publisher=Unione Tipografico-Editrice Torinese|language=it|isbn=88-02-02664-5}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|url=https://archive.org/details/physicalsciencei00seneiala/|title=Phycical Science in the Time of Nero: Being a Translation of the Quaestiones Naturales of Seneca|editor=Archibald Geikie|translator=John Clarke|publisher=Macmillan and Co.|year=1910|language=en}} * {{Cite book|author=Straboni|author-link=Straboni|title=The Geography|date=1917–1932|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/home.html|language=en|translator=H. L. Jones|publisher=Harvard University Press}} * {{Cite book|author=Publius Kornelius Taciti|author-link=Taciti|editor=Moses Hadas|url=https://archive.org/details/church-and-brodribb-complete-works-1942-en/page/|title=The Complete Works of Tacitus: The Annals – The Hisstory – The Life of Cnaeus Julius Agricola – Germany and Its Tribes – A Dialogue on Oratory|translator1=Alfred John Church|translator2=William Jackson Brodribb|chapter=I. The Annals; II. The History; III. The Life of Cnæus Julius Agricola; IV. Germany and Its Tribes; V. A Dialogue on Oratory|publisher=Random House|language=en|year=1942|isbn=978-039430953-8}} {{Refend}} ===Burime historiografike moderne=== {{Refbegin|41em|indent=yes|small=yes}} * {{cite book|last=Abbott|first=Frank Frost|title=Municipal Administration in the Roman Empire|url=https://archive.org/stream/municipaladminis032553mbp#page/n27/|first2=Allan Chester|last2=Johnson|year=1926|location=Prinston|publisher=Princeton University Press|language=en}} * {{Cite book|author=Frank Frost Abbott|title=A History and Description of Roman Political Institutions|url=https://books.google.al/books?id=2mH7R8bs5qMC|year=1999|publisher=Adegi Graphic LLC|language=en|isbn=978-0-543-92749-1}} * Jean-Pierre Adam, ''L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche'' Editore: Longanesi, 2003. * {{Cite book|author=Mohammed Yehia Z. Ahmed|publisher=Babelcube Inc.|language=it|url=https://books.google.al/books?id=Eg0mDwAAQBAJ&dq=mercante+diogene+egitto|title=Turismo e Viaggio nell'Antico Egitto|date=17 dhjetor 2017|ISBN=978-1-54750-055-0}} * {{Cite book|author1=Philippe Aries|author2=Georges Duby|title=La vita privata, in 5 volumi|year=2001|publisher=Editori Laterza|language=it}} * Ranuccio Bianchi Bandinelli dhe Mario Torelli, ''L'arte dell'antichità classica, Etruria-Roma'', Utet, Torino 1976. * {{cite book|last=Beard|first=Mary|year=2008|title=The Fires of Vesuvius: Pompeii Lost and Found|url=https://archive.org/details/firesofvesuviusp00mary|location=Kembrixh, MA|publisher=Belknap Press of Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-02976-7|oclc=225874239}} * {{cite book|last1=Bevan|first1=William Latham|title=The Student's Manual of Ancient Geography|url=https://archive.org/details/studentsmanuala00smitgoog|last2=Smith|first2=William|location=Londër|publisher=John Murray|language=en|year=1875}} * {{cite book|last1=Boëthius|first1=Axel|first2=John Bryan|last2=Ward-Perkins|year=1970|title=Etruscan and Roman Architecture|url=https://archive.org/details/bwb_S0-BLX-302|publisher=Penguin|language=en|location=Harmondsworth|isbn=0-14-056032-7}} * {{Cite book|last=Brizzi|first=Giovanni|title=Storia di Roma. 1. Dalle origini ad Azio|year=1997|publisher=Pàtron|location=Bolonja|language=it}} * {{Cite book|author=Viscount James Bryce Bryce|editor=Hans Ferdinand Helmolt|url=https://books.google.com/books?id=ykDTAAAAMAAJ&pg=PA343|title=The World's History: The Mediterranean nations|publisher=William Heinemann|year=1902|language=en|location=Londër}} * {{cite book|last1=Cary|first1=M.|last2=Scullard|first2=H. H.|title=A History of Rome: Down to the Reign of Constantine|url=https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi|year=1975|edition=i 3-të|location=Nju Jork|publisher=St. Martin's Press|language=en|isbn=031238395-9}} * {{Cite book|last=Caves|first=R. W.|title=Encyclopedia of the City|year=2004|publisher=Routledge|language=en}} * {{cite conference|last=Dasen|first=Véronique|title=Hoops and Coming of Age in Greek and Roman Antiquity|conference=8th International Toy Research Association World Conference|url=https://hal-univ-paris13.archives-ouvertes.fr/hal-02170802|date=11 korrik 2018|language=en|location=Paris, FR}} * {{Cite book|last1=Dillon|first1=Matthew|last2=Garland|first2=Lynda|title=Ancient Rome: From the Early Republic to the Assassination of Julius Caesar|year=2005|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-041522458-1}} * {{Cite book|last=Duncan-Jones|first=Richard|year=1974|title=The Economy of the Roman Empire|url=https://archive.org/details/economyofromanem0000dunc_f3v6|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=0-521-20165-9}} * {{Cite book|author=Victor Ehrenberg|title=Society and Civilization in Greece and Rome|url=https://books.google.al/books?id=F0liAAAAMAAJ|publisher=Oberlin College|language=en|year=1964|isbn=978-067481510-0}} * Eilers, Claude. 2002. Roman Patrons of Greek Cities. Oxford: Oxford University Press. * {{Cite book|editor=Andrew Erskine|title=A Companion to Ancient History|publisher=John Wiley & Sons|language=en|year=2012|isbn=978-1-118-58153-7}} * {{Cite book|author-last=Fox|author-first=Robin Lane|title=The Classical World: An Epic History From Homer to Hadrian|url=https://archive.org/details/classicalworldep00lane|publisher=Basic Books|year=2006|language=en}} * {{Cite book|author=Jean-Claude Fredouille|title=Dictionaire de la civilisation romaine|year=1986|publisher=Larousse|language=fr|location=Paris}} * {{Cite book|author=Emilio Gabba|display-authors=et al.|title=Introduzione alla storia di Roma|year=1999|publisher=LED|location=Milano|isbn=88-7916-113-X|language=it}} * {{Cite book|author1=Marcel Le Glay|author2=Jean-Louis Voisin|author3=Yann Le Bohec|url=https://books.google.al/books?id=p4fVAAAACAAJ|title=Storia romana|year=2002|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1508779-9}} * {{Cite book|author=Michael Grant|title=History of Rome|publisher=Scribner’s|year=1978|url=https://books.google.al/books?id=rF07AAAAMAAJ|language=en|isbn=978-068415986-7}} * Pierre Gros - Mario Torelli, ''Storia dell'urbanistica. Il mondo romano'', Laterza 2007. * {{Cite book|author=Erich S. Gruen|volume=1|title=The Hellenistic World and the Coming of Rome|publisher=University of California Press|year=1986|language=en}} * {{Cite book|author=Mogens Herman Hansen|year=2004|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=h7kRDAAAQBAJ|title=An Inventory of Archaic and Classical Poleis: An Investigation Conducted by The Copenhagen Polis Centre for the Danish National Research Foundation|others=Danmarks Grundforskningsfond|language=en|isbn=978-0-19-814099-3}} * {{Cite book|editor=Mogens Herman Hansen|title=A Comparative Study of Thirty City-state Cultures: An Investigation|url=https://books.google.al/books?id=8qvY8pxVxcwC|publisher=Kgl. Danske Videnskabernes Selskab|year=2000|language=en|isbn=978-877876177-4}} * {{cite book|editor-last=Harvey|editor-first=Brian K.|year=2016|title=Daily Life in Ancient Rome: A Sourcebook|publisher=Focus Books (Hackett Publishing Company)|language=en|place=Indianapolis, IN|oclc=924682988|isbn=978-1-58510-795-7}} * {{cite journal|last=Henderson|first=Tanya|date=24 mars 2008|title=Roman Baths: An Alternate Mode of Viewing the Evidence|journal=Past Imperfect|volume=13|orig-year=2007|url=https://journals.library.ualberta.ca/pi/index.php/pi/article/view/1590|s2cid=191339893|doi=10.21971/P7WC7T|doi-access=free|issn=1718-4487|via=University of Alberta|language=en|page=-1589-1591}} * {{Cite book|author1=Peregrine Horden|author2=Nicholas Purcell|year=2000|url=https://books.google.al/books?id=R8GhRYNrkzYC|title=The Corrupting Sea: A Study of Mediterranean History|publisher=Wiley-Blackwell|language=en|isbn=978-063121890-6}} * {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=Il Tramonto del Mondo Antico|location=Bari|publisher=Casa Editrice Giuseppe Laterza & Figli|year=1972|language=it|id=CL 20-0462-3}} (titulli origjinal i veprës {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=The Decline of the Ancient World|publisher=Lonmans, Green and Co. Ltd|location=Londër|year=1966|language=en}} * {{Cite book|author=Robert C. Knapp|title=Invisible Romans' Profile|year=2011|url=https://books.google.al/books?id=OZM0yvBjMcYC&lpg=PP1&pg=PA5|chapter=1. In the Middle: Ordinary Men|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06199-6|pages=5-52}} * {{Cite book|author=Günter Kopcke|title=Greece Between East and West, 10th-8th Centuries BC: Papers of the Meeting at the Institute of Fine Arts, New York University, March 15-16th, 1990|url=https://books.google.al/books?id=aAIdAAAAYAAJ|year=1992|editor1=Günter Kopcke|editor2=Isabelle Tokumaru|publisher=Verlag Philipp von Zabern|language=en|isbn=978-3-80531491-6}} * {{cite book|last=Laurence|first=Ray|year=2009|title=Roman Passions: A History of Pleasure in Imperial Rome|location=Londër, MB|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|language=en|isbn=978-1-4411-0339-0|oclc=1027148260}} * {{Cite book|editor1=Sandra K. Lucore|editor2=Monika Trümper|publisher=Peeters|url=https://books.google.al/books?id=aeAInQEACAAJ|title=Greek Baths and Bathing Culture: New Discoveries and Approaches|year=2013|language=en|isbn=978-90-429-2897-8|location=Leuven|oclc=843861843}} * {{Cite book|author=Ralph W. Mathisen|title=Ancient Roman Civilization: History and Sources, 753 BCE to 640 CE|url=https://books.google.al/books?id=UYT1twEACAAJ|year=2019|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-084960-3|location=[[Nju Jork Siti]], [[Nju Jork]]|oclc=1038024098}} * {{Cite book|author1=John P. McKay|author2=Bennett D. Hill|author3=John Buckler|url=https://books.google.al/books?id=epbtAAAAMAAJ|title=A History of Western Society|year=2006|publisher=Houghton Mifflin|language=en|isbn=978-061852266-8}} * {{Cite book|last1=Michel|first1=Cecile|editor1=Sharon R. Steadman|editor2=Gregory McMahon|title=The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000-323 BC)|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|year=2016|isbn=978-0-19-933601-2}} * {{Cite book|last=Miles|first=Margaret M.|title=A Companion to Greek Architecture|year=2016|publisher=Wiley|language=en|isbn=978-1-118-32760-9|location=Somerset|oclc=952247410}} * {{Cite book|editor=G. Mokhtar|title=General History of Africa – II: Ancient Civilizations of Africa|url=https://books.google.com/books?id=gB6DcMU94GUC&pg=PA515|publisher=Heinemann-University of California-UNESCO|language=en|year=1981|isbn=978-0-520-03913-1}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2023|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The History of Rome: From the Foundation of the City to the Rule of Julius Caesar|publisher=DigiCat|translator=William Purdie Dickson|language=en}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2016|url=https://books.google.com/books?id=SpguEQAAQBAJ|title=L’Impero di Roma|publisher=Il Saggiatore|editor=Antonio G. Quattrini|language=it|isbn=978-88-6576543-2}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2018|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The Provinces of the Roman Epire (Illustrated Edition)|publisher=Musaicum Books|translator=William Purdie Dickson|language=en|isbn=978-80-272-4412-6}} * {{Cite book|last=Nelson|first=Eric|year=2001|title=The Complete Idiot's Guide to the Roman Empire|url=https://archive.org/details/completeidiotsgu0000nels_z7e5|publisher=Alpha Books|language=en|ISBN=0-02-864151-5}} * {{cite book|last1=Paige|first1=John C.|last2=Harrison|first2=Laura Woulliere|via=nps.gov|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf|title=Out of the Vapors: A Social and Architectural History of Bathhouse Row, Hot Springs National Park|year=1987|publisher=U.S. Department of the Interior|language=en|series=National Park Service|url-status=dead|archive-date=28 maj 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528190147/http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf}} * Renato Peroni, ''Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro'', in ''Storia dei Greci e dei Romani'', vol. 13, Einaudi 2008. * {{Cite book|author=Gabriella Poma|title=Le istituzioni politiche del mondo romano|year=2009|url=https://books.google.al/books?id=nLUuAQAAIAAJ|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1513430-1}} * {{Cite book|editor1=Anders Holm Rasmussen|editor2=Susanne William Rasmussen|url=https://books.google.al/books?id=WnUWAQAAMAAJ|title=Religion and Society: Rituals, Resources and Identity in the Ancient Graeco-Roman World: the BOMOS-conferences 2002-2005|year=2008|publisher=Quasar|language=en|isbn=978-88-7140371-7}} * {{Cite book|author=Robert K. Ritner|year=1998|title=The Cambridge History of Egypt|url=https://assets.cambridge.org/97805214/71374/sample/9780521471374web.pdf|editor=Carl F. Petry|volume=I|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=0-521-47137-0}} * {{cite encyclopedia|author=Betsey A. Robinson|title=Ancient Mediterranean Baths and Bathing|year=2021|url=https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0370.xml|encyclopedia=Oxford Bibliographies|access-date=28 prill 2022|language=en-UK|doi=10.1093/obo/9780195389661-0370|isbn=978-0-19-538966-1}} * Ralph M. Rosen (2006) ''[http://repository.upenn.edu/classics_papers/29/ Comic Aischrology and the Urbanization of Agroikia]'', fq. 219–238 * {{Cite book|author1=Walter Scheidel|author2=Ian Morris|author3=Richard P. Saller|url=https://www.vlebooks.com/vleweb/product/openreader?id=none&isbn=9781139054140|title=The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World|year=2013|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113905414-0|oclc=1277066427|access-date=7 qershor 2022|page=18}} * {{Cite book|last=Shephard|first=Roy J.|date=17 nëntor 2014|publisher=Springer|language=en|url=https://books.google.com/books?id=sI6eBQAAQBAJ&pg=PA227|title=An Illustrated History of Health and Fitness, from Pre-History to our Post-Modern World|isbn=978-3-319-11671-6}} * {{cite book|last1=Reuel Smith|first1=James|publisher=G. P. Putnam and Sons|year=1922|url=https://books.google.com/books?id=Z3JbAAAAMAA|title=Springs and Wells in Greek and Roman Literature Their Legends and Locations|language=en|access-date=19 tetor 2024}} * {{Cite book|last=Stearns|first=Peter N.|title=The Encyclopedia of World History|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo00stea|publisher=Houghton Mifflin|year=2001|language=en|ISBN=0-395-65237-5}} * {{Cite journal|author=Rein Taagepera|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|url=https://www.jstor.org/stable/1170959|year=1979|journal=Social Science History|doi=10.2307/1170959|publisher=Duke University Press|volume=3|issue=3/4|language=en|page=124–126}} * {{Cite book|last1=Thomas|first1=Carol G.|title=Citadel to City-State: The Transformation of Greece, 1200-700 BC|last2=Conant|first2=Craig|publisher=Indiana University Press|year=2003|language=en|isbn=978-025321602-1}} * {{cite book|first=Thomas A.J.|last=McGinn|year=2004|title=The Economy of Prostitution in the Roman World|url=https://archive.org/details/economyofprostit0000mcgi|place=An Arbor, MI|publisher=The University of Michigan Press|language=en}} * {{Cite book|author=Roy Bowen Ward|title=Women In Roman Baths|publisher=Miami University|language=en|location=Oksford, Ohajo}} * {{Cite book|author1=Allen Mason Ward|author2=Fritz Moritz Heichelheim|author3=Cedric A. Yeo|url=https://books.google.al/books?id=44cNAQAAMAAJ|title=A History of the Roman People|year=2003|publisher=Prentice Hall|language=en|isbn=978-013038480-5}} * {{Cite book|editor=Örjan Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|url=https://books.google.al/books?id=M61xEQAAQBAJ|publisher=Brill|language=en|isbn=978-90-04-47382-9|location=Leiden|oclc=43286505}} * {{Cite book|author1=Pierluigi De Vecchi|author2=Elda Cerchiari|title=I tempi dell'arte|year=1999|volume=1|publisher=Bompiani|language=it|location=Milano|isbn=88-451-7107-8}} {{Refend}} [[Kategoria:Ndërtesa të përfunduara në periudhën antike]] [[Kategoria:Histori kulturore]] [[Kategoria:Greqia e Lashtë]] [[Kategoria:Historia e arkitekturës]] [[Kategoria:Histori shoqërore]] [[Kategoria:Banja]] [[Kategoria:Balneoterapia]] [[Kategoria:Kujdes shëndetësor]] [[Kategoria:Histori e sportit]] [[Kategoria:Higjiena personale]] mg3b6ldt6fams1kqzhhey1ebnw7hrqf Larja në Romën e Lashtë 0 393180 3002589 2974396 2026-06-28T03:51:42Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002589 wikitext text/x-wiki {{Short description|Zakon i shoqërisë së lashtë romake}} [[Skeda:Roman bath - Butrint (7912516400).jpg|parapamje|381px|Mbetje të banjës romake në Butrint]] [[Banja|Larja]] luante një rol të rëndësishëm në kulturën dhe shoqërinë e lashtë romake. Ajo ishte një nga veprimtaritë më të zakonshme ditore dhe praktikohej nga një larmi e madhe klasash shoqërore.<ref name="Beard-2008">{{cite book|last=Beard|first=Mary|year=2008|title=The Fires of Vesuvius: Pompeii Lost and Found|url=https://archive.org/details/firesofvesuviusp00mary|location=Kembrixh, MA|publisher=Belknap Press of Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-02976-7|oclc=225874239}}</ref><ref>{{cite book|last=Laurence|first=Ray|year=2009|title=Roman Passions: A History of Pleasure in Imperial Rome|location=Londër, MB|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|language=en|isbn=978-1-4411-0339-0|oclc=1027148260}}</ref> Megjithëse shumë kultura bashkëkohëse e shikonin larjen si një veprimtari private të zhvilluar në shtëpi, larja në Romën e Lashtë ishte një veprimtari shoqërore. Ndërsa shumë të pasurit mund të përballonin shërbimet e larjes në shtëpitë e tyre, larja private ishte shumë e pazakontë dhe shumica e njerëzve laheshin në banja të përbashkëta (''[[thermae]]''). Në disa mënyra, ato u ngjanin spave të ardhshme moderne pasi ishin shërbime për një larmi veprimtarish nga ushtrimet deri te banjat e diellit, notimi dhe masazhi.<ref name="Beard-2008"/> Rëndësia e larjes ishte e tillë për romakët sa një katalog i ndërtesave në Romë nga viti [[354]] i e.s. dokumentonte 952 banja të përmasave të ndryshme në qytet.<ref>{{cite book|last1=Boëthius|first1=Axel|first2=John Bryan|last2=Ward-Perkins|year=1970|title=Etruscan and Roman Architecture|url=https://archive.org/details/bwb_S0-BLX-302|publisher=Penguin|language=en|location=Harmondsworth|isbn=0-14-056032-7}}</ref> Banjat publike do të bëheshin të zakonshme përgjatë gjithë perandorisë si një simbol i "[[Romanitas]]" ose një mënyrë për të përkufizuar veten si romakë. Ato ishin disa nga ndërtesat më të zakonshme dhe më të rëndësishme publike në perandori pasi ishin ndër ndërtesat e para të ndërtuara pasi një vend pushtohej nga perandoria.<ref name="obo-9780195389661-0370">{{cite encyclopedia|author=Betsey A. Robinson|title=Ancient Mediterranean Baths and Bathing|year=2021|url=https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0370.xml|encyclopedia=Oxford Bibliographies|access-date=28 prill 2022|language=en-UK|doi=10.1093/obo/9780195389661-0370|isbn=978-0-19-538966-1}}</ref> Megjithatë romakët më të pasur mund të kishin banja në shtëpitë e tyre në qytet ose vilat e tyre në fshat, duke ngrohur një varg dhomash ose edhe një ndërtesë të veçantë posaçërisht për këtë qëllim, dhe ushtarët mund të kishin të kishin ndërtesën e banjës që u mundësohej në fortesën e tyre (si në Cilurnum pranë [[Muri i Hadrianit|Murit të Adrianit]], ose në Fortesën e Bearsden), ata prapë shpesh frekuentonin banjat e shumta publike në qytete dhe qyteza përgjatë perandorisë. Banjat e vogla, të quajtura ''balneum'' (në shumës ''balnea''), mund të zotëroheshin privatisht, ndërsa ishin publikike në kuptimit se ato ishin të hapura për popullsinë mbi një tarifë rregjistrimi. Banjat më të mëdha të quajtura ''[[thermae]]'' zotëroheshin nga shteti dhe shpesh mbulonin mjaft blloqe të qytetit. Më e madhje pre tyre, Banjat e Dioklecianit, mund të mbanin deri në 3,000 veta. Tarifat për të dyja llojet e banjave ishin mjaft të arsyeshme, brenda buxhetit të shumicës së qytetarëve të lirë romakë. Romakët aristokratë, veçanërisht ata që kërkonin të krijonin popullaritet me publikun vinin në kohën e [[Zgjedhjet në Republikën Romake|kohën e zgjedhjeve]], shpesh sponsorizonin përdorimin e banjave falas gjatë ditëve në mënyrë që të vinte çdokush. Shumica e romakëve i vizitonin banjat në mënyrë të shpeshtë, gati përditë – kur pyetej nga një i huaj pse ai lahej një herë në ditë, një perandor romak thuhet se u përgjigj "Sepse nuk kam kohë të lahem dy herë në ditë."<ref>{{Cite book|last=Shephard|first=Roy J.|date=17 nëntor 2014|publisher=Springer|language=en|url=https://books.google.com/books?id=sI6eBQAAQBAJ&pg=PA227|title=An Illustrated History of Health and Fitness, from Pre-History to our Post-Modern World|isbn=978-3-319-11671-6}}</ref> == Ndikimi grek == {{Shiko gjithashtu|Banjat e lashta greke}} [[Skeda:Termat antike durres.jpg|parapamje|majtas|396px|Termat romake të Durrësit]] Disa nga përshkrimet më të hershme të praktikave perëndimore të larjeve vijnë nga [[Greqia e lashtë]]. Grekët filluan regjimet e larjeve që do të formonin themelet e procedurave moderne të spave. Këta banorë egjeas përdornin vaska të vogla, enë larjeje dhe larjen e këmbëve për pastërtinë personale. Gjetjet të tilla më të hershme janë banjat në Kompleksin Pallator të Knososit në Kretë dhe vaskat luksoze prej alabastri të zbuluara në Akrotiri, [[Santorini]]; të dyja të datuara nga mesi i mijëvjeçarit të II p.e.s.. Ata krijuan banja publike dhe dushe brenda [[Gjimnazi i lashtë|komplekseve të gjimanzeve]] të tyre për relaksim dhe higjenë personale.<ref name="Reuel Smith">{{cite book|last1=Reuel Smith|first1=James|title=Springs and Wells in Greek and Roman Literature Their Legends and Locations|year=1922|url=https://books.google.com/books?id=Z3JbAAAAMAA|language=en|publisher=G. P. Putnam and Sons|access-date=19 tetor 2024}}</ref> [[Mitologjia greke]] specifikon se disa lloj burimesh natyrore ose pellgje baticore ishin të bekuar nga zotat për të kuruar sëmundje. Rreth këtyre pellgjeve të shenjta, grekët krijonin shërbime banjash për ata që dëshironin të shëroheshin. Nevojtarët linin oferta ndaj zotave për shërim në këto vende dhe laheshin me shpresën e shërimit. [[Sparta]]nët zhvilluan një banjë primitive avulli. Një Serangeum, një balneum i hershëm grek (e përkthyer pak a shumë banjë), dhoma larjeje ishin gërmuar në faqen e kodrës në shkëmb sipër dhomave që mbanin veshjet e larësve. Një nga dhomat e larjes kishte një dysheme të dekoruar me mozaikë që paraqisnin një karrocierë me karrocën e tërhequr nga katër kuaj, një grua e ndjekur nga dy qenë dhe një delfin poshtë. Kështu, grekët e hershëm përdornin tiparet natyrore, por i zgjeronin atë dhe shtonin pajisjet tyre, siç ishin dekorimet dhe sirtarët. Gjatë qytetërimit të vonë grekë, banjot shpesh ndërtoheshin bashkangjitur fushave atletike.<ref name="Reuel Smith" /> == Banjat romake == [[Skeda:Terme maschili di Ercolano, interno..jpg|parapamje|379px|''Apodyterium'' në Thermae qëndërore të Herkulaneumit – sektori i burrave]] [[Romakët]] imituan shumë nga praktikat greke të larjes dhe i tejkaluan ata në përmasat e banjove të tyre. Si një [[Greqia e lashtë|Greqi]], banjat romake do të bëheshin qendrat kryesore të veprimtarive shoqërore dhe rekreacionale. Me zgjerimin e [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]], idea e banjave publike u përhap në të gjitha pjesët e [[Mesdheu]]t dhe në rajonet e Evropës dhe Afrikës Veriore. Duke ndërtuar [[Ujësjellësi Romak|ujësjellësa]], [[romakët]] kishin ujë të mjaftueshëm jo vetëm për përdorim shtëpiak, bujqësor dhe industrial, por edhe për veprimtarinë e tyre shlodhëse. Ujësjellësit mundësonin ujë që më vonë nxehej për tu përdorur në banja. Sot, shtrirja e banjave romake zbulohet në rrënojat dhe gërmimet arkeologjike në Evropë, Afrikë dhe Lindjen e Mesme.<ref name="Paige-Harrison-1987">{{cite book|last1=Paige|first1=John C.|last2=Harrison|first2=Laura Woulliere|year=1987|title=Out of the Vapors: A Social and Architectural History of Bathhouse Row, Hot Springs National Park|publisher=U.S. Department of the Interior|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf|language=en|via=nps.gov|series=National Park Service|url-status=dead|archive-date=28 maj 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528190147/http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf}}</ref> [[Skeda:Pompei (5630969600).jpg|parapamje|majtas|389px|''Tepidarium'' në [[Thermae]] të Forumit në Pompeji]] Këto banjë varionin nga struktura të thjeshta në skajshmërisht të rafinuara dhe do të varionin në përmasa, modelim dhe dekorim. Shumë historianë ideojnë një mënyrë të posaçme që larësit do të ndërmernin gjatë larjes, por nuk ka dëshmi të fiksuara që ti konfirmojnë këto teori ose që madje të ketë pasur një radhë të posaçme për praktikimin e larjes.<ref name="Beard-2008"/> Megjithatë, një nga sekuencat e interpretuara më shpesh tregohet në vijim. Shumica e banjave përmbanin një ''apodyterium''&mdash; një dhomë pak në brendësi të hyrjes, ku larësit depozitonin rrobat e tyre. Kjo shpesh ishte dhoma e parë që dikush që vizonte banjat do të hynte. Pastaj, larësit vijonin në ''tepidarium'' (dhoma e ngrohtë), pastaj në ''caldarium'' (dhoma e nxehtë) për një avull dhe në fund te ''frigidarium'' (dhoma e ftohtë) me depozitën e saj me ujë të ftohtë. Caldarium, i nxehur nga një furrë poshtë dyshemesë së zgavërt, përmbante enë me ujë të ftohet, që larësit mund ta përdornin për ftohje. Pas ndërmarrjes së këtij vargu djersitjeje dhe / ose banjë zhytjeje, larësit ktheheshin te ''tepidarium'' më i ftohtë për një masazh me vajra dhe kërruajtja fundore me mjete metalike të quajtura strigil. Disa banjë përmbanin edhe një ''laconicum'' (një dhomë e thatë pushimi), ku larësit përfundonin proçesin duke pushuar dhe djersitur.<ref name="Paige-Harrison-1987"/> Modeli i banjave romake përmbante edhe tipare të tjera që meritojnë të vërehen. Për shkak se romakët e pasur sillnin skllevërit për të ndjekur nevojat e tyre të larjes, banjot zakonisht kishin tre hyrje: një për burrat, një për gratë dhe një për skllevërit. Parapëlqimi i simetrisë në [[Arkitektura Romake|Arkitekturën Romake]] zakonisht nënkuptonte një façatë simetrike, megjithëse zona e grave zakonisht ishte më e vogël sesa e burrave për shkak të përdoruesve më të paktë. Zakonisht, muret solide ose vendosja përkundrejtë krahëve të ndërtesës ndante seksionet e burrave dhe të grave. Banjot romake shpesh përmbanin një oborr, ose ''palaestra'', e cila ishte një kopësht i hapur i përdorur për stërvitje. Në disa raste, ndërtuesit e bënin ''palaestra'' një oborr të brendshëm dhe në raste të tjera, ata vendosnin përballë vetë banjës dhe e përfshinin atë në qasjen formale. Ndonjëherë ''palaestra'' përmbante një pishinë. Shumë shpesh skajet e palaestra-s theksoheshin nga një kolonadë.<ref name="Paige-Harrison-1987"/> [[Skeda:ULPIANA-lokaliteti arkeologjik 23.JPG|parapamje|379px|Hipokausti i banjove romake të [[Ulpiana|Ulpianës]], Kosovë]] Banjot republikane shpesh kishin shërbime të veçanta larjeje për gratë dhe burrat, por nga [[shekulli I]] i e.s. larja e përzier ishte e zakonshme dhe është një praktikë e përmendur shpesh nga [[Mark Valerio Marciali|Marciali]] dhe [[Juvenali]], ashtu si nga [[Plini Plaku|Plini i Vjetri]] dhe [[Mark Fabius Kuintiliani|Kuintiliani]]. Megjithatë, ndarja gjinore mund të jetë kthyer nga [[Adriani|perandori Adrian]],<ref>{{Cite book|author=Roy Bowen Ward|title=Women In Roman Baths|publisher=Miami University|language=en|location=Oksford, Ohajo}}</ref> por ka të dhëna se jo. Për shumë moralistë romakë, banjat ilustronin se sa shumë kishte rënë Roma në kohën e saj dhe kështu do të bëhej një imazh negativ; Katoni i Vjetri e sulmonte publikishte Shipion Afrikanin për përdorimin nga ai të banjove. Banjat romake ofronin komoditete përveç ritualit të larjes. Hapsira anësore në vetë banjot bujtnin tezga shitjeje ushqimesh dhe parfumesh, biblioteka dhe dhoma leximi. Skena ofronin performanca teatrore dhe muzikore. [[Stadium|Stadia]] bashkangjitur mundësonte hapsira për stërvitje dhe garime atletike. Brenda vetë banjove, dyshemetë shtroheshin me mozaikë elegantë mermeri. Muret e stukuara shpesh paraqisnin afreske pemësh, zogjsh dhe pamjesh të tjera baritore. Brendësia e kupolave zbukurohej me imazheri bojë-qielli, yje të artë dhe imazhe qiellore. Interieri dhe eksteriori dekoroheshin me shtatore dhe shatërvane.<ref name="Paige-Harrison-1987"/> [[Skeda:Baños Romanos, Bath, Inglaterra, 2014-08-12, DD 39-41 HDR.JPG|parapamje|majtas|389px|Banjoja romake në Bath, Angli]] [[Romakët]] ndërtuan edhe në [[Kolonia Romake|kolonitë e tyre]] banja, duke përfituar nga burimet natyrore termale që haseshin në Afrikën Veriore, si në Hamam Asalihinin [[Algjeria|algjerian]], ashtu si në Evropë, ku ata ndërtuan banjo në [[Aix-en-Provence]] dhe [[Vichy]], të Francës, Bath dhe Bukston në Angli, Aken, [[Vizëbadeni|Visbaden]], dhe [[Baden (Gjermani)|Baden]] në Gjermani, dhe Aquincum në [[Hungaria|Hungari]], ashtu si ato në Durrës Burtrin [[Ad Quintum]] (Bradashesh), [[Ulpiana|Ulpianë]] si dhe në shumë vende të tjera. Këto banjash bëheshin qendra veprimtarish rekreacionale dhe shoqërore në bashkësitë romake. Bibliotekat, sallat e leximit, [[gjimnazi i lashtë|gimnasium]] dhe [[kopshtet romake|kopshtet formale]] bëheshin pjesë e disa komplekseve të banjave. Gjithashtu, [[romakët]] e përdornin ujin e nxehtë termal për të lehtësuar vuajtjet e tyre nga [[reumatizma]], [[artriti]] dhe dhënies ndaj ushqimit dhe pijes.<ref name="Paige-Harrison-1987"/> Në këtë mënyrë, romakët e ngritën larjen në një art të rafinuar dhe banjot e tyre i pasqyronin fizikisht këto përparime. Banja romake, për shembull, përfshinte një ritual shumë më të ndërlikuar sesa një zhytje e thjeshtë ose proçedurë djersitjeje. Pjesët e ndryshme të ritualit të larjes (zhveshja, larja, djersitja, bërja e masazhit dhe pushimi), kërkonin dhoma të veçanta, që romakët do ti ndërtonin për ti bujtur ato funksione. Ndarja e gjinive dhe shtimet e diversioneve jo të lidhura drejtpërdrejë me larjen gjithashtu e ndikonin drejtpërdrejë formën e banjove. Rituali i rafinuar romak i larjes dhe arkitektura e saj pasuese do të shërbenin si modele për shërbimet e mëvonshme evropiane dhe amerikane të banjave. Haprsirat e kopshtit formal dhe organizimi i fuqishëm arkitekturor i barabartë me atë të romakëve do të rishfaqej në Evropë nga fundi i [[shekulli XVIII|shekullit të XVIII]]. Spatë kryesore amerikane do ta ndiqnin modelin një shekull më vonë.<ref name="Paige-Harrison-1987"/> == Praktikat romake të larjes == [[Skeda:Bronze strigil (scraper) MET DP20519.jpg|alt=A curved metal object with a handle and a dull blade used to scrape oil|parapamje|358px|Një strigil bronzi i përdorur për ë krruajtur vajin dhe djersën nga trupi i një personi]] Kishe shumë veprimtari që zhvilloheshin në një kompleks romak banjash, që dallonin nga konceptimet moderne të larjes. Ishte e zakonshme për romakët të shpenzonin mjaft kohë në banja për shkak të të gjitha aspekteve të ndryshme të kompleksit, por është e paqartë nëse ishte e domosdoshme për një person të kalonte kaq shumë kohë në çdo vizitë që ata bënin në banja.<ref name="Harvey-2018">{{cite book|editor-last=Harvey|editor-first=Brian K.|year=2016|title=Daily Life in Ancient Rome: A Sourcebook|publisher=Focus Books (Hackett Publishing Company)|language=en|place=Indianapolis, IN|oclc=924682988|isbn=978-1-58510-795-7}}</ref> Proçesi i shkuarjes në banja mund të përshkruhet si një kryqëzim midis stërvitjes në palestër, shkuarjes në spa, takimit me miqtë për veprimtari shoqërore dhe larjes.<ref>{{cite journal|last=Henderson|first=Tanya|date=24 mars 2008|title=Roman Baths: An Alternate Mode of Viewing the Evidence|journal=Past Imperfect|volume=13|url=https://journals.library.ualberta.ca/pi/index.php/pi/article/view/1590|orig-year=2007|doi=10.21971/P7WC7T|doi-access=free|s2cid=191339893|issn=1718-4487|via=University of Alberta|language=en|page=1590}}</ref> Brenda banjave, vizitorët zakonisht ishin tërësisht të zhveshur, duke i hequr treguesit e klasës së ndryshme që zakonisht paraqiteshin te veshjet.<ref name="Beard-2008"/><ref name="Harvey-2018"/> Në kohët e [[Perandoria Romake|Perandorisë]], madje ishte e zakonshme për gratë dhe burrat të laheshin bashkë në të njëjtën kohë, megjithëse ka të dhëna të tjera se për shërbime të ndara për gratë dhe burrat.<ref name="Beard-2008"/><ref name="Harvey-2018"/> [[Skeda:Bradashesh, Albania – Ad Quintum Thermae 04.jpg|parapamje|majtas|396px|[[Thermae]] e [[Ad Quintum]], Bradashesh, Elbasan.]] Një përbërës i rëndësishëm te banjat ishte stërvitja dhe atletizmi. Në banjot romake, shpesh kishte një palaestra, një oborr të jashtëm të rrethuar nga kolona, që larësit do ta përdornin si një një palestër moderne.<ref name="Dasen-2018">{{cite conference|last=Dasen|first=Véronique|title=Hoops and Coming of Age in Greek and Roman Antiquity|conference=8th International Toy Research Association World Conference|date=11 korrik 2018|location=Paris, FR|url=https://hal-univ-paris13.archives-ouvertes.fr/hal-02170802|language=en}}</ref> Disa veprimtari që do të zhvilloheshin në palaestra përfshinin boksimin, hedhje disku, peshëngritje dhe mundje–veprimtari që janë paraqitur të gjitha në mozaikë nga banjat në Ostia. Fillimisht një praktikë e zakonshme greke, ky garim atletik në jetën e përditshme do të përhapej në të gjithë Botën Romake.<ref name="Dasen-2018"/> Një aspekt tjetër i rëndësishëm i një vizite në banja ishte pastrimi ritual i trupit. Ky kryehej duke përdorur vajë të fërkuar në lëkurën e një larësi, që pastaj do të krruhej me një strigil, një krruajtës apo kashaitës metalik me një presë të trashë dhe një dorezë. Ata besonin se vaji do ta përthithte papastërtinë mbi trupin e një personi dhe inkurajonte djersitjen, që do të çonte në hapjen e poreve dhe shëndet të përgjithshëm më të mirë.<ref name="Harvey-2018"/> Në mënyrë të ngjashme, çdo djersitje nga stërvitja që ndodhte pasi ishte fërkuar vaji do të formonte një shtresë të ujshme nën vajin dhe papastërtinë e bashkangjitur me të, duke e larguar atë nga lëkura, duke rezultuar në heqjen e më shumë zgjyreje kur shtresa e vajit krruhej për tu hequr. Si një arenë shoqërore, banjat shpesh përdoreshin për t’u takuar me ata të një statusi më të lartë shoqëror. Për shkak se të dy, romakët e pasur dhe të varfër shkonin në banja, kishte mundësi të mëdha për një [[cliens]] të fliste me një [[patronus]] ose të përpiqej të merte një ftesë për Cena.<ref name="Harvey-2018"/> ==Shqetësime shoqërore rreth praktikave të larjes == [[Skeda:De medicina V00117 00000006.tif|parapamje|282px|''De Medicina'', një traktat mjeksor i Aul Kornelius Celsit]] Ndërsa banjat shijoheshin nga pothuajse çdo romak, disa i kritikonin ato. Uji nuk rinovohej shpesh dhe mbetjet e vajit, papastërtisë ose edhe ekskremente mbaheshin të ngrohta, duke mundësuar një mjedis për bakteriet.<ref name="Knapp">{{cite book|first=Robert C.|last=Knapp|url=https://books.google.al/books?id=OZM0yvBjMcYC&lpg=PP1&pg=PA5|year=2011|title=Invisible Romans' Profile|chapter=1. In the Middle: Ordinary Men|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06199-6|pages=5-52}}</ref> Perandor [[Mark Aureli]] u ankua rreth papastërtisë: «''Siç të shfaqet larja tyjë, vaji, djersa, papastërtia, uji i pistë, të gjitha gjëra të gërditshme, kështu është çdo pjesë e jetës dhe gjithçka.''»<ref name="Aurelius">{{Cite book|author=Mark Aureli|author-link=Mark Aureli|title=The Meditations of Marcus Aurelius|url=https://books.google.al/books?id=G3VCAQAAIAAJ&pg=PA123|chapter=Book VIII|year=1887|editor=Alice Zimmern|translator=Jeremy Collier|publisher=Walter Scott|language=en|pages=123-140}} cituar te {{Cite book|author=Robert C. Knapp|year=2011|url=https://books.google.al/books?id=OZM0yvBjMcYC&lpg=PP1&pg=PA5|title=Invisible Romans' Profile|chapter=1. In the Middle: Ordinary Men|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06199-6|pages=5-52}}</ref> Aul Kornelius Celsi,<ref name="Celsus">{{cite book|author=Aul Kornelius Celsi|title=De Medicina|date=1935–1938|editor=F. Marx|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/5*.html|chapter=V, 26–28|via=University of Chicago (penelope.uchicago.edu)|translator=W. G. Spencer|language=en|pages=91-97}}</ref> ndërsa lëvdonte vlerat e saj terapeutike, paralajmëronte të mos shkohej me një plagë të freskët për shkak të rriskut të [[gangrena|gangrenës]]. Në fakt, mjaft gure varresh nga e gjithë perandoria pohojnë: : ''''balnea vina Venus'' : ''corrupt corpora'' : ''nostra se[t] Vitam faciunt'' : ''balnea vina Venus'' :::: — epitaf i Tiberius Klaudius Sekundit ([[shekulli I]]) [[Corpus Inscriptionum Latinarum]] VI.15258, Romë. ::: "Banjat, vera, dhe seksi ::: mund të korruptojnë trupat tanë, ::: por banjat, vera dhe seksi ::: e bëjnë jetën t’ia vlejë për tu jetuar"<ref name="Harvey2016">{{cite book|first=Brian K.|last=Harvey|year=2016|title=Daily Life in Ancient Rome: A Sourcebook|publisher=Hackett Publishing Company|language=en|isbn=978-1-58510-795-7|oclc=924682988|page=256}}</ref> Filosofi [[Lucius Annaeus Seneca|Seneka]] ankohej për zhurmën që i ndërpriste punën kur ai qëndronte sipër një banje.<ref name="Knapp Seneca">{{cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|title=Epistulae morales ad Lucilium|at=[[s:Moral letters to Lucilius/Letter 56|56]].1, 2|via=wikisource|language=en}} cituar te {{Cite book|author=Robert C. Knapp|year=2011|title=Invisible Romans' Profile|language=en|url=https://books.google.al/books?id=OZM0yvBjMcYC&lpg=PP1&pg=PA5|chapter=1. In the Middle: Ordinary Men|publisher=Harvard University Press|pages=91-97}}</ref> == Shiko gjithashtu == {{Div col|rules=yes|colwidth=13em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Balnoterapia]] * [[Gjimnazi i lashtë]] * [[Palestra (Greqi e lashtë)]] * [[Banjat e lashta greke]] * [[Llixha]] * [[Hamami]] * [[Historia e mjekësisë]] * [[Banja e Madhe e Mohenxho-daros]] * [[Paidea]] * [[Kalokagathia]] * [[Agoga]] * [[Efebia]] * [[Kopshtet e lashta greke]] * [[Larja]] * [[Banja]] * [[Qendra hidrotermale]] * [[Burimi termal]] * [[Banjat e Dibrës]] * [[Burimet termale në Shqipëri]] * [[Kujdesi shëndetësor]] * [[Veprimtaria e kujdesit shëndetësor]] * [[Higjiena personale]] * [[Kopshtet e lashta greke]] * [[Veshjet në Greqinë e lashtë]] * [[Jus]] * [[E drejta romake]] * [[Amicitia]] * [[Hospitium]] * [[Imperium]] * [[Civitas]] * [[Contio]] * [[Mos maiorum]] * [[Municipium]] * [[Patronazhi në Romën e Lashtë]] * [[Rogatio]] * [[Statusi në sistemin ligjor romak]] * [[Aerarium]] * [[Amfiteatri Romak]] * [[Anijet Romake]] * [[Arkitektura Romake]] * [[Arkitektura e Teatrove Romake]] * [[Arti Arkaik Romak]] * [[Arti Romak Plebe]] * [[Arti romak]] * [[Besimet e lashta mesdhetare]] * [[Bujqësia në Romën e lashtë]] * [[Burgus]] * [[Cannaba]] * [[Castellum]] * [[Castra]] * [[Vigiles]] * [[Institucionet politike të Romës së lashtë]] * [[Magjistratët romakë]] * [[Magjistratët e Perandorisë Romake]] * [[Cirku Romak]] * [[Panteoni, Romë]] * [[Cursus honorum]] * [[Çitadela]] * [[Dashuria Greke]] * [[Domus]] * [[Ekonomia Romake]] * [[Equites]] * [[Festivalet Romake]] * [[Filozofia e lashtë romake]] * [[Forumet Romake]] * [[Harku i Triumfit]] * [[Horreum]] * [[Insula (ndërtesë)]] * [[Insula (hapsirë urbane)]] * [[Kalendari Romak]] * [[Klasa shoqërore në Romën e Lashtë]] * [[Klima e Romës së Lashtë]] * [[Kolona e Fitores]] * [[Kolonia Romake]] * [[Kolumbarium]] * [[Konsulli Romak]] * [[Kopshtet romake]] * [[Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake]] * [[Kultura e Romës së lashtë]] * [[Kuvendet Romake]] * [[Kuzhina antike romake]] * [[Latinët e Lashtë]] * [[Latium]] * [[Legjioni romak]] * [[Letërsia e vjetër greke e romake]] * [[Limes Britannicus]] * [[Lista e toponimeve latine në Ballkan]] * [[Llaçi romak]] * [[Ludi]] * [[Luftërat Romako-Latine]] * [[Lupanari]] * [[Lustrum]] * [[Lustratio]] * [[Marrdhëniet Indiano-Romake]] * [[Marrdhëniet Sino-Romake]] * [[Marina Romake]] * [[Martesa në Romën e lashtë]] * [[Misteret greko-romake]] * [[Mjekësia Romake]] * [[Moda e flokëve në Romën e lashtë]] * [[Muret mbrojtëse romake]] * [[Muri i Antoninit]] * [[Nikopoli i Epirit]] * [[Njësitë matëse romake]] * [[Optimates dhe populares]] * [[Ordines]] * [[Pallatet perandorake të Romës]] * [[Patricët romakë]] * [[Pax Romana]] * [[Periudha e Ngrohtë Romake]] * [[Plaçkitja Visigote e Romës]] * [[Plebejtë]] * [[Pomerium]] * [[Portretizimi Romak]] * [[Principati (Roma)]] * [[Romanitas]] * [[Romanizimi (kulturor)]] * [[Rrugët romake]] * [[Selitë perandorake romake]] * [[Shpyllëzimi gjatë periudhës romake]] * [[Shtetësia Romake]] * [[Shtëpia Romake]] * [[Skllavëria në Romën e lashtë]] * [[Skulptura Romake]] * [[Spektaklet Romake]] * [[Tempulli Romak]] * [[Teknologjia në Romën e lashtë]] * [[Thermae]] * [[Traditat romake të emërtimit]] * [[Trashëgimia romake në Kosovë]] * [[Tregtia romake me Indinë]] * [[Triumfi Romak]] * [[Ujësjellësi Romak]] * [[Ura e Trajanit]] * [[Urbanistika Romake]] * [[Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake]] * [[Ushtria Romake]] * [[Valetudinarium]] * [[Veshjet në Romën e lashtë]] * [[Veshjet ushtarake të Romës së lashtë]] * [[Vila Romake]] * [[Villa rustica]] * [[Vivarium]] * [[Zgjedhjet në Republikë Romake]] * [[Zjarrfikja në Romën e Lashtë]] {{Div col end}} == Citime fundore == {{Reflist|39em}} == Bibliografia == ===Burime të lashta=== {{Refbegin|41em|small=yes|indent=yes}} * {{Cite book|author=Apiani i Aleksandrisë|author-link=Apiani|title=Historia Romana (Ῥωμαϊκά)|volume=VII e VIII|language=grc}} Versioni anglisht [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html këtu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151120053128/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html |data=20 nëntor 2015 }}. * {{Cite book|author=Publius Elius Aristides|editor=Charles Allison Behr|year=1986|url=https://books.google.al/books?id=vsgUAAAAIAAJ&lpg=PP9&pg=PA388|title=The Complete Works|volume=I: Orationes I-XVI, With an Appendix Containing the Fragments and Inscriptions|publisher=Brill Archive|language=en|isbn=978-90-04-07844-4}} * {{Cite book|author=Arriani i Nikomedisë|author-link=Arriani|year=2013|language=en|url=https://archive.org/details/alexandergreatan0000arri|title=Alexander the Great: The Anabasis and the Indica|translator-last=Hammond|translator-first=Martin|publisher=[[Oxford University Press]]|series=Oxford World's Classics|url-access=registration|isbn=978-0-19-958724-7}} * {{Cite book|author=Mark Aureli|author-link=Mark Aureli|title=The Meditations of Marcus Aurelius|chapter=Book VIII|url=https://books.google.al/books?id=G3VCAQAAIAAJ&pg=PA123|year=1887|editor=Alice Zimmern|translator=Jeremy Collier|publisher=Walter Scott|language=en|pages=123-140}} * {{cite book|author=Aul Kornelius Celsi|title=De Medicina|editor=F. Marx|translator=W. G. Spencer|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/5*.html|chapter=V, 26–28|via=University of Chicago (penelope.uchicago.edu)|language=en, la|date=1935–1938|pages=91-97}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|editor1=Niall Rudd|year=1998|url=https://books.google.al/books?id=Fo37_E0HCBwC&lpg=PT6&pg=PT67|title=The Republic and The Laws|editor2=Jonathan Powell|isbn=978-0-19-283236-8|language=en|publisher=[[Oxford University Press]]}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|editor=George Long|year=1855|url=https://books.google.al/books?id=B9cLAAAAYAAJ&pg=PA380|title=M. Tullii Ciceronis Orationes: With A Commentary|volume=II|publisher=George Bell, Whitaker and co.|language=en}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|title=De officiis|editor=Walter Miller|url=https://archive.org/details/deoffiiciiswithen00ciceuoft/page/1/|publisher=William Heinemann ltd.|year=1928|language=en}} * {{Cite book|author=Diodor Sikuli|author-link=Diodor Sikuli|title=The Complete Works of Diodorus Siculus|year=2014|url=https://books.google.al/books?id=54vfAwAAQBAJ|publisher=Delphi Classics|language=en}} * [[Dion Kasi|Kasius Dion Koceiani]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html Historia Romana]; (Versioni anglisht) * [[Dionisi i Halikarnasit]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html Antiquitates Romana]. * {{Cite book|author=Eratosteni|author-link=Eratosteni|title=Eratosthenica|url=https://books.google.al/books?id=TpQRHunOEJ8C&pg=RA3-PA238|chapter=VII. De Chronographis|year=1822|editor=Gottfried Bernhardy|publisher=Impensis Ge. Reimeri|language=la, grc|pages=231-262}} * [[Eutropi]], [[Wikisource:la:Breviarium historiae romanae|''Breviarium historiae romanae'' (teksti latin), I-X]]. * {{Cite book|author=Juvenali|editor=P. Austin Nuttall|author-link=Juvenali|year=1836|url=https://books.google.al/books?id=LdgNAAAAQAAJ&pg=PA1|title=The Satires of Decimus Junius Juvenalis|translator=William Gifford|publisher=Nichols and Son|language=en}} * {{Cite book|author1=Mark Porcius Katoni|author2=Mark TerencVarroni|author2-link=Varroni|author3=Lucius Junius Moderat Kolumela|author-link=Lucio Giunio Moderato Columella|url=https://gallica.bnf/fr/ark:/12148/bpt6k2820632|author4=Rutilius Taur Emilian Paladi|title=Les Agronomes latins: Caton, Varron Columelle, Palladius|translator=Charles-François Saboureux de La Bonneterie|year=1864|via=Gallica|publisher=Firmin Didot Fréres|language=fr}}{{Lidhje e vdekur}} * {{Cite book|author1=Gaius Sallustius Krispi|author2=Jul Çezari|author2-link=Jul Çezari|url=https://archive.org/details/sallustejulesc00salluoft/page/|author3=Vellej Paterkuli|author3-link=Vellej Paterkuli|author4=Lucius Ane Flori|author4-link=Luc An Flori|title=Salluste, Jules César, C. Velléius Paterculus et A. Florus: œuvres completes avec la traduction en français|editor=Désiré Nisard|year=1850|publisher=Firmin Didot frères|language=fr, la}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1834|url=https://books.google.al/books?id=BLBmJCvaDokC|title=The History of Rome (Ab Urbe Condita)|editor=George Baker|volume=I|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1835|url=https://books.google.al/books?id=K-OCUOmiCNcC|title=Ab Urbe Condita|editor=George Baker|volume=II|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Mark Valerio Marciali|author-link=Mark Valerio Marciali|url=https://books.google.al/books?id=EesNAAAAYAAJ|editor=Henry George Bohn|title=The Epigrams of Martial|year=1877|publisher=George Bell and Sons|language=en}} * {{Cite book|author=Plini i Vjetri|author-link=Plini Plaku|title=Naturalis Historia|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:latinLit:phi0978.phi001.perseus-lat1:8.1|year=1906|publisher=Teubner|language=en|editor=Karl Friedrich Theodor Mayhoff}} * {{Cite book|author=Plini i Riu|author-link=Plini i Riu|year=1890|url=https://books.google.al/books?id=ikfJdoGyecgC&pg=72|title=The Letters of the Younger Pliny|publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.|translator=John Delaware Lewis|language=en|location=Londër, Angli}} * {{Cite book|author=Plutarku|author-link=Plutarku|title=Plutarch’s Lives Translated from the Original Greek|url=https://archive.org/details/plutarchslives01plut_0/page/57/|editor1=John Langhorne|editor2=William Langhorne|volume=1|publisher=Harper & Brothers|year=1878|language=en}} * {{Cite book|author=Polibi|author-link=Polibi|editor=H. J. Edwards|title=The Histories|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/home.html|publisher=Harvard University Press|date=1922–1927|translator=William Roger Paton|language=en}} * {{Cite book|author=Mark Vitruvius Polioni|editor1=Morris Hicky Morgan|year=1914|url=https://archive.org/details/vitruviustenbook00vitruoft/page/n35/|title=The Ten Books on Architecture|editor2=Herbert Langford Warren|publisher=Harvard University Press|language=en}} * {{Cite book|author=Procopi i Çezaresë|author-link=Prokopi i Çezaresë|year=1916|volume=The Vandalic War|title=The History of the Wars|translator=H. B. Dewing|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|year=1998|url=https://archive.org/details/seneca.-lettere-a-lucilio-ocr-1995_202509/page/852/|title=Lettere a Lucilio|editor=Umberto Boella|publisher=Unione Tipografico-Editrice Torinese|language=it|isbn=88-02-02664-5}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|url=https://archive.org/details/physicalsciencei00seneiala/|title=Phycical Science in the Time of Nero: Being a Translation of the Quaestiones Naturales of Seneca|editor=Archibald Geikie|translator=John Clarke|publisher=Macmillan and Co.|year=1910|language=en}} * {{Cite book|author=Straboni|author-link=Straboni|title=The Geography|date=1917–1932|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/home.html|language=en|translator=H. L. Jones|publisher=Harvard University Press}} * {{Cite book|author=Publius Kornelius Taciti|author-link=Taciti|editor=Moses Hadas|url=https://archive.org/details/church-and-brodribb-complete-works-1942-en/page/|title=The Complete Works of Tacitus: The Annals – The Hisstory – The Life of Cnaeus Julius Agricola – Germany and Its Tribes – A Dialogue on Oratory|translator1=Alfred John Church|translator2=William Jackson Brodribb|publisher=Random House|language=en|year=1942|isbn=978-039430953-8}} {{Refend}} ===Burime historiografike moderne=== {{Refbegin|41em|indent=yes|small=yes}} * {{cite book|last=Abbott|first=Frank Frost|title=Municipal Administration in the Roman Empire|url=https://archive.org/stream/municipaladminis032553mbp#page/n27/|first2=Allan Chester|last2=Johnson|year=1926|location=Prinston|publisher=Princeton University Press|language=en}} * {{Cite book|author=Frank Frost Abbott|title=A History and Description of Roman Political Institutions|url=https://books.google.al/books?id=2mH7R8bs5qMC|year=1999|publisher=Adegi Graphic LLC|language=en|isbn=978-0-543-92749-1}} * Jean-Pierre Adam, ''L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche'' Editore: Longanesi, 2003. * {{Cite book|author=Alberto Angela|title=Una giornata nell'antica Roma. Vita quotidiana, segreti e curiosità|publisher=Mondadori|location=Milano|year=2017|language=it|ISBN=978-88-04-66668-4|series=Rai Eri}} * {{Cite book|author1=Philippe Aries|author2=Georges Duby|title=La vita privata, in 5 volumi|year=2001|publisher=Editori Laterza|language=it}} * Ranuccio Bianchi Bandinelli dhe Mario Torelli, ''L'arte dell'antichità classica, Etruria-Roma'', Utet, Torino 1976. * {{cite book|last=Beard|first=Mary|year=2008|title=The Fires of Vesuvius: Pompeii Lost and Found|url=https://archive.org/details/firesofvesuviusp0000bear|location=Kembrixh, MA|publisher=Belknap Press of Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-02976-7|oclc=225874239}} * {{cite book|last1=Bevan|first1=William Latham|title=The Student's Manual of Ancient Geography|url=https://archive.org/details/studentsmanuala00smitgoog|last2=Smith|first2=William|location=Londër|publisher=John Murray|language=en|year=1875}} * {{cite book|last1=Boëthius|first1=Axel|first2=John Bryan|last2=Ward-Perkins|year=1970|title=Etruscan and Roman Architecture|url=https://archive.org/details/bwb_S0-BLX-302|publisher=Penguin|language=en|location=Harmondsworth|isbn=0-14-056032-7}} * {{Cite book|last=Brizzi|first=Giovanni|title=Storia di Roma. 1. Dalle origini ad Azio|year=1997|publisher=Pàtron|location=Bolonja|language=it}} * {{Cite book|author=Viscount James Bryce Bryce|editor=Hans Ferdinand Helmolt|url=https://books.google.com/books?id=ykDTAAAAMAAJ&pg=PA343|title=The World's History: The Mediterranean nations|publisher=William Heinemann|year=1902|language=en|location=Londër}} * {{Cite book|author=J. B. Bury|title=History of the Later Roman Empire|location=Londër|publisher=Macmillan|year=1889|language=en|volume=1}} * {{Cite web|author1=Carlos Cabanillas|author2=Santiago Apóstol|title=La vida cotidiana en Roma|url=http://www.santiagoapostol.net/latin/vida_roma.html|year=2003|language=es|website=Santiagoapostol.net|url-status=dead|archive-date=10 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410235402/http://www.santiagoapostol.net/latin/vida_roma.html}} * {{Cite book|editor=Andrea Carandini|title=Atlante di Roma antica|publisher=Mondadori Electa|language=it|location=Milano|year=2012|isbn=978-88-370-8510-0}} * {{Cite book|editor1=Andrea Carandini|editor2=Paolo Carafa|title=The Atlas of Ancient Rome, Biography and Portraits of the City|translator=Andrew Campbell Halavais|publisher=Princeton University Press|year=2012|language=en|pages=216-217|ISBN=978-0-691-16347-5}} * {{Cite book|author=Jérôme Carcopino|year=1971|title=La vita quotidiana a Roma|publisher=Universale Laterza|language=it|location=Bari}} * {{cite book|last1=Cary|first1=M.|last2=Scullard|first2=H. H.|title=A History of Rome: Down to the Reign of Constantine|url=https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi|year=1975|edition=i 3-të|location=Nju Jork|publisher=St. Martin's Press|language=en|isbn=031238395-9}} * {{Cite book|last=Caves|first=R. W.|title=Encyclopedia of the City|year=2004|publisher=Routledge|language=en}} * {{cite conference|last=Dasen|first=Véronique|title=Hoops and Coming of Age in Greek and Roman Antiquity|conference=8th International Toy Research Association World Conference|url=https://hal-univ-paris13.archives-ouvertes.fr/hal-02170802|date=11 korrik 2018|language=en|location=Paris, FR}} * {{Cite book|last1=Dillon|first1=Matthew|last2=Garland|first2=Lynda|title=Ancient Rome: From the Early Republic to the Assassination of Julius Caesar|year=2005|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-041522458-1}} * {{Cite book|last=Duncan-Jones|first=Richard|year=1974|title=The Economy of the Roman Empire|url=https://archive.org/details/economyofromanem0000dunc_f3v6|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=0-521-20165-9}} * {{Cite book|author=Victor Ehrenberg|title=Society and Civilization in Greece and Rome|url=https://books.google.al/books?id=F0liAAAAMAAJ|publisher=Oberlin College|language=en|year=1964|isbn=978-067481510-0}} * Eilers, Claude. 2002. Roman Patrons of Greek Cities. Oxford: Oxford University Press. * {{Cite book|editor=Andrew Erskine|title=A Companion to Ancient History|publisher=John Wiley & Sons|language=en|year=2012|isbn=978-1-118-58153-7}} * {{Cite book|author-last=Fox|author-first=Robin Lane|title=The Classical World: An Epic History From Homer to Hadrian|url=https://archive.org/details/classicalworldep00lane|publisher=Basic Books|year=2006|language=en}} * {{Cite book|author=Jean-Claude Fredouille|title=Dictionaire de la civilisation romaine|year=1986|publisher=Larousse|language=fr|location=Paris}} * {{Cite book|author=Emilio Gabba|display-authors=et al.|title=Introduzione alla storia di Roma|year=1999|publisher=LED|location=Milano|isbn=88-7916-113-X|language=it}} * {{Cite book|author=Andrea Giardina|title=L'uomo romano|year=1993|publisher=Economica Laterza|language=it}} * {{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-the-decline-and-fall-of-the-roman-empire/741B385CB8EEA8A14163430E872EDF34|volume=4|year=2015|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113933357-3}} * {{Cite journal|last=Gillett|first=Andrew|title=Rome, Ravenna and the Last Western Emperors|url=https://www.jstor.org/stable/40311008|journal=Papers of the British School at Rome|publisher=British School at Rome|year=2001|volume=69|issue=69|language=en|doi=10.1017/S0068246200001781|jstor=40311008|pages=131–167}} * {{Cite book|author1=Marcel Le Glay|author2=Jean-Louis Voisin|author3=Yann Le Bohec|url=https://books.google.al/books?id=p4fVAAAACAAJ|title=Storia romana|year=2002|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1508779-9}} * {{Cite book|author=Michael Grant|title=History of Rome|publisher=Scribner’s|year=1978|url=https://books.google.al/books?id=rF07AAAAMAAJ|language=en|isbn=978-068415986-7}} * Pierre Gros - Mario Torelli, ''Storia dell'urbanistica. Il mondo romano'', Laterza 2007. * {{Cite book|author=Gorge Grote|volume=VII|chapter=LXVII. The Drama|year=1872|url=https://books.google.al/books?id=9lb40uKiSqMC&pg=PA1|title=A History of Greece: From Earliest Period to the Close of the Genereation|publisher=John Murray|language=en|pages=1–19}} * {{Cite book|author=Erich S. Gruen|volume=1|title=The Hellenistic World and the Coming of Rome|publisher=University of California Press|year=1986|language=en}} * {{Cite book|author=Mogens Herman Hansen|year=2004|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=h7kRDAAAQBAJ|title=An Inventory of Archaic and Classical Poleis: An Investigation Conducted by The Copenhagen Polis Centre for the Danish National Research Foundation|others=Danmarks Grundforskningsfond|language=en|isbn=978-0-19-814099-3}} * {{Cite book|editor=Mogens Herman Hansen|title=A Comparative Study of Thirty City-state Cultures: An Investigation|url=https://books.google.al/books?id=8qvY8pxVxcwC|publisher=Kgl. Danske Videnskabernes Selskab|year=2000|language=en|isbn=978-877876177-4}} * {{cite book|editor-last=Harvey|editor-first=Brian K.|year=2016|title=Daily Life in Ancient Rome: A Sourcebook|publisher=Focus Books (Hackett Publishing Company)|language=en|place=Indianapolis, IN|oclc=924682988|isbn=978-1-58510-795-7}} * {{Cite book|author=Peter Heather|title=The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians|url=https://archive.org/details/fallofromanempir0000heat|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2006|language=en}} * {{cite journal|last=Henderson|first=Tanya|date=24 mars 2008|title=Roman Baths: An Alternate Mode of Viewing the Evidence|journal=Past Imperfect|volume=13|orig-year=2007|url=https://journals.library.ualberta.ca/pi/index.php/pi/article/view/1590|s2cid=191339893|doi=10.21971/P7WC7T|doi-access=free|issn=1718-4487|via=University of Alberta|language=en|page=1589-1591}} * Léon Homo, ''Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité'', Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971. * {{Cite book|author1=Peregrine Horden|author2=Nicholas Purcell|year=2000|url=https://books.google.al/books?id=R8GhRYNrkzYC|title=The Corrupting Sea: A Study of Mediterranean History|publisher=Wiley-Blackwell|language=en|isbn=978-063121890-6}} * {{Cite book|author=Karl-J. Hölkeskamp|title=Reconstructing the Roman Republic: An Ancient Political Culture and Modern Research|publisher=Princeton University Press|year=2010|language=en}} * {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=Il Tramonto del Mondo Antico|location=Bari|publisher=Casa Editrice Giuseppe Laterza & Figli|year=1972|language=it|id=CL 20-0462-3}} (titulli origjinal i veprës {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=The Decline of the Ancient World|publisher=Lonmans, Green and Co. Ltd|location=Londër|year=1966|language=en}} * {{Cite book|author=Robert C. Knapp|title=Invisible Romans' Profile|year=2011|url=https://books.google.al/books?id=OZM0yvBjMcYC&lpg=PP1&pg=PA5|chapter=1. In the Middle: Ordinary Men|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06199-6|pages=5-52}} * {{cite book|last=Laurence|first=Ray|year=2009|title=Roman Passions: A History of Pleasure in Imperial Rome|location=Londër, MB|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|language=en|isbn=978-1-4411-0339-0|oclc=1027148260}} * {{Cite book|last=Lee|first=A.|title=From Rome to Byzantium AD 363 to 565: The Transformation of Ancient Rome|url=https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt1g0b1z1|year=2013|publisher=Edinburgh University Press|jstor=10.3366/j.ctt1g0b1z1|language=en|isbn=978-074862790-5}} * {{Cite book|editor1=Sandra K. Lucore|editor2=Monika Trümper|language=en|year=2013|url=https://books.google.al/books?id=aeAInQEACAAJ|title=Greek Baths and Bathing Culture: New Discoveries and Approaches|publisher=Peeters|isbn=978-90-429-2897-8|location=Leuven|oclc=843861843}} * {{Cite book|author=Ralph W. Mathisen|title=Ancient Roman Civilization: History and Sources, 753 BCE to 640 CE|url=https://books.google.al/books?id=UYT1twEACAAJ|year=2019|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-084960-3|location=[[Nju Jork Siti]], [[Nju Jork]]|oclc=1038024098}} * {{Cite book|author1=John P. McKay|author2=Bennett D. Hill|author3=John Buckler|url=https://books.google.al/books?id=epbtAAAAMAAJ|title=A History of Western Society|year=2006|publisher=Houghton Mifflin|language=en|isbn=978-061852266-8}} * {{Cite book|author=Charles Merivale|year=1880|publisher=Harper & Brothers|language=en|url=https://archive.org/details/ageneralhistory18unkngoog/page/n53/|title=A General History of Rome: From the Foundation of the City to the Fall of Augustulus, B.C. 753 – A.D. 476|location=Nju Jork}} * {{Cite book|last=Miles|first=Margaret M.|title=A Companion to Greek Architecture|year=2016|publisher=Wiley|language=en|isbn=978-1-118-32760-9|location=Somerset|oclc=952247410}} * {{Cite book|author=Fergus Millar|chapter=The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.|title=Rome, the Greek World, and the East: The Roman Republic and the Augustan Revolution|url=https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill|publisher=University of North Carolina Press|year=2002|language=en|pages=[https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill/page/136 136]-138}} * {{Cite book|editor=G. Mokhtar|title=General History of Africa – II: Ancient Civilizations of Africa|url=https://books.google.com/books?id=gB6DcMU94GUC&pg=PA515|publisher=Heinemann-University of California-UNESCO|language=en|year=1981|isbn=978-0-520-03913-1}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2023|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The History of Rome: From the Foundation of the City to the Rule of Julius Caesar|publisher=DigiCat|translator=William Purdie Dickson|language=en}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2016|url=https://books.google.com/books?id=SpguEQAAQBAJ|title=L’Impero di Roma|publisher=Il Saggiatore|editor=Antonio G. Quattrini|language=it|isbn=978-88-6576543-2}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2018|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The Provinces of the Roman Epire (Illustrated Edition)|publisher=Musaicum Books|translator=William Purdie Dickson|language=en|isbn=978-80-272-4412-6}} * Muhlberger, S., ''The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452'' (Leeds, 1990). * {{Cite book|last=Nelson|first=Eric|year=2001|title=The Complete Idiot's Guide to the Roman Empire|url=https://archive.org/details/completeidiotsgu0000nels_z7e5|publisher=Alpha Books|language=en|ISBN=0-02-864151-5}} * {{cite book|last1=Paige|first1=John C.|last2=Harrison|first2=Laura Woulliere|via=nps.gov|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf|title=Out of the Vapors: A Social and Architectural History of Bathhouse Row, Hot Springs National Park|year=1987|publisher=U.S. Department of the Interior|language=en|series=National Park Service|url-status=dead|archive-date=28 maj 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528190147/http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf}} * {{Cite book|author=Ugo Enrico Paoli|title=Vita romana|publisher=Oscar Mondadori|year=2005|language=it}} * {{Cite book|author=Gabriella Poma|title=Le istituzioni politiche del mondo romano|year=2009|url=https://books.google.al/books?id=nLUuAQAAIAAJ|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1513430-1}} * {{Cite book|author1=David Stone Potter|author2=D. J. Mattingly|year=1999|title=Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire|url=https://archive.org/details/lifedeathenterta0000unse|publisher=University of Michigan Press|language=en|ISBN=0-472-08568-9}} * {{Cite book|editor1=Anders Holm Rasmussen|editor2=Susanne William Rasmussen|url=https://books.google.al/books?id=WnUWAQAAMAAJ|title=Religion and Society: Rituals, Resources and Identity in the Ancient Graeco-Roman World: the BOMOS-conferences 2002-2005|year=2008|publisher=Quasar|language=en|isbn=978-88-7140371-7}} * {{Cite book|author=Claudio Rendina|title=Roma ieri, oggi e domani|year=2007|publisher=Newton Compton Editori|location=Roma|ISBN=978-88-541-1025-0|language=it}} * {{cite encyclopedia|author=Betsey A. Robinson|title=Ancient Mediterranean Baths and Bathing|year=2021|url=https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0370.xml|encyclopedia=Oxford Bibliographies|access-date=28 prill 2022|language=en-UK|doi=10.1093/obo/9780195389661-0370|isbn=978-0-19-538966-1}} * Ralph M. Rosen (2006) ''[http://repository.upenn.edu/classics_papers/29/ Comic Aischrology and the Urbanization of Agroikia]'', fq. 219–238 * Roth, Jonathan. ''The logistics of the Roman Army at war (264 B.C. – A.D. 235)''. Köln : Brill, 1998 (Columbia studies in the classical tradition; Vol. 23) {{ISBN|90-04-11271-5}} * {{Cite book|last=Salzman|first=Michele R.|title=The Falls of Rome. Crises, Resilience, and Resurgence in Late Antiquity|url=https://www.cambridge.org/core/books/falls-of-rome/3745CA2DE407FA2A894383A94C723103|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2021|language=en|isbn=978-131627592-4}} * {{Cite book|author1=Walter Scheidel|author2=Ian Morris|author3=Richard P. Saller|url=https://www.vlebooks.com/vleweb/product/openreader?id=none&isbn=9781139054140|title=The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World|year=2013|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113905414-0|oclc=1277066427|access-date=7 qershor 2022|page=18}} * {{Cite book|last=Shephard|first=Roy J.|date=17 nëntor 2014|publisher=Springer|language=en|url=https://books.google.com/books?id=sI6eBQAAQBAJ&pg=PA227|title=An Illustrated History of Health and Fitness, from Pre-History to our Post-Modern World|isbn=978-3-319-11671-6}} * {{cite book|last1=Reuel Smith|first1=James|publisher=G. P. Putnam and Sons|year=1922|url=https://books.google.com/books?id=Z3JbAAAAMAA|title=Springs and Wells in Greek and Roman Literature Their Legends and Locations|language=en|access-date=19 tetor 2024}} * {{Cite book|last=Stearns|first=Peter N.|title=The Encyclopedia of World History|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo00stea|publisher=Houghton Mifflin|year=2001|language=en|ISBN=0-395-65237-5}} * {{Cite journal|author=Rein Taagepera|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|url=https://www.jstor.org/stable/1170959|year=1979|journal=Social Science History|doi=10.2307/1170959|publisher=Duke University Press|volume=3|issue=3/4|language=en|page=124–126}} * {{Cite book|last1=Thomas|first1=Carol G.|title=Citadel to City-State: The Transformation of Greece, 1200-700 BC|last2=Conant|first2=Craig|publisher=Indiana University Press|year=2003|language=en|isbn=978-025321602-1}} * {{cite book|first=Thomas A.J.|last=McGinn|year=2004|title=The Economy of Prostitution in the Roman World|url=https://archive.org/details/economyofprostit0000mcgi|place=An Arbor, MI|publisher=The University of Michigan Press|language=en}} * {{Cite book|author=Steven L. Tuck|title=Pompeii: Daily Life in an Ancient Roman City|year=2010|publisher=Teaching Company|language=en|oclc=733795148|pages=92}} * {{Cite book|author1=Allen Mason Ward|author2=Fritz Moritz Heichelheim|author3=Cedric A. Yeo|url=https://books.google.al/books?id=44cNAQAAMAAJ|title=A History of the Roman People|year=2003|publisher=Prentice Hall|language=en|isbn=978-013038480-5}} * {{Cite book|author=Roy Bowen Ward|title=Women In Roman Baths|publisher=Miami University|language=en|location=Oksford, Ohajo}} * {{Cite book|author=Bryan Ward-Perkins|title=The Fall of Rome: And the End of Civilization|url=https://archive.org/details/fallofromeendofc0000brya|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2005|language=en|ISBN=0-19-280728-5}} * {{Cite book|editor=Örjan Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|url=https://books.google.al/books?id=M61xEQAAQBAJ|publisher=Brill|language=en|isbn=978-90-04-47382-9|location=Leiden|oclc=43286505}} {{Refend}} ==Lidhje të jashtme== * {{cite web|title=Museum of the Thermae|website=ThermeMuseum.nl|language=en|place=Heerlen, NL|url=http://www.thermenmuseum.nl/default.asp?taal=eng|archive-url=https://web.archive.org/web/20080316050602/http://www.thermenmuseum.nl/default.asp?taal=eng|url-status=dead|archive-date=16 mars 2008}} [[Kategoria:Cilësi e jetës]] [[Kategoria:Higjiena personale]] [[Kategoria:Arkitektura Romake]] [[Kategoria:Histori e sportit]] [[Kategoria:Kujdes shëndetësor]] [[Kategoria:Kultura Romake]] [[Kategoria:Histori shoqërore]] [[Kategoria:Banja]] [[Kategoria:Balneoterapia]] [[Kategoria:Ndërtesa të përfunduara në periudhën antike]] brkdz5a4f4htd76lrsc4iuvsdlujasp Thermae 0 393202 3002491 2988432 2026-06-28T00:50:59Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002491 wikitext text/x-wiki {{Short description|Shërbim publik për banja në Romën e Lashtë}} {{About|Ndërtesa të përdorura nga romakët për rekreacion dhe pastrim|Veprimtaria e larjes në përgjithësi|Larja në Romën e Lashtë}} {{Italic title}} [[Skeda:A l’ intérieur des thermes.JPG|parapamje|291px|Bulla Regia, brenda banjave termale]] Në [[Roma e Lashtë|Romën e Lashtë]], '''{{Lang|la|thermae}}''' (nga [[Greqishtja e lashtë|greqishtja]] {{Lang|grc|θερμός}} ''thermos'', "nxehtë") dhe '''{{Lang|la|balneae}}''' (nga [[greqishtja e lashtë|greqishtja]] {{Lang|grc|βαλανεῖον}} ''balaneion'') ishin shërbime banjash. {{Lang|la|Thermae}} zakonisht i referohet komplekseve të mëdha të banjave publike [[Perandoria Romake|perandorake]], ndërsa {{Lang|la|balneae}} ishin infrastruktura në shkallë më të vogël, publike ose private, që ekzistonin në numra të shumtë përgjatë perandorisë.<ref>{{cite book|author=Harry B. Evans|publisher=University of Michigan Press|url=https://books.google.com/books?id=hYIVlENKMD4C|title=Water Distribution in Ancient Rome: The Evidence of Frontinus|year=1997|language=en|isbn=0-472-08446-1|pages=9–10|url-status=live}}</ref> Shumica e qyteteve romake kishin të paktën një – nëse jo më shumë – ndërtesa të tilla, që ishin qendra jo vetëm për larje, por për socializim dhe gjithashtu lexim. Banjat mundësoheshin edhe për [[Vila Romake|vilat private]] të të pasurve, [[domus|shtëpitë fisnike]] dhe [[castra|fortesat]].<ref>{{Cite book|editor=Brian K. Harvey|title=Daily Life in Ancient Rome: A Sourcebook|year=2016|publisher=Hackett Publishing Company|language=en|isbn=978-1-58510-795-7|location=Indianapolis|oclc=924682988}}</ref> Ato furnizoheshin me ujë nga një lum ose përrua i afërt, ose brenda qytetit nga një [[Ujësjellësi Romak|ujësjellës]]. Uji do të ngrohej në caldarium (dhomë larjeje e ngrohtë). Dizajni i banjave diskutohet nga Vitruvi te ''De architectura''<ref>Mark Vitruvius Pollioni, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/5*.html#10 De architectura, V.10].</ref> ==Terminologjia== [[Skeda:Roman Baths in Bath Spa, England - July 2006.jpg|alt=Photograph of the Baths showing a rectangular area of greenish water surrounded by yellow stone buildings with pillars. In the background is the tower of the abbey.|parapamje|majtas|upright=1.4|Banjat Romake publike në Bath, Angli]] {{Lang|la|Thermae}}, ''{{Lang|la|balneae}}'', ''{{Lang|la|balineae}}'', ''{{Lang|la|balneum}}'' dhe ''{{Lang|la|balineum}}'' mund të përkthehen si 'banjë' ose 'banja', megjithëse burimet latine bëjnë dallim midis këtyre termave. {{Lang|la|Balneum}} ose {{Lang|la|balineum}}, rrjedh nga [[Greqishtja e lashtë|fjala greke]] {{lang|grc|βαλανεῖον}}<ref>{{Cite encyclopedia|title=βαλανεῖον|author1=Henry George Liddell|author2=Robert Scott|title=A Greek-English Lexicon|url=https://archive.org/details/greekenglishlex00lidduoft/page/272/|volume=1|year=1901|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|page=272}}</ref><ref>[[Varroni]], De Lingua Lat. ix. 68, ed. Müller (cituar nga Rich, 183)</ref> do të thotë, në kuptimin e saj kryesor, një banjë ose enë larjeje, si shumica e personave të ndonjë rëndësie midis romakëve zotëronin në shtëpitë e tyre,<ref>[[Ciceroni]], ''Ad Atticum'' ii. 3.</ref> dhe kështu dhoma në të cilën bëhej banja,<ref>[[Ciceroni]], Ad Fam. xiv. 20 (cituar nga Rich, 183).</ref> e cila është gjithashtu përkthimi i duhur i fjalës {{Lang|la|balnearium}}. Zvogëluesja {{Lang|la|balneolum}} është përshtatur nga [[Lucius Annaeus Seneca|Seneka i Riu]]<ref>[[Lucius Annaeus Seneca]], Epistulae 86 (cituar nga Rich, 183)</ref> për të përkufizuar dhomën e larjes së Shipion Afrikanit në vilën në Liternum, dhe është përdorur shprehimisht për të karakterizuar modestinë e mënyrave republikane krahasuar me luksin e kohës së tij. Por kur banjat e individëve privatë do të bëheshin më madhështore dhe përfshinin shumë dhoma, në vend të një dhome të vogël të përshkruar nga Seneka, do të përdorej shumësi {{Lang|la|balnea}} ose {{Lang|la|balinea}}, i cili prapë, në gjuhën korrekte, kishte referenca vetë në banjat e individëve privatë. Kështu, [[Ciceroni]] i quan banjat në vilë të vëllait të tij, Kuint Tullius Ciceronit<ref>[[Ciceroni]], Ad Q. Frat. iii. 1. § 1 (cituar nga Rich, 183)</ref> {{Lang|la|balnearia}}. {{Lang|la|Balneae}} dhe {{Lang|la|balineae}}, që sipas [[Varroni]]t<ref>[[Varroni]], De Lingua Lat. viii. 25, ix. 41, ed. Müller</ref> nuk ka numër njëjës, ishin banjat publike, por kjo përpikmëri dalluese shpërfillet nga shkrimtarët pasues dhe veçanërisht nga poetët, midis të cilëve {{Lang|la|balnea}} nuk përdoret rrallë në numrin shumës për të kuptuar banjat publike, meqë fjala {{Lang|la|balneae}} nuk mund të futej në një varg hekzametër. [[Plini i Riu|Plini]] gjithashtu, në të njëjtin paragraf, përdor shumësin asnjanës {{Lang|la|balnea}} për banjat publike dhe {{Lang|la|balneum}} për banjat private.<ref>[[Plini i Riu]], Epistulae, ii. 17.</ref> [[Skeda:Termat antike durres.jpg|parapamje|432px|Termat romake të Durrësit]] {{Lang|la|Thermae}} ([[Greqishtja e lashtë|greqisht]]: {{lang|grc|Θέρμαι}}, ''Thermai'', 'burime të ngrohta, banja të ngrohta'',<ref>{{Cite encyclopedia|title=Θέρμαι|author1=Henry George Liddell|author2=Robert Scott|editor1=Henry Stuart Jones|url=https://archive.org/details/b31364949_0001/page/792/|editor2=Roderick McKenzie|volume=1|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en, grc|page=793}}</ref> nga mbiermi grek ''thermos'', 'i nxehë') që nënkupton pikërisht burimet e ngrohta, ose banjat me ujë të ngrohtë; por do të përdorej për atë ndërtesa madhështore të cilat do të zhvilloheshin nën [[Perandoria Romake|Periudhën Perandorake]], në vend të {{Lang|la|balneae}} të thjeshta të [[Republika Romake|Periudhës Republikane]] dhe të cilat përfshinin brenda gamës së tyre të ndërtesave të gjitha pjesët që i përkisnin [[Gjimnazi i lashtë|gjimnazit të lashtë grek]], ashtu si dhe ndërtesat apostafat për tu larë.<ref>[[Juvenali]] Satira vii. 233 (cituar nga Rich, 184)</ref> Shkrimtarët, megjithatë, i përdornin këta terma pa dallim. Kështu banjat e ndërtuara nga Klaudius Etrusku, skllavi i liruar nga perandor [[Klaudi]], janë përmendur nga [[Publius Papinius Statius|Statiusi]]<ref>[[Publius Papinius Statius]], Sylv. i. 5. 13.</ref> si {{Lang|la|balnea}}, dhe nga [[Mark Valerio Marciali|Marciali]]<ref>[[Mark Valerio Marciali]], vi. 42.</ref> si {{Lang|la|etrusci thermulae}}. Në një epigram të ''[[Mark Valerio Marciali|Marcialit]]''<ref>[[Mark Valerio Marciali]], Epigram ix. 76.</ref>—{{Lang|la|subice balneum thermis}}—termat nuk janë përdorur për të gjithë ndërtesën, por për dy dhoma të ndryshme të të njëjtës ndërtesë. == Ndikimi grek == {{Shiko gjithashtu|Banjat e lashta greke}} Disa nga përshkrimet më të hershme të praktikave perëndimore të larjeve vijnë nga [[Greqia e lashtë]]. Grekët filluan regjimet e larjeve që do të formonin themelet e procedurave moderne të spave. Këta banorë egjeas përdornin vaska të vogla, enë larjeje dhe larjen e këmbëve për pastërtinë personale. Gjetjet të tilla më të hershme janë banjat në Kompleksin Pallator të Knososit në Kretë dhe vaskat luksoze prej alabastri të zbuluara në Akrotiri, [[Santorini]]; të dyja të datuara nga mesi i mijëvjeçarit të II p.e.s.. Ata krijuan banja publike dhe dushe brenda [[Gjimnazi i lashtë|komplekseve të gjimanzeve]] të tyre për relaksim dhe higjenë personale.<ref name="Reuel Smith">{{cite book|last1=Reuel Smith|first1=James|title=Springs and Wells in Greek and Roman Literature Their Legends and Locations|year=1922|url=https://books.google.com/books?id=Z3JbAAAAMAA|language=en|publisher=G. P. Putnam and Sons|access-date=19 tetor 2024}}</ref> [[Mitologjia greke]] specifikon se disa lloj burimesh natyrore ose pellgje baticore ishin të bekuar nga zotat për të kuruar sëmundje. Rreth këtyre pellgjeve të shenjta, grekët krijonin shërbime banjash për ata që dëshironin të shëroheshin. Nevojtarët linin oferta ndaj zotave për shërim në këto vende dhe laheshin me shpresën e shërimit. [[Sparta]]nët zhvilluan një banjë primitive avulli. Një Serangeum, një balneum i hershëm grek (e përkthyer pak a shumë banjë), dhoma larjeje ishin gërmuar në faqen e kodrës në shkëmb sipër dhomave që mbanin veshjet e larësve. Një nga dhomat e larjes kishte një dysheme të dekoruar me mozaikë që paraqisnin një karrocierë me karrocën e tërhequr nga katër kuaj, një grua e ndjekur nga dy qenë dhe një delfin poshtë. Kështu, grekët e hershëm përdornin tiparet natyrore, por i zgjeronin atë dhe shtonin pajisjet tyre, siç ishin dekorimet dhe sirtarët. Gjatë qytetërimit të vonë grekë, banjot shpesh ndërtoheshin bashkangjitur fushave atletike.<ref name="Reuel Smith" /> == Planimetria e ndërtesës == [[Skeda:Public bath sign - Sabratha.JPG|parapamje|majtas|379px|Shenjë banjeje në mozaik nga Sabratha, [[Libia|Libi]], që tregon sandale banjoje, tre strigila dhe frazën SALVOM LAVISSE, duke shprehur shpresën se larësi do ta shijonin larjen e tyre.<ref>{{Cite book|author1=Stefano De Luca|author2=Anna Lena|title=The Mosaic of the Thermal Bath Complex of Magdala Reconsidered: Archaeological Context, Epigraphy and Iconography|url=https://www.academia.edu/12021022/|via=Academia.edu|language=en}}</ref><ref>"SALVOM LAVISSE (GAVDEO)", "(Jam i kënaqur) që u lave i sigurtë", një formulë e zakonshme latine për urime të tilla.</ref>]] Një banjë publike ndërtohej përreth tre dhomave kryesore: ''tepidarium'' (dhoma e ngrohtë), ''caldarium'' (dhoma e nxehtë) dhe ''frigidarium'' (dhoma e ftohtë). Disa {{Lang|la|thermae}} paraqesin gjithashtu banja avulli: ''sudatorium'', një banjë avulli të lagësht dhe ''laconicum'', një dhomë e ngrohtë dhe e thatë. Si mënyrë ilustrimi, do të përshkruhet modeli i Banjave të Vjetra të Pompejit, ndryshe të njohura si Banjat e Forumit, që janë ndër banjat e ruajtura më mirë romake. Këto banja ishin të lidhura me forumin e Pompejit, prej nga kanë marrë emrin. Modeli i referohet planit dysheme të paraqitur më lartë.<ref>{{Cite encyclopedia|editor=Harry Thurston Peck|year=1898|title=balneae|publisher=Harpers & Brothers|language=en|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0062%3Aalphabetic+letter%3DB%3Aentry+group%3D1%3Aentry%3Dbalneae-harpers|encyclopedia=Harpers Dictionary of Classical Antiquity}}</ref> [[Skeda:Plan of the Old Baths at Pompeii by Overbeck.jpg|parapamje|upright=1.35|Plani i Banjave të Vjetra (Banjat e Forumit) në Pompeji]] Ky kompleks specifik përbëhej nga një grup i dyfishtë banjash, një për burrat dhe një për gratë. Ai kishte gjashtë hyrje të ndryshme nga rruga, një nga të cilat (''b'') futet në sektorin më të vogël të grave. Pesë hyrjet e tjera çojnë drejtë sektorit të burrave, nga të cilat dy (''c'' dhe ''c2''), komunikojnë drejtpërdrejtë me furrat, ndërsa tre të tjerat (''a3, a2, a'') me dhomat e larjesve. === Palaestra === Duke kaluar nëpërmjet hyrjes kryesore, ''a'' (mezi e dukshme, në krahun e djathtë, një e treta e gjatësisë nga lartë), e cila është hequr nga rruga nëpërmjet një rrugice të ngushtë që rrethonte ndërtesën dhe pasi zbriteshin tre shkallë, vizitori do të gjente një dhomë të vogël në të majtën e tij (''x'') me një tualet (''latrina'') dhe vijonte në një portik të mbuluar (''g, g''), i cili shtrihej përreth tre krahëve të një oborri të hapur (''palaestra, A''). Këto së bashku formonin vestibulin e banjave ({{Lang|la|vestibulum balnearum}}),<ref>Pro Cael. 26 (cituar nga {{Cite encyclopedia|editor=Harry Thurston Peck|year=1898|title=balneae|publisher=Harper’s & Brothers|language=en|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0062%3Aalphabetic+letter%3DB%3Aentry+group%3D1%3Aentry%3Dbalneae-harpers|encyclopedia=Harpers Dictionary of Classical Antiquities}})</ref> në të cilin prisnin shërbëtorët. ==== Përdorimi i palestrës ==== Kjo palaestra ishte terreni i stërvitjes për të rinjtë ose ndoshta shërbente si një shëtitore për vizitorët e banjave. Brenda këtij oborri qëndronte gjithashtu mbajtësi i banjave, ({{Lang|la|balneator}}), që merte ''quadrans'' të paguar nga secili vizitor. Dhoma (''f)'' që gjendej në pjesën e mbrapme të portikut, mund të ketë qenë apostafat për të; por shumica e saj ishte një ''oecus'' ose ''exedra'', për t’iu përshtatur më mirë klasave, ndërsa prisnin kthimin e të njohurve të tyre nga brenda. Në këtë oborr, paraqiteshin njoftime për teatro ose shpallje të tjera të interesit të përgjithshëm, një nga të cilat shpallte shfaqjet [[gladiatori]]ale gjendet akoma. Në krahët e hyrjes ndodheshin ulëse ({{Lang|la|scholae}}). Botimi i vitit [[1898]] i ''Harper's Dictionary of Classical Antiquities'' jepte ilustrime që paraqisnin dhomat e Banjave të Vjetra të Pompejit: <gallery mode=packed heights="192px" caption="Ilustrime nga Harper’s"> Skeda:Apodyterium of the Old Baths at Pompeii by Overbeck.png|''Apodyterium'' Skeda:Tepidarium of the Old Baths at Pompeii by Overbeck.png|''Tepidarium'' Skeda:Caldarium of the Old Baths at Pompeii by Overbeck.png|''Caldarium'' Skeda:Frigidarium of the Old Baths at Pompeii by Overbeck.png|''Frigidarium'' </gallery> ===Apodyterium dhe frigidarium=== Një kalim (''c'') çonte te ''apodyterium'' (''B''), një dhomë për zhveshjen në të cilën të gjithë vizitorët duhet të takoheshin para se të hynin në banjën e mirëfilltë. Aty, vizitorët hiqnin rrobat e tyre, të cilat mereshin në ngarkim nga skllevërit e njohur si capsarii të njohur në lashtësi për pandershmërinë e tyre.<ref>Dig. xlvii. 17 (cituar nga {{Cite encyclopedia|editor=Harry Thurston Peck|publisher=Harper’s & Brothers|title=balneae|year=1898|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0062%3Aalphabetic+letter%3DB%3Aentry+group%3D1%3Aentry%3Dbalneae-harpers|encyclopedia=Harpers Dictionary of Classical Antiquities|language=en}})</ref> {{Lang|la|Apodyterium}} ishte një dhomë e madhe, me ulëse guri përgjatë tre krahëve të mureve (''h''). Vrimat që janë akoma të dukshme në mure me shumë gjasa shënonin vendet ku vareshin rrobat. Dhoma ndriçohej nga një dritare qelqi dhe kishte gjashtë dyer. Një nga këto çonte në ''tepidarium'' (''D''), ndërsa një tjetër në ''frigidarium'' (''C''), me banjën e zhytjes së ftohtë të referuar si ''baptisterium'' (më zakonisht e quajtur ''natatorium'' ose {{Lang|la|piscina}}), {{Lang|la|loutron}} (nga greqishtja {{Lang|grc|λουτρόν}}), {{Lang|la|natatio}}, ose {{Lang|la|puteus}}; termat {{Lang|la|natatio}} dhe {{Lang|la|natatorium}} sugjerojnë se disa nga këto banja përdoreshin gjithashtu si [[pishina]]. Banja në këtë dhomë është veshur me mermer të bardhë, e rrethuar nga dy shkallë mermeri. ===Tepidarium=== [[Skeda:Tepidarium at the Forum baths in Pompeii by Hansen, Joseph Theodor (1848-1912).jpg|parapamje|372px|''Tepidarium në Banjat e Forumit në Pompeji'', pikturë e Joseph Theodor Hansen (1848–1912)]] Nga {{Lang|la|apodyterium}} vizitorët që dëshironin të shkonin përmes banjës së ngrohtë dhe proçesit të djersitjes hynin në {{Lang|la|tepidarium}} (''D''). Ai nuk kishte ujë as në Pompeji, as një Banjat e Hipias, por ishte thjeshtë i ngrohur me ajër të nxehtë në një temperaturë të pranueshme, në mënyrë që ta përgatiste trupin për nxehtësinë e madhe të avullit dhe banjave të nxehta, dhe, gjatë kthimit, të parandalonte një kalim të nxituar në ajër të hapur. Në banjat në Pompeji kjo dhomë shërbente edhe si një {{Lang|la|apodyterium}} për kë përdorte banjën e ngrohtë. Muret paraqesnin një numër kamaresh apo kompartamentesh të veçanta për mbajtjen e rrobave të hequra. Kamaret ndaheshin nga njëra-tjetra me figura të llojit të quajtur atlantes ose telamones, që dalin nga muret dhe mbështesin kornizën e pasur mbi ta në një hark të gjerë. Në dhomë gjendeshin tre banka bronzi, e cila ngrohej gjithashtu nga afërsia me hipokaustin e dhomës ngjitur, ashtu dhe nga një prushierë bronzi (''foculus''), në të cilën kishin mbetur akoma thëngjinjë të shuar qymyri, kur u kryen punimet. Duke u ulur dhe djersitur përkrahë një prushiereje të tillë quhej {{Lang|la|ad flammam sudare}}.<ref>[[Svetoni]], Divi Augusti, 82.</ref> {{Lang|la|Tepidarium}} është përgjithësisht dhoma më e zbukuruar në banja. Ajo ishte thjeshtë një dhomë për tu ulur dhe për tu vajosur. Në Banjat e Forumit në Pompej dyshemeja ka mozaikë, tavani i harkuar është zbukuruar me stuko dhe piktura mbi një sfond të ngjyrosur, muret ishin me të kuqe. Vajosja kryhej nga skllevër të quajtur ''unctores'' dhe ''aliptae''. Ajo ndonjëherë zhvillohej përpara shkuarjes në banjën e nxehtë dhe ndonjëher pas banjës së ftohtë, për veshjes së rrobave, në mënyrë që të pengonte djersitjen.<ref>{{Cite book|author=Klaud Galeni|author-link=Galeni|title=Claudii Galeni Opera omnia|editor=Karl Gottlob Kühn|year=1833|url=https://books.google.al/books?id=pX5bAAAAQAAJ|publisher=Prostat in officina libraria Car. Cnoblochii|language=la|chapter=X. 49}}</ref> Disa banja kishin një dhomë të posaçme (''destrictarium'' ose ''unctorium'') për këtë qëllim. ===Caldarium=== Nga {{Lang|la|tepidarium}} një derë hapej për në {{Lang|la|caldarium}} (''E''), dyshemeja me mozaikë e të cilës ndodhej drejtpërdrejtë mbi furrën ose hipokaustin. Muret e saj ishin të zgavërta, mbrapa suvasë së dekorur një pjesë e murit përbëhej nga tulla me vrima të quajtura {{Lang|la|tubuli lateraci}}, duke formuar një tubi të madh të mbushur me ajër të nxehtë. Në njërin skaj ndodhenjë vaskë e rrumbullakët (''labrum''), ndërsa në skajin tjetër një vend katërkëndor larjeje ({{Lang|la|puelos}}, {{Lang|la|alveus}}, {{Lang|la|solium}}, {{Lang|la|calida piscina}}), të arritshëm nëpërmjet platformës me shkallë. {{Lang|la|Labrum}} mbante ujë të ftohtë, për tu hedhur mbi kokën e personit që do të lahej, para se të largohej nga dhoma. Këto vaska në Banjat e Vjetra ishin prej mermeri, por përmenden raste të {{Lang|la|alvei}} prej [[argjendi]] solid.<ref>[[Plini Plaku|Plini i Vjetri]], Historia Naturalis, xxxiii. 152.</ref> Për shkak të nxehtësisë së madhe të dhomës, {{Lang|la|caldarium}} zbukurohej pak. ===Laconicum=== Banjat e Vjetra nuk kishin ''laconicum'', i cili ishte një dhomë edhe më e nxehtë sesa {{Lang|la|caldarium}}, dhe përdorej thjeshtë si një dhomë djersitjeje, që nuk kishte banjë. Thuhej se ishte futur në Romë nga Mark Vipsanius Agripa<ref>[[Dion Kasi]]. liii. 27.</ref> dhe quhej edhe ''sudatorium'' dhe {{Lang|la|assa}}. === Zonat e shërbimit === [[Skeda:Milarium.jpg|parapamje|majtas|Një bolier me tre nivele uji ({{Lang|la|miliarium}})]] {{Lang|la|Apodyterium}} kishte një kalim (q) që lidhej me grykën e furrës (i), i quajtur {{Lang|la|praefurnium}} ose {{Lang|la|propigneum}} dhe, duke zbritur nëpërmjet atij kalimi, mbërrihej në dhomën M, në të cilën dilte {{Lang|la|praefurnium}}, dhe që arrihej nga rruga në ''c''. Ajo u caktohej {{Lang|la|fornacatores}}, ose personave në ngarkim të zjarrit. Nga dy shkallët e saj, njëra të çonte në çatinë e banjave, ndërsa tjetra në bolierët me ujë. Ndodheshin tre boljerë, një prej të cilëve ({{Lang|la|caldarium}}) mbante ujë të nxehtë; një i dytë, të vakët ({{Lang|la|tepidarium}}); dhe i treti, të ftohtë ({{Lang|la|frigidarium}}). Uji i ngrohtë mbushej në banjën e ngrohtë nëpërmjet një tubi përmes murit, shënonte planin. Nën dhomën e nxehtë gjendej furra rrethore ''d'', me një diametër prej më shumë se {{convert|2|m|abbr=on|0}}, e cila ngrohte ujin dhe frynte ajër të ngrohtë në qelat e zgavërta të hipokaustit. Ai kalonte nga furra nën kazanët e parë dhe të dytë nëpërmjet dy tubave, që janë shënuar në plan. Boljeri që mbanjte ujë të nxehtë ishte vendosur menjëherë mbi furrë; pasi uji tërhiqej nga aty, do të furnizohej nga tjetri, {{Lang|la|tepidarium}}, i cili ngrihej pak më lartë dhe qëndronte pak më largë furrës. Ishte tashmë i ngrohur në mënyrë të konsiderueshme nga afërsia e tij me furrën apo hipokaustin poshtë tij, kështu që furnizonte zbrazjen e të parim pa e zvogëluar materialisht temperaturën e tij; dhe vakumi këtë të fundit mbushej prapë nga më i largëti, i cili mbante ujë të ftohtë të marë drejtpërdrejtë nga ujëmbledhësi apo depozita që shihet mbrapa tyre. Boljerët vetë nuk kanë mbetur më, por gjurmët që ata kanë lënë në llaçin ku ata ishin vendosur janë qartësisht të dukshme dhe na mundësojnë të përcaktojmë pozicionet dhe përmasat e tyre përkatëse. Boljerë të tillë bakri duket se quheshin {{Lang|la|miliaria}}, nga ngjashmëria e tyre me formën e një [[miliarium]]i.<ref>Pallad. i. 40; v. 8 (cituar nga {{Cite encyclopedia|editor=Harry Thurston Peck|publisher=Harpers & Brothers|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0062%3Aalphabetic+letter%3DB%3Aentry+group%3D1%3Aentry%3Dbalneae-harpers|encyclopedia=Harpers Dictionary of Classical Antiquities|title=balneae|year=1898|language=en}})</ref> Mbrapa boljerëve, një tjetër korridor çonte në obrr ose palaestra (''K''), e caktuar për shëmbëtorët e larjes. === Banja e grave === Banjat më të vogla ngjitur u ishin caktuar grave. Hyrja bëhej nëpërmjet derës ''b'', e cila të çonte në një vestibul të vogël (''m'') dhe nga aty te {{Lang|la|apodyterium}} (''H''), i cili, si ai i banjave të burrave, kishte një ulëse ({{Lang|la|pulvinus}}, {{Lang|la|gradus}}) në të dy anët përballë murit. Ajo hapej në një banjë të ftohtë (''J''), duke përkuar me {{Lang|la|natatio}} të sektorit të burrave, por me përmasa shumë më të vogla. Ndodhen katër shkallë në brendësi për të zbritur në të. Përballë derës së hyrjes në {{Lang|la|apodyterium}} ndodhet një tjetër derë që të çon në {{Lang|la|tepidarium}} (''G''), i cili lidhet edhe me dhomën termale (''F''), në një anë të së cilës ndodhet një banjë e ngrohtë në një kamare katrore dhe në skajin më të largët të {{Lang|la|labrum}}. Dyshemeja e kësaj dhome është pezull dhe muret e saj janë të depërtuara nga tuba, si ajo përkuese në banjën e burrave. {{Lang|la|Tepidarium}} në banjën e grave nuk ka prushore, por ajo ka një dysheme pezull apo të varur. == Qëllimi == [[Skeda:Bradashesh, Albania – Ad Quintum Thermae 04.jpg|parapamje|396px|Thermae e [[Ad Quintum]], Bradashesh, Elbasan.]] Banjat shpesh përfshinin, përveç tre dhomave kryesore të listuara më sipër, një ''[[Palestra (Greqi e lashtë)|palaestra]]'', ose [[gjimnazi i lashtë|gymnasium]], ku burrat do të angazhoheshin në stërvitje dhe lojëra të ndryshme me top. Aty, mes gjërave të tjera, ngriheshin pesha dhe hidhej disku. Burrat do ta lyenin veten dhe ta hiqnin tepricën me një strigil (p.sh.: Apoxyomenos i mirënjohur i Lisiposit nga Musei Vaticani). Shpesh klientët e pasur do të sillte një {{Lang|la|capsarius}}, një skllav që do të mbante peshqirët, vajërat dhe strigilët e pronarit të tij për tu larë dhe kur të shikonte nga ata kur ishte në banjë, pasi hajdutët dhe bracët dihej se frekuentonin banjat. Dhoma e zhveshjes ishte e njohur si ''apodyterium'' (nga [[greqishtja e lashtë]] ''apodyterion'' nga ''apoduein'', 'të heqësh'). == Domethënia kulturore == Në shumë mënyra, banjat ishin të barasvlefshmet romake të qendrave komunitare. Për shkak se proçesi i banjave zgjaste kaq shumë, bisedat ishin të nevojshme. Shumë romakë do ti përdornin banjat si një vend për të ftuar shokët për gosti dhe shumë politikanë do të shkonin në banja për të bindur romakët ti bashkoheshin kauzave të tyre. {{Lang|la|Thermae}} kishte shumë atribute përveç larjes. Kishte biblioteka, dhoma lexim poezish dhe vende për të blerë dhe ngrënë ushqim. I barasvlefshmi modern do të ishte një kombinim i një biblioteke, galerie arti, qendre tregtare, restoranti, palestre dhe [[spa]]je.<ref>{{cite book|author=Garrett G. Fagan|title=Bathing in Public in the Roman World|url=https://books.google.com/books?id=R6tz_TzSVkAC&pg=PR9|year=2002|publisher=University of Michigan Press|language=en|isbn=0-472-08865-3|page=9|url-status=live}}</ref> [[Skeda:Roman bath - Butrint (7912516400).jpg|parapamje|majtas|389px|Mbetje të banjës romake në Butrint]] Një funksion i rëndësishëm i banjave në shoqërinë romake ishte roli i tyre si që ne sot e konsiderojmë një "degë biblioteke". Shumë në publikun e përgjithshëm nuk kishin akses në bibliotekat e mëdha në Romë dhe kështu si një institucion kulturor, banjat shërbenin si një burim i rëndësishëm, ku qytetarë më të zakonshëm mund të shijonin libra të mirë. Banjat e Trajanit, Banjat e Karakalës dhe Banjat e Dioklecianit, të gjitha përmbajnë dhoma kushtuar librave. Ato janë identifikuar nëpërmjet arkitekturës së vetë banjave.Prania e kamareve në mure konsiderohet se kanë qenë rafte librash dhe tregojnë se ishin mjaftueshëm të thella për të përmbajtur rrotulla të lashta librash. Ka pak dokumentim konkludues nga shkrimtarët e kohës, se ekzistonin biblioteka publike të mbajtura në banja, por janë gjetur të dhëna që tregojnë se një skllav nga shtëpia perandorake etiketohej {{Lang|la|vilicus thermarum bybliothecae Graecae}} (''mbajtësi i bibliotekës greke të banjave''). Megjithatë, kjo mund të tregojë vetëm se i njëjti person mbante dy pozicione njëri pas tjetrit: "mbajtjësi i banjave" ({{Lang|la|vilicus thermarum}}) dhe "punonjësi në bibliotekën greke" (një {{Lang|la|bybliothecae Graecae}}). Arsyeja për këtë debat është se, megjithëse [[Jul Çezari]] dhe Asinius Polioni mbështesnin aksesin në libra dhe bibliotekat të ishin të hapura ndaj të gjithë lexuesve, ka pak të dhëna se bibliotekat publike ekzistonin në kuptimin modern siç i njohim sot. Ka shumë të ngjarë që këto rezerva mbaheshin për elitën e pasur.<ref>{{cite journal|last1=Dix|first1=Keith|title='Public Libraries' in Ancient Rome: Ideology and Reality|journal=Libraries & Culture|year=1994|volume=29|issue=3|language=en|page=288}}</ref> Banjat ishin një vend për skulptura të rëndësishme; mes veprave të zbuluara nga Banjat e Karakalës janë ''Demi Farnese'' dhe ''Farnese Hercules'' dhe figurat patriotike mbi përmasat natyrore të fillimit të [[shekulli III|shekullit të III]], (tani në Museo di Capodimonte, [[Napoli]]). [[Skeda:ULPIANA-lokaliteti arkeologjik 23.JPG|parapamje|389px|Hipokausti i banjove romake të [[Ulpiana|Ulpianës]], Kosovë]] [[Romakët]] besonin se shëndeti i mirë vinte nga larja, ngrënia, masazhet dhe stërvitjet. Banjat, në këtë mënyrë, i kishin të gjitha këto gjëra me shumicë. Meqë qytetarët do të laheshin shumë herë në javë, shoqëria romake ishte në mënyrë befasuese e pastër.<ref>{{Cite book|author-last=Andrews|author-first=Cath|title=Ancient Roman Baths: Cleanliness and Godliness Under One Roof|publisher=Explore Italian Culture. Web|date=22 prill 2012|language=en}}</ref> Kur u pyet nga një i huaj se pse ai lahej një herë në ditë, një perandor romak thuhet se u përgjigj "Se nuk kam kohë të lahem dy herë në ditë."<ref>{{cite web|publisher=PBS|language=en|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/lostempires/roman/day.html|title=NOVA Online &#124; Secrets of Lost Empires &#124; Roman Bath &#124; A Day at the Baths|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113234550/http://www.pbs.org/wgbh/nova/lostempires/roman/day.html|url-status=live|archive-date=13 nëntor 2012}}</ref> Perandorët shpesh ndërtonin banja për të fituar mbështetje popullore dhe për të krijuar një monument jetëgjatë për bujarinë e tyre. Nëse një romak i pasur dëshironte të fitonte mbështetjen e popullit, ai mund të organizonte hyrjen falas një ditë në emrin e tij. Për shembull, një senator, duke shpresuar të bëhej një tribun mund të paguante të gjitha tarifat e hyrjes në një banjë të caktuar për ditëlindjen e tij për tu bërë i mirënjohur ndaj banorëve të zonës.<ref>{{cite book|last1=Shephard|first1=Roy J.|title=An Illustrated History of Health and Fitness, from Pre-History to our Post-Modern World|year=2014|publisher=Springer|url=https://books.google.com/books?id=sI6eBQAAQBAJ&pg=PA227|language=en|isbn=978-331911671-6|page=227|access-date=19 shtator 2023}}</ref> == Vendndodhja == Banjat do të përhapeshin në të gjithë perandorinë. Ku ekzistonin [[burimi termal|burime termale]] natyrore (si në Bath, Angli; Băile Herculane, [[Rumania|Rumani]] ose Aquae Calidae, afër Burgasit dhe Serdica, [[Bullgaria|Bullgari]]) {{Lang|la|thermae}} ndërtoheshin përreth tyre. Në mënyrë alternative, përdorej një sistem ''hypocausta'' (nga [[greqishtja e lashtë]] ''hypo'' – 'poshtë' dhe ''kaio'' – 'të djegësh') për të ngrohur ujin në tuba nga një furrë ({{Lang|la|praefurnium}}). == Shqetësime rreth praktikave të larjes == Ndërsa banjat shijoheshin nga pothuajse çdo romak, disa i kritikonin ato. Uji nuk rinovohej shpesh dhe mbetjet e vajit, papastërtisë ose edhe ekskremente mbaheshin të ngrohta, duke mundësuar një mjedis për bakteriet.<ref name="Knapp">{{cite book|first=Robert C.|last=Knapp|url=https://books.google.al/books?id=OZM0yvBjMcYC&lpg=PP1&pg=PA5|year=2011|title=Invisible Romans' Profile|chapter=1. In the Middle: Ordinary Men|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06199-6|pages=5-52}}</ref> [[Skeda:De medicina V00117 00000006.tif|parapamje|282px|''De Medicina'', një traktat mjeksor i Aul Kornelius Celsit]] Perandor [[Mark Aureli]] u ankua rreth papastërtisë: «''Siç të shfaqet larja tyjë, vaji, djersa, papastërtia, uji i pistë, të gjitha gjëra të gërditshme, kështu është çdo pjesë e jetës dhe gjithçka.''»<ref name="Aurelius">{{Cite book|author=Mark Aureli|author-link=Mark Aureli|title=The Meditations of Marcus Aurelius|url=https://books.google.al/books?id=G3VCAQAAIAAJ&pg=PA123|chapter=Book VIII|year=1887|editor=Alice Zimmern|translator=Jeremy Collier|publisher=Walter Scott|language=en|pages=123-140}} cituar te {{Cite book|author=Robert C. Knapp|year=2011|url=https://books.google.al/books?id=OZM0yvBjMcYC&lpg=PP1&pg=PA5|title=Invisible Romans' Profile|chapter=1. In the Middle: Ordinary Men|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06199-6|pages=5-52}}</ref> Aul Kornelius Celsi,<ref name="Celsus">{{cite book|author=Aul Kornelius Celsi|title=De Medicina|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/5*.html|date=1935–1938|editor=F. Marx|via=University of Chicago (penelope.uchicago.edu)|chapter=V, 26–28|translator=W. G. Spencer|language=en|pages=91-97}}</ref> ndërsa lëvdonte vlerat e saj terapeutike, paralajmëronte të mos shkohej me një plagë të freskët për shkak të rriskut të [[gangrena|gangrenës]]. Në fakt, mjaft gure varresh nga e gjithë perandoria pohojnë: : ''''balnea vina Venus'' : ''corrupt corpora'' : ''nostra se[t] Vitam faciunt'' : ''balnea vina Venus'' :::: — epitaf i Tiberius Klaudius Sekundit ([[shekulli I]]) [[Corpus Inscriptionum Latinarum]] VI.15258, Romë. ::: "Banjat, vera, dhe seksi ::: mund të korruptojnë trupat tanë, ::: por banjat, vera dhe seksi ::: e bëjnë jetën t’ia vlejë për tu jetuar"<ref name="Harvey2016">{{cite book|first=Brian K.|last=Harvey|year=2016|title=Daily Life in Ancient Rome: A Sourcebook|publisher=Hackett Publishing Company|language=en|isbn=978-1-58510-795-7|oclc=924682988|page=256}}</ref> Filosofi [[Lucius Annaeus Seneca|Seneka]] ankohej për zhurmën që i ndërpriste punën kur ai qëndronte sipër një banje.<ref name="Knapp Seneca">{{cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|title=Epistulae morales ad Lucilium|at=[[s:Moral letters to Lucilius/Letter 56|56]].1, 2|via=wikisource|language=en}} cituar te {{Cite book|author=Robert C. Knapp|year=2011|title=Invisible Romans' Profile|language=en|url=https://books.google.al/books?id=OZM0yvBjMcYC&lpg=PP1&pg=PA5|chapter=1. In the Middle: Ordinary Men|publisher=Harvard University Press|pages=91-97}}</ref> == Mbetje të banjave publike == [[Skeda:Cyark Weissenburg Reconstruction.jpg|parapamje|majtas|412px|Rindërtim virtual i banjave romake në Weißenburg, Gjermani, duke përdorur të dhëna nga skanimi me teknologji lazer]] Mjaft banja publike romake mbijetojnë, ose si rrënoja ose në shkallë të ndryshme ruajtjeje. Mes më të njohurave janë Banjat e Karakalës, Banjat e Dioklecianit, Banjat e Titit, Banjat e Trajanit në [[Roma|Romë]] dhe banjat e [[Sofja|Sofjes]], Serdikës dhe [[Varna|Varnës]].<ref>{{Cite web|url=http://www.ancient-bulgaria.com/2008/05/09/the-roman-thermae-in-varna/|title=The Roman Thermae in Varna|work=ancient-bulgaria.com|language=en|url-status=dead|archive-date=10 maj 2008|archive-url=https://archive.today/20080510210220/http://www.ancient-bulgaria.com/2008/05/09/the-roman-thermae-in-varna/}}</ref> [[Romakët]] ndërtuan edhe në [[Kolonia Romake|kolonitë e tyre]] banja, duke përfituar nga burimet natyrore termale që haseshin në Afrikën Veriore, si në Hamam Asalihinin [[Algjeria|algjerian]], ashtu si në Evropë ato që i japin emrin qytetit anglez të Bathit dhe Ravenglass Roman Bath House në Angli ashtu si dhe banjat në [[Aix-en-Provence]] dhe [[Vichy]], të Francës, Aken, [[Vizëbadeni|Visbaden]], dhe [[Baden (Gjermani)|Baden]] në Gjermani, dhe Aquincum në [[Hungaria|Hungari]], ashtu si ato në Durrës Burtrin,<ref>{{Cite book|editor1=Inge Lyse Hansen|editor2=Richard Hodges|year=2022|url=https://books.google.al/books?id=yTRREAAAQBAJ|title=Roman Butrint: An Assessment|publisher=Oxbow[ Books|language=en|isbn=978-1-78925-829-5}}</ref> [[Ad Quintum]] (Bradashesh), [[Ulpiana|Ulpianë]] si dhe në shumë vende të tjera. Këto banjash bëheshin qendra veprimtarish rekreacionale dhe shoqërore në bashkësitë romake. Bibliotekat, sallat e leximit, [[gjimnazi i lashtë|gimnasium]] dhe [[kopshtet romake|kopshtet formale]] bëheshin pjesë e disa komplekseve të banjave. Gjithashtu, [[romakët]] e përdornin ujin e nxehtë termal për të lehtësuar vuajtjet e tyre nga [[reumatizma]], [[artriti]] dhe dhënies ndaj ushqimit dhe pijes.<ref name="Paige-Harrison-1987">{{cite book|last1=Paige|first1=John C.|last2=Harrison|first2=Laura Woulliere|year=1987|language=en|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf|title=Out of the Vapors: A Social and Architectural History of Bathhouse Row, Hot Springs National Park|publisher=U.S. Department of the Interior|via=nps.gov|series=National Park Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528190147/http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf|url-status=dead|archive-date=28 maj 2008}}</ref> Pjesët e ndryshme të ritualit të larjes (zhveshja, larja, djersitja, bërja e masazhit dhe pushimi), kërkonin dhoma të veçanta, që romakët do ti ndërtonin për ti bujtur ato funksione. Ndarja e gjinive dhe shtimet e diversioneve jo të lidhura drejtpërdrejë me larjen gjithashtu e ndikonin drejtpërdrejë formën e banjove. Rituali i rafinuar romak i larjes dhe arkitektura e saj pasuese do të shërbenin si modele për shërbimet e mëvonshme evropiane dhe amerikane të banjave. Haprsirat e kopshtit formal dhe organizimi i fuqishëm arkitekturor i barabartë me atë të romakëve do të rishfaqej në Evropë nga fundi i [[shekulli XVIII|shekullit të XVIII]]. Spatë kryesore amerikane do ta ndiqnin modelin një shekull më vonë.<ref name="Paige-Harrison-1987"/> Me gjasa më të plotat janë banjat e ndryshme publike dhe private në Pompeji dhe sitet e afërta. Hamami Asalihin ({{Lang|la|Aquae Flavianae}}) në Algjeri janë akoma në përdorim. Në vitin [[1910]], Pennsylvania Station u hap në [[Nju Jork Siti]], me një Dhomë Kryesore Pritjeje që huazonte tepër nga frigidariumi i Banjave të Dioklecianit, veçanërisht përdorimi i përsëritur i kupolës së kryqëzuar të tavanit. Suksesi i dizajnit të stacionit të Pensilvanisë nga ana tjetër do të kopjohej edhe në stacionet e tjera hekurudhore përreth botës. == Shiko gjithashtu == {{Div col|rules=yes|colwidth=13em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Larja në Romën e Lashtë]] * [[Banjat e lashta greke]] * [[Balnoterapia]] * [[Gjimnazi i lashtë]] * [[Palestra (Greqi e lashtë)]] * [[Llixha]] * [[Hamami]] * [[Historia e mjekësisë]] * [[Banja e Madhe e Mohenxho-daros]] * [[Paidea]] * [[Kalokagathia]] * [[Agoga]] * [[Efebia]] * [[Kopshtet e lashta greke]] * [[Larja]] * [[Banja]] * [[Qendra hidrotermale]] * [[Burimi termal]] * [[Banjat e Dibrës]] * [[Burimet termale në Shqipëri]] * [[Kujdesi shëndetësor]] * [[Veprimtaria e kujdesit shëndetësor]] * [[Higjiena personale]] * [[Kopshtet e lashta greke]] * [[Veshjet në Greqinë e lashtë]] * [[Jus]] * [[E drejta romake]] * [[Amicitia]] * [[Hospitium]] * [[Imperium]] * [[Civitas]] * [[Contio]] * [[Mos maiorum]] * [[Municipium]] * [[Patronazhi në Romën e Lashtë]] * [[Rogatio]] * [[Statusi në sistemin ligjor romak]] * [[Aerarium]] * [[Amfiteatri Romak]] * [[Anijet Romake]] * [[Arkitektura Romake]] * [[Arkitektura e Teatrove Romake]] * [[Arti Arkaik Romak]] * [[Arti Romak Plebe]] * [[Arti romak]] * [[Besimet e lashta mesdhetare]] * [[Bujqësia në Romën e lashtë]] * [[Burgus]] * [[Cannaba]] * [[Castellum]] * [[Castra]] * [[Vigiles]] * [[Institucionet politike të Romës së lashtë]] * [[Magjistratët romakë]] * [[Magjistratët e Perandorisë Romake]] * [[Cirku Romak]] * [[Panteoni, Romë]] * [[Cursus honorum]] * [[Çitadela]] * [[Dashuria Greke]] * [[Domus]] * [[Ekonomia Romake]] * [[Equites]] * [[Festivalet Romake]] * [[Filozofia e lashtë romake]] * [[Forumet Romake]] * [[Harku i Triumfit]] * [[Horreum]] * [[Insula (ndërtesë)]] * [[Insula (hapsirë urbane)]] * [[Kalendari Romak]] * [[Klasa shoqërore në Romën e Lashtë]] * [[Klima e Romës së Lashtë]] * [[Kolona e Fitores]] * [[Kolonia Romake]] * [[Kolumbarium]] * [[Konsulli Romak]] * [[Kopshtet romake]] * [[Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake]] * [[Kultura e Romës së lashtë]] * [[Kuvendet Romake]] * [[Kuzhina antike romake]] * [[Latinët e Lashtë]] * [[Latium]] * [[Legjioni romak]] * [[Letërsia e vjetër greke e romake]] * [[Limes Britannicus]] * [[Lista e toponimeve latine në Ballkan]] * [[Llaçi romak]] * [[Ludi]] * [[Luftërat Romako-Latine]] * [[Lupanari]] * [[Lustrum]] * [[Lustratio]] * [[Marrdhëniet Indiano-Romake]] * [[Marrdhëniet Sino-Romake]] * [[Marina Romake]] * [[Martesa në Romën e lashtë]] * [[Misteret greko-romake]] * [[Mjekësia Romake]] * [[Moda e flokëve në Romën e lashtë]] * [[Muret mbrojtëse romake]] * [[Muri i Antoninit]] * [[Nikopoli i Epirit]] * [[Njësitë matëse romake]] * [[Optimates dhe populares]] * [[Ordines]] * [[Pallatet perandorake të Romës]] * [[Patricët romakë]] * [[Pax Romana]] * [[Periudha e Ngrohtë Romake]] * [[Plaçkitja Visigote e Romës]] * [[Plebejtë]] * [[Pomerium]] * [[Portretizimi Romak]] * [[Principati (Roma)]] * [[Romanitas]] * [[Romanizimi (kulturor)]] * [[Rrugët romake]] * [[Selitë perandorake romake]] * [[Shpyllëzimi gjatë periudhës romake]] * [[Shtetësia Romake]] * [[Shtëpia Romake]] * [[Skllavëria në Romën e lashtë]] * [[Skulptura Romake]] * [[Spektaklet Romake]] * [[Tempulli Romak]] * [[Teknologjia në Romën e lashtë]] * [[Traditat romake të emërtimit]] * [[Trashëgimia romake në Kosovë]] * [[Tregtia romake me Indinë]] * [[Triumfi Romak]] * [[Ujësjellësi Romak]] * [[Ura e Trajanit]] * [[Urbanistika Romake]] * [[Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake]] * [[Ushtria Romake]] * [[Valetudinarium]] * [[Veshjet në Romën e lashtë]] * [[Veshjet ushtarake të Romës së lashtë]] * [[Vila Romake]] * [[Villa rustica]] * [[Vivarium]] * [[Zgjedhjet në Republikë Romake]] * [[Zjarrfikja në Romën e Lashtë]] {{Div col end}} == Citime fundore == {{Reflist|39em}} == Bibliografia == ===Burime të lashta=== {{Refbegin|41em|small=yes|indent=yes}} * {{Cite book|author=Apiani i Aleksandrisë|author-link=Apiani|title=Historia Romana (Ῥωμαϊκά)|volume=VII e VIII|language=grc}} Versioni anglisht [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html këtu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151120053128/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html |data=20 nëntor 2015 }}. * {{Cite book|author=Publius Elius Aristides|editor=Charles Allison Behr|year=1986|url=https://books.google.al/books?id=vsgUAAAAIAAJ&lpg=PP9&pg=PA388|title=The Complete Works|volume=I: Orationes I-XVI, With an Appendix Containing the Fragments and Inscriptions|publisher=Brill Archive|language=en|isbn=978-90-04-07844-4}} * {{Cite book|author=Arriani i Nikomedisë|author-link=Arriani|year=2013|language=en|url=https://archive.org/details/alexandergreatan0000arri|title=Alexander the Great: The Anabasis and the Indica|translator-last=Hammond|translator-first=Martin|publisher=[[Oxford University Press]]|series=Oxford World's Classics|url-access=registration|isbn=978-0-19-958724-7}} * {{Cite book|author=Mark Aureli|author-link=Mark Aureli|title=The Meditations of Marcus Aurelius|chapter=Book VIII|url=https://books.google.al/books?id=G3VCAQAAIAAJ&pg=PA123|year=1887|editor=Alice Zimmern|translator=Jeremy Collier|publisher=Walter Scott|language=en|pages=123-140}} * {{cite book|author=Aul Kornelius Celsi|title=De Medicina|editor=F. Marx|translator=W. G. Spencer|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/5*.html|chapter=V, 26–28|via=University of Chicago (penelope.uchicago.edu)|language=en, la|date=1935–1938|pages=91-97}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|editor1=Niall Rudd|year=1998|url=https://books.google.al/books?id=Fo37_E0HCBwC&lpg=PT6&pg=PT67|title=The Republic and The Laws|editor2=Jonathan Powell|isbn=978-0-19-283236-8|language=en|publisher=[[Oxford University Press]]}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|editor=George Long|year=1855|url=https://books.google.al/books?id=B9cLAAAAYAAJ&pg=PA380|title=M. Tullii Ciceronis Orationes: With A Commentary|volume=II|publisher=George Bell, Whitaker and co.|language=en}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|title=De officiis|editor=Walter Miller|url=https://archive.org/details/deoffiiciiswithen00ciceuoft/page/1/|publisher=William Heinemann ltd.|year=1928|language=en}} * {{Cite book|author=Diodor Sikuli|author-link=Diodor Sikuli|title=The Complete Works of Diodorus Siculus|year=2014|url=https://books.google.al/books?id=54vfAwAAQBAJ|publisher=Delphi Classics|language=en}} * [[Dion Kasi|Kasius Dion Koceiani]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html Historia Romana]; (Versioni anglisht) * [[Dionisi i Halikarnasit]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html Antiquitates Romana]. * {{Cite book|author=Eratosteni|author-link=Eratosteni|title=Eratosthenica|url=https://books.google.al/books?id=TpQRHunOEJ8C&pg=RA3-PA238|chapter=VII. De Chronographis|year=1822|editor=Gottfried Bernhardy|publisher=Impensis Ge. Reimeri|language=la, grc|pages=231-262}} * [[Eutropi]], [[Wikisource:la:Breviarium historiae romanae|''Breviarium historiae romanae'' (teksti latin), I-X]]. * {{Cite book|author=Klaud Galeni|author-link=Galeni|title=Claudii Galeni Opera omnia|editor=Karl Gottlob Kühn|year=1833|url=https://books.google.al/books?id=pX5bAAAAQAAJ|publisher=Prostat in officina libraria Car. Cnoblochii|language=la}} * {{Cite book|author=Juvenali|editor=P. Austin Nuttall|author-link=Juvenali|year=1836|url=https://books.google.al/books?id=LdgNAAAAQAAJ&pg=PA1|title=The Satires of Decimus Junius Juvenalis|translator=William Gifford|publisher=Nichols and Son|language=en}} * {{Cite book|author1=Mark Porcius Katoni|author2=Mark TerencVarroni|author2-link=Varroni|author3=Lucius Junius Moderat Kolumela|author-link=Lucio Giunio Moderato Columella|url=https://gallica.bnf/fr/ark:/12148/bpt6k2820632|author4=Rutilius Taur Emilian Paladi|title=Les Agronomes latins: Caton, Varron Columelle, Palladius|translator=Charles-François Saboureux de La Bonneterie|year=1864|via=Gallica|publisher=Firmin Didot Fréres|language=fr}}{{Lidhje e vdekur}} * {{Cite book|author1=Gaius Sallustius Krispi|author2=Jul Çezari|author2-link=Jul Çezari|url=https://archive.org/details/sallustejulesc00salluoft/page/|author3=Vellej Paterkuli|author3-link=Vellej Paterkuli|author4=Lucius Ane Flori|author4-link=Luc An Flori|title=Salluste, Jules César, C. Velléius Paterculus et A. Florus: œuvres completes avec la traduction en français|editor=Désiré Nisard|year=1850|publisher=Firmin Didot frères|language=fr, la}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1834|url=https://books.google.al/books?id=BLBmJCvaDokC|title=The History of Rome (Ab Urbe Condita)|editor=George Baker|volume=I|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1835|url=https://books.google.al/books?id=K-OCUOmiCNcC|title=Ab Urbe Condita|editor=George Baker|volume=II|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Mark Valerio Marciali|author-link=Mark Valerio Marciali|url=https://books.google.al/books?id=EesNAAAAYAAJ|editor=Henry George Bohn|title=The Epigrams of Martial|year=1877|publisher=George Bell and Sons|language=en}} * {{Cite book|author=Plini i Vjetri|author-link=Plini Plaku|title=Naturalis Historia|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:latinLit:phi0978.phi001.perseus-lat1:8.1|year=1906|publisher=Teubner|language=en|editor=Karl Friedrich Theodor Mayhoff}} * {{Cite book|author=Plini i Riu|author-link=Plini i Riu|year=1890|url=https://books.google.al/books?id=ikfJdoGyecgC&pg=72|title=The Letters of the Younger Pliny|publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.|translator=John Delaware Lewis|language=en|location=Londër, Angli}} * {{Cite book|author=Plutarku|author-link=Plutarku|title=Plutarch’s Lives Translated from the Original Greek|url=https://archive.org/details/plutarchslives01plut_0/page/57/|editor1=John Langhorne|editor2=William Langhorne|volume=1|publisher=Harper & Brothers|year=1878|language=en}} * {{Cite book|author=Polibi|author-link=Polibi|editor=H. J. Edwards|title=The Histories|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/home.html|publisher=Harvard University Press|date=1922–1927|translator=William Roger Paton|language=en}} * {{Cite book|author=Mark Vitruvius Polioni|editor1=Morris Hicky Morgan|year=1914|url=https://archive.org/details/vitruviustenbook00vitruoft/page/n35/|title=The Ten Books on Architecture|editor2=Herbert Langford Warren|publisher=Harvard University Press|language=en}} * {{Cite book|author=Procopi i Çezaresë|author-link=Prokopi i Çezaresë|year=1916|volume=The Vandalic War|title=The History of the Wars|translator=H. B. Dewing|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|year=1998|url=https://archive.org/details/seneca.-lettere-a-lucilio-ocr-1995_202509/page/852/|title=Lettere a Lucilio|editor=Umberto Boella|publisher=Unione Tipografico-Editrice Torinese|language=it|isbn=88-02-02664-5}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|url=https://archive.org/details/physicalsciencei00seneiala/|title=Phycical Science in the Time of Nero: Being a Translation of the Quaestiones Naturales of Seneca|editor=Archibald Geikie|translator=John Clarke|publisher=Macmillan and Co.|year=1910|language=en}} * {{Cite book|author=Straboni|author-link=Straboni|title=The Geography|date=1917–1932|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/home.html|language=en|translator=H. L. Jones|publisher=Harvard University Press}} * {{Cite book|author=Publius Kornelius Taciti|author-link=Taciti|editor=Moses Hadas|url=https://archive.org/details/church-and-brodribb-complete-works-1942-en/page/|title=The Complete Works of Tacitus: The Annals – The Hisstory – The Life of Cnaeus Julius Agricola – Germany and Its Tribes – A Dialogue on Oratory|translator1=Alfred John Church|translator2=William Jackson Brodribb|publisher=Random House|language=en|year=1942|isbn=978-039430953-8}} {{Refend}} ===Burime historiografike moderne=== {{Refbegin|41em|indent=yes|small=yes}} * {{cite web|last=Aaland|first=Mikkel|title=Mass Bathing: The Roman Balnea and Thermae|url=http://www.cyberbohemia.com/Pages/massbathing.htm|date=15 maj 1998|work=Cyber-Bohemia|language=en|url-status=dead|archive-date=26 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160626010826/http://www.cyberbohemia.com/Pages/massbathing.htm}} * {{cite book|last=Abbott|first=Frank Frost|title=Municipal Administration in the Roman Empire|url=https://archive.org/stream/municipaladminis032553mbp#page/n27/|first2=Allan Chester|last2=Johnson|year=1926|location=Prinston|publisher=Princeton University Press|language=en}} * {{Cite book|author=Frank Frost Abbott|title=A History and Description of Roman Political Institutions|url=https://books.google.al/books?id=2mH7R8bs5qMC|year=1999|publisher=Adegi Graphic LLC|language=en|isbn=978-0-543-92749-1}} * Jean-Pierre Adam, ''L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche'' Editore: Longanesi, 2003. * {{Cite book|author-last=Andrews|author-first=Cath|title=Ancient Roman Baths: Cleanliness and Godliness Under One Roof|publisher=Explore Italian Culture. Web|date=22 prill 2012|language=en}} * {{Cite book|author=Alberto Angela|title=Una giornata nell'antica Roma. Vita quotidiana, segreti e curiosità|publisher=Mondadori|location=Milano|year=2017|language=it|ISBN=978-88-04-66668-4|series=Rai Eri}} * {{Cite book|author1=Philippe Aries|author2=Georges Duby|title=La vita privata, in 5 volumi|year=2001|publisher=Editori Laterza|language=it}} * Ranuccio Bianchi Bandinelli dhe Mario Torelli, ''L'arte dell'antichità classica, Etruria-Roma'', Utet, Torino 1976. * {{cite book|last=Beard|first=Mary|year=2008|title=The Fires of Vesuvius: Pompeii Lost and Found|url=https://archive.org/details/firesofvesuviusp00mary|location=Kembrixh, MA|publisher=Belknap Press of Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-02976-7|oclc=225874239}} * {{cite book|last1=Bevan|first1=William Latham|title=The Student's Manual of Ancient Geography|url=https://archive.org/details/studentsmanuala00smitgoog|last2=Smith|first2=William|location=Londër|publisher=John Murray|language=en|year=1875}} * {{cite book|last1=Boëthius|first1=Axel|first2=John Bryan|last2=Ward-Perkins|year=1970|title=Etruscan and Roman Architecture|url=https://archive.org/details/bwb_S0-BLX-302|publisher=Penguin|language=en|location=Harmondsworth|isbn=0-14-056032-7}} * {{Cite book|last=Brizzi|first=Giovanni|title=Storia di Roma. 1. Dalle origini ad Azio|year=1997|publisher=Pàtron|location=Bolonja|language=it}} * {{Cite book|author1=Christer Bruun|publisher=Helsinki: Societas Scientiarum Fennica|title=The Water Supply of Ancient Rome: A Study of Roman Imperial Administration|language=en|year=1991}} * {{Cite book|author=Viscount James Bryce Bryce|editor=Hans Ferdinand Helmolt|url=https://books.google.com/books?id=ykDTAAAAMAAJ&pg=PA343|title=The World's History: The Mediterranean nations|publisher=William Heinemann|year=1902|language=en|location=Londër}} * {{Cite book|author=J. B. Bury|title=History of the Later Roman Empire|location=Londër|publisher=Macmillan|year=1889|language=en|volume=1}} * {{Cite web|author1=Carlos Cabanillas|author2=Santiago Apóstol|title=La vida cotidiana en Roma|url=http://www.santiagoapostol.net/latin/vida_roma.html|year=2003|language=es|website=Santiagoapostol.net|url-status=dead|archive-date=10 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410235402/http://www.santiagoapostol.net/latin/vida_roma.html}} * {{Cite book|editor=Andrea Carandini|title=Atlante di Roma antica|publisher=Mondadori Electa|language=it|location=Milano|year=2012|isbn=978-88-370-8510-0}} * {{Cite book|editor1=Andrea Carandini|editor2=Paolo Carafa|title=The Atlas of Ancient Rome, Biography and Portraits of the City|translator=Andrew Campbell Halavais|publisher=Princeton University Press|year=2012|language=en|pages=216-217|ISBN=978-0-691-16347-5}} * {{Cite book|author=Jérôme Carcopino|year=1971|title=La vita quotidiana a Roma|publisher=Universale Laterza|language=it|location=Bari}} * {{cite book|last1=Cary|first1=M.|last2=Scullard|first2=H. H.|title=A History of Rome: Down to the Reign of Constantine|url=https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi|year=1975|edition=i 3-të|location=Nju Jork|publisher=St. Martin's Press|language=en|isbn=031238395-9}} * {{Cite book|last=Caves|first=R. W.|title=Encyclopedia of the City|year=2004|publisher=Routledge|language=en}} * {{cite conference|last=Dasen|first=Véronique|title=Hoops and Coming of Age in Greek and Roman Antiquity|conference=8th International Toy Research Association World Conference|url=https://hal-univ-paris13.archives-ouvertes.fr/hal-02170802|date=11 korrik 2018|language=en|location=Paris, FR}} * {{Cite journal|author=Janet DeLaine|journal=Journal of Roman Archaeology|title=The Baths of Caracalla: A Study In the Design, Construction, and Economics of Large-Scale Building Projects In Imperial Rome|language=en|year=1997}} * {{Cite journal|author1=Janet DeLaine|author2=David E. Johnston|journal=Journal of Roman Archaeology|title=Roman Baths and Bathing: Proceedings of the First International Conference On Roman Baths Held At Bath, England, 30 March-4 April 1992|language=en|year=1999}} * {{Cite book|last1=Dillon|first1=Matthew|last2=Garland|first2=Lynda|title=Ancient Rome: From the Early Republic to the Assassination of Julius Caesar|year=2005|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-041522458-1}} * {{cite journal|last1=Dix|first1=Keith|title='Public Libraries' in Ancient Rome: Ideology and Reality|journal=Libraries & Culture|year=1994|volume=29|issue=3|language=en|page=288}} * {{Cite book|last=Duncan-Jones|first=Richard|year=1974|title=The Economy of the Roman Empire|url=https://archive.org/details/economyofromanem0000dunc_f3v6|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=0-521-20165-9}} * {{Cite book|author=Victor Ehrenberg|title=Society and Civilization in Greece and Rome|url=https://books.google.al/books?id=F0liAAAAMAAJ|publisher=Oberlin College|language=en|year=1964|isbn=978-067481510-0}} * Eilers, Claude. 2002. Roman Patrons of Greek Cities. Oxford: Oxford University Press. * {{Cite book|author1=Yaron Z. Eliav|publisher=Princeton University Press|title=A Jew in the Roman Bathhouse: Cultural Interaction in the Ancient Mediterranean|language=en|year=2023}} * {{Cite book|editor=Andrew Erskine|title=A Companion to Ancient History|publisher=John Wiley & Sons|language=en|year=2012|isbn=978-1-118-58153-7}} * {{cite book|author=Harry B. Evans|title=Water Distribution in Ancient Rome: The Evidence of Frontinus|year=1997|language=en|url=https://books.google.com/books?id=hYIVlENKMD4C|publisher=University of Michigan Press|isbn=0-472-08446-1|url-status=live}} * {{Cite journal|author1=Garrett G. Fagan|title=The Genesis of the Roman Public Bath: Recent Approaches and Future Directions|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_2001-07_105_3/page/n23|journal=American Journal of Archaeology|volume=105|issue=3|language=en|year=2001|pages=403–426}} * {{Cite book|author-last=Fox|author-first=Robin Lane|title=The Classical World: An Epic History From Homer to Hadrian|url=https://archive.org/details/classicalworldep00lane|publisher=Basic Books|year=2006|language=en}} * {{Cite book|author=Jean-Claude Fredouille|title=Dictionaire de la civilisation romaine|year=1986|publisher=Larousse|language=fr|location=Paris}} * {{Cite book|author=Emilio Gabba|display-authors=et al.|title=Introduzione alla storia di Roma|year=1999|publisher=LED|location=Milano|isbn=88-7916-113-X|language=it}} * {{Cite book|author=Andrea Giardina|title=L'uomo romano|year=1993|publisher=Economica Laterza|language=it}} * {{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-the-decline-and-fall-of-the-roman-empire/741B385CB8EEA8A14163430E872EDF34|volume=4|year=2015|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113933357-3}} * {{Cite journal|last=Gillett|first=Andrew|title=Rome, Ravenna and the Last Western Emperors|url=https://www.jstor.org/stable/40311008|journal=Papers of the British School at Rome|publisher=British School at Rome|year=2001|volume=69|issue=69|language=en|doi=10.1017/S0068246200001781|jstor=40311008|pages=131–167}} * {{Cite book|author1=Marcel Le Glay|author2=Jean-Louis Voisin|author3=Yann Le Bohec|url=https://books.google.al/books?id=p4fVAAAACAAJ|title=Storia romana|year=2002|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1508779-9}} * {{Cite book|author=Michael Grant|title=History of Rome|publisher=Scribner’s|year=1978|url=https://books.google.al/books?id=rF07AAAAMAAJ|language=en|isbn=978-068415986-7}} * Pierre Gros - Mario Torelli, ''Storia dell'urbanistica. Il mondo romano'', Laterza 2007. * {{Cite book|author=Gorge Grote|volume=VII|chapter=LXVII. The Drama|year=1872|url=https://books.google.al/books?id=9lb40uKiSqMC&pg=PA1|title=A History of Greece: From Earliest Period to the Close of the Genereation|publisher=John Murray|language=en|pages=1–19}} * {{Cite book|author=Erich S. Gruen|volume=1|title=The Hellenistic World and the Coming of Rome|publisher=University of California Press|year=1986|language=en}} * {{Cite book|author=Mogens Herman Hansen|year=2004|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=h7kRDAAAQBAJ|title=An Inventory of Archaic and Classical Poleis: An Investigation Conducted by The Copenhagen Polis Centre for the Danish National Research Foundation|others=Danmarks Grundforskningsfond|language=en|isbn=978-0-19-814099-3}} * {{Cite book|editor=Mogens Herman Hansen|title=A Comparative Study of Thirty City-state Cultures: An Investigation|url=https://books.google.al/books?id=8qvY8pxVxcwC|publisher=Kgl. Danske Videnskabernes Selskab|year=2000|language=en|isbn=978-877876177-4}} * {{Cite book|author=Mogens Herman Hansen|title=Polis: An Introduction to the Ancient Greek City-State|year=2006|url=https://books.google.al/books?id=pNUTDAAAQBAJ|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-920849-4}} * {{Cite book|editor1=Mogens Herman Hansen|editor2=Kurt A. Raaflaub|year=1996|url=https://books.google.al/books?id=E1JwaNcuT0sC|title=More Studies in the Ancient Greek Polis|publisher=Franz Steiner Verlag Stuttgart|language=en|isbn=978-3-515-06969-4}} * {{Cite book|editor1=Inge Lyse Hansen|editor2=Richard Hodges|year=2022|url=https://books.google.al/books?id=yTRREAAAQBAJ|title=Roman Butrint: An Assessment|publisher=Oxbow Books|language=en|isbn=978-1-78925-829-5}} * {{cite book|editor-last=Harvey|editor-first=Brian K.|year=2016|title=Daily Life in Ancient Rome: A Sourcebook|publisher=Focus Books (Hackett Publishing Company)|language=en|place=Indianapolis, IN|oclc=924682988|isbn=978-1-58510-795-7}} * {{Cite book|author=Peter Heather|title=The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians|url=https://archive.org/details/fallofromanempir0000heat|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2006|language=en}} * {{cite journal|last=Henderson|first=Tanya|date=24 mars 2008|title=Roman Baths: An Alternate Mode of Viewing the Evidence|journal=Past Imperfect|volume=13|orig-year=2007|url=https://journals.library.ualberta.ca/pi/index.php/pi/article/view/1590|s2cid=191339893|doi=10.21971/P7WC7T|doi-access=free|issn=1718-4487|via=University of Alberta|language=en|page=1589-1591}} * Léon Homo, ''Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité'', Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971. * {{Cite book|author1=Peregrine Horden|author2=Nicholas Purcell|year=2000|url=https://books.google.al/books?id=R8GhRYNrkzYC|title=The Corrupting Sea: A Study of Mediterranean History|publisher=Wiley-Blackwell|language=en|isbn=978-063121890-6}} * {{Cite book|author=Karl-J. Hölkeskamp|title=Reconstructing the Roman Republic: An Ancient Political Culture and Modern Research|publisher=Princeton University Press|year=2010|language=en}} * {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=Il Tramonto del Mondo Antico|location=Bari|publisher=Casa Editrice Giuseppe Laterza & Figli|year=1972|language=it|id=CL 20-0462-3}} (titulli origjinal i veprës {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=The Decline of the Ancient World|publisher=Lonmans, Green and Co. Ltd|location=Londër|year=1966|language=en}} * {{Cite book|author=Robert C. Knapp|title=Invisible Romans' Profile|year=2011|url=https://books.google.al/books?id=OZM0yvBjMcYC&lpg=PP1&pg=PA5|chapter=1. In the Middle: Ordinary Men|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06199-6|pages=5-52}} * {{cite book|last=Laurence|first=Ray|year=2009|title=Roman Passions: A History of Pleasure in Imperial Rome|location=Londër, MB|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|language=en|isbn=978-1-4411-0339-0|oclc=1027148260}} * {{Cite book|last=Lee|first=A.|title=From Rome to Byzantium AD 363 to 565: The Transformation of Ancient Rome|url=https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt1g0b1z1|year=2013|publisher=Edinburgh University Press|jstor=10.3366/j.ctt1g0b1z1|language=en|isbn=978-074862790-5}} * {{Cite book|author1=Stefano De Luca|title=The Mosaic of the Thermal Bath Complex of Magdala Reconsidered: Archaeological Context, Epigraphy and Iconography|url=https://www.academia.edu/12021022/|author2=Anna Lena|via=Academia.edu|language=en}} * {{Cite book|editor1=Sandra K. Lucore|editor2=Monika Trümper|language=en|year=2013|url=https://books.google.al/books?id=aeAInQEACAAJ|title=Greek Baths and Bathing Culture: New Discoveries and Approaches|publisher=Peeters|isbn=978-90-429-2897-8|location=Leuven|oclc=843861843}} * {{Cite journal|author1=Hubertus Manderscheid|title=Ancient Baths and Bathing: A Bibliography for the Years 1988-2001|journal=Portsmouth, RI: Journal of Roman Archaeology|language=en|year=2004}} * {{Cite journal|author=M. Marvin|journal=American Journal of Archaeology|title=Freestanding sculptures from the Baths of Caracalla|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1983-07_87_3/page/346|volume=87|language=en|year=1983|pages=347–384}} * {{Cite book|author=Ralph W. Mathisen|title=Ancient Roman Civilization: History and Sources, 753 BCE to 640 CE|url=https://books.google.al/books?id=UYT1twEACAAJ|year=2019|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-084960-3|location=[[Nju Jork Siti]], [[Nju Jork]]|oclc=1038024098}} * {{Cite book|author1=John P. McKay|author2=Bennett D. Hill|author3=John Buckler|url=https://books.google.al/books?id=epbtAAAAMAAJ|title=A History of Western Society|year=2006|publisher=Houghton Mifflin|language=en|isbn=978-061852266-8}} * {{Cite book|author=Charles Merivale|year=1880|publisher=Harper & Brothers|language=en|url=https://archive.org/details/ageneralhistory18unkngoog/page/n53/|title=A General History of Rome: From the Foundation of the City to the Fall of Augustulus, B.C. 753 – A.D. 476|location=Nju Jork}} * {{Cite book|last=Miles|first=Margaret M.|title=A Companion to Greek Architecture|year=2016|publisher=Wiley|language=en|isbn=978-1-118-32760-9|location=Somerset|oclc=952247410}} * {{Cite book|author=Fergus Millar|chapter=The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.|title=Rome, the Greek World, and the East: The Roman Republic and the Augustan Revolution|url=https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill|publisher=University of North Carolina Press|year=2002|language=en|pages=[https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill/page/136 136]-138}} * {{Cite book|editor=G. Mokhtar|title=General History of Africa – II: Ancient Civilizations of Africa|url=https://books.google.com/books?id=gB6DcMU94GUC&pg=PA515|publisher=Heinemann-University of California-UNESCO|language=en|year=1981|isbn=978-0-520-03913-1}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2023|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The History of Rome: From the Foundation of the City to the Rule of Julius Caesar|publisher=DigiCat|translator=William Purdie Dickson|language=en}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2016|url=https://books.google.com/books?id=SpguEQAAQBAJ|title=L’Impero di Roma|publisher=Il Saggiatore|editor=Antonio G. Quattrini|language=it|isbn=978-88-6576543-2}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2018|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The Provinces of the Roman Epire (Illustrated Edition)|publisher=Musaicum Books|translator=William Purdie Dickson|language=en|isbn=978-80-272-4412-6}} * Muhlberger, S., ''The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452'' (Leeds, 1990). * {{Cite book|last=Nelson|first=Eric|year=2001|title=The Complete Idiot's Guide to the Roman Empire|url=https://archive.org/details/completeidiotsgu0000nels_z7e5|publisher=Alpha Books|language=en|ISBN=0-02-864151-5}} * {{Cite book|author=Inge Nielsen|publisher=Aarhus University Press|title=Thermae Et Balnea: The Architecture and Cultural History of Roman Public Baths|language=en|year=1993|location=Aarhus, Danimarkë}} * {{cite book|last1=Paige|first1=John C.|last2=Harrison|first2=Laura Woulliere|via=nps.gov|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf|title=Out of the Vapors: A Social and Architectural History of Bathhouse Row, Hot Springs National Park|year=1987|publisher=U.S. Department of the Interior|language=en|series=National Park Service|url-status=dead|archive-date=28 maj 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528190147/http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf}} * {{Cite book|author=Ugo Enrico Paoli|title=Vita romana|publisher=Oscar Mondadori|year=2005|language=it}} * {{Cite encyclopedia|editor=Harry Thurston Peck|title=balneae|language=en|year=1898|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0062%3Aalphabetic+letter%3DB%3Aentry+group%3D1%3Aentry%3Dbalneae-harpers|encyclopedia=Harpers Dictionary of Classical Antiquities|publisher=Harper & Brothers}} * {{Cite book|author=Gabriella Poma|title=Le istituzioni politiche del mondo romano|year=2009|url=https://books.google.al/books?id=nLUuAQAAIAAJ|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1513430-1}} * {{Cite book|author1=David Stone Potter|author2=D. J. Mattingly|year=1999|title=Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire|url=https://archive.org/details/lifedeathenterta0000unse|publisher=University of Michigan Press|language=en|ISBN=0-472-08568-9}} * {{Cite book|editor1=Anders Holm Rasmussen|editor2=Susanne William Rasmussen|url=https://books.google.al/books?id=WnUWAQAAMAAJ|title=Religion and Society: Rituals, Resources and Identity in the Ancient Graeco-Roman World: the BOMOS-conferences 2002-2005|year=2008|publisher=Quasar|language=en|isbn=978-88-7140371-7}} * {{Cite book|author=Claudio Rendina|title=Roma ieri, oggi e domani|year=2007|publisher=Newton Compton Editori|location=Roma|ISBN=978-88-541-1025-0|language=it}} * {{Cite encyclopedia|author=Anthony Rich|editor=William Smith|title=Balneae|encyclopedia=Dictionary of Greek and Roman Antiquities|year=1890|language=en|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0063%3Aalphabetic+letter%3DB%3Aentry+group%3D1%3Aentry%3Dbalneae-cn|page=183 et seq.}} * {{Cite journal|author1=James W. Ring|journal=American Journal of Archaeology|title=Windows, Baths and Solar Energy in the Roman Empire|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1996-10_100_4/page/716|volume=100|language=en|year=1996|pages=717–724}} * {{cite encyclopedia|author=Betsey A. Robinson|title=Ancient Mediterranean Baths and Bathing|year=2021|url=https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0370.xml|encyclopedia=Oxford Bibliographies|access-date=28 prill 2022|language=en-UK|doi=10.1093/obo/9780195389661-0370|isbn=978-0-19-538966-1}} * Ralph M. Rosen (2006) ''[http://repository.upenn.edu/classics_papers/29/ Comic Aischrology and the Urbanization of Agroikia]'', fq. 219–238 * Roth, Jonathan. ''The logistics of the Roman Army at war (264 B.C. – A.D. 235)''. Köln : Brill, 1998 (Columbia studies in the classical tradition; Vol. 23) {{ISBN|90-04-11271-5}} * {{Cite book|author1=Ian D. Rotherham|publisher=Stroud: Amberley|title=Roman Baths In Britain|language=en|year=2012}} * {{Cite journal|author1=N. Roupas|journal=Archaeology|volume=65|issue=2|title=Roman Bath Tiles|url=https://archive.org/details/sim_archaeology_march-april-2012_65_2/page/12|language=en|year=2012|page=12}} * {{Cite book|last=Salzman|first=Michele R.|title=The Falls of Rome. Crises, Resilience, and Resurgence in Late Antiquity|url=https://www.cambridge.org/core/books/falls-of-rome/3745CA2DE407FA2A894383A94C723103|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2021|language=en|isbn=978-131627592-4}} * {{Cite book|author1=Walter Scheidel|author2=Ian Morris|author3=Richard P. Saller|url=https://www.vlebooks.com/vleweb/product/openreader?id=none&isbn=9781139054140|title=The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World|year=2013|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113905414-0|oclc=1277066427|access-date=7 qershor 2022|page=18}} * {{Cite book|last=Shephard|first=Roy J.|title=An Illustrated History of Health and Fitness, from Pre-History to our Post-Modern World|url=https://books.google.com/books?id=sI6eBQAAQBAJ&pg=PA227|date=17 nëntor 2014|publisher=Springer|language=en|isbn=978-3-319-11671-6}} * {{cite book|last1=Reuel Smith|first1=James|publisher=G. P. Putnam and Sons|year=1922|language=en|url=https://books.google.com/books?id=Z3JbAAAAMAA|title=Springs and Wells in Greek and Roman Literature Their Legends and Locations|access-date=19 tetor 2024}} * {{Cite book|last=Stearns|first=Peter N.|title=The Encyclopedia of World History|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo00stea|publisher=Houghton Mifflin|year=2001|language=en|ISBN=0-395-65237-5}} * {{Cite journal|author=Rein Taagepera|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|url=https://www.jstor.org/stable/1170959|year=1979|journal=Social Science History|doi=10.2307/1170959|publisher=Duke University Press|volume=3|issue=3/4|language=en|page=124–126}} * {{Cite book|last1=Thomas|first1=Carol G.|title=Citadel to City-State: The Transformation of Greece, 1200-700 BC|last2=Conant|first2=Craig|publisher=Indiana University Press|year=2003|language=en|isbn=978-025321602-1}} * {{cite book|first=Thomas A.J.|last=McGinn|year=2004|title=The Economy of Prostitution in the Roman World|url=https://archive.org/details/economyofprostit0000mcgi|place=An Arbor, MI|publisher=The University of Michigan Press|language=en}} * {{Cite book|author=Steven L. Tuck|title=Pompeii: Daily Life in an Ancient Roman City|year=2010|publisher=Teaching Company|language=en|oclc=733795148|pages=92}} * {{Cite book|author1=Allen Mason Ward|author2=Fritz Moritz Heichelheim|author3=Cedric A. Yeo|url=https://books.google.al/books?id=44cNAQAAMAAJ|title=A History of the Roman People|year=2003|publisher=Prentice Hall|language=en|isbn=978-013038480-5}} * {{Cite book|author=Roy Bowen Ward|title=Women In Roman Baths|publisher=Miami University|language=en|location=Oksford, Ohajo}} * {{Cite book|author=Bryan Ward-Perkins|title=The Fall of Rome: And the End of Civilization|url=https://archive.org/details/fallofromeendofc0000brya|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2005|language=en|ISBN=0-19-280728-5}} * {{Cite book|editor=Örjan Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|url=https://books.google.al/books?id=M61xEQAAQBAJ|publisher=Brill|language=en|isbn=978-90-04-47382-9|location=Leiden|oclc=43286505}} * {{Cite book|author1=Fikret K. Yegül|publisher=New York: Architectural History Foundation|title=Baths and Bathing in Classical Antiquity|language=en|year=1992}} * {{Cite book|author=Fikret K. Yegül|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Bathing In the Roman World|url=https://archive.org/details/bathinginromanwo0000yegl|language=en|year=2010}} * {{Cite book|author1=Fikret Yegül|author2=Diane Favro|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=G8CkDwAAQBAJ|title=Roman Architecture and Urbanism: From the Origins to Late Antiquity|language=en|year=2019|isbn=978-0-521-47071-1}} {{Refend}} ==Lidhje të jashtme== {{Commons category|Ancient Roman thermae|Thermae}} * William Smith [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Balneae.html Roman Baths (Balneae)] from "A Dictionary of Greek and Roman Antiquities", pub. John Murray, London, 1875. * [http://www.thermenmuseum.nl/default.asp?taal=eng ThermeMuseum (Museum of the Thermae) in Heerlen] {{Webarchive|url = https://web.archive.org/web/20080316050602/http://www.thermenmuseum.nl/default.asp?taal=eng|date =16 mars 2008}} * [http://traianus.rediris.es/ Traianus] – Technical investigation of Roman public w[orks * [https://www.pbs.org/wgbh/nova/lostempires/roman/day.html Roman Bath: a day at the baths] An interactive site using the Baths of Caracalla as an example * Barbara F. McManus [http://www.vroma.org/~bmcmanus/baths.html Roman baths and bathing] * Rindërtim 3d i një banje romake [http://www.limes.co.at/index_en.php?sub=vindobona2_inhalt_en Limes in Austria] {{Webarchive|url =https://web.archive.org/web/20110531204902/http://www.limes.co.at/index_en.php?sub=vindobona2_inhalt_en|date =31 05 2011}} * [http://archive.cyark.org/roman-baths-intro Roman Baths of Weissenburg Digital Media Archive] {{Webarchive|url = https://web.archive.org/web/20111202001326/http://archive.cyark.org/roman-baths-intro|date =2 dhjetor 2011}} (creative commons-licensed photos, laser scans, panoramas) with data from a City of Weissenburg/CyArk research partnership * [http://www.victorianturkishbath.org Victorian Turkish bath] Information regarding a 19th-century version of the Roman or "Turkish" bath * {{cite web|title=The Roman Baths and Solar Heating|publisher=solarhousehistory.com|url=http://solarhousehistory.com/blog/2014/1/19/the-roman-baths-and-solar-heating|date=20 janar 2014|language=en}} * {{cite web|title=Museum of the Thermae|website=ThermeMuseum.nl|language=en|place=Heerlen, NL|url=http://www.thermenmuseum.nl/default.asp?taal=eng|archive-url=https://web.archive.org/web/20080316050602/http://www.thermenmuseum.nl/default.asp?taal=eng|url-status=dead|archive-date=16 mars 2008}} [[Kategoria:Cilësi e jetës]] [[Kategoria:Higjiena personale]] [[Kategoria:Arkitektura Romake]] [[Kategoria:Histori e sportit]] [[Kategoria:Kujdes shëndetësor]] [[Kategoria:Kultura Romake]] [[Kategoria:Histori shoqërore]] [[Kategoria:Banja]] [[Kategoria:Balneoterapia]] [[Kategoria:Ndërtesa të përfunduara në periudhën antike]] lgtkls2o2kewt4jmsgztbq0mugl1k0p Shtetësia Romake 0 393245 3002466 2974463 2026-06-27T23:34:34Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002466 wikitext text/x-wiki {{Short description|Shtetësia në Romën e Lashtë}} [[Skeda:Mainz0098.jpg|parapamje|358px|Diplomë ushtarake pas [[Honesta missio]], që i jepte shtetësinë romake të birit të Likaius Birsit]] '''Shtetësia Romake''' ({{lang|la|[[civitas]]}}) ishte një status politik dhe ligjor i privilegjuar i zotëruar nga individët e lirë në lidhje me ligjin, pasurinë dhe qeverinë. Shtetësia në [[Roma e Lashtë|Romën e Lashtë]] ishte e ndërlikuar dhe mbështetej mbi shumë ligje, tradita dhe praktika kulturore të ndryshme. Ekzistonin mjaft lloje të ndryshme shtetësie, të përcaktuara gjinia, klasa dhe përkatësitë politike të dikujt, dhe detyrimet ose pritshmëritë do të varionin përgjtë [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]]. == Historia == Dokumenti më i vjetër i disponueshëm tashmë që detajon të drejtat e qytetarisë është [[Dymbëdhjetë Tabelat]], të miratuara rreth vitit [[449 p.e.s.]].<ref>{{Cite book|last1=Pharr|first1=Clyde|last2=Johnson|first2=Allan Chester|last3=Coleman-Norton|first3=Paul Robinson|last4=Bourne|first4=Frank Carde|title=Ancient Roman Statutes: Translation, With Introduction, Commentary, Glossary, and Index|url=https://avalon.law.yale.edu/ancient/twelve_tables.asp|access-date=3 tetor 2022|publisher=Yale University Press|via=avalon.law.yale.edu|language=en}}</ref> Shumë nga teksti i Tabelave ekziston vetëm në fragmente, por gjatë kohës së Romës së Lashtë Tabelat do të paraqiteshin të plota në Forumin Romak për tu parë nga të gjithë. Tabelat detajojnë të drejtat e qytetarisë në lidhje me proçedimet gjyqësore, pronësinë, trashëgiminë, vdekjen dhe (në rastin e grave) sjelljen publike. Nën [[Republika Romake|Republikën Romake]], qeveria zhvillonte një census çdo pesë vjetë në Romë për të mbajtur një rregjistrim të qytetarëve dhe familjeve të tyre. Pasi [[Perandoria Romake]] do të përhapej, kështu do të bënte edhe praktika e zhvillimit të censusit.<ref name=":02">{{Cite book|last=Dolganov|first=Anna|year=2021|chapter=Documenting Roman Citizenship|url=https://www.academia.edu/40437977|editor-last1=Ando|editor-first1=Clifford|editor-last2=Lavan|editor-first2=M.|title=Imperial and Local Citizenship in the Long Second Century|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|pages=185–228}}</ref> [[Skeda:Roman Empire (orthographic projection).svg|parapamje|majtas|372px|(e gjelbër e errët) [[Perandoria Romake]] në vitin [[117]] të e.s.. (E gjelbër e hapur) shtetet kliente nën Perandorinë Romake në vitin [[117]] të e.s.]] Shtetasit romakë pretej të kryenin disa detyrime (''munera publica'') ndaj shtetit në mënyrë që të mbanin të drejtat e tyre si qytetarë. Dështimi për të kryer detyrat e qytetarisë mund të rezultonte në humbjen e privilegjeve, siç shihet gjatë [[Lufta e Dytë Punike|Luftës së Dytë Punike]], kur burrat që refuzuan shërbimin ushtarak e humbën të drejtën e tyre për të votuar dhe u nxorën nga tributë e tyre të votimit.<ref name=":02" /> Gratë përjashtoheshin nga taksimi i drejtpërdrejtë dhe shërbimi ushtarak.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Chatelard|first1=Aude|last2=Stevens|first2=Anne|title=Women as Legal Minors and Their Citizenship in Republican Rome|url=https://www.jstor.org/stable/26242541|journal=Clio: Women, Gender, History|issue=43|year=2016|jstor=26242541|language=en|issn=2554-3822|pages=24–47}}</ref> Cilido që jetonte në ndonjë provincë të Romës duhet të rregjistrohej me censusin. Shtrirja e saktë e detyrimeve të qytetare varionte përgjatë shekujve. Shumë nga [[E drejta romake|ligji romak]] përfshinte të drejtat dhe funksionet e qytetarisë rreth preçedentëve ligjorë. Dokumentet nga shkrimtari romak [[Valer Maksimi]] tregojnë se gratë romake në shekujt e mëvonshëm ishin të afta të vërtiteshin lirisht rreth forumit dhe të sillnin shqetësimet sipas interesit të tyre, duke mundësuar që ato të vepronin në një mënyrë që të përfaqësonin familjen dhe statusin e tyre.<ref name=":1" /> Shumë nga baza jonë për kuptimin e ligjeve romake vijnë nga ''dixhesti'' i perandor [[Justiniani i Madh|Justinianit]].<ref name=":24">{{Cite book|last=Evans|first=Judith Grubbs|url=http://worldcat.org/oclc/891208950|title=Women and the Law in the Roman Empire: A Sourcebook on Marriage, Divorce and Widowhood|year=2002|publisher=Routledge Taylor & Francis Group|language=en|oclc=891208950|isbn=0-415-15240-2}}</ref> ''Dixhesti'' përmban rregullat e jurive dhe interpretimet e tyre të [[E drejta romake|ligjeve romake]] dhe ruanin shkrimet e autorëve ligjorë romakë. [[Skeda:Caracalla Musei Capitolini MC2310.jpg|parapamje|upright|Perandor [[Caracalla|Karakala]]]] === Edikti i Karakalës === Edikti i Karakalës (zyrtarisht ''Constitutio Antoniniana'' në latinisht: "Kushtetuta [ose Edikti] i Antoninit") ishte një edikt i nxjerë në vitin [[212]] [[perandori romak]] [[Caracalla|Karakala]], që shpallte se të gjithë burrat e lirë në Perandorinë Romake do të ishin qytetarë të plotë dhe të gjitha grave e lira të perandorisë u jepeshin të njëjtat të drejta si gratë romake, me përjashtim të ''[[dediticii]]'', banorë që ishin bërë subjekte të Romës nëpërmjet dorëzimit në luftë dhe skllevërve të liruar. Nga shekulli para Karakalës, shtetësia romake tashmë kishte humbur shumë nga përjashtueshmëria e saj dhe ishte bërë më shumë e disponueshme midis banorëve përgjatë provincave të ndryshme të Perandorisë Romake dhe midis fisnikëve si mbretërit e vendeve kliente. Përpara ediktit, megjithatë, një numër domethënës i provincialëve nuk ishin qytetarë romakë, por gëzonin [[Të Drejtat Latine]]. [[Veprat e Apostujve]] të Biblës tregojnë se [[Pali i Tarsusit]] ishte një qytetar romak nga lindja – megjithëse e paspecifikuar qartësisht se cilës klasë qytatrie – një fakt i cili pati rol të konsiderueshëm në ecurinë e karrierës së Palit dhe Besimin e Krishterë. == Llojet e qytetarisë == Qytetaria në Romë mund të fitohej nëpërmjet mënyrave të ndryshme. Të lindje si një qytetar që të dy prindërit ishin qytetarë të lirë të Romës.<ref name=":14">{{Cite journal|last1=Chatelard|first1=Aude|last2=Stevens|first2=Anne|year=2016|title=Women as Legal Minors and Their Citizenship in Republican Rome|journal=Clio: Women, Gender, History|url=https://www.jstor.org/stable/26242541|issue=43|language=en|issn=2554-3822|jstor=26242541|pages=24–47}}</ref> Një tjetër mënyrë ishte nëpërmjet përmbushjes së një shërbimi publik, siç ishte shërbimi në forcat aksiliare jo romake. Qyetet mund të fitonin shtetësinë nëpërmje zbatimit të ''Ius Italicum'', ndërsa banorët e një qyteti provincial të perandorisë mund të zgjidhnin personat për postet publike dhe kështu i jepnin zyrtarit të zgjedhur shtetësinë.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Martin|first=Jochen|year=1995|title=The Roman Empire: Domination and Integration|url=https://www.jstor.org/stable/40751853|journal=Journal of Institutional and Theoretical Economics (JITE) / Zeitschrift für die gesamte Staatswissenschaft|volume=151|issue=4|jstor=40751853|issn=0932-4569|language=en, de|pages=714–724}}</ref> Kishte klasa qytetarie të cilat do të varionin përgjatë kohës. Klasat në vijim do të ekzistonin në kohë të ndryshme. ===Cives Romani=== ''Cives Romani'' ishin qytetarët e plotë romakë, që gëzonin mbrojtje të plotë ligjore nën ligjin romak. ''Cives Romani'' ndaheshin në dy klasa: * ''Non optimo iure'' që gëzonin ''ius commercii'' dhe ''ius conubii''{{Efn|Ndonjëherë, por në mënyrë më pak të saktë, e shkruar ''connubii''}}<ref>{{Cite encyclopedia|author1=Charlton T. Lewis|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:alphabetic+letter=C:entry+group=101:entry=conubium|author2=Charles Short|title=contŭbernālis, cōnūbĭum|via=Perseus.tufts.edu|encyclopedia=A Latin Dictionary|language=en|access-date=3 prill 2024}}</ref> (të drejtat e pronësisë dhe martesës). * ''optimo iure'', që gëzonin këto të drejta ashtu si dhe ''ius suffragii'' dhe ''ius honorum'' (të drejtat shtesë për të votuar dhe për të mbajtur poste). ===Latini=== {{Shiko gjithashtu|Lidhja Latine|Të Drejtat Latine}} ''Latini'' ishin një klasë qytetarësh që gëzonin [[Të Drejtat Latine]] (''ius Latii''), ose të drejtat e ''ius commercii'' dhe ''ius migrationis'' (të drejtën për të mërguar), por jo ''ius conubii''. Termi ''latini'' fillimisht i referohej [[Latinët e Lashtë|latinëve]], qytetarë të [[Lidhja Latine|Lidhjes Latine]] që do të viheshin nën kontrollin romak në fun të [[Luftërat Romako-Latine|Luftërave Romako-Latine]], por që në vijim do të bëhej një përcaktim ligjor në vend të një etnie apo kombësie. Statusi i të drejtave latine mund tu caktohej klasave të ndryshme të qytetarëve, siç ishin skllevërit e liruar, ''cives Romani'' të dënuar për krime, ose kolonëve romakë. ===Socii=== Nën ligjin romak, qytetarët e një shteti tjetër që ishte aleat me Romën nëpërmjet një traktati u caktohej statusi i ''socii''. ''Socii'' (të njohur edhe si ''foederati'') mund të fitonin disa të drejta ligjore nën ligjin romak në shkëmbim të praninimt të rekrutimit në shëmbimin ushtarak, d.m.th., [[Magjistratët Romakë|magjistratët]] romakë kishin të drejtë të rekrutonin ushtarë nga shtete të tilla për [[Legjioni romak|legjionet romake]]. Megjithatë, shtetet ''foederati'' që dikur ishin pushtuar nga Roma përjashtoheshin nga pagimi i tributit ndaj Romës për shkat të traktatit të statusit të tyre. Pakënaqësia në rritje me të drejtat e caktuara ndaj ''socii'' dhe me kërkesat në rritje për fuqi punëtore të legjioneve (për shkak të Luftërave të zgjatura [[Lufta jugurtine|Jugurtine]] dhe [[Lufta kimbrike|Kimbrike]]) do të çonte në vijim në Luftën Sociale të viteve 91–87 p.e.s. në të cilën aleatët italianë do të rrebeloheshin kundër Romës. Lex Julia (emërtimi i plotë: ''Lex Iulia de Civitate Latinis Danda''), i kaluar në vitin 90 p.e.s., ju jepte të drejtat e ''cives Romani'' të gjithë ''Latini'' dhe shteteve ''socii'' që nuk kishin marrë pjesë në Luftën Sociale, ose që dëshironin ti ndërprisnin menjëherë armiqësitë. Kjo do të shtrihej te të gjithë shtetet italiane ''socii'' kur lufta do të përfundonte (përveç Gallia Cisalpina), duke i eleminuar efektivisht ''socii'' dhe ''Latini'' si përcaktime ligjore dhe shtetësie. ===Provinciales=== ''Provinciales'' ishin ata banorë që ishin nën ndikimin ose kontrollin romak, por që u mungonin të drejtat e ''foederati'', që në thelb kishin vetëm të drejtat e ''ius gentium'' (rregullat dhe ligjet mbi kombet nën sundimin romak). ===Peregrini=== Një ''[[peregrinus]]'' (shumës ''peregrini'') fillimisht ishte çdo person që nuk ishte një qytetar i plotë romak, do me thënë dikusht që nuk ishte anëtar i ''cives Romani''. Me shtrirjen e [[E drejta romake|ligjit romak]] për të përfshirë më shumë shkallëzime të statusit ligjor, ky term do të përdorej më pak, por termi ''peregrini'' do të përfshinte ata të statusit ''Latini'', ''socii'' dhe ''provinciales'', ashtu si dhe subjektet e shteteve të huaja. === Shtetësia për klasat e ndryshme shoqërore === Individët që i përkisnin një klase të posaçme shoqërore në Romë kishin versione të modifikuara të qytetarisë. * Gratë Romake kishin një formë të kufizuar të qytetarisë. Ato nuk lejoheshin të votonin ose të kandidonin për poste civile ose publike. Të pasurat mund të merrnin pjesë në jetën publike duke financuar projekte ndërtimore ose duke sponsorizuar ceremoni fetare dhe evente të tjera. Gratë kishin të drejtën për pronë vetjake, të angazhoheshin në sipërmarrje dhe të merrnin divorcin, por të drejtat e tyre ligjore varionin përgjatë kohës. [[Martesa në Romën e lashtë|Martesat]] ishin një formë e rëndësishme e aleancës politike gjatë [[Republika Romake|Republikës]]. Gratë romake gjendeshin nën mbikëqyrjen e etërve të tyre (''pater familias'') ose të afërmve të tyre më të afërt meshkuj nga ana e etërve (agnate).<ref name=":24"/> * Qytetarët e shteteve kliente dhe aleate ''(socii)'' të Romës mund të mernin një formë të kufizuar të qytetarisë romake si [[Të Drejtat Latine]]. Këta qytetarë nuk mund të votonin ose të zgjidheshin në [[Zgjedhjet në Republikën Romake|zgjedhje]]. * Skllevërit e liruar ishin ish-skllevër që kishin fituar lirinë e tyre. Atyre nuk u jepej automatikisht qytetaria romake dhe u mungonin privilegje si kandidimi për [[Magjistratët Romakë|magjistraturat ekzekutive]]. Fëmijët e dy prindërve skllevër të liruar lindnin si qytetarë të lirë; për shembull, babai i poetit romak [[Horaci|Horac]] ishte një skllav i liruar. * [[Skllavëria në Romën e lashtë|Skllevërit]] konsideroheshin pronë dhe u mungonte personaliteti ligjor. Përgjatë kohës, ata do të fitonin pak mbrojtje nën ligjin romak. Disa skllevër lirohehsin nëpërmjet manumisionit për shërbimet e kryera, ose nëpërmjet një parashikimi testamentar, kur pronari i tyre vdiste. Kur liroheshin, ata përballeshin me pak pengesa, përtej stigmës normale shoqërore, për të marë pjesë në shoqërinë romake. Parime se një person mund të bëhej qytetar me ligj, në vend se nga lindja ishte e rrënjosur në [[Mitologjia romake|mitologjinë romake]]; kur [[Romulus|Romuli]] do ti mundëte [[sabinët]] në betejë, ai u premtoi robërve të luftës që ndodheshin në Romë se ata mund të bëheshin qytetarë romakë. == Të drejtat == Qytetarët romakë gëzonin një larmi të posaçme privilegjesh brenda shoqërisë romake. Qytetarët meshkuj kishin të drejtën për të votuar (''ius suffragi'') dhe mbanin postet shtetërore (''ius honorum,'' të disponueshme vetëm për aristokracinë).<ref name=":14"/> Ata gjithashtu zotëronin ''ius vitae necisque,'' "të drejtën e jetës dhe vdekjes." Krerët meshkuj të familjeve romake (''pater familias'') kishin të drejtën për të përfaqësuar cilindo nga fëmijët e tyre në çdo moshë, megjithëse kjo duket se më së shumti rezervohej në vendosjen mbi rritjen e një fëmije.<ref name=":24"/> Më përgjithësisht të drejtat përfshinin: të drehtat e pronësisë (''ius census''), për të hyrë në marrëveshje (''ius commercii''), ''ius provocationis,'' e drejta për të apeluar vendimet e funksionarëve,<ref name=":14" /> e drejta për të paditur dhe për tu paditur, për të patur një gjyq ligjor dhe të drejtën e imunitetit nga disa taksa dhe detyrime të tjera ligjore, veçanërisht rregullat dhe rregulloret vendore. [[Skeda:El-matrimonio-romano.jpg|parapamje|321px|Reliev që paraqet një ceremoni martesore. Museo di Capodimonte]] Në lidhje me familjen romake, qytetarët romakë zotëronin të drejtën e ''ius conubii,'' të përcaktuar si e drejta për një martesë ligjore në të cilën fëmijët nga bashkimi do të ishin gjithashtu qytetarë romakë. Burimet e hershme romake tregojnë se gratë romake mund ti humbisnin të drejtat e tyre individuale si qytetare kur hynin në një martesë ''manus''. Një një martesë ''manus'', një grua do të humbiste çdo pronë që ajo zotëronte individualisht dhe do ti jepej burrit të saj, ose ''pater familias'' së saj. Martesat ''manus'' ishin ndaluar gjerësisht nga koha e [[Augusti]]t dhe gratë qëndronin nën mbrojtjen e ''pater familias'' të tyre. Pas vdekjes së tij, të dy burri dhe gruaja nën mbrojtjen e ''pater familias'' do të konsideroheshin ''sui iuris'' dhe do të ishin ligjërisht të pavarur, të aftë për të trashëguar dhe zotëruar prona pa miratimin e ''pater familias'' së tyre.<ref name=":24" /> Gratë romake gjithësesi do të hynin në një ''tutela'', ose mbikëqyrje. Një tutor i një gruaje funksiononte ngjashmërisht si një ''pater familias'', por ai nuk kontrollonte pronësinë dhe zotërimet e një gruaje dhe përgjithësisht ishte përgjegjës vetëm për ti dhënë leje kur një grua donte të kryente veprime të caktuara ligjore, siç ishte lirimi i skllevërve të saj.<ref name=":24" /> Zyrtarisht, dikush duhet të kishte statusin e qytetarit romak për tu rekrutuar në legjionet romake, por kjo kërkesë ndonjëherë anashkalohej dhe bëheshin përjashtime. Ushtarët qytetarë mund të rriheshin nga centurionët dhe oficerët madhorë për arsye të lidhura me disiplinën. Jo qytetarët u bashkoheshin {{lang|la|auxilia}} dhe e fitonin qytetarinë nëpërmjet shërbimit. Duke pasuar ligjet Porciane të fillimit të shekullit të II p.e.s., një qytetar romak nuk mund të torturohej ose të fshikullohej dhe mund t’i ndryshonin [[Dënimi me vdekje|dënimet me vdekje]] në [[Mërgimi|ekzil vullnetar]], përveç kur gjendej fajtor për tradhëti. Nëse i akuzuari për tradhëti, një qytetar romak kishte të drejtën për tu gjykuar në Romë dhe madje nëse dënohej me vdekje, asnjë qytetar romak nuk mund të dënohej me [[Kryqëzimi|kryqëzim]]. ''Ius gentium'' ishte njohja ligjore, e zhvilluar në shekullin e III p.e.s., e gamës në rritje ndërkombëtare të çështjeve romake dhe nevojës që [[E drejta romake|ligjet romake]] të mereshin me situata midis qytetarëve romakë dhe personave të huaj. ''Ius gentium'' qe në këtë mënyrë një kodifikim ligjor romak i [[Ligji ndërkombëtar|ligjit ndërkombëtar]] të kohës gjerësisht të pranuar dhe mbështetej mbi ligjin tepër të zhvilluar tregtar të [[polisi|poliseve]] greke dhe të fuqive të tjera detare. Të drejtat e parashikuara nga ''ius gentium'' konsideroheshin të zotëruara nga të gjithë personat; në këtë mënyrë ishte një koncept i [[të drejtat e njeriut|të drejtave të njeriut]] në vend të të drejtave të bashkangjitura me shtetësinë. ''Ius migrationis'' ishte e drejta për të ruajtur nivelin qytetarisë së dikujt përgjatë zhvendosjes në një [[polisi|polis]] me status të krahasueshëm. Për shembull, anëtarët e ''cives Romani'' e ruanin ''[[civitas]]'' të tyre të plotë, kur mërgonin në një [[Kolonia Romake|koloni romake]] me të drejta të plota ligjore: një ''colonia civium Romanorum''. ''Latinët'' e kishin gjithashtu këtë të drejtë dhe ruanin ''ius Latii'' të tyre nëse zhvendoseshin në një shtet të ndryshëm latin ose koloni latine (''Latina colonia''). Kjo e drejtë ''nuk'' ruante nivelin e qytetarisë nëse dikush zhvendosej në një koloni me status ligjor ''më të ulët''; qytetarët e plotë romakë duke u zhvendosur në një ''Latina colonia'' uleshin në nivelin e ''ius Latii'' dhe një mërgim dhe uleje e tillë në status duhet të ishte një akt vullnetar. == Romanizimi dhe shtetësia == [[Skeda:The Mausoleum of the Julii, about 40 BC, Glanum (14791749704).jpg|parapamje|majtas|389px|Mauzoleu i Julii, i vendosur përgjatë Via Domitia, në veri të dhe pak jasht hyrjes së qytetit, i datuar {{Rreth}} 40 p.e.s. dhe është një nga mauzoletë e ruajtur më mirë të Periudhës Romake. Një kushtim është skalitur mbi arkitrarin e ndërtesës në drejtim të rrugës së vjetër romake, i cili shkruan: SEX • M • L • IVLIEI • C • F • PARENTIBVS • SVEIS (Sekstius, Marku dhe Lucius Julius, bijtë e Gaiusit, paraardhësve të tyre). Besohet se mauzoleu ishte varri i nënës dhe babait të tre vëllezërve Julii dhe se babai, për shërbime ushtarake ose civile, mori qytetarinë romake dhe privilegjin e bartjes së emrit të Julii]] Shtetësia romake përdorej gjithashtu si një mjet i politikës së jashtme dhe kontrollit. Kolonive dhe aleatëve politikë do tu jepej një formë "e ulët" e shtetësisë romake, duke pasur disa nivele të shkallëzuara të qytetarisë dhe të drejtave ligjore ( [[Të Drejtat Latine]] ishin një nga to). Premtimi i përmirësimit të statusit brenda rruzullit romak të ndikimit dhe rivaliteti me fqinjët për statusin, e mbajti të përqëndruar fqinjët dhe aleatët e Romës mbi ''status quo-në'' e kulturës romake, në vend se të përpiqeshin të shkëputeshin apo ta përmbysnin ndikimin e Romës. Dhënia e qytetarisë aleatëve dhe popujve të pushtuar qe një hap jetësor në proçesin e [[Romanizimi (kulturor)|romanizimit]]. Ky hap qe një nga mjetet dhe idetë më origjinale politike (në atë pikë të historisë). Më parë, [[Aleksandri i Madh]] ishte përpjekur ti "përziente" grekët e tij me persët, egjiptianët, sirianët, etj. në mënyrë që ti asimilonte popujt e pushtuar të [[Perandoria Akaemenide|Perandorisë Perse]], por pas vdekjes së tij, kjo politikë u shpërfill gjerësisht nga [[Diadokët|pasuesit e tij]]. [[Skeda:Inscription avec la transformation de Volubilis en municipe romain..jpg|parapamje|372px|Pllakatë për dhënien e qytetarisë romake ([[municipium]]) qytetit të Volubilis nën sundimin e [[Klaudi]]t, Marok]] Idea nuk ishte për ti [[Asimilimi kulturor|asimiluar]], por për ta kthyer një armik të mundur dhe potencialisht rrebel (ose bijtë e tyre) në qytetarë romakë. Në vend të prisnin për rrebelimin e pashmangshëm të një populli të pushtuar (ose një fisi apo qytet-shteti) si [[Sparta]] dhe helotët e pushtuar, Roma u përpoq ti bënte ata që ishin nën sundimin e saj të ndjenin se kishin një rol në sistem.<ref name=":0"/> Aftësia e individëve të lindur jo romakë për të fituar shtetësinë romake gjithashtu mundësonte qëndrueshmëri të rritur për ata që ishiin nënshtruar dhe sistemin e nënndarjes brenda llojeve të ndryshme të shtetësisë të lejuara nga sunduesit romakë të punonin në bashkëpunim me elitat vendore nëpër provinca.<ref name=":0" /> === ''Romanitas'', nacionalizmi romak dhe shuarja e tij === {{Shiko gjithashtu|Romanitas|Romanizimi (kulturor)|Municipium|Civitas}} Me vënien në jetë të [[Romanizimi (kulturor)|romanizimit]] dhe kalimit të brezave, një ndjenjë e re filloi të shfaqej brenda terrorit romak, ''[[Romanitas]]'' ose mënyra romake e jetesës, ndjenja dikur fisnore që e kishte ndarë Evropën filloi të zhdukej (megjithëse asnjëherë tërësisht) dhe të përziente me grupimin e ri patriotizmin e importuar nga Roma me të cilin do të ishte e aftë të ngjitej në të gjitha nivelet. ''[[Romanitas]]'', ''Romaniteti'' ose ''Romanizmi'' do të zgjaste deri në vitet e fundit të ekzistencës së ''[[Perandoria Romake Perëndimore|pars occidentalis]]'', një kohë në të cilën tribalizmi i vjetër dhe proto-feudalizmi me origjinë kelte, deri atëherë të fjetur, do të rishfaqeshin, duke u përzier me grupet e reja etnike me origjinë [[gjermanikët|gjermanike]]. Kjo vërehet në shkrimet e Gregori i Tursit, që nuk përdor dikotominë galo-romako-franke, por përdor emrin e secilit prej [[gens]] të asaj kohe që ekzistonte në Gali (arverni, turoni, lemovici, turnacenses, bituriges, franci, etj.), duke e konsideruar veten një arverni dhe jo një galo-romak; duke qenë parë marrëdhëniet midis vendasve dhe frankëve jo si romakët kundër barbarëve, siç besohej në mënyrë popullore, por si në rastin e Gregorit të Tursit, një marrëdhënie bashkëekzistence midis arvernëve dhe francëve (franci) si të barabartë. Duhet kujtuar gjithashtu se Klovisi I kishte lindur në Gali, kështu sipas Ediktit të Karakalës, kjo e bënte atë një qytetar romak nga lindja, përveç njohjes nga perandor [[Anastasi I|Anastasius I Dikori]] si [[Konsulli Romak|konsull i Galisë]], kështu që pozicioni i tij i pushtetit përforcohej, përveç të qenit i konsideruar nga subjektet e tij galo-romakë si një mëkëmbës legjitim i Romës; duke kuptuar se ''[[Romanitas]]'' nuk u zhduk në një mënyrë të tillë të beftë, do ti vërente efektet e tij shekuj më vonë me [[Karli i Madh|Karlin e Madh]] dhe ''Translatio imperii''. == Shiko gjithashtu == {{Div col|rules=yes|colwidth=13em|gap=1em|style=column-count:3|small=yes}} * [[Historia e Kushtetutës romake]] * [[Kushtetuta Romake]] * [[Kushtetuta e Republikës Romake]] * [[Kushtetuta e Mbretërisë Romake]] * [[Kushtetuta e Perandorisë Romake]] * [[Kushtetuta e Perandorisë së Vonë Romake]] * [[I huaj (ligj)]] * [[Barbari]] * [[Arti i Dyndjeve Barbare]] * [[Shtetësia]] * [[Kombësia]] * [[Ligji i shtetësisë shqiptare]] * [[Statusi shoqëror]] * [[Klasa shoqërore]] * [[Ndarja racore]] * [[Shteti shumëkombësh]] * [[Jus trium liberorum]] * [[Jus]] * [[Ius civile]] * [[Dymbëdhjetë Tabelat]] * [[E drejta romake]] * [[Kodeksi i Justinianit]] * [[Kodeksi i Theodosit]] * [[Amicitia]] * [[Hospitium]] * [[Imperium]] * [[Auctoritas]] * [[Civitas]] * [[Civitas libera]] * [[Civitas foederata]] * [[Civitas sine suffragio]] * [[Civitas stipendaria]] * [[Cliens]] * [[Colonus (person)]] * [[Contio]] * [[Dediticii]] * [[Mos maiorum]] * [[Municipium]] * [[Patronus]] * [[Peregrinus]] * [[Potestas]] * [[Primus inter pares]] * [[Rogatio]] * [[Statusi në sistemin ligjor romak]] * [[Të Drejtat Latine]] * [[Aerarium]] * [[Perandorët ilirë]] * [[Perandoria Bizantine]] * [[Perandoria Romake Perëndimore]] * [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore]] * [[Iliro-romakët]] * [[Amfiteatri Romak]] * [[Anijet Romake]] * [[Arkitektura Romake]] * [[Arkitektura e Teatrove Romake]] * [[Arti Arkaik Romak]] * [[Arti Romak Plebe]] * [[Arti romak]] * [[Besimet e lashta mesdhetare]] * [[Bujqësia në Romën e lashtë]] * [[Cannaba]] * [[Castellum]] * [[Castra]] * [[Imperator]] * [[Auguri]] * [[Censori]] * [[Consilium principis]] * [[Consistorium]] * [[Institucionet politike të Romës së lashtë]] * [[Magjistratët romakë]] * [[Magjistratët e Perandorisë Romake]] * [[Cirku Romak]] * [[Cursus honorum]] * [[Dashuria Greke]] * [[Dominati (Roma)]] * [[Ekonomia Romake]] * [[Equites]] * [[Festivalet Romake]] * [[Filozofia e lashtë romake]] * [[Fiset Italike]] * [[Folklori Romak]] * [[Forumet Romake]] * [[Gens]] * [[Gjeografia e Strabonit]] * [[Harku i Triumfit]] * [[Honesta missio]] * [[Honestiores dhe humiliores]] * [[Horacët dhe Kuriacët]] * [[Kalendari Romak]] * [[Këshilli i Plebejve]] * [[Klasa shoqërore në Romën e Lashtë]] * [[Kolona e Fitores]] * [[Kolonia Romake]] * [[Konsulli Romak]] * [[Kopshtet romake]] * [[Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake]] * [[Kultura e Romës së lashtë]] * [[Kuvendi i Centurionëve]] * [[Kuvendi i Kuriatit]] * [[Kuvendet Romake]] * [[Kuvendi Tribal]] * [[Kuzhina antike romake]] * [[Larja në Romën e Lashtë]] * [[Latinët e Lashtë]] * [[Latium]] * [[Legjioni romak]] * [[Lidhja Latine]] * [[Limes Britannicus]] * [[Lista e kolonive romake]] * [[Llaçi romak]] * [[Luftërat Romako-Latine]] * [[Lustrum]] * [[Lustratio]] * [[Marrdhëniet Indiano-Romake]] * [[Marrdhëniet Sino-Romake]] * [[Mare Nostrum]] * [[Marina Romake]] * [[Masakra e Latinëve]] * [[Misteret greko-romake]] * [[Mjekësia Romake]] * [[Muri i Antoninit]] * [[Nikopoli i Epirit]] * [[Njësitë matëse romake]] * [[Notitia Dignitatum]] * [[Novus homo]] * [[Nobiles]] * [[Optimates dhe populares]] * [[Ordines]] * [[Pallatet perandorake të Romës]] * [[Patricët romakë]] * [[Pax Romana]] * [[Perandoria Romake]] * [[Plaçkitja Visigote e Romës]] * [[Plebejtë]] * [[Pomerium]] * [[Portretizimi Romak]] * [[Principati (Roma)]] * [[Provocatio ad populum]] * [[Roma e Lashtë]] * [[Romanitas]] * [[Romanizimi (kulturor)]] * [[Rrugët romake]] * [[Selitë perandorake romake]] * [[Senati Romak]] * [[Shtëpia Romake]] * [[Skllavëria në Romën e lashtë]] * [[Skulptura Romake]] * [[Spektaklet Romake]] * [[Tempulli Romak]] * [[Teknologjia në Romën e lashtë]] * [[Traditat romake të emërtimit]] * [[Tregtia romake me Indinë]] * [[Triumfi Romak]] * [[Ujësjellësi Romak]] * [[Ura e Trajanit]] * [[Urbanistika Romake]] * [[Ushtria Romake]] * [[Valetudinarium]] * [[Vila Romake]] * [[Zgjedhjet në Republikë Romake]] {{Div col end}} ==Shënime== {{Notelist}} ==Citime fundore== {{Reflist|39em}} ==Bibliografia== ===Burime të lashta=== {{Refbegin|41em|small=yes|indent=yes}} * {{Cite book|author=Apiani i Aleksandrisë|author-link=Apiani|title=Historia Romana (Ῥωμαϊκά)|volume=VII e VIII|language=grc}} Versioni anglisht [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html këtu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151120053128/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_0.html |data=20 nëntor 2015 }}. * {{Cite book|author=Publius Elius Aristides|editor=Charles Allison Behr|year=1986|url=https://books.google.al/books?id=vsgUAAAAIAAJ&lpg=PP9&pg=PA388|title=The Complete Works|volume=I: Orationes I-XVI, With an Appendix Containing the Fragments and Inscriptions|publisher=Brill Archive|language=en|isbn=978-90-04-07844-4}} * {{Cite book|author=Arriani i Nikomedisë|author-link=Arriani|year=2013|language=en|url=https://archive.org/details/alexandergreatan0000arri|title=Alexander the Great: The Anabasis and the Indica|translator-last=Hammond|translator-first=Martin|publisher=[[Oxford University Press]]|series=Oxford World's Classics|url-access=registration|isbn=978-0-19-958724-7}} * {{Cite book|author=Mark Aureli|author-link=Mark Aureli|title=The Meditations of Marcus Aurelius|url=https://books.google.al/books?id=G3VCAQAAIAAJ&pg=PA123|editor=Alice Zimmern|translator=Jeremy Collier|year=1887|publisher=Walter Scott|language=en}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|editor1=Niall Rudd|year=1998|url=https://books.google.al/books?id=Fo37_E0HCBwC&lpg=PT6&pg=PT67|title=The Republic and The Laws|editor2=Jonathan Powell|isbn=978-0-19-283236-8|language=en|publisher=[[Oxford University Press]]}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|editor=George Long|year=1855|url=https://books.google.al/books?id=B9cLAAAAYAAJ&pg=PA380|title=M. Tullii Ciceronis Orationes: With A Commentary|volume=II|publisher=George Bell, Whitaker and co.|language=en}} * {{Cite book|author=Mark Tulius Ciceroni|author-link=Ciceroni|title=De officiis|editor=Walter Miller|url=https://archive.org/details/deoffiiciiswithen00ciceuoft/page/1/|publisher=William Heinemann ltd.|year=1928|language=en}} * {{Cite book|author=Diodor Sikuli|author-link=Diodor Sikuli|title=The Complete Works of Diodorus Siculus|year=2014|url=https://books.google.al/books?id=54vfAwAAQBAJ|publisher=Delphi Classics|language=en}} * [[Dion Kasi|Kasius Dion Koceiani]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html Historia Romana]; (Versioni anglisht) * [[Dionisi i Halikarnasit]], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html Antiquitates Romana]. * {{Cite book|author=Eratosteni|author-link=Eratosteni|title=Eratosthenica|year=1822|url=https://books.google.al/books?id=TpQRHunOEJ8C&pg=RA3-PA238|editor=Gottfried Bernhardy|publisher=Impensis Ge. Reimeri|language=la, grc}} * [[Eutropi]], [[Wikisource:la:Breviarium historiae romanae|''Breviarium historiae romanae'' (teksti latin), I-X]]. * {{Cite book|author1=Gaius|author2=Gne Domicius Anius Ulpiani|title=The Institues of Gaius and Rules of Ulpian: The Former from Studemund’s Apograph of Verona Codex|year=1895|url=https://books.google.al/books?id=vgc0AQAAMAAJ&pg=PA359|translator=James Muirhead|publisher=T. & T. Clark|language=en}} * {{Cite book|author1=Mark Porcius Katoni|author2=Mark TerencVarroni|author2-link=Varroni|author3=Lucius Junius Moderat Kolumela|author-link=Lucio Giunio Moderato Columella|url=https://gallica.bnf/fr/ark:/12148/bpt6k2820632|author4=Rutilius Taur Emilian Paladi|title=Les Agronomes latins: Caton, Varron Columelle, Palladius|translator=Charles-François Saboureux de La Bonneterie|year=1864|via=Gallica|publisher=Firmin Didot Fréres|language=fr}}{{Lidhje e vdekur}} * {{Cite book|author1=Gaius Sallustius Krispi|author2=Jul Çezari|author2-link=Jul Çezari|url=https://archive.org/details/sallustejulesc00salluoft/page/|author3=Vellej Paterkuli|author3-link=Vellej Paterkuli|author4=Lucius Ane Flori|author4-link=Luc An Flori|title=Salluste, Jules César, C. Velléius Paterculus et A. Florus: œuvres completes avec la traduction en français|editor=Désiré Nisard|year=1850|publisher=Firmin Didot frères|language=fr, la}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1834|url=https://books.google.al/books?id=BLBmJCvaDokC|title=The History of Rome (Ab Urbe Condita)|editor=George Baker|volume=I|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Tit Livi|author-link=Tit Livi|via=Google Books|year=1835|url=https://books.google.al/books?id=K-OCUOmiCNcC|title=Ab Urbe Condita|editor=George Baker|volume=II|publisher=Jones & Co.|language=en}} * {{Cite book|author=Julius Pauli|editor=Paulus Krueger|author2=Gne Domicius Anius Ulpiani|url=https://archive.org/details/collectiolibroru02krue/page/132/|title=Ulpiani Liber Sungularis Regularum – Pauli Libri Quinque Sententiarum – Fragmenta Minora saeculorum P. Chr. N. secundi et terti|year=1878|publisher=Apud Weidmannos|location=Berlin|language=la}} * {{Cite book|author=Plini i Vjetri|author-link=Plini Plaku|title=Naturalis Historia|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:latinLit:phi0978.phi001.perseus-lat1:8.1|year=1906|publisher=Teubner|language=en|editor=Karl Friedrich Theodor Mayhoff}} * {{Cite book|author=Plini i Riu|author-link=Plini i Riu|year=1890|language=en|url=https://books.google.al/books?id=ikfJdoGyecgC&pg=72|title=The Letters of the Younger Pliny|publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.|translator=John Delaware Lewis|location=Londër, Angli}} * {{Cite book|author=Plutarku|author-link=Plutarku|title=Plutarch’s Lives Translated from the Original Greek|url=https://archive.org/details/plutarchslives01plut_0/page/57/|editor1=John Langhorne|editor2=William Langhorne|volume=1|publisher=Harper & Brothers|year=1878|language=en}} * {{Cite book|author=Polibi|author-link=Polibi|editor=H. J. Edwards|title=The Histories|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/home.html|publisher=Harvard University Press|date=1922–1927|translator=William Roger Paton|language=en}} * {{Cite book|author=Mark Vitruvius Polioni|editor1=Morris Hicky Morgan|year=1914|url=https://archive.org/details/vitruviustenbook00vitruoft/page/n35/|title=The Ten Books on Architecture|editor2=Herbert Langford Warren|publisher=Harvard University Press|language=en}} * {{Cite book|author=Procopi i Çezaresë|author-link=Prokopi i Çezaresë|year=1916|title=The History of the Wars|translator=H. B. Dewing|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|year=1998|url=https://archive.org/details/seneca.-lettere-a-lucilio-ocr-1995_202509/page/852/|title=Lettere a Lucilio|editor=Umberto Boella|publisher=Unione Tipografico-Editrice Torinese|language=it|isbn=88-02-02664-5}} * {{Cite book|author=Lucius Ane Seneka|author-link=Lucius Annaeus Seneca|url=https://archive.org/details/physicalsciencei00seneiala/|title=Phycical Science in the Time of Nero: Being a Translation of the Quaestiones Naturales of Seneca|editor=Archibald Geikie|translator=John Clarke|publisher=Macmillan and Co.|year=1910|language=en}} * {{Cite book|author=Straboni|author-link=Straboni|title=The Geography|date=1917–1932|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/home.html|language=en|translator=H. L. Jones|publisher=Harvard University Press}} * {{Cite book|author=Publius Kornelius Taciti|author-link=Taciti|editor=Moses Hadas|url=https://archive.org/details/church-and-brodribb-complete-works-1942-en/page/|title=The Complete Works of Tacitus: The Annals – The Hisstory – The Life of Cnaeus Julius Agricola – Germany and Its Tribes – A Dialogue on Oratory|translator1=Alfred John Church|translator2=William Jackson Brodribb|publisher=Random House|language=en|year=1942|isbn=978-039430953-8}} * {{Cite book|author=Tertuliani|author-link=Tertuliani|title=The Writings of Tertullian|url=https://www.tertullian.org/anf/index.htm|volume=II. The Anti-Heretical Works|translator=Peter Holmes|language=en}} {{Refend}} ===Burime historiografike moderne=== {{Refbegin|41em|small=yes|indent=yes}} * {{cite book|last=Abbott|first=Frank Frost|title=Municipal Administration in the Roman Empire|url=https://archive.org/stream/municipaladminis032553mbp#page/n27/|first2=Allan Chester|last2=Johnson|year=1926|location=Prinston|publisher=Princeton University Press|language=en}} * {{Cite book|author=Frank Frost Abbott|title=A History and Description of Roman Political Institutions|url=https://books.google.al/books?id=2mH7R8bs5qMC|year=1999|publisher=Adegi Graphic LLC|language=en|isbn=978-0-543-92749-1}} * {{Cite book|author=Luigi Amirante|chapter=Sulla "provocatio ad populum" fino al 300|year=1991|url=https://books.google.al/books?id=XITGAAAAIAAJ|title=Studi di storia costituzionale romana|publisher=Jovene|location=Napoli|language=it|pages=77-119}} * {{Cite journal|author=Luigi Amirante|title=A proposito della "provocatio ad populum" fino al 300|journal=Iura|volume=37|year=1986|language=it}} * {{Cite book|author-last=Atkins|author-first=Jed W.|year=2018|title=Roman Political Thought|url=https://books.google.al/books?id=LkFPDwAAQBAJ|series=Key Themes in Ancient History|location=Kembrixh; Nju Jork|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}} * {{Cite book|last=B. Bahr|first=Ann Marie|year=2009|title=Christianity: Religions of the World|isbn=978-143810639-7|publisher=Infobase Publishing|language=en}} * {{Cite journal|author=Adolf Berger|title=Encyclopedic Dictionary of Roman Law|journal=Transactions of the American Philosophical Society|volume=43|issue=2|year=1953|url=https://www-jstor-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/stable/1005773|language=en|jstor=1005773|pages=333-809}} * {{cite book|last1=Bevan|first1=William Latham|title=The Student's Manual of Ancient Geography|url=https://archive.org/details/studentsmanuala00smitgoog|last2=Smith|first2=William|location=Londër|publisher=John Murray|language=en|year=1875}} * {{Cite book|author=Biondo Biondi|title=Istituzioni di diritto romano|publisher=Edizione Giuffré|year=1972|language=it|location=Milano}} * {{Cite book|author=Arnaldo Biscardi|title=Aspetti del fenomeno processuale nell'esperienza giuridica romana|publisher=Edittore Cisalpino-Goliardica|location=Milano|language=it|year=1973}} * {{Cite book|last=Brizzi|first=Giovanni|title=Storia di Roma. 1. Dalle origini ad Azio|year=1997|publisher=Pàtron|location=Bolonja|language=it}} * {{Cite book|author=Viscount James Bryce Bryce|editor=Hans Ferdinand Helmolt|url=https://books.google.com/books?id=ykDTAAAAMAAJ&pg=PA343|title=The World's History: The Mediterranean nations|publisher=William Heinemann|year=1902|language=en|location=Londër}} * {{Cite book|author=J. B. Bury|title=History of the Later Roman Empire|location=Londër|publisher=Macmillan|year=1889|language=en|volume=1}} * {{Cite book|author=Brian Campbell|language=en|publisher=Routledge|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=oCOG74nK81IC&dq=CIL+III+764+%3D+ILS+4103&pg=PA239|title=The Roman Army, 31 BC – AD 337: A Sourcebook|via=Google Books|isbn=0-415-07173-9}} * {{Cite book|last=Carroll|first=Warren|title=The Glory of Christendom|url=https://archive.org/details/gloryofchristend0000carr|publisher=Front Royal, VA: Christendom Press|year=1993|language=en}} * {{cite book|last1=Cary|first1=M.|last2=Scullard|first2=H. H.|title=A History of Rome: Down to the Reign of Constantine|url=https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi|year=1975|edition=i 3-të|location=Nju Jork|publisher=St. Martin's Press|language=en|isbn=031238395-9}} * {{Cite journal|editor1-last=Cecchet|editor1-first=Lucia|editor2=Anna Busetto|year=2017|title=Citizens in the Graeco-Roman World: Aspects of Citizenship from the Archaic Period to AD 212|journal=Mnemosyne Supplements|issue=407|publisher=Brill|location=Leiden; Boston|language=en}} * {{Cite journal|last1=Chatelard|first1=Aude|last2=Stevens|first2=Anne|year=2016|title=Women as Legal Minors and Their Citizenship in Republican Rome|journal=Clio: Women, Gender, History|url=https://www.jstor.org/stable/26242541|issue=43|language=en|issn=2554-3822|jstor=26242541|pages=24–47}} * {{Cite book|last=Conant|first=Jonathan|title=Staying Roman: Conquest and Identity in Africa and the Mediterranean, 439–700|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2012|language=en|url=https://www.cambridge.org/core/books/staying-roman/C3C93E5592A6765714E7C6CB922A3557|isbn=978-113904810-1}} * {{Cite book|author=Tim J. Cornell|title=The Beginnings of Rome: Italy and Rome from the Bronze Age to the Punic Wars (c. 1000–264 BC)|year=1995|publisher=Routledge|language=en|url=https://books.google.al/books?Id=UgoOD2XDpzlC|location=Londër|isbn=978-0-415-01595-0}} * {{Cite book|author=Pietro Marcellino Corradini|others=Giseppe Rocco Volpi|year=1704|url=https://books.google.al/books?id=PXFUAAAAYAAJ|title=Vetus Latium Profanum et Sacrum|volume=1–2|location=Romë|publisher=Per Franciscum Gonzagam|language=la}} * {{cite conference|last=Dasen|first=Véronique|title=Hoops and Coming of Age in Greek and Roman Antiquity|conference=8th International Toy Research Association World Conference|url=https://hal-univ-paris13.archives-ouvertes.fr/hal-02170802|date=11 korrik 2018|language=en|location=Paris, FR}} * {{Cite book|last1=Dillon|first1=Matthew|last2=Garland|first2=Lynda|title=Ancient Rome: From the Early Republic to the Assassination of Julius Caesar|year=2005|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-041522458-1}} * {{Cite book|last=Dolganov|first=Anna|chapter=Documenting Roman Citizenship|url=https://www.academia.edu/40437977|editor-last1=Ando|editor-first1=Clifford|editor-last2=Lavan|editor-first2=M.|year=2021|title=Imperial and Local Citizenship in the Long Second Century|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|pages=185–228}} * {{Cite book|last=Duncan-Jones|first=Richard|year=1974|title=The Economy of the Roman Empire|url=https://archive.org/details/economyofromanem0000dunc_f3v6|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=0-521-20165-9}} * {{Cite book|author1=Werner Eck|author2=M. M. Roxan|chapter=Two New Military Diplomas|url=https://books.google.al/books?id=jJMaAAAAYAAJ|editor1=Regula Frei-Stolba|editor2=Michael Alexander Speidel|title=Römische Inschriften–Neufunde, Neulesungen und Neuinterpretationen. Festschrift für Hans Lieb zum 65. Geburtstag dergebracht von seinen freunden und Kollegen|year=1995|publisher=F. Reinhardt|language=en, de, fr, it|isbn=978-3-72450893-9|pages=55–99}} * {{Cite book|author=Victor Ehrenberg|title=Society and Civilization in Greece and Rome|url=https://books.google.al/books?id=F0liAAAAMAAJ|publisher=Oberlin College|language=en|year=1964|isbn=978-067481510-0}} * {{Cite book|editor=Andrew Erskine|title=A Companion to Ancient History|publisher=John Wiley & Sons|language=en|year=2012|isbn=978-1-118-58153-7}} * {{Cite book|last=Evans|first=Judith Grubbs|url=http://worldcat.org/oclc/891208950|title=Women and the Law in the Roman Empire: A Sourcebook on Marriage, Divorce and Widowhood|year=2002|publisher=Routledge Taylor & Francis Group|language=en|oclc=891208950|isbn=0-415-15240-2}} * {{Cite book|author-last=Fox|author-first=Robin Lane|title=The Classical World: An Epic History From Homer to Hadrian|url=https://archive.org/details/classicalworldep00lane|publisher=Basic Books|year=2006|language=en}} * {{Cite book|author=Pietro De Francisci|title=Sintesi storica del diritto romano|publisher=Roma|year=1968|language=it}} * {{Cite book|author=Jean-Claude Fredouille|title=Dictionaire de la civilisation romaine|year=1986|publisher=Larousse|language=fr|location=Paris}} * {{Cite book|author=Emilio Gabba|display-authors=et al.|title=Introduzione alla storia di Roma|year=1999|publisher=LED|location=Milano|isbn=88-7916-113-X|language=it}} * {{Cite book|author-last=Gardner|author-first=Jane|year=1993|title=Being a Roman Citizen|url=https://archive.org/details/beingromancitize0000gard|location=Londër|publisher=Routledge|language=en}} * {{Cite web|last=Gentile|first=Antonio|date=26 prill 2019|title=Le strade portano tutte a Roma Capitale: "Caput Mundi"|url=https://www.ilpopolo.news/le-strade-portano-tutte-a-roma-capitale-caput-mundi/|access-date=20 maj 2023|website=IL POPOLO|language=it-IT}} * {{Cite book|author=Andrea Giardina|title=L'uomo romano|year=1993|publisher=Economica Laterza|language=it}} * {{Cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-the-decline-and-fall-of-the-roman-empire/741B385CB8EEA8A14163430E872EDF34|volume=4|year=2015|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113933357-3}} * {{Cite journal|last=Gillett|first=Andrew|title=Rome, Ravenna and the Last Western Emperors|url=https://www.jstor.org/stable/40311008|journal=Papers of the British School at Rome|publisher=British School at Rome|year=2001|volume=69|issue=69|language=en|doi=10.1017/S0068246200001781|jstor=40311008|pages=131–167}} * {{Cite book|author1=Marcel Le Glay|author2=Jean-Louis Voisin|author3=Yann Le Bohec|url=https://books.google.al/books?id=p4fVAAAACAAJ|title=Storia romana|year=2002|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1508779-9}} * {{Cite book|author=Michael Grant|title=History of Rome|publisher=Scribner’s|year=1978|url=https://books.google.al/books?id=rF07AAAAMAAJ|language=en|isbn=978-068415986-7}} * {{Cite book|author=Erich S. Gruen|volume=1|title=The Hellenistic World and the Coming of Rome|publisher=University of California Press|year=1986|language=en}} * {{Cite book|first1=John F.|last1=Haldon|first2=Hugh N.|last2=Kennedy|chapter=Regional Identities and Military Power: Byzantium and Islam, ca. 600–750|title=Visions of Community in the Post-Roman World: The West, Byzantium and the Islamic World, 300–1100|editor1=Walter Pohl|editor2=Clemens Gantner|editor3=Richard Payne|publisher=Ashgate|language=en|year=2012|pages=317–353}} * {{Cite book|editor1=Inge Lyse Hansen|editor2=Richard Hodges|year=2022|url=https://books.google.al/books?id=yTRREAAAQBAJ|title=Roman Butrint: An Assessment|publisher=Oxbow Books|language=en|isbn=978-1-78925-829-5}} * {{Cite book|last=Hassall|first=Mark|year=1987|chapter=Romans and non-Romans|editor-first=J.|editor-last=Wacher|title=The Roman World|volume=II|language=en}} * {{cite book|editor-last=Harvey|editor-first=Brian K.|year=2016|title=Daily Life in Ancient Rome: A Sourcebook|publisher=Focus Books (Hackett Publishing Company)|language=en|place=Indianapolis, IN|oclc=924682988|isbn=978-1-58510-795-7}} * {{Cite book|author=Peter Heather|title=The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians|url=https://archive.org/details/fallofromanempir0000heat|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2006|language=en}} * {{Cite book|author1=Peregrine Horden|author2=Nicholas Purcell|year=2000|url=https://books.google.al/books?id=R8GhRYNrkzYC|title=The Corrupting Sea: A Study of Mediterranean History|publisher=Wiley-Blackwell|language=en|isbn=978-063121890-6}} * {{Cite book|author=Karl-J. Hölkeskamp|title=Reconstructing the Roman Republic: An Ancient Political Culture and Modern Research|publisher=Princeton University Press|year=2010|language=en}} * {{Cite book|author-last=Howarth|author-first=Randal S.|year=2006|title=The Origins of Roman Citizenship|location=Leviston, NJ|publisher=Edwin Mellen Press|language=en}} * {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=Il Tramonto del Mondo Antico|location=Bari|publisher=Casa Editrice Giuseppe Laterza & Figli|year=1972|language=it|id=CL 20-0462-3}} (titulli origjinal i veprës {{Cite book|author=Arnold H. M. Jones|title=The Decline of the Ancient World|publisher=Lonmans, Green and Co. Ltd|location=Londër|year=1966|language=en}} * {{Cite book|author=Athanasius Kircher|publisher=Apud Joannem Janssonium à Waesberge, & haeredes Elizei Weyerstraet|url=https://books.google.al/books?id=N5Moo_8gG8YC|title=Latium: Id est, Nova e parallela Latii tum veteris tum novi descriptio. Qua quaecunque vel natura, vel veterum Romanorum ingenium admiranda effecit, geografico-historico-physico ratiocino, juxta rerum gestarum, temporumque seriem exponitur e enucleatur|language=la|year=1671}} * {{Cite book|author=Robert C. Knapp|title=Invisible Romans' Profile|year=2011|url=https://books.google.al/books?id=OZM0yvBjMcYC&lpg=PP1&pg=PA5|chapter=1. In the Middle: Ordinary Men|publisher=Harvard University Press|language=en|isbn=978-0-674-06199-6|pages=5-52}} * {{Cite journal|last=Koch|first=John|title=Tartessian: Celtic from the Southwest at the Dawn of History in Acta Palaeohispanica X Palaeohispanica 9 (2009)|journal=Palaeohispánica: Revista Sobre Lenguas y Culturas de la Hispania Antigua|publisher=Palaeohispanica|year=2009|url=http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/29/54/26koch.pdf|pages=339–351|language=en|issn=1578-5386|url-status=live|archive-date=23 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100623034727/http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/29/54/26koch.pdf}} * {{Cite book|author=Peter Lampe|title=Christians at Rome in the First Two Centuries: From Paul to Valentinus|year=2006|publisher=Continuum International Publishing Group|language=en|ISBN=0-8264-8102-7}} * {{cite book|last=Laurence|first=Ray|year=2009|title=Roman Passions: A History of Pleasure in Imperial Rome|location=Londër, MB|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|language=en|isbn=978-1-4411-0339-0|oclc=1027148260}} * {{Cite book|last=Lee|first=A.|title=From Rome to Byzantium AD 363 to 565: The Transformation of Ancient Rome|url=https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt1g0b1z1|year=2013|publisher=Edinburgh University Press|jstor=10.3366/j.ctt1g0b1z1|language=en|isbn=978-074862790-5}} * {{Cite encyclopedia|author1=Charlton T. Lewis|title=contŭbernālis, cōnūbĭum|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:alphabetic+letter=C:entry+group=101:entry=conubium|author2=Charles Short|year=1879|encyclopedia=A Latin Dictionary|via=Perseus.tufts.edu|publisher=Claredon Press|language=en|access-date=3 prill 2024}} * {{Cite journal|last=Martin|first=Jochen|year=1995|title=The Roman Empire: Domination and Integration|url=https://www.jstor.org/stable/40751853|journal=Journal of Institutional and Theoretical Economics (JITE) / Zeitschrift für die gesamte Staatswissenschaft|volume=151|issue=4|jstor=40751853|issn=0932-4569|language=en, de|pages=714–724}} * {{Cite book|author=Ralph W. Mathisen|title=Ancient Roman Civilization: History and Sources, 753 BCE to 640 CE|url=https://books.google.al/books?id=UYT1twEACAAJ|year=2019|publisher=[[Oxford University Press]]|language=en|isbn=978-0-19-084960-3|location=[[Nju Jork Siti]], [[Nju Jork]]|oclc=1038024098}} * Mattern, Susan. ''Rome and the enemy: imperial strategy in the principate''. University of California Press. San Francisco, 2002 {{ISBN|0520236831}} * {{Cite book|author1=John P. McKay|author2=Bennett D. Hill|author3=John Buckler|url=https://books.google.al/books?id=epbtAAAAMAAJ|title=A History of Western Society|year=2006|publisher=Houghton Mifflin|language=en|isbn=978-061852266-8}} * {{Cite book|author=Charles Merivale|year=1880|publisher=Harper & Brothers|language=en|url=https://archive.org/details/ageneralhistory18unkngoog/page/n53/|title=A General History of Rome: From the Foundation of the City to the Fall of Augustulus, B.C. 753 – A.D. 476|location=Nju Jork}} * {{Cite book|author=Fergus Millar|chapter=The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.|title=Rome, the Greek World, and the East: The Roman Republic and the Augustan Revolution|url=https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill|publisher=University of North Carolina Press|year=2002|language=en|pages=[https://archive.org/details/romegreekworldea0002mill/page/136 136]-138}} * Miller, J. Innes. ''The Cinnamon Route in the Spice Trade of the Roman Empire''. University Press. Oxford, 1996 {{ISBN|0-19-814264-1}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2023|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The History of Rome: From the Foundation of the City to the Rule of Julius Caesar|publisher=DigiCat|translator=William Purdie Dickson|language=en}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2016|url=https://books.google.com/books?id=SpguEQAAQBAJ|title=L’Impero di Roma|publisher=Il Saggiatore|editor=Antonio G. Quattrini|language=it|isbn=978-88-6576543-2}} * {{Cite book|author=Theodor Mommsen|author-link=Theodor Mommsen|year=2018|url=https://books.google.com/books?id=o0_mEAAAQBAJ|title=The Provinces of the Roman Epire (Illustrated Edition)|publisher=Musaicum Books|translator=William Purdie Dickson|language=en|isbn=978-80-272-4412-6}} * Muhlberger, S., ''The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452'' (Leeds, 1990). * {{Cite book|last=Murphy|first=Trevor|title=Pliny the Elder's Natural History: the Empire in the Encyclopedia|url=https://archive.org/details/plinyeldersnatur0000murp|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2004|language=en|isbn=0-19-926288-8}} * {{Cite book|author-last=Nicolet|author-first=Claude|year=1980|title=The World of the Citizen In Republican Rome|location=Berkelej|publisher=University of California Press|language=en}} * {{Cite book|author=John Nicols|title=Civic Patronage in the Roman Empire|year=2014|url=https://books.google.al/books?id=TqBgAgAAQBAJ&lpg=PR1&pg=PA21|chapter=2. Civic Patronage in the Late Republic – 3. Augustus and Civic Patronage|publisher=Brill|language=en|location=Leiden|oclc=869672373|isbn=978-90-04-26171-6|pages=21–124}} * {{Cite book|last=Nelson|first=Eric|year=2001|title=The Complete Idiot's Guide to the Roman Empire|url=https://archive.org/details/completeidiotsgu0000nels_z7e5|publisher=Alpha Books|language=en|ISBN=0-02-864151-5}} * {{Cite book|author=Ugo Enrico Paoli|title=Vita romana|publisher=Oscar Mondadori|year=2005|language=it}} * {{Cite book|last1=Pharr|first1=Clyde|last2=Johnson|first2=Allan Chester|title=Ancient Roman Statutes: Translation, With Introduction, Commentary, Glossary, and Index|last3=Coleman-Norton|first3=Paul Robinson|last4=Bourne|first4=Frank Carde|publisher=Yale University Press|url=https://avalon.law.yale.edu/ancient/twelve_tables.asp|access-date=3 tetor 2022|via=avalon.law.yale.edu|language=en}} * {{Cite book|author=Gabriella Poma|title=Le istituzioni politiche del mondo romano|year=2009|url=https://books.google.al/books?id=nLUuAQAAIAAJ|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-1513430-1}} * {{Cite book|author1=David Stone Potter|author2=D. J. Mattingly|year=1999|title=Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire|url=https://archive.org/details/lifedeathenterta0000unse|publisher=University of Michigan Press|language=en|ISBN=0-472-08568-9}} * {{Cite book|editor1=Anders Holm Rasmussen|editor2=Susanne William Rasmussen|url=https://books.google.al/books?id=WnUWAQAAMAAJ|title=Religion and Society: Rituals, Resources and Identity in the Ancient Graeco-Roman World: the BOMOS-conferences 2002-2005|year=2008|publisher=Quasar|language=en|isbn=978-88-7140371-7}} * {{Cite book|author-last=Renz|author-first=Annemarie|year=2023|title=Civitas Romana. Das Römische Bürgerrecht und die Römischen Bürgerrechte von 500 v. Chr. bis 500 n. Chr.|trans-title=Civitas Romana. Ligji civil romak dhe të drejtat civile romake nga 500 p.e.s. deri në 500 të e.s.|location=Baden-Baden|publisher=Nomos|language=de|ISBN=978-3-7560-1126-1}} * {{Cite book|editor=L. D. Reynolds|title=Texts and Transmission: A Survey of the Latin Classics|location=Oksford|publisher=Clarendon Press|year=1983|language=en}} * {{Cite book|author=Claudio Rendina|title=Roma ieri, oggi e domani|year=2007|publisher=Newton Compton Editori|location=Roma|ISBN=978-88-541-1025-0|language=it}} * {{Cite journal|author1=James W. Ring|journal=American Journal of Archaeology|title=Windows, Baths and Solar Energy in the Roman Empire|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1996-10_100_4/page/716|volume=100|language=en|year=1996|pages=717–724}} * Roth, Jonathan. ''The logistics of the Roman Army at war (264 B.C. – A.D. 235)''. Köln : Brill, 1998 (Columbia studies in the classical tradition; Vol. 23) {{ISBN|90-04-11271-5}} * {{Cite book|author=Bernardo Santalucia|title=Studi di diritto penale romano|year=1994|url=https://books.google.it/books?id=KWLpABipSPsC|language=it|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Roma|isbn=88-7062-864-7}} * {{Cite book|last=Salzman|first=Michele R.|title=The Falls of Rome. Crises, Resilience, and Resurgence in Late Antiquity|url=https://www.cambridge.org/core/books/falls-of-rome/3745CA2DE407FA2A894383A94C723103|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2021|language=en|isbn=978-131627592-4}} * {{Cite book|author1=Walter Scheidel|author2=Ian Morris|author3=Richard P. Saller|url=https://www.vlebooks.com/vleweb/product/openreader?id=none&isbn=9781139054140|title=The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World|year=2013|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113905414-0|oclc=1277066427|access-date=7 qershor 2022|page=18}} * {{Cite book|author=Aldo Schiavone|title=Ius: l’invenzione del diritto in Occidente|year=2005|url=https://books.google.al/books?id=IsigAAAACAAJ|language=it|publisher=Giulio Einaudi|isbn=978-88-06-16893-3}} * {{Cite book|author=Christopher John Smith|title=The Roman Clan: The Gens from Ancient Ideology to Modern Anthropology|url=https://books.google.al/books?id=3vMI3hZLvzoC|year=2006|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|isbn=978-113945087-4}} * {{Cite book|author=Christopher John Smith|title=Early Rome and Latium. Economy and Society, c. 1000 – 500 BC|url=https://books.google.al/books?id=4lxE0AEACAAJ|series=Oxford Classical Monographs|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2023|language=en|isbn=978-138300576-9}} * {{cite book|author=Tina Squadrilli|title=Vicende e monumenti di Roma|publisher=Staderini|year=1961|language=it}} * {{Cite book|last=Stearns|first=Peter N.|title=The Encyclopedia of World History|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo00stea|publisher=Houghton Mifflin|year=2001|language=en|ISBN=0-395-65237-5}} * {{Cite journal|author=Rein Taagepera|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|url=https://www.jstor.org/stable/1170959|year=1979|journal=Social Science History|doi=10.2307/1170959|publisher=Duke University Press|volume=3|issue=3/4|language=en|page=124–126}} * {{cite web|author1=R. Talbert|author2=M. E. Downs|author3=M. Joann McDaniel|url=http://pleiades.stoa.org/places/1043|title=Places: 1043 (Internum Mare)|author4=B. Z. Lund|author5=T. Elliott|author6=S. Gillies|language=en|publisher=Pleiades}} * {{cite book|last=Tellegen-Couperus|first=Olga|title=Short History of Roman Law|url=https://archive.org/details/shorthistoryofro0000tell|publisher=Routledge|year=1993|language=en|isbn=0-415-07251-4}} * {{Cite book|author=A. Tighe|title=The Development of the Roman Constitution|publisher=D. Apple & Co.|year=1886|language=en}} * {{Cite book|author1=Allen Mason Ward|author2=Fritz Moritz Heichelheim|author3=Cedric A. Yeo|url=https://books.google.al/books?id=44cNAQAAMAAJ|title=A History of the Roman People|year=2003|publisher=Prentice Hall|language=en|isbn=978-013038480-5}} * {{Cite book|author=Bryan Ward-Perkins|title=The Fall of Rome: And the End of Civilization|url=https://archive.org/details/fallofromeendofc0000brya|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2005|language=en|ISBN=0-19-280728-5}} * {{Cite book|author=T. P. Wiseman|title=Remus: A Roman Myth|url=https://archive.org/details/remusromanmyth0000wise|year=1995|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}} * {{Cite book|author=Giseppe Rocco Volpi|others=Pietro Marcellino Corradini|year=1732|url=https://books.google.al/books?id=EifXd_L2ligC|title=Vetus Latium Profanum et Sacrum|volume=3|location=Romë|publisher=Excudebat Josephus Cominus|language=la}} {{Refend}} ==Lidhje të jashtme== * {{cite web|last=Just|first=Felix|title=Social Aspects of Pauline World|language=en|url=http://catholic-reBibliografia.org/Bible/Social_Aspects.htm|work=Catholic ReBibliografia for Bible, Liturgy, Art, and Theology}}{{Lidhje e vdekur}} * {{Cite web|title=Antigua Roma|work=Artehistoria.com|language=es|url-status=dead|url=http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/contextos/cont3.htm|archive-date=3 mars 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080303132332/http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/contextos/cont3.htm}} * {{Cite web|title=Historia de Roma|work=Historicodigital.com|date=19 shtator 2008|language=en|url=http://www.historicodigital.com/historia-de-roma/|url-status=dead|archive-date=19 shtator 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080919220823/http://www.historicodigital.com/historia-de-roma}} {{DEFAULTSORT:Shtetësia Romake}} [[Kategoria:Status shoqëror]] [[Kategoria:Ligji romak]] [[Kategoria:Historia e shtetësisë]] [[Kategoria:Qeveria e Romës së lashtë]] kghcdnd03of2s0g7cn16520m0quk4oc Diskutim:Viktor Gyökeres/Arkivi 1 1 393722 3002643 2915039 2026-06-28T04:23:46Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Viktor Gyökeres]] 3002643 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Viktor Gyökeres]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2838920 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211020083224/https://www.brightonandhovealbion.com/news/1850663/viktor-gyokeres-heads-to-swansea-on-loan për lidhjen https://www.brightonandhovealbion.com/news/1850663/viktor-gyokeres-heads-to-swansea-on-loan. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 21 shtator 2025 16:34 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Viktor Gyökeres]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2867512 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230124224346/https://www.fcstpauli.com/en/matches/2019-2020-1-dsc-arminia-bielefeld-vs-fc-st-pauli/ për lidhjen https://www.fcstpauli.com/en/matches/2019-2020-1-dsc-arminia-bielefeld-vs-fc-st-pauli/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230124224341/https://www.fcstpauli.com/en/matches/2019-2020-8-fc-st-pauli-vs-sv-sandhausen/ për lidhjen https://www.fcstpauli.com/en/matches/2019-2020-8-fc-st-pauli-vs-sv-sandhausen/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.publico.pt/2025/05/10/desporto/noticia/benficasporting-campeonato-decidese-luz-213264. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://observador.pt/2025/07/06/arsenal-faz-segunda-proposta-sporting-recusa-mas-gyokeres-ja-nao-volta-a-lisboa-com-uma-duvida-por-resolver/100-milhoes-por-gyokeres-caso-agente-faca-uso-de-clausula-saiba-qual. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 31 tetor 2025 17:13 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Viktor Gyökeres]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2879579 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://ifbp.se/forening/seriesegern-sakrad-after-gyokeres-avskedsshow/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://observador.pt/2024/06/25/nao-nao-era-por-hannibal-lecter-gyokeres-explica-mascara-nos-festejos-que-e-de-un-vilao-da-trilogia-do-cavaleiro-das-trevas/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 dhjetor 2025 16:26 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Viktor Gyökeres]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2888894 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250312164434/https://somosfanaticos.fans/pt/sporting/sporting-gyokeres-recuperado-e-hjulmand-esperado-para-a-rececao-ao-estoril-na-liga-portugal për lidhjen https://somosfanaticos.fans/pt/sporting/sporting-gyokeres-recuperado-e-hjulmand-esperado-para-a-rececao-ao-estoril-na-liga-portugal. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 12 janar 2026 02:45 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Viktor Gyökeres]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2908568 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240311152408/https://rr.sapo.pt/video/bola-branca/2024/03/06/na-pegada-de-gyokeres-em-estocolmo/380020/ për lidhjen https://rr.sapo.pt/video/bola-branca/2024/03/06/na-pegada-de-gyokeres-em-estocolmo/380020/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 10 mars 2026 19:01 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Viktor Gyökeres]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2996434 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190727190224/https://www.sussexexpress.co.uk/sport/football/albion/brighton-knocked-out-of-carabao-cup-by-late-southampton-goal-1-8617070 për lidhjen https://www.sussexexpress.co.uk/sport/football/albion/brighton-knocked-out-of-carabao-cup-by-late-southampton-goal-1-8617070. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 qershor 2026 21:40 (CEST) 7znayytiuce65ztuvri2o9gmt3hdk9y Wile E. Coyote dhe Zogu Vrapues 0 395984 3002598 2939009 2026-06-28T04:01:19Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002598 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | multiple = yes | series = [[Looney Tunes]]/[[Merrie Melodies]] | first = ''[[Fast and Furry-ous]]'' (17 shtator 1949) | voice = '''Wile E. Coyote''':<br>[[Mel Blanc]] (1949–1989)<br>[[Joe Alaskey]] (1990–2001)<br>[[Bob Bergen]] (1997–1998)<br>[[Dee Bradley Baker]] (2003)<br>[[Maurice LaMarche]] (2008)<br>[[James Arnold Taylor]] (2014)<br>[[J. P. Karliak]] (2015–2020)<br>[[Eric Bauza]] (2018, 2026)<br>[[Keith Ferguson (voice actor)|Keith Ferguson]] (2022–tani)<br>'''Zogu Vrapues''':<br>[[Paul Julian (artist)|Paul Julian]] (regjistrime arkivore; 1949–tani)<br>[[Mel Blanc]] (1964, 1973–1974, 1978)<br>[[Jeff Bergman]] (1990)<br>[[Joe Alaskey]] (2008)<br>Eric Bauza (2018, 2023) | creator = [[Chuck Jones]]<br>[[Michael Maltese]] | species = Wile E. Coyote: [[Kojota]]<br>Zogu Vrapues [[Greater roadrunner]] | gender = Meshkuj (të dy) }} '''Wile E. Coyote''' dhe '''Zogu Vrapues''' janë personazhe vizatimorë nga seria e filmave vizatimorë të animuar ''[[Looney Tunes]]'' dhe ''[[Merrie Melodies]]'', të cilët u shfaqën për herë të parë në vitin 1949 në filmin e shkurtër teatral ''[[Fast and Furry-ous]]''. Në secilin film, kojoti dinak dhe vazhdimisht i uritur përpiqet vazhdimisht ta kapë dhe ta hajë zogun vrapues, por është humoristikisht i pasuksesshëm.<ref>{{cite book|last1=Lenburg|first1=Jeff|title=The Encyclopedia of Animated Cartoons|date=1999|publisher=Checkmark Books|language=en|isbn=0-8160-3831-7|pages=128–129|url=https://archive.org/details/isbn_9780816038312/page/128/mode/2up|access-date=6 qershor 2020}}</ref> Në vend që të përdorë instinktin shtazor, kojoti përdor skema dhe pajisje absurde komplekse për të kapur prenë e tij. Ato kthehen në një kthesë komike, me kojotin që lëndohet gjithmonë në mënyrë të pahijshme. Shumë nga artikujt për këto pajisje porositen me postë nga Acme Corporation dhe kompani të tjera. ''[[TV Guide]]'' përfshiu Wile E. Coyote në listën e vitit 2013 të "60 Zuzarë më të Këqij të të Gjitha Kohërave".<ref>Bretts, Bruce, Roush, Matt, (March 25, 2013). "Baddies to the Bone: The 60 nastiest villains of all time." ''[[TV Guide]]''. pp. 14−15.</ref> Personazhet u krijuan për [[Warner Bros.]] në vitin 1948 nga [[Chuck Jones]] dhe shkrimtari [[Michael Maltese]], me Maltese që vendosi gjithashtu modelin për aventurat e tyre. Personazhet luajnë në një seri të gjatë filmash të shkurtër vizatimorë teatrale (16 të parët e të cilëve u shkruan nga Maltese) dhe herë pas here filma vizatimorë të bërë për televizion. Fillimisht të menduar për të paroditur personazhe vizatimorë ndjekës si ''[[Tomi dhe Xherri]]'',<ref>{{cite book|last=Schneider|first=Steve|title=That's All Folks!: The Art of Warner Bros. Animation|year=1988|publisher=Henry Holt and Company|publication-place=New York, New York|language=en|page=222}}</ref> ata u bënë të njohur më vete. Deri në vitin 2014, ishin bërë 49 filma vizatimorë me personazhet (përfshirë katër filma të shkurtër [[CGI]]), shumica nga Jones. ==Historia== ===Koncepti=== Jones e bazoi kojotin në librin e [[Mark Twain]] ''[[Roughing It]]'',<ref name="Collins1989">{{cite news|last=Collins|first=Glen|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE0DB1E3CF934A35752C1A96F948260|title=Chuck Jones on Life and Daffy Duck|newspaper=The New York Times|date=7 nëntor 1989|access-date=18 shtator 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230428154218/https://www.nytimes.com/1989/11/07/movies/chuck-jones-on-life-and-daffy-duck.html|archive-date=28 prill 2023|url-status=live}}</ref> në të cilin Twain e përshkroi kojotin si "një skelet të gjatë, të hollë, të sëmurë dhe me pamje të mjerueshme" që është "një alegori e gjallë dhe që merr frymë e Want. Ai është gjithmonë i uritur". Jones tha se krijoi karikaturat Wile E. Coyote-Road Runner si një parodi të karikaturave tradicionale "mace dhe mi" siç janë ''[[Tomi dhe Xherri]]''.<ref name="Barrier">{{cite book|title=Hollywood Cartoons: American Animation in Its Golden Age|last=Barrier|first=Michael|date=6 nëntor 2003|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-516729-0|page=672}}</ref> Ai gjithashtu citon adaptimin e vitit 1941 të [[Frank Tashlin]] të ''[[The Fox and the Grapes]]'' si frymëzim për shkak të përdorimit të shakave të errëta.<ref>{{cite book|last=Maltin|first=Leonard|title=Of Mice and Magic: A History of American Animated Cartoons|url=https://archive.org/details/ofmicemagichisto0000malt|publisher=[[New American Library]]|year=1980|language=en|isbn=9780452259935|page=[https://archive.org/details/ofmicemagichisto0000malt/page/214 214]|chapter=Columbia: Charles Mintz and Screen Gems}}</ref> Jones e modeloi pamjen e kojotit sipas kolegut të tij animator [[Ken Harris]].<ref>{{cite news|title=Richard Williams: the master animator|work=The Guardian|date=19 prill 2013|author=Wroe, Nicholas|url=https://www.theguardian.com/film/2013/apr/19/richard-williams-master-animation|access-date=2013-04-26|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112015936/http://www.theguardian.com/film/2013/apr/19/richard-williams-master-animation|archive-date=2020-11-12|url-status=live}}</ref> Në serialin kryesor, Wile E. nuk flet, por portretizohet si një personazh memec që komunikon duke përdorur shenja. Megjithatë, ai flet në disa filma vizatimorë; kur flet, ai ka një theks të dukshëm amerikan të klasës së lartë dhe shpesh e quan veten gjeni ose super-gjeni. Filmi i shkurtër i vitit 1965, ''[[Zip Zip Hooray!]]'', është paraqitja e tij e parë si folës, në të cilin ai shpjegon dëshirën e tij për të ngrënë Zogun Vrapues, dhe në një film tjetër të shkurtër të vitit 1965, ''[[Road Runner a Go-Go]]'', ai shpjegon se si i vendos kamerat e tij në shkretëtirë. Ai flet gjithashtu në katër filmat e parë vizatimorë ku përballet me [[Bugs Bunny]]—''[[Operation: Rabbit]]'', ''[[To Hare is Human]]'', ''[[Rabbit's Feat]]'', dhe ''[[Compressed Hare]]''.<ref>{{cite news|last=Flint|first=Peter|date=11 korrik 1989|title=Mel Blanc, Who Provided Voices For 3,000 Cartoons, Is Dead at 81|url=https://www.nytimes.com/1989/07/11/obituaries/mel-blanc-who-provided-voices-for-3000-cartoons-is-dead-at-81.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719084451/https://www.nytimes.com/1989/07/11/obituaries/mel-blanc-who-provided-voices-for-3000-cartoons-is-dead-at-81.html|archive-date=19 korrik 2018|access-date=1 dhjetor 2007|newspaper=The New York Times|language=en}}</ref> ===Peizazhi=== Peizazhi i shkretëtirës në tre filmat e parë vizatimorë, ''[[Fast and Furry-ous]]'' (1949), ''[[Beep, Beep (film)|Beep, Beep]]'' (1952), dhe ''[[Going! Going! Gosh!]]'' (gjithashtu 1952), u krijua nga [[Robert Gribbroek]] dhe ishte mjaft realist. Në shumicën e filmave vizatimorë të mëvonshëm, peizazhi u krijua nga [[Maurice Noble]] dhe ishte shumë më abstrakt, veçanërisht pas vitit 1955. Ai bazohet në shkretëtirat e [[Shtetet e Bashkuara Jugperëndimore|Shteteve të Bashkuara Jugperëndimore]]. ===Ligje dhe rregulla=== Në librin e tij ''Chuck Amuck: The Life and Times of an Animated Cartoonist'',<ref>{{cite book|last=Jones|first=Chuck|title=Chuck Amuck: The Life and Times Of An Animated Cartoonist|url=https://archive.org/details/chuckamucklifeti0000chuc|publisher=Farrar, Straus and Giroux|year=1999|language=en|isbn=978-0-374-52620-7}}</ref> Chuck Jones pohoi se ai dhe artistët pas karikaturave Road Runner dhe Wile E. Coyote i përmbaheshin disa rregullave të thjeshta, por të rrepta: # "Zogu Vrapues nuk mund ta dëmtojë Kojotin përveçse duke bërë 'Bip-Bip!'" # "Asnjë forcë e jashtme nuk mund ta dëmtojë Kojotin - vetëm paaftësia e tij ose dështimi i produkteve Acme." # "Kojoti mund të ndalet në çdo kohë - nëse nuk do të ishte fanatik. (Përsërit: 'Një fanatik është ai që dyfishon përpjekjet e tij kur ka harruar qëllimin e tij.' - [[George Santayana]])." # "Asnjë dialog, përveç 'Bip-Bip!'" # "Vrapuesi i Rrugës duhet të qëndrojë në rrugë - përndryshe, logjikisht, ai nuk do të quhej Vrapuesi i Rrugës." # "I gjithë veprimi duhet të kufizohet në mjedisin natyror të dy personazheve - shkretëtirën jugperëndimore të Amerikës." # "Të gjitha materialet, mjetet, armët ose komoditetet mekanike duhet të merren nga Korporata Acme." # "Sa herë që është e mundur, bëjeni [[graviteti]]n armikun më të madh të Kojotit." # "Kojoti është gjithmonë më i poshtëruar sesa i dëmtuar nga dështimet e tij." Këto rregulla nuk u ndoqën gjithmonë, dhe në një intervistë vite pasi u realizua seriali, Michael Maltese, shkrimtari kryesor i 16 karikaturave origjinale, deklaroi se nuk kishte dëgjuar kurrë për këto ose për ndonjë "rregull" dhe i hodhi poshtë ato si "vëzhgim pas prodhimit".<ref>{{cite web|last1=Barrett|first1=Rich|title=Chuck Jones' Rules for Writing Road Runner Cartoons|url=https://www.mentalfloss.com/article/62035/chuck-jones-rules-writing-road-runner-cartoons|publisher=Mental Floss|date=4 mars 2015|access-date=14 qershor 2025|language=en}}</ref> ===Running gags=== Në shumë nga filmat e shkurtër, një vizatim zakonisht fillon me Wile E. Coyote që ndjek Zogun Vrapues në një përpjekje të dëshpëruar për ta kapur atë, vetëm që Zogu Vrapues të largohet me shpejtësi marramendëse, për habinë e plotë të Coyote. Gjithashtu, shumica e filmave të shkurtër para vitit 1965 i caktojnë secilit personazh emra të rremë në latinisht, të tillë si "''Carnivorous Vulgaris''" për Coyote dhe "''Acceleratti Incredibilus''" për Zogun Vrapues, ashtu si disa filma të shkurtër nga viti 1979 deri në vitin 2000.<ref>{{cite web|url=http://home.ku.edu.tr/ffisunoglu/public_html/roadrunner%26coyote.htm|title=Road Runner and Coyote|website=Home.ku.edu.tr|access-date=27 tetor 2025|archive-date=29 nëntor 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129181015/http://home.ku.edu.tr/ffisunoglu/public_html/roadrunner%26coyote.htm|url-status=dead}}</ref> Një running gag e dukshme përfshin Coyote që bie nga shkëmbinjtë e lartë; pasi për një moment qëndron pezull në ajër, sikur rënia të vonohet derisa ai të kuptojë se nuk ka asgjë poshtë tij. Pjesa tjetër e skenës, e xhiruar nga një pamje e lartë, e tregon atë duke rënë në një kanion aq të thellë sa figura e tij humbet përfundimisht nga shikimi, me vetëm një shtresë të vogël pluhuri që tregon ndikimin e tij. Në vizatimet e Chuck Jones, Coyote zakonisht rrëzohet ose bie me fytyrë lart. Sidoqoftë, ai është më i animuar sesa në rëniet e tij të epokës [[DePatie-Freleng Enterprises|D-FE]], të cilat gjithmonë e tregojnë atë duke rënë me fytyrë përtokë dhe të ngurtë. Vizatimet e [[Format Films|Format Productions]] i zhvlerësojnë edhe më shumë rëniet duke e treguar kojotin tashmë pothuajse në fund kur fillon xhirimi nga lart. Coyote është dukshëm një artist i shkëlqyer, i aftë të pikturojë shpejt interpretime realiste të gjërave të tilla si tunelet dhe skenat buzë rrugës, në përpjekje të mëtejshme (dhe po aq të kota) për të mashtruar Zogun Vrapues. Përveç kësaj, një shaka tjetër e vazhdueshme përfshin kojotin duke u përpjekur, më kot, të mbrohet nga një shkëmb i madh që bie dhe është gati ta shtypë atë. ===Korporata Acme=== {{Kryesor|Korporata Acme}} Wile E. Coyote shpesh merr pajisje të ndryshme komplekse dhe qesharake nga një kompani porosish me postë, korporata fiktive Acme, të cilat ai shpreson se do ta ndihmojnë të kapë Zogun Vrapues. Pajisjet dështojnë gjithmonë në një mënyrë të pamundur dhe spektakolare. Në gusht, shtator dhe tetor 1982, ''[[National Lampoon (revistë)|National Lampoon]]'' publikoi një seri me tre pjesë që përshkruante padinë që Wile E. ngriti kundër Korporatës Acme për artikujt me defekte që i shitën gjatë ndjekjes së Zogut Vrapues. Edhe pse Zogu Vrapues u paraqit si dëshmitar për paditësin, Coyote përsëri e humbi gjyqin.<ref>{{cite web|date=13 dhjetor 2012|title=Link of the Day: Wile e. Coyote Sues the ACME Company|url=https://www.imao.us/2012/12/link-of-the-day-wile-e-coyote-sues-the-acme-company/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206215510/https://www.imao.us/2012/12/link-of-the-day-wile-e-coyote-sues-the-acme-company/|website=IMAO|archive-date=6 dhjetor 2020|access-date=4 gusht 2017|language=en}}</ref> == Referime == {{reflist}} {{Looney Tunes & Merrie Melodies}} [[Kategoria:Personazhe në Looney Tunes]] l2awbyf106dnang60y9m2wi93de9f7t Diskutim:Travestizmi (identiteti gjinor)/Arkivi 1 1 397234 3002640 2919530 2026-06-28T04:23:26Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Travestizmi (identiteti gjinor)]] 3002640 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Travestizmi (identiteti gjinor)]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2796783 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U zëvendësua lidhja e arkivit https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/ve5c6NmX7WQ me https://web.archive.org/web/20241203040637/https://www.youtube.com/watch?v=ve5c6NmX7WQ te lidhja https://www.youtube.com/watch?v=ve5c6NmX7WQ. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 11 maj 2025 22:25 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Travestizmi (identiteti gjinor)]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2819067 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210702030451/https://www.mpdefensa.gob.ar/sites/default/files/la_revolucion_de_las_mariposas.pdf për lidhjen https://www.mpdefensa.gob.ar/sites/default/files/la_revolucion_de_las_mariposas.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 korrik 2025 15:28 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Travestizmi (identiteti gjinor)]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2829467 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210609201451/https://chautabu.buenosaires.gob.ar/salud/info.php?id=63 për lidhjen https://chautabu.buenosaires.gob.ar/salud/info.php?id=63. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 shtator 2025 04:23 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Travestizmi (identiteti gjinor)]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2906570 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220920170855/https://tesisenred.net/bitstream/handle/10803/310618/mfgz1de1.pdf?sequence=1&isAllowed=y për lidhjen https://tesisenred.net/bitstream/handle/10803/310618/mfgz1de1.pdf?sequence=1&isAllowed=y. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 mars 2026 14:08 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Travestizmi (identiteti gjinor)]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2911053 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20231203103058/https://elpopular.uy/calles-de-montevideo-homenaje-a-personalidades-afrouruguayas-y-lgbtq/ për lidhjen https://elpopular.uy/calles-de-montevideo-homenaje-a-personalidades-afrouruguayas-y-lgbtq/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 19 mars 2026 10:15 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Travestizmi (identiteti gjinor)]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2996395 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210515210741/http://www.encontro2014.sp.anpuh.org/resources/anais/29/1405360254_ARQUIVO_AnnateresaFabris1.pdf për lidhjen http://www.encontro2014.sp.anpuh.org/resources/anais/29/1405360254_ARQUIVO_AnnateresaFabris1.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 qershor 2026 17:24 (CEST) hg7gqpz5d39sesgykhboxbx8y277ohr Diskutim:Ange-Yoan Bonny 1 398217 3002646 2997562 2026-06-28T04:24:16Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Ange-Yoan Bonny/Arkivi 1]] 3002646 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Ange-Yoan Bonny/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ange-Yoan Bonny]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2997400 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260508154708/https://www.fff.fr/equipe-nationale/joueur/10394-bonny-ange-yoan/fiche.html për lidhjen https://www.fff.fr/equipe-nationale/joueur/10394-bonny-ange-yoan/fiche.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 qershor 2026 18:39 (CEST) rmt4zxk8ippd91ofshiqvm7igtsqla3 Diskutim:Komuna e Tutinit 1 398360 3002553 2918659 2026-06-28T02:44:46Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002553 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Komuna e Tutinit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2918658 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240723204928/https://www.radiostoplus.com/odrzani-tutinski-knjizevni-susreti/ për lidhjen https://www.radiostoplus.com/odrzani-tutinski-knjizevni-susreti/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 prill 2026 01:01 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Komuna e Tutinit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002552 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250411105932/https://sandzakpress.net/arhiva/dzamija-u-delimedu-najvisa-u-evropi-i-medu-najvisim-dzamijama-na-svijetu/ për lidhjen https://sandzakpress.net/arhiva/dzamija-u-delimedu-najvisa-u-evropi-i-medu-najvisim-dzamijama-na-svijetu/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 04:44 (CEST) b26nwugdhfd6znvb9q6i0q3sm5bok3t Shtegu i hipive 0 400007 3002406 2984555 2026-06-27T21:20:43Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002406 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Hippie_trail.svg|parapamje|500px|Rrugët e Shtegut të Hipive]] '''Shtegu i hipive''' (në anglisht: ''Hippie trail'', i njohur edhe si ''overland'') ishte një itinerar për udhëtime tokësore i ndërmarrë shpesh nga anëtarët e nënkulturës [[Hippie|hipi]] dhe nga udhëtarë të tjerë nga mesi i viteve 1950 deri në fund të viteve 1970.<ref>{{Cite web |last=Ireland |first=Brian |title=Touch the Sky: the Hippie Trail and other forms of alternative tourism |url=http://history.research.southwales.ac.uk/events/2013/oct/11/touch-sky-hippie-trail-and-other-forms-alternative/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180607205600/http://history.research.southwales.ac.uk/events/2013/oct/11/touch-sky-hippie-trail-and-other-forms-alternative/ |archive-date=7 qershor 2018 |access-date=30 janar 2017 |language=en}}</ref> Shtegu niste nga [[Evropa]] dhe kalonte përmes [[Azia Jugperëndimore|Azisë Perëndimore]] dhe Jugore, duke përshkuar vende si [[Afganistani]], [[Pakistani]],<ref name="Independent">{{Cite news |date=5 nëntor 2011 |title=The Lonely Planet Journey: The Hippie Trail |work=Independent |url=https://www.independent.co.uk/travel/europe/the-lonely-planet-journey-the-hippie-trail-6257275.html |access-date=25 qershor 2020 |language=en}}</ref> [[India]], [[Nepali]], [[Sri Lanka]] dhe [[Bangladeshi]], për të përfunduar shpesh në [[Tajlanda|Tajlandë]]. Ai përbënte një formë të turizmit alternativ, ku një nga elementet kryesore ishte udhëtimi me harxhime sa më të pakta, me qëllim zgjatjen e kohës së qëndrimit larg shtëpisë. Termi "hipi" u përhap në mesin dhe fundin e viteve 1960; para tij, në fund të viteve 1950, përdorej termi "[[Beatnik|bitnik]]" (''beatnik''). Në çdo ndalesë kryesore të shtegut kishte hotele, restorante dhe kafene të përshtatura për perëndimorët. Këto ambiente shërbenin si pika takimi ku udhëtarët krijonin lidhje me njëri-tjetrin teksa ecnin drejt lindjes ose perëndimit. Ndryshe nga turistët tradicionalë, hipitë kishin prirjen të ndërvepronin shumë më tepër me popullsinë vendase.<ref name="richardgregory.org.uk">{{Cite web |title=A Brief History of the Hippie Trail |url=http://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728045152/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm |archive-date=28 korrik 2020 |access-date=8 maj 2015 |language=en}}</ref> Epoka e shtegut të hipive përfundoi në fund të viteve 1970, kryesisht si pasojë e [[Revolucioni Iranian|Revolucionit Iranian]] – i cili solli në pushtet një qeveri thellësisht anti-perëndimore – dhe [[Lufta Sovjeto-Afgane|pushtimit sovjetik të Afganistanit]], ngjarje që mbyllën rrugët e sigurta për udhëtarët perëndimorë.<ref name="richardgregory.org.uk" /><ref name="cnn">{{Cite news |title=The Hippie Trail: See how Lonely Planet was born |work=CNN |url=https://www.cnn.com/interactive/travel/hippie-trail-history-lonely-planet/ |access-date=14 maj 2022 |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Maclean |first=Rory |date=13 gusht 2007 |title=Legacy of the hippie trail |publisher=The Guardian |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2007/aug/13/legacyofthehippietrail |access-date=14 maj 2022 |language=en}}</ref> == Origjina dhe pararendësit == Rrënjët kulturore të shtegut shpesh gjurmohen te [[Beatnik|Brezi Bitnik]] dhe te romani ''[[Në rrugë (roman nga Jack Kerouac)|Në rrugë]]'' (''On the Road'') i [[Jack Kerouac]], i botuar në vitin 1957.<ref name="cnn" /> Një moment kyç u shënua në vitin 1962, kur poeti bitnik [[Allen Ginsberg]] u zhvendos në [[Varanasi]] për një periudhë të gjatë qëndrimi në Indi, duke përshkruar përvojën e tij në një sërë letrash dhe ditarësh që ndikuan ndjeshëm te brezi i ri perëndimor.<ref>{{Cite web |title=The 1970s Hippie Trail: drugs, danger, and a magical pudding shop in Asia |last=Day |first=Meagan |date=20 tetor 2016 |url=https://timeline.com/hippie-trail-asia-drugs-55abce249d1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522162718/https://timeline.com/hippie-trail-asia-drugs-55abce249d1 |archive-date=22 maj 2023 |website=Timeline |language=en |access-date=14 maj 2022 |url-status=dead}}</ref> Pak vite më vonë, vizita e [[The Beatles]] në ashramin e [[Maharishi Mahesh Yogi]] në [[Rishikesh]] në vitin 1968 e ktheu vëmendjen mediatike perëndimore drejt spiritualitetit indian dhe i dha një shtysë të mëtejshme rrjedhës së udhëtarëve drejt lindjes.<ref name="cnn" /> Termi "Shtegu i hipive" filloi të përdorej gjerësisht nga mesi i viteve 1960, megjithëse shumë prej vetë udhëtarëve preferonin ta quanin veten "udhëtarë", "të çuditshëm" ose "tokësorë", për ta dalluar veten nga turistët e zakonshëm.<ref name="richardgregory.org.uk" /> Sipas studiuesve Sharif Gemie dhe Brian Ireland, periudha kryesore e shtegut shtrihet midis viteve 1957 dhe 1978.<ref name="GemieIreland">{{Cite book |last1=Gemie |first1=Sharif |last2=Ireland |first2=Brian |title=The Hippie Trail: A History |url=https://archive.org/details/hippietrailhisto0000gemi |publisher=Manchester University Press |year=2017 |isbn=978-1-5261-1462-4 |language=en}}</ref> == Rrugët == [[Skeda:Kabul-04-Touristen_beim_Schuhputzer-1976-gje.jpg|parapamje|250px|Vizitorë hipi në [[Kabuli|Kabul]], 1976]] Udhëtimet zakonisht fillonin nga qytetet kryesore të Evropës Perëndimore, si [[Londra]], [[Kopenhaga|Kopenhageni]], Berlini Perëndimor, [[Parisi]], [[Amsterdami]] ose [[Milano]]. Shumë udhëtarë nga Shtetet e Bashkuara fluturonin me [[Icelandic Airlines]] për në [[Luksemburgu (qyteti)|Luksemburg]]. Pothuajse të gjitha itineraret konvergonin në [[Stambolli|Stamboll]], ku më pas ndaheshin në drejtime të ndryshme. Rruga veriore zakonisht kalonte përmes [[Teherani|Teheranit]], [[Herat|Heratit]], [[Kandahar|Kandaharit]], [[Kabuli|Kabulit]], Peshauarit dhe [[Lahore|Lahorit]], përpara se të vazhdonte për në Indi, Nepal dhe Azinë Juglindore.<ref name="Independent" /> Një rrugë alternative niste nga [[Turqia]] dhe kalonte përmes [[Siria|Sirisë]], [[Jordania|Jordanisë]], [[Libani|Libanit]] dhe [[Iraku|Irakut]] drejt [[Irani|Iranit]] dhe [[Pakistani|Pakistanit]]. Pavarësisht zgjedhjes fillestare, shumica e udhëtarëve kalonin patjetër përmes [[Afganistani|Afganistanit]] dhe Qafës Khyber, duke përshkuar Peshauarin dhe [[Lahore|Lahorin]] në Pakistan,<ref name="Independent" /> për të kaluar më pas kufirin Pakistan-Indi në Ganda Singh Uala (ose më vonë në Uagah).{{Citation needed|date=gusht 2025}} Destinacionet e zakonshme në lindje përfshinin [[Delhi|Delhin]], [[Varanasi|Varanasin]] (i njohur atëherë si ''Benares''), [[Goa|Goan]], [[Mumbai|Bombein]], [[Çenai|Madrasin]], [[Kathmandu|Katmandunë]] dhe [[Bangkoku|Bangkokun]]. Në Katmandu ekziston ende një rrugë e quajtur ''Jhochhen Tole'', e cila mban nofkën "Rruga e të Çuditshmëve" (''Freak Street'') në përkujtim të mijëra hipive që kaluan andej.<ref name=":2">{{Cite web |last=Day |first=Meagan |date=20 tetor 2016 |title=The 1970s Hippie Trail: drugs, danger, and a magical pudding shop in Asia |url=https://timeline.com/hippie-trail-asia-drugs-55abce249d1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522162718/https://timeline.com/hippie-trail-asia-drugs-55abce249d1 |archive-date=22 maj 2023 |access-date=14 maj 2022 |website=Timeline |language=en}}</ref> Shpesh udhëtimet zgjateshin më tej drejt [[India e Jugut|Indisë jugore]], te plazhi Kovalam në [[Thiruvananthapuram|Trivandrum]] ([[Kerala]]) dhe në [[Sri Lanka]] (e quajtur asokohe Cejlon).{{Citation needed|date=gusht 2025}} Katmanduja shërbente shpesh si pika përfundimtare gjeografike e shtegut, pasi [[Tibeti]] ishte i ndaluar për vizitorët dhe udhëtimi tokësor përmes [[Birmania|Burmës]] (Mianmarit të sotëm) ishte i pamundur. India kishte vendosur kufizime të ashpra për udhëtimet drejt Burmës për shkak të përleshjeve të armatosura në rajon, ndërsa "Rruga Ledo" ishte lënë pas dore dhe pothuajse ishte gëlltitur nga xhungla. Megjithatë, disa udhëtarë fluturonin nga Katmanduja për në Bangkok dhe vazhdonin udhëtimin në [[Azia Juglindore|Azinë Juglindore]], në vende si [[Tajlanda|Tajlanda]], [[Malajzia|Malajzia]] dhe [[Indonezia|Indonezia]] (ku Bali ishte mjaft popullor). Nga Indonezia, ata mund të kalonin drejt [[Australia|Australisë]] me aeroplan ose anije. Kjo zgjeroi shtegun me një degë në Azinë Juglindore, e cila tërhiqte dhe shumë udhëtarë australianë e neozelandezë që e bënin të njëjtën rrugë në drejtim të kundërt, nga vendet e tyre drejt Londrës.<ref name="richardgregory.org.uk" /> Udhërrëfyesi i njohur i Tony Wheeler-it, i shkruar fillimisht për lexuesit australianë, e përshkruan këtë shteg në rend të kundërt: nisja nga Australia drejt Indonezisë, Malajzisë dhe Tajlandës, fluturimi nga Bangkoku në Katmandu (ose [[Kalkuta|Kalkutë]]) dhe më pas rrugëtimi tokësor drejt Indisë e së fundmi Evropës. Jashtë këtij itinerari kryesor, një tjetër destinacion që tërhoqi vëmendjen ishte [[:en:Essaouira|Essaouira]] në Marok, e cila u popullarizua nga vizita e muzikantit [[Jimi Hendrix]].<ref name=":2" /><ref>{{Cite news |title=Jimi Hendrix's Morocco |work=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/travel/2001/01/21/jimi-hendrixs-morocco/7549d729-d273-4aad-84cd-6e836954085d/ |access-date=14 maj 2022 |issn=0190-8286 |language=en-US}}</ref> == Metodat e udhëtimit == [[Skeda:Be_Your_Own_Goddess_art_bus_(1967_VW_Kombi)_IMG_0136.JPG|parapamje|250px|Një fugon VW Kombi i vitit 1967, i dekoruar me piktura me dorë në stilin hipi]] [[Skeda:Inside_a_Bus_on_the_Hippie_Trail.jpg|parapamje|250px|Vizitorë duke udhëtuar përmes Indisë veriore në vitin 1973, në një autobus me pasagjerë që kishin ardhur nga Evropa me rrugë tokësore]] Për të mbajtur shpenzimet sa më të ulëta, udhëtimet kryheshin gjerësisht me autostop ose me [[Autobusi|autobusë]] privatë e të lirë që përshkonin këtë itinerar.<ref>{{Cite web |title=The Lonely Planet Journey: The Hippie Trail |url=https://www.independent.co.uk/travel/europe/the-lonely-planet-journey-the-hippie-trail-6257275.html |access-date=16 nëntor 2023 |website=Independent |language=en}}</ref> [[Treni|Trenat]] përdoreshin gjithashtu në segmente të caktuara, veçanërisht përmes [[Evropa Lindore|Evropës Lindore]] e [[Turqia|Turqisë]] (duke përfshirë një lidhje trageti përmes Liqenit Van) deri në [[Teherani|Teheran]] ose më në lindje në [[Meshhed|Mashhad]] të [[Irani|Iranit]]. Nga këto qytete, udhëtarët gjenin transport publik ose privat për të vazhduar aventurën. Pioneri i transportit komercial në këtë rrugë ishte sipërmarrësi britanik Oswald "Paddy" Garrow-Fisher, i cili në vitin 1957 nisi shërbimin e autobusit "Indiaman" nga [[Londra]] për në [[Kalkuta|Kalkutë]] dhe Bombej, një udhëtim prej rreth 19 mijë kilometrash që zgjaste disa javë.<ref name="cnn" /> Më vonë erdhën edhe operatorë të tjerë si ''Penn Overland'' dhe ''Swagman Tours'', të cilët ofronin itinerare që përfshinin [[Bejruti|Bejrutin]], Kabulin, Sri Lankën dhe pikat e ndërmjetme. Këto shërbime u njohën gjithashtu me emrin e përgjithshëm ''Magic Bus'', sipas një agjencie rezervimesh me të njëjtin emër në Amsterdam.<ref name="cnn" /> Shumica e atyre që ndërmerrnin këtë shteg ishin nga Evropa Perëndimore, Amerika e Veriut, Australia dhe Japonia. Informacionet, idetë dhe përvojat shkëmbeheshin në [[Hosteli|bujtina]], hotele dhe pika të njohura grumbullimi përgjatë rrugës, si ''Yener's Café'' dhe ''The Pudding Shop'' në Stamboll, ''Sigi's'' në rrugën "Chicken Street" në Kabul, ose ''Amir Kabir'' në Teheran. Shumica e udhëtarëve e bënin rrugën me çanta shpine; ndonëse dominonte rinia, mes tyre kishte edhe të moshuar e familje të tëra. Disa madje arrinin ta përshkonin të gjithë distancën me makina ose fugonë personalë – sidomos me [[Volkswagen Type 2|fugonë Volkswagen]], i cili u bë simbol vizual i lëvizjes hipi.{{Citation needed|date=gusht 2025}} == Udhëzues dhe ditarë udhëtimesh == Në epokën para internetit, udhëzuesi i prodhuar nga rrjeti i informimit BIT shërbeu si një përmbledhje e vyer e përvojave kolektive. Ky udhëzues ishte një fashikull i shtypur, i riprodhuar me shkronja daktilografike dhe me një kopertinë rozë ikonike. Ai përditësohej vazhdimisht nga vetë udhëtarët, duke ofruar këshilla, paralajmërime për grackat lokale dhe rekomandime për vende për të fjetur apo pika për t'u parë. Nën drejtimin e Geoff Crowther-it (i cili më vonë iu bashkua [[Lonely Planet]]-it), udhëzuesit e BIT vazhduan të publikoheshin nga viti 1972 deri në botimin e tyre të fundit në 1980.<ref>{{Cite web |title=Before Lonely Planet there was the BIT Guides |url=https://www.ashleycrowther.org/blog/2016/2/17/before-lonely-planet-there-was-the-bit-guides |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109085051/https://www.ashleycrowther.org/blog/2016/2/17/before-lonely-planet-there-was-the-bit-guides |archive-date=9 nëntor 2016 |access-date=8 nëntor 2016 |publisher=crowthercollective.org/Ashley Crowther |language=en}}</ref> Në vitin 1971, publikimi ''Whole Earth Catalog'' i kushtoi një faqe të plotë "Udhëzuesit Tokësor për në Nepal". Pak më vonë, në 1973, Tony dhe Maureen Wheeler botuan një udhëzues mbi këtë shteg me titullin ''Përtej Azisë me Çmim të Lirë'' (''Across Asia on the Cheap''). Ishte një libërth prej 94 faqesh i bazuar në përvojën e tyre personale të kalimit përmes Evropës Perëndimore, Ballkanit, Turqisë dhe Iranit me një fugon të vjetër të nisur nga Londra. Pasi mbërritën në Afganistan, e shitën fugonin dhe e vazhduan udhëtimin përmes një sërë autobusësh, trenash të klasit të tretë e kamionësh. Kështu kaluan në Pakistan, Indi, Nepal, Tajlandë, Malajzi dhe Indonezi, duke arritur në [[Sidnej|Sidnej]] nëntë muaj më vonë me vetëm 27 cent të mbetur në xhepa. Shkrimtari Paul Theroux ka lënë një përshkrim klasik të këtij rajoni në librin e tij të famshëm ''Pazari i Madh i Hekurudhave'' (''The Great Railway Bazaar'', 1975). Vite më vonë, dy libra të tjerë udhëtimesh rindërtuan dhe gjurmuan sërish shtegun origjinal: ''Rruga e Gabuar për në Shtëpi'' (''The Wrong Way Home'', 1999) nga Peter Moore, si dhe ''Autobusi Magjik'' (''Magic Bus'', 2008) nga Rory Maclean.<ref>{{Cite web |title=The Wrong Way Home |url=http://petermoore.net/books/the-wrong-way-home/ |access-date=8 maj 2015 |language=en}}</ref><ref>[http://www.rorymaclean.com/hippie-trail.html Magic Bus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017091856/http://www.rorymaclean.com/hippie-trail.html|date=17 tetor 2011}}</ref> == Udhëtarë të njohur dhe ndikimi kulturor == [[Skeda:Beatles Ashram Satsang Hall Rishikesh.JPG|parapamje|250px|Holli i meditimit në ashramin e [[Maharishi Mahesh Yogi]]-t në Rishikesh, ku [[The Beatles]] qëndruan në vitin 1968. Vizita e tyre ndikoi ndjeshëm interesin perëndimor për shtegun]] Përgjatë viteve, Shtegu i Hipive tërhoqi jo vetëm njerëz të thjeshtë, por edhe figura që më vonë do të bëheshin të njohura botërisht. Mes tyre mund të përmendet bashkëthemeluesi i kompanisë Apple, [[Steve Jobs]], <ref>{{Cite book |last=Isaacson |first=Walter |title=Steve Jobs |url=https://archive.org/details/stevejobs0000isaa_j4x5 |publisher=Simon & Schuster |year=2011 |isbn=978-1-4516-4853-9 |language=en}}</ref> modelja gjermane [[Uschi Obermaier]], dizajneri francez [[Philippe Starck]],<ref name="DW">{{Cite web |title=The Hippie Trail: The Road to Paradise |url=https://www.dw.com/en/the-hippie-trail-the-road-to-paradise/a-45607994 |website=[[Deutsche Welle]] |access-date=18 maj 2022 |language=en }}{{Lidhje e vdekur}}</ref> këngëtari britanik Cat Stevens (më pas [[Yusuf Islam]]), si dhe muzikanti [[Goa Gil]], i cili qendroi në Indi dhe u bë një nga krijuesit e muzikës ''[[psychedelic trance]]'' (e njohur si ''[[Goa trance]]'' prej vendit ku u zhvillua).<ref name="DW" /> Përvoja e udhëtimit dhe muzika tradicionale e vendeve përgjatë rrugës patën ndikim të thellë në kulturën dhe muzikën perëndimore të kohës. Një shembull i njohur është kënga "[[Kashmir (këngë)|Kashmir]]" e grupit rock [[Led Zeppelin]]: edhe pse titulli evokon rajonin homonim në Azinë Jugore, tekstet u shkruan nga Robert Plant gjatë një udhëtimi me makinë në jug të Marokut – një tjetër destinacion popullor i kulturës hipi të kohës – ku, sipas vetë Plantit, ai dhe Jimmy Page-i ndiheshin "njësoj si hipitë e tjerë".<ref>{{Cite web |title=Kashmir by Led Zeppelin |url=https://www.songfacts.com/facts/led-zeppelin/kashmir |website=Songfacts |access-date=4 maj 2026 |language=en}}</ref> Në kinematografi, kultura e hipive që mblidhej në Nepal u portretizua gjerësisht në filmin e njohur indian ''[[Haré Rama Haré Krishna]]'' (1971). Në letërsinë bashkëkohore, autori brazilian [[Paulo Coelho]] botoi në vitin 2018 romanin pjesërisht autobiografik ''[[Hippie (roman)|Hippie]]'', ku tregon historinë e udhëtimit të tij përgjatë këtij shtegu në vitet 1970, në një autobus të quajtur "Magic Bus".<ref>{{Cite book |last=Coelho |first=Paulo |title=Hippie |url=https://archive.org/details/hippie0000coel_x5r9 |publisher=Knopf |year=2018 |isbn=978-0-525-65561-9 |language=en}}</ref> == Rreziqet dhe vështirësitë == Pavarësisht imazhit romantik që e ka rrethuar shpesh, rruga ishte larg së qenuri e sigurt. Sëmundjet stomakore dhe ato të transmetuara nga uji ishin të zakonshme, dhe shumë udhëtarë mbërrinin në Katmandu ose Goa të rraskapitur, të dobësuar nga dizenteria ose të varur nga droga.<ref name="cnn" /> Nga ana tjetër, abuzimi me [[Opiumi|opiumin]] dhe heroinën la pas një numër të konsiderueshëm të rinjsh të bllokuar në lagje të varfra të Kabulit dhe Katmandusë, të paaftë financiarisht ose fizikisht për t'u kthyer në shtëpi. Një kapitull i errët i shtegut ka të bëjë me vrasësin serial francez [[Charles Sobhraj]], i njohur si "Gjarpri" (''The Serpent'') ose "Vrasësi i Bikinive". Gjatë viteve 1970, Sobhraj-i u afrohej hipive të rinj perëndimorë në Tajlandë, Indi dhe Nepal duke u paraqitur si tregtar gurësh të çmuar; pasi i drogonte, i grabiste pasaportat dhe paratë, dhe shpesh i vriste për të zhdukur gjurmët. Ai dyshohet të ketë vrarë mbi 20 turistë përgjatë shtegut.<ref>{{Cite web |title=Charles Sobhraj |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-Sobhraj |website=Encyclopædia Britannica |access-date=4 maj 2026 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Timeline: Case of Charles Sobhraj – 'Bikini Killer', 'Serpent' |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/23/timeline-case-of-charles-sobhraj-bikini-killer-serpent |work=Al Jazeera |date=23 dhjetor 2022 |access-date=4 maj 2026 |language=en}}</ref> Historia e tij u dramatizua më vonë në serialin britaniko-amerikan ''[[The Serpent (serial)|The Serpent]]'' (2021), të prodhuar nga [[BBC]] dhe [[Netflix]]. == Fundi i epokës dhe trashëgimia == Rruga e njohur e hipive u bë gjithnjë e më e vështirë në fund të viteve 1970, për shkak të ndryshimeve drastike politike në vendet që dikur kishin qenë mikpritëse. Në vitin 1979, [[Revolucioni Iranian]] dhe lufta që pasoi pas pushtimit sovjetik të Afganistanit bllokuan tërësisht korridorin tokësor drejt Azisë Jugore për udhëtarët perëndimorë. Edhe zonat si Çitrali dhe [[Kashmiri]] u bënë të pasigurta për shkak të [[Konflikti i Kashmirit|konflikteve territoriale]] dhe tensioneve rajonale.<ref name="richardgregory.org.uk" /> Meagan Day e ka përmbledhur këtë fund epoke duke vënë në dukje se stacionet radiofonike në Iran zëvendësuan muzikën e Blue Öyster Cult me fjalimet e [[Ruhollah Homeini|Ajatollah Khomeinit]].<ref name=":2" /> Mes faktorëve të tjerë ishin Revolucioni Saur në Afganistan (1978)<ref name=":1" /> dhe vendosja e një diktature ushtarake në Pakistan (1977), që mbylli ose ndaloi shumë nga gjërat që pëlqenin hipitë.<ref>{{Cite web |date=13 mars 2015 |title=Photos of a forgotten Pakistan: Hippies in Lollywood, suave bands in Karachi nightclubs |url=https://scroll.in/roving/712846/photos-of-a-forgotten-pakistan-hippies-in-lollywood-suave-bands-in-karachi-nightclubs |website=scroll.in |language=en}}</ref> Në rrugëkalimin e Lindjes së Mesme, [[Lufta e Jom Kipurit]] në vitin 1973 ashpërsoi rregullat e vizave për qytetarët perëndimorë në [[Siria|Siri]], [[Iraku|Irak]] dhe [[Libani|Liban]], ndërsa [[Lufta Civile Libaneze]] kishte shpërthyer qysh në vitin 1975.<ref name="richardgregory.org.uk" /> Në të njëjtën periudhë, presidenti amerikan [[Richard Nixon]] nisi një "luftë kundër drogës" që shënjestronte edhe kanabisin. Si pasojë e presionit të vazhdueshëm diplomatik nga Shtetet e Bashkuara, Nepali miratoi në vitin 1976 një Akt për Kontrollin e Narkotikëve, i cili ndalonte rreptësisht tregtinë, kultivimin apo shitjen e lirë të kanabisit – një tjetër goditje për kulturën e hipive.<ref>{{Cite web |last=diwakar |date=25 maj 2021 |title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about |url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html |access-date=18 korrik 2022 |website=OnlineKhabar |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mahat |first=Sunny |title=How the ban came about and how long it will stay in place |url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479 |access-date=18 korrik 2022 |website=[[The Annapurna Express]] |language=en}}</ref> Vendasit përgjatë rrugës filluan gjithashtu t'i shihnin me dyshim udhëtarët perëndimorë, sidomos në zonën mes [[Kabuli|Kabulit]] dhe Peshauarit, ku banorët u bezdisën nga sjellja e pakujdesshme e atyre hipive që vizitonin rajonin vetëm për të siguruar [[Opiumi|opium]] dhe [[Kanabis|kanabis]].<ref>{{Cite book |last=Schofield |first=Victoria |url=https://books.google.com/books?id=2CXfd1johOAC&pg=PA267 |title=Afghan Frontier: At the Crossroads of Conflict |date=2010 |publisher=Tauris Parke Paperbacks |isbn=978-1-84885-188-7 |access-date=14 qershor 2017 |language=en}}</ref> Edhe pse rruga klasike tokësore u bë e pakalueshme, herë pas here u bënë përpjekje për ta rikrijuar këtë eksperiencë, sidomos nga mesi i viteve 2000. Në vitin 2007 kompania ''Ozbus'' ofroi një shërbim autobusi nga Londra në Sidnej që përshkonte Shtegun e Hipive,<ref>{{Cite news |last=Sethi |first=Anita |author-link=Anita Sethi |date=10 dhjetor 2007 |title=End of the road for the OzBus after 84 days of mishaps and mayhem |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/travel/2007/dec/10/1 |access-date=8 maj 2015 |language=en}}</ref> ndërsa kompani të tjera anashkaluan zonat e luftës duke e zhvendosur itinerarin drejt Kinës dhe [[Rruga e Mëndafshit|Rrugës së vjetër të Mëndafshit]].<ref>{{Cite web |title=Overland Tours - Overlanding Expeditions - Overland Adventure Holidays |url=http://www.odysseyoverland.co.uk |access-date=8 maj 2015 |language=en}}</ref> Në vitet 2000 dhe 2010, me zhvillimin dhe popullarizimin e linjave ajrore me kosto të ulët, itineraret ndryshuan, por ideologjia u përqafua nga udhëtarët modernë me çanta shpine dhe nga neo-hipitë. Sot, pasardhësit më të njohur të këtij koncepti janë "[[Shtegu i Petullave me Banane]]" (''Banana Pancake Trail'') në Azinë Juglindore – që përfshin ndalesa në Tajlandë, Vietnam, Kamboxhia dhe Indonezi – si dhe "[[Shtegu i Gringove]]" (''Gringo Trail'') në Amerikën Latine. Ashtu si Shtegu origjinal i Hipive, edhe këto rrugë karakterizohen nga një rrjet i gjerë bujtinash të lira, pika grumbullimi për të rinjtë dhe një theks i madh te përjetimi i kulturave jashtë turizmit tradicional dhe paketave komerciale. == Shih edhe == * [[Shtegu i Petullave me Banane]] – pasardhësi më i njohur i shtegut në Azinë Juglindore * [[Shtegu i Gringove]] – ekuivalenti latino-amerikan * [[Rruga e Mëndafshit]] – rruga historike tregtare që ndoqi pjesërisht të njëjtin korridor * [[Beatnik|Brezi Bitnik]] – lëvizja letrare që frymëzoi shumë udhëtarë * [[Hippie|Lëvizja hipi]] * [[Kundërkultura e viteve 1960]] * [[Lonely Planet]] * [[Goa trance]] * [[Charles Sobhraj]] == Referimet == {{reflist}} == Lexime të mëtejshme == * {{Cite book |last=Brosnahan |first=Tom |title=Turkey – Bright Sun, Strong Tea: On the Road with a Travel Writer |publisher=Travel Info Exchange |year=2005 |isbn=978-0-9767531-5-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Dring |first=Simon |title=On the Road Again: Thirty Years On The Traveller's Trail To India |url=https://archive.org/details/onroadagainthirt0000drin |publisher=BBC Books |year=1995 |isbn=0-563-37172-2 |author-link=Simon Dring |language=en}} * {{Cite book |last1=Gemie |first1=Sharif |last2=Ireland |first2=Brian |title=The Hippie Trail: A History |url=https://archive.org/details/hippietrailhisto0000gemi |publisher=Manchester University Press |year=2017 |isbn=978-1-5261-1462-4 |language=en}} * {{Cite book |last=Hall |first=Michael |title=Remembering the Hippie Trail: travelling across Asia 1976-1978 |publisher=Island Publications |year=2007 |isbn=978-1-899510-77-1 |language=en}} * {{Cite book |last=MacLean |first=Rory |title=Magic Bus: On the Hippie Trail from Istanbul to India |url=https://archive.org/details/magicbusonhippie00macl |publisher=Ig Publishing |year=2008 |isbn=978-0-9788431-9-9 |author-link=Rory MacLean |language=en}} * {{Cite book |last=Moore |first=Peter |title=The Wrong Way Home: London to Sydney the Hard Way |url=https://archive.org/details/wrongwayhomelond0000moor |publisher=Bantam |year=1999 |isbn=978-0-553-81700-3 |author-link=Peter Moore (travel author) |language=en}} * {{Cite book |last=Steves |first=Rick |title=On the Hippie Trail: Istanbul to Kathmandu and the Making of a Travel Writer |publisher=Avalon Publishing |year=2025 |isbn=978-1-64171-644-4 |author-link=Rick Steves |language=en}} * {{Cite book |last=Theroux |first=Paul |title=[[The Great Railway Bazaar|The Great Railway Bazaar: By Train Through Asia]] |publisher=Mariner Books |year=1975 |isbn=978-0-547-52515-0 |author-link=Paul Theroux |language=en}} * {{Cite book |last=Tomory |first=David |title=A Season in Heaven: True Tales from the Road to Kathmandu |url=https://archive.org/details/seasoninheaventr0000tomo |publisher=[[Lonely Planet]] |year=1998 |isbn=0-86442-629-1 |language=en}} [[Kategoria:Lëvizja hippie]] [[Kategoria:Turizmi]] [[Kategoria:Kundërkultura e viteve 1960]] rotbd05vf37ouiwvhzxhgt254d3u3nq Minerva 0 401351 3002393 2988511 2026-06-27T20:59:14Z InternetArchiveBot 115207 Adding 5 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002393 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Div col/styles.css" /><templatestyles src="Div col/styles.css" /> [[Skeda:Minerva-Vedder-Highsmith-detail-1.jpeg|parapamje|Mozaiku i ''Minervës së Paqes'' në Bibliotekën e Kongresit]] '''Minerva''' (miˈnɛrva - Etruscan) është [[Mitologjia romake|perëndesha romake]] e [[Urtësia|mençurisë]], drejtësisë, ligjit, fitores dhe mbrojtësja e arteve, tregtisë dhe strategjisë. Ajo është gjithashtu një perëndeshë e luftës, por me fokus në luftën strategjike, në vend të dhunës së perëndive si Marsi.<ref name="Bulfinch-2010">{{Cite book |last=Bulfinch |first=Thomas |title=The Age of Fable, or Stories of Gods and Heroes. |date=2010 |publisher=Neeland Media LLC |isbn=978-1-59625-257-8 |oclc=1028955021|language=en}}</ref> Duke filluar nga shekulli i dytë para Krishtit, [[Roma e Lashtë|romakët]] e barazuan atë me [[Perëndesha|perëndeshën]] greke [[Atena|Athena.]] Minerva është një nga tre hyjnitë romake në Triadën Kapitoline, së bashku me [[Jupiteri (zot)|Jupiterin]] dhe Junonën. Minerva është një perëndeshë [[Virgjëria|e virgjër]]. Fushat e saj përfshijnë [[Mjekësia|mjekësinë]], [[Urtësia|mençurinë]], tregtinë, thurjen dhe [[Zejtaria|zanatet]]. Minerva shpesh përshkruhet me krijesën e saj të shenjtë, një buf që zakonisht quhet " bufi i Minervës ", i cili simbolizonte lidhjen e saj me mençurinë dhe dijen, si dhe, më rrallë, gjarprin dhe [[Ulliri|pemën e ullirit]]. Minerva zakonisht paraqitet si e gjatë, me një trup atletik dhe të fuqishëm. Ajo shpesh vishte armaturë dhe mbante një shtizë. Si një perëndeshë e rëndësishme romake, ajo nderohet dhe respektohet shumë.<ref>{{Cite journal |last=Fara |first=Patricia |date=2010-03-01 |title=Minerva/Athene |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0160932710000025 |journal=Endeavour |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=4–5 |doi=10.1016/j.endeavour.2010.01.001 |issn=0160-9327 |pmid=20096932 |url-access=subscription}}</ref> [[Varroni|Mark Terentius Varro]] e konsideronte atë si idealin dhe mishërimin e planit të universit.<ref>{{Cite book |last=Augustine, of Hippo, Saint, 354–430. |title=The city of God. |publisher=Catholic University of America Press |year=2008 |isbn=978-0-8132-1108-4 |oclc=647919892|language=en}}</ref> == Etimologjia == Emri ''Minerva'' mund të rrjedhë nga gjuha proto-italike {{Lang|itc-x-proto|[[wikt:Reconstruction:Proto-Italic/Menezwā|menezwo-]]}}, ndoshta edhe nga [[Gjuha proto-indo-evropiane|Proto-Indo-Europiane]] (PIE) {{Lang|ine-x-proto|[[wikt:Reconstruction:Proto-Indo-European/ménos|ménos]]}} që do të thotë "mendim". [[Helmut Rix]] (1981) dhe Gerhard Meiser (1998) kanë propozuar se forma ndërmjetese ka qenë {{Lang|mis|*menes-weh₂}} me kuptimin "i pajisur me mendje" ose "inteligjent".{{Sfn|de Vaan|2008|p=|pp=380–381}} Megjithatë, gjuhëtari Benjamin W. Fortson IV e kundërshton lidhjen me rrënjën {{Lang|ine-x-proto|[[wikt:Reconstruction:Proto-Indo-European/men-|men-]]}} "të mendosh", duke argumentuar se lidhja e Minervës me urtësinë u zhvillua më të vonë, nën ndikimin e perëndeshës greke [[Atena|Athina]].{{Sfn|Fortson IV|2017|p=839}} Një hipotezë tjetër, e propozuar nga gjuhëtari Ranko Matasović, e lidh emrin me fjalën e mundshme proto-indo-evropian {{Lang|ine-x-proto|[[wikt:Reconstruction:Proto-Indo-European/mḗh₁n̥s|méh₁nos-]]}} që do të thotë "hënë". Sipas një mundësie tjetër, emri i perëndeshës mund të mos ketë fare prejardhje indo-evropiane; por mund të jetë huazuar nga [[gjuha etruske]].{{Sfn|Matasović|2018}} == Origjina == Sipas ''Enciklopedisë së Kulturës Indo-Evropiane'', Minerva përbën një lloj "perëndeshë transfunksionale", një arketip mitik i zakonshëm në të gjitha kulturat [[Gjuhët indo-evropiane|indo-evropiane]] në të cilin një perëndeshë shoqërohet njëkohësisht me luftën, priftërinë dhe aktivitetin bujqësor.{{Sfn|Mallory|Adams|1997|pp=595-596}} Roli fetar i Minervës mund të krahasohet me hyjni të tilla si Anahaita iraniane ose Macha irlandeze, megjithëse këto perëndesha nuk mund të rrjedhin nga një hyjni e vetme në fenë origjinale proto-indo-evropiane.{{Sfn|Mallory|Adams|1997|p=595}} Sipas arkeologes Miriam Dexter, në mitologjitë indo-evropiane, perëndeshat e luftës si Minerva zakonisht nuk marrin role aktive si luftëtare. Dexter argumenton se Minerva, megjithëse e lidhur me funksionet ushtarake, vepron më shumë si një gjenerale.{{Sfn|Dexter|2006|p=147}} Përmes rolit të saj në Triadën Kapitoline, Minerva mund të pasqyrojë në mënyrë të largët konceptin e propozuar të trifunksionalitetit proto-indo-evropian.{{Sfn|Woodard|2006|p=39}} Megjithatë, sipas teorisë trifunksionale, ka të ngjarë që Minerva të ketë zëvendësuar një hyjni para-ekzistuese, ndoshta Quirinus, brenda një triade hipotetike arkaike.{{Sfn|Woodard|2002|p=85}} Vendi i Minervës brenda Triadës Kapitoline mund të dëshmohet edhe në fenë Faliskane, pasi një mbishkrim nga emigrantët Faliskanë në [[Sardenja|Sardenjë]] i datuar në shekullin e 2-të p.e.s. përmend hyjnitë {{Lang|xfa|[di]ouei}}, {{Lang|xfa|iunonei}} dhe {{Lang|xfa|mineruai}} {{Sfn|Graf|2001|p=131}} {{Sfn|Bakkum|2009|pp=498-499}} Minerva mund ta ketë marrë rolin e saj në Triadën e Kapitolit nën ndikimin etrusk, pasi dihet se ka ekzistuar një grup i ngjashëm hyjnish etruske, i përbërë nga Tinia, Uni dhe Menrva.{{Sfn|Denova|2018|p=40}} Minerva është interpretuar si një huazim nga Menrva,{{Sfn|Denova|2018|p=78}} megjithëse është gjithashtu e mundur që hyjnia etruske të ketë qenë një huazim nga Minerva.{{Sfn|Woodard|2006|p=43}} Autori romak [[Varroni|Varro]] i shekullit të 1-rë p.e.s. i atribuon origjinën [[Sabinët|Sabine]] perëndeshës, duke shkruar "Feronia, Minerva dhe Novensidet janë nga Sabinët". Gërmimet arkeologjike në një vend të shenjtë në Lavinium zbuluan statuja terrakote që paraqesin Minervën, të datuara në shekullin e 4-t p.e.s., duke treguar ekzistencën e një kulti bashkëkohor të perëndeshës. Statueta të tjera terrakote nga i njëjti vend paraqesin herë vajza me flokë të shkurtër pa mbulesë dhe herë gra të mbuluara me zbukurime të kushtueshme, të cilat me shumë gjasë përfaqësojnë përkatësisht gra të pamartuara dhe të martuara. Megjithëse këto kushtime duket se janë në gjuhën italike vendase, disa nga gratë e mbuluara janë përshkruar me [[Pëllumbi|pëllumba]] shoqërues, një element dizajni që ndoshta i atribuohet ndikimit të [[Afërdita|Afërditës]] greke. Gjetje të tjera nga vendi i shenjtë përfshijnë figurina të foshnjave të mbështjella me pelena dhe paraqitje kushtimesh të gjinjve dhe barkut, të cilat të gjitha përforcojnë rëndësinë e lindjes së fëmijëve në vend.{{Sfn|Graf|2001|p=133}} Sipas arkeologut Fritz Graf, provat nga ky vend i shenjtë tregojnë se Minerva vepronte si kujdestare e grave të reja gjatë tranzicionit në martesë dhe amësi.{{Sfn|Graf|2001|p=133}} Tema e tranzicionit nuk ishte, megjithatë, ekskluzive për gratë - objektet kushtimore nga Lavinium portretizojnë burra të rinj të zbukuruar me një {{Lang|la|[[Bulla (amulet)|bulla]]}} duke ofruar lodra.{{Sfn|Graf|2001|p=135}} Lidhjet midis Minervës dhe lindjes së fëmijës në Lavinium mund të interpretohen si një dallim midis hyjnisë romake dhe perëndeshës greke Athina, e cila ishte një hyjni e virgjër që shmangte në mënyrë aktive përpjekjet për riprodhim, si në historinë e lindjes mitike të Erichthonius.{{Sfn|Graf|2001|p=134}} Sipas Graf-it, lidhjet me rritjen e fëmijëve mund të kenë lindur nga një karakteristikë e përbashkët e Athenës dhe Minervës si mbrojtëse të grave të reja gjatë fazave të tranzicionit. Në mbështetje të kësaj teorie, Graf vëren se asnjë nga ofrimet votive nga Lavinium nuk paraqet konceptim, duke argumentuar se ato në vend të kësaj i referohen një lindjeje të mundshme në të ardhmen.{{Sfn|Graf|2001|p=135}} Roli i Minervës si mbrojtëse e grave të reja mund të ketë kontribuar gjithashtu në lidhjen e saj me shërimin,{{Sfn|Graf|2001|p=139}} siç dëshmohet në Tempullin e Minerva Medica në kodrën Esquiline,{{Sfn|Belayche|2007|p=284}} i cili përmban një depozitë kushtimesh anatomike që datojnë gjithashtu në shekullin e 4-të p.e.s.{{Sfn|Graf|2001|p=138}} Përndryshe, lidhjet e saj me mjekësinë mund të kenë lindur nga roli i saj si perëndeshë e zejeve, ose ndoshta si rezultat i ndikimit të Athina Hygieia .{{Sfn|Graf|2001|p=139}} Megjithatë, një prejardhje greke për këtë aspekt të Minervës është disi problematike, pasi lidhja midis Athenës dhe Hygieia-s ishte kryesisht e kufizuar në [[Athina|Athinë]], ndërsa hyjnia greke funksiononte më shumë si mbrojtëse e shëndetit ekzistues, ndërsa Minerva shërbente për të trajtuar në mënyrë aktive sëmundjet.{{Sfn|Graf|2001|p=139}} [[Skeda:Minerva_Mainz.jpg|parapamje|264x264px|Minerva me një buf, [[Majnci|Mainz]]]] Në Lavinium janë zbuluar gjithashtu pesha të shumta për tezgjahu, ndoshta në lidhje me lidhjen tradicionale të grave në Italinë prehistorike me thurjen.{{Sfn|Graf|2001|p=133}} Përndryshe, këto objekte mund të lidhen me funksionin e Athenës në rolin e saj si Ergane (“ἐργάνη”, “punëtore”), në të cilin ajo vepronte si mbrojtëse e zejtarëve dhe e artizanatit. Në veçanti, perëndesha greke shoqërohej me thurjen në praktika të tilla si Arrhephoria - një ritual që përfshinte thurjen e veshjës së Athinës. Megjithatë, ceremonitë greke ishin kryesisht të rezervuara për një grup të vogël vajzash të reja, ndërsa shenjtoria në Lavinium ka të ngjarë të ketë qenë e hapur për një pjesë shumë më të gjerë të popullsisë.{{Sfn|Graf|2001|p=134}} Pavarësisht kësaj, lidhja midis Athenës dhe zejtarisë mund të ketë nxitur përvetësimin e tipareve të ngjashme për Minervën, festat e shenjta të së cilës - {{Lang|la|[[Quinquatria]]}} - ishte vetë e lidhur me artizanatin.{{Sfn|Graf|2001|p=137}} Në mënyrë unike, në Romë, të paktën deri në fund të [[Republika Romake|Republikës Romake]], lidhja me zejtarinë ishte bërë një nga karakteristikat kryesore të Minervës, ndoshta - sipas Graf-it - sepse roli i saj si perëndeshë civile tashmë ishte përmbushur nga Jupiteri. Në kontrast, në Greqi, Athina përcaktohej kryesisht nga marrëdhënia e saj me [[polis]]-in, ndërsa lidhjet e saj me zejtari ishin relativisht më pak të rëndësishme.{{Sfn|Graf|2001|p=138}} Është e mundur që lidhja e Minervës me qendrën e qytetit të jetë huazuar nga Athina në rolin e saj si Polias (Πολιάς, “e qytetit”), që i referohej rolit të saj si mbrojtëse e qytetit.{{Sfn|Graf|2001|p=131}} Në Pompei, një depozitë kushtimi e zbuluar pranë [[Porta Stabia]] përmbante një bust të lashtë prej terrakote që mund të paraqesë Minervën. Është e mundur që kjo statujë të ketë pasur për qëllim shenjtërimin e fortifikimeve, duke marrë kështu mbështetjen shtesë të hyjnores për të mbrojtur qytetin.{{Sfn|van der Graaff|Ellis|2017|p=287}} Kjo thirrje e veçantë e Minervës mund të pasqyrojë gjithashtu ndikimin e poliadës Athena.{{Sfn|van der Graaff|Ellis|2017|p=288}} [[Tit Livi|Livi]], një historian romak i shekullit të 1-rë p.e.s., përshkruan një lekistenium gjatë të cilit një divan ("{{Lang|la|[[wikt:pulvinar|pulvīnāria]]}}") ishte në ekspozitë për Minervën dhe [[Neptuni (mitologji)|Neptunin]]. Ka të ngjarë që lidhja midis këtyre dy hyjnive buron gjithashtu nga ndikimi grek, pasi pasqyron marrëdhënien midis Athinës dhe [[Poseidoni|Poseidonit]] në mitin themelues të Athinës.{{Sfn|Graf|2001|pp=131-132}} == Prania në mitologji == Minerva është një figurë e shquar në [[Mitologjia romake|mitologjinë romake]]. Ajo shfaqet në shumë mite të famshme. Shumë nga historitë e homologes së saj greke, [[Atena|Athinës,]] i atribuohen Minervës në mitologjinë romake, siç është ajo e emërtimit të Athinës<ref name="Hyginus-2007">{{Cite book |last=Apollodorus |url=https://books.google.com/books?id=wx2wngEACAAJ |title=Apollodorus' Library and Hyginus' Fabulae: Two Handbooks of Greek Mythology |last2=Hyginus |date=2007 |publisher=Hackett Pub. |isbn=978-0-87220-820-9 |language=en}}</ref> që rezultoi nga një konkurrencë midis Minervës dhe [[Neptuni (mitologji)|Neptunit]],<ref name="Ovid-2018">{{Cite book |last=Ovid |title=Metamorphoses |publisher=Indiana University Press |year=2018 |isbn=978-0-253-03359-8 |oclc=1007036859|language=en}}</ref> në të cilën Minerva krijoi pemën e ullirit.<ref name="Bulfinch-2010">{{Cite book |last=Bulfinch |first=Thomas |title=The Age of Fable, or Stories of Gods and Heroes. |date=2010 |publisher=Neeland Media LLC |isbn=978-1-59625-257-8 |oclc=1028955021}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBulfinch2010">Bulfinch, Thomas (2010). ''The Age of Fable, or Stories of Gods and Heroes''. Neeland Media LLC. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-59625-257-8|<bdi>978-1-59625-257-8</bdi>]]. [[OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1028955021 1028955021].</cite></ref> == Lindja == Miti i lindjes së Minervës ndjek atë të Athinës. Jupiteri përdhunoi [[Titanët|Titaneshën]] Metis, gjë që rezultoi në përpjekjen e saj për të ndryshuar formë për t'i shpëtuar. Jupiteri më pas kujtoi profecinë se fëmija i tij do ta rrëzonte atë, ashtu siç ai vetë kishte rrëzuar babanë e tij [[Kroni|Saturnin]], dhe nga ana tjetër, Saturni kishte rrëzuar babanë e tij Caelus. Nga frika se fëmija i tyre do të ishte mashkull dhe do të bëhej më i fortë se ai vetë, duke sunduar qiejt në vend të tij, Jupiteri e gëlltiti Metisin të tërën pasi e mashtroi që të shndërrohej në një mizë. Titanesha lindi Minervën dhe farkëtoi armë dhe armaturë për fëmijën e saj brenda trupit të Jupiterit. Goditjet dhe tingujt e vazhdueshëm i shkaktuan Jupiterit dhimbje të padurueshme. Për të lehtësuar dhimbjen, [[Vulcani]] përdori një çekiç për t’i çarë kokën Jupiterit dhe, nga plaga e hapur, Minerva doli si një e rritur e plotë dhe e veshur me armaturë të plotë luftarake.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2025)">nevojitet citim</span>]]'' &#x5D;</sup> == Minerva dhe Arachne == [[Arachne]] ishte shumë e aftë në thurje dhe qëndisje. Jo vetëm që veprat e saj të përfunduara ishin të bukura, por edhe procesi i saj ishte aq mbresëlënës sa nimfat dilnin nga mjediset e tyre natyrore për ta parë duke punuar. Arachne u mburr se aftësitë e saj mund t’i mposhtnin ato të Minervës dhe se, nëse gabonte, do ta paguante çmimin për këtë. Kjo e zemëroi Minervën, e cila mori formën e një plake për t’iu afruar Arachne-s, duke i ofruar një mundësi që të tërhiqte sfidën dhe të kërkonte falje.<ref name="Ovid-2018">{{Cite book |last=Ovid |title=Metamorphoses |publisher=Indiana University Press |year=2018 |isbn=978-0-253-03359-8 |oclc=1007036859}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOvid2018">Ovid (2018). ''Metamorphoses''. Indiana University Press. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-253-03359-8|<bdi>978-0-253-03359-8</bdi>]]. [[OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1007036859 1007036859].</cite></ref> Kur Arachne refuzoi, Minerva hoqi maskimin e saj dhe e pranoi sfidën. Arachne filloi të thurte një sixhade që tregonte dobësitë e perëndive, ndërsa Minerva paraqiti garën e saj me Neptunin dhe perënditë që shikonin me përbuzje mbi të vdekshmit që guxonin t’i sfidonin ata.<ref name="Ovid-2018" /> Thurja e Minervës synonte të ishte një paralajmërim i fundit për kundërshtaren e saj që të tërhiqej. Minerva u ofendua nga skenat që Arachne po thurte dhe e shkatërroi veprën e saj. Më pas ajo e preku Arachne-n në ballë, duke i shkaktuar ndjenjën e turpit për atë që kishte bërë, gjë që e çoi atë të varte veten. Më pas, Minerva ndjeu keqardhje për vajzën dhe e ktheu në jetë. Megjithatë, ajo e shndërroi në një merimangë si ndëshkim për veprimet e saj, dhe të qëndruarit e varur në një rrjetë do të shërbente përgjithmonë si kujtesë për Arachne-n mbi fyerjen ndaj perëndive. Kjo histori shërbente gjithashtu si një paralajmërim për të vdekshmit që të mos sfidojnë perënditë.<ref name="Bulfinch-2010">{{Cite book |last=Bulfinch |first=Thomas |title=The Age of Fable, or Stories of Gods and Heroes. |date=2010 |publisher=Neeland Media LLC |isbn=978-1-59625-257-8 |oclc=1028955021}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBulfinch2010">Bulfinch, Thomas (2010). ''The Age of Fable, or Stories of Gods and Heroes''. Neeland Media LLC. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-59625-257-8|<bdi>978-1-59625-257-8</bdi>]]. [[OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1028955021 1028955021].</cite></ref> == Minerva dhe Meduza == [[Medusa|Meduza]] dikur ishte një vajzë njerëzore e bukur me flokë madhështorë. Neptuni ishte i fiksuar pas saj dhe e dëshironte. Një ditë, ai e pa atë duke u lutur në tempullin e Minervës dhe vendosi të veprojë sipas obsesionit të tij. Ai e përdhunoi Meduzën, e cila nuk ishte mjaft e fortë për t’i rezistuar. Minerva u zemërua që kjo kishte ndodhur në tempullin e saj dhe e shndërroi Meduzën në një përbindësh, duke i zëvendësuar flokët me gjarpërinj që fërshëllejnë dhe duke i hequr bukurinë. Meduza shndërronte në gur çdo krijesë të gjallë që e shikonte. Neptuni nuk u përball kurrë me pasojat e veprimeve të tij ndaj Meduzës. Kur [[Perseu]] iu afrua Meduzës, ai përdori pasqyrimin e saj në mburojë për të shmangur kontaktin me sytë e saj dhe më pas ia preu kokën. Gjaku i derdhur i Meduzës solli në jetë Pegasin, të cilin Minerva e zbuti menjëherë dhe ia dhuroi [[Bellerofontit]].<ref name="Hyginus-2007">{{Cite book |last=Apollodorus |url=https://books.google.com/books?id=wx2wngEACAAJ |title=Apollodorus' Library and Hyginus' Fabulae: Two Handbooks of Greek Mythology |last2=Hyginus |date=2007 |publisher=Hackett Pub. |isbn=978-0-87220-820-9 |language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFApollodorusHyginus2007">Apollodorus; Hyginus (2007). [https://books.google.com/books?id=wx2wngEACAAJ ''Apollodorus' Library and Hyginus' Fabulae: Two Handbooks of Greek Mythology'']. Hackett Pub. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-87220-820-9|<bdi>978-0-87220-820-9</bdi>]].</cite></ref> Perseu ia dorëzoi kokën e prerë Minervës, e cila vendosi imazhin e saj në Egjisin e saj.<ref name="Bulfinch-2010">{{Cite book |last=Bulfinch |first=Thomas |title=The Age of Fable, or Stories of Gods and Heroes. |date=2010 |publisher=Neeland Media LLC |isbn=978-1-59625-257-8 |oclc=1028955021}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBulfinch2010">Bulfinch, Thomas (2010). ''The Age of Fable, or Stories of Gods and Heroes''. Neeland Media LLC. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-59625-257-8|<bdi>978-1-59625-257-8</bdi>]]. [[OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1028955021 1028955021].</cite></ref> == Zbutja e Pegasit == Kur [[Perseu]] i preu kokën [[Medusa|Meduzës,]] një pjesë e gjakut u derdh në tokë dhe prej tij doli [[Pegazi]]. Minerva e kapi kalin dhe e zbuti përpara se t'ia dhuronte kalin [[Muza|Muzave]]. Ishte një shkelm nga thundra e Pegazit që hapi burimin Hipokrena.<ref name="Ovid-2018">{{Cite book |last=Ovid |title=Metamorphoses |publisher=Indiana University Press |year=2018 |isbn=978-0-253-03359-8 |oclc=1007036859}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOvid2018">Ovid (2018). ''Metamorphoses''. Indiana University Press. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-253-03359-8|<bdi>978-0-253-03359-8</bdi>]]. [[OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1007036859 1007036859].</cite></ref> Kur Beleroponi më vonë shkoi të luftonte kundër [[Kimera|Kimerës,]] ai kërkoi ta përdorte Pegazin në luftë. Për ta bërë këtë, ai fjeti në tempullin e Minervës dhe ajo iu afrua me një fre të artë. Kur Pegasi e pa Bellerofonin me frerin, kali menjëherë i lejoi të hipte mbi të, dhe së bashku ata e mposhtën Kimerën.<ref name="Bulfinch-2010">{{Cite book |last=Bulfinch |first=Thomas |title=The Age of Fable, or Stories of Gods and Heroes. |date=2010 |publisher=Neeland Media LLC |isbn=978-1-59625-257-8 |oclc=1028955021}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBulfinch2010">Bulfinch, Thomas (2010). ''The Age of Fable, or Stories of Gods and Heroes''. Neeland Media LLC. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-59625-257-8|<bdi>978-1-59625-257-8</bdi>]]. [[OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1028955021 1028955021].</cite></ref> [[Skeda:Johann_König_-_Minerva_Visiting_the_Muses_on_Mount_Helicon.jpg|parapamje|Piktura e Minervës duke vizituar Muzat]] == Kthimi i Aglaurosit në gur == “[[Metamorfozat]]” e [[Ovidi|Ovidit]] tregojnë historinë e Minervës dhe [[Aglauros|Aglaurosit]]. Kur [[Merkuri]] vjen për të joshur të vdekshmen e virgjër [[Herse]], motra e saj Aglauros, e shtyrë nga lakmia, pranon t'a ndihmojë. Minerva e zbulon këtë dhe zemërohet me Aglaurosin. Ajo i kërkon ndihmë [[Zilisë]], e cila e mbush Aglaurosin me aq shumë zili ndaj fatit të mirë të të tjerëve, sa ajo shndërrohet në gur. Merkuri nuk arrin ta joshë Herse-n.<ref name="Ovid-2018">{{Cite book |last=Ovid |title=Metamorphoses |publisher=Indiana University Press |year=2018 |isbn=978-0-253-03359-8 |oclc=1007036859}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOvid2018">Ovid (2018). ''Metamorphoses''. Indiana University Press. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-253-03359-8|<bdi>978-0-253-03359-8</bdi>]]. [[OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1007036859 1007036859].</cite></ref> == Minerva dhe Herkuli == Minerva e ndihmoi heroin [[Herkuli|Herkul]]. Në [[“Fabulae” të Hyginusit]] thuhet se ajo e ndihmoi atë të vriste [[Hidra (mitologji)|Hidren]]. (30.3).<ref name="Hyginus-2007">{{Cite book |last=Apollodorus |url=https://books.google.com/books?id=wx2wngEACAAJ |title=Apollodorus' Library and Hyginus' Fabulae: Two Handbooks of Greek Mythology |last2=Hyginus |date=2007 |publisher=Hackett Pub. |isbn=978-0-87220-820-9 |language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFApollodorusHyginus2007">Apollodorus; Hyginus (2007). [https://books.google.com/books?id=wx2wngEACAAJ ''Apollodorus' Library and Hyginus' Fabulae: Two Handbooks of Greek Mythology'']. Hackett Pub. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-87220-820-9|<bdi>978-0-87220-820-9</bdi>]].</cite></ref> == Minerva dhe Uliksi == Minerva e ndihmoi heroin [[Odiseu|Uliks]]. Hyginus përshkruan në veprën e tij ''Fabulae'' se Minerva e ndryshon pamjen e Odiseut për ta mbrojtur dhe ndihmuar atë disa herë (126).<ref name="Hyginus-2007">{{Cite book |last=Apollodorus |url=https://books.google.com/books?id=wx2wngEACAAJ |title=Apollodorus' Library and Hyginus' Fabulae: Two Handbooks of Greek Mythology |last2=Hyginus |date=2007 |publisher=Hackett Pub. |isbn=978-0-87220-820-9 |language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFApollodorusHyginus2007">Apollodorus; Hyginus (2007). [https://books.google.com/books?id=wx2wngEACAAJ ''Apollodorus' Library and Hyginus' Fabulae: Two Handbooks of Greek Mythology'']. Hackett Pub. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-87220-820-9|<bdi>978-0-87220-820-9</bdi>]].</cite></ref> == Shpikja e flautit == Mendohet se Minerva e ka shpikur [[Flauti|flautin]] duke shpuar vrima në dru buksi. Ajo e shijonte muzikën, por u turpërua nga mënyra se si i dukej fytyra kur faqet i fryheshin për të luajtur. Për shkak të kësaj, ajo e hodhi flautin dhe ai ra në bregun e një lumi ku u gjet nga një satir.<ref name="Theoi Classical Texts Library-2">{{Cite web |title=OVID, FASTI BOOK 6 |url=https://www.theoi.com/Text/OvidFasti6.html |access-date=2020-03-31 |website=Theoi Classical Texts Library|language=en}}</ref> == Adhurimi në Romë dhe Itali == [[Skeda:Minerva_1.jpg|majtas|parapamje|Afresku i Minervës (figura me përkrenare në të djathtë) nga Vila San Marco, Stabiae (shekulli i 1-rë pas Krishtit)]] [[Skeda:Athena-Schale_Hildesheimer_Silberfund.jpg|parapamje|Imazh i Minervës në reliev të ngritur në një tas romak prej argjendi të praruar, shekulli i parë para Krishtit]] [[Skeda:Sbeitla_06.jpg|parapamje|Tempulli i Minervës në Sbeitla, Tunizi]] [[Skeda:Bronze_Head_of_Sulis_Minerva.jpg|parapamje|Një kokë e "Sulis-Minervës" e gjetur në rrënojat e banjave romake në Bath]] Romakët e festonin festën e saj nga 19 marsi deri më 23 mars gjatë ditës që quhet, në shumësin asnjanës, ''Quinquatria'', dita e pestë pas Ideve të Marsit, të nëntëmbëdhjetës, një festë artizanësh. Ky festival kishte një rëndësi të madhe për artistët dhe zejtarët pasi ajo ishte perëndesha mbrojtëse e zanateve dhe arteve.<ref>{{Cite book |last=Lurker |first=Manfred |title=The Routledge Dictionary of Gods and Goddesses, Devils and Demons |url=https://archive.org/details/routledgediction0000manf |date=2004-08-02 |isbn=9780203643518 |doi=10.4324/9780203643518|language=en}}</ref> Sipas [[Ovidi|Ovidit]] ( Fasti 3.809) festivali zgjaste 5 ditë dhe dita e parë thuhej se ishte përvjetori i lindjes së Minervës, kështu që nuk duhej derdhur gjak. Katër ditët në vijim ishin plot me lojëra me "shpata të zhveshura" në nder të shoqatës ushtarake të Minervës.<ref name="Theoi Classical Texts Library">{{Cite web |title=OVID, FASTI BOOK 3 |url=https://www.theoi.com/Text/OvidFasti3.html |access-date=2020-03-31 |website=Theoi Classical Texts Library|language=en}}</ref> Suetonius na tregon ( ''Jeta e Domicianit'' 4.4) se Domiciani festoi Quinquatria-n duke emëruar një kolegj priftërinjsh që do të vinin në skenë shfaqje dhe lojëra me kafshë, përveç poezisë dhe garave oratorike.<ref>{{Cite web |title=Suetonius, Life of Domitian 4 |url=https://lexundria.com/suet_dom/4/r |access-date=2020-03-31 |website=lexundria.com|language=en}}</ref> Një version më i vogël, ''Minusculae Quinquatria'', u mbajt në Idet e Qershorit, më 13 qershor, nga flautistët, pasi mendohej se Minerva e kishte shpikur flautin.<ref name="Theoi Classical Texts Library-2">{{Cite web |title=OVID, FASTI BOOK 6 |url=https://www.theoi.com/Text/OvidFasti6.html |access-date=2020-03-31 |website=Theoi Classical Texts Library}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.theoi.com/Text/OvidFasti6.html "OVID, FASTI BOOK 6"]. ''Theoi Classical Texts Library''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2020-03-31</span></span>.</cite></ref> Në vitin 207 para Krishtit, u formua një esnaf poetësh dhe aktorësh për t'u takuar dhe për të bërë oferta kushtimore në tempullin e Minervës në Kodrën Aventine: ndër të tjerë, anëtarët e saj përfshinin Livius Andronicus, i cili prodhoi një përkthim të ''[[Odiseja|Odisesë]]'' së Homerit në latinisht. Shenjtërorja Aventine e Minervës vazhdoi të ishte një qendër e rëndësishme e arteve për pjesën më të madhe të [[Republika Romake|Republikës së Mesme Romake]]. Sipas Acta Arvalia, një lopë iu sakrifikua Minervës më 13 tetor 58 pas Krishtit, së bashku me shumë sakrifica të tjera për të festuar përvjetorin e ardhjes në pushtet të Neronit. Më 3 janar 81 pas Krishtit, si pjesë e premtimeve të Vitit të Ri, dy lopë iu sakrifikuan Minervës (ndër shumë të tjera) për të siguruar mirëqenien e perandorit Titus, Domician Cezarit, Julia Augustës dhe fëmijëve të tyre. Më 3 janar 87 pas Krishtit, ka përsëri të dhëna për një lopë që iu sakrifikua Minervës midis shumë sakrificave të bëra si pjesë e premtimeve të Vitit të Ri.<ref>{{Cite book |last=Gradel |first=Ittai |title=Emperor worship and Roman religion |publisher=Clarendon Press |year=2002 |location=New York |author-link=Ittai Gradel|language=en}}</ref> Në ''Fasti'' III, [[Ovidi]] e quajti atë "perëndesha e një mijë veprave"<ref name="Theoi Classical Texts Library">{{Cite web |title=OVID, FASTI BOOK 3 |url=https://www.theoi.com/Text/OvidFasti3.html |access-date=2020-03-31 |website=Theoi Classical Texts Library}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.theoi.com/Text/OvidFasti3.html "OVID, FASTI BOOK 3"]. ''Theoi Classical Texts Library''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2020-03-31</span></span>.</cite></ref> për shkak të të gjitha gjërave me të cilat ajo shoqërohej. Minerva adhurohej në të gjithë Italinë, dhe kur ajo përfundimisht u barazua me perëndeshën greke Athena, ajo u bë gjithashtu një perëndeshë e betejës. Ndryshe nga Marsi, perëndia e luftës, ajo nganjëherë portretizohej me shpatën e ulur, në shenjë simpatie për të vdekurit e fundit, në vend që të ngrihej në triumf dhe epsh beteje. Në Romë, natyra e saj luftarake theksohej më pak se gjetkë. Sipas veprës së [[Tit Livi|Livit]] "''Historia e Romës''" (7.3), gozhda vjetore që shënonte vitin, një proces ku pretori maksimus ngulte një gozhdë për të mbajtur zyrtarisht gjurmët e vitit aktual, ndodhte në tempullin e Minervës sepse mendohej se ajo kishte shpikur numrat.<ref>{{Cite book |last=Livy |title=History of Rome |year=1965 |isbn=0-674-99126-5 |oclc=991483377|language=en}}</ref><ref name="MacRae, Duncan 2016">{{Cite book |last=MacRae, Duncan |title=Legible religion : books, gods, and rituals in Roman culture |date=2016 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-08871-9 |oclc=974037540|language=en}}</ref> Ekzistojnë prova arkeologjike që sugjerojnë se Minerva adhurohej jo vetëm në një mënyrë formale qytetare, por edhe nga individë në një nivel më personal.<ref name="MacRae, Duncan 2016">{{Cite book |last=MacRae, Duncan |title=Legible religion : books, gods, and rituals in Roman culture |date=2016 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-08871-9 |oclc=974037540}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMacRae,_Duncan2016">MacRae, Duncan (2016). ''Legible religion : books, gods, and rituals in Roman culture''. Harvard University Press. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-674-08871-9|<bdi>978-0-674-08871-9</bdi>]]. [[OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/974037540 974037540].</cite></ref> == Monedha romake == Minerva paraqitet në monedhat e [[Perandori romak|perandorëve të ndryshëm romakë]]. Ajo shpesh përfaqësohet në anën e pasme të një monedhe duke mbajtur një buf dhe një shtizë midis atributeve të saj.<ref>{{Cite web |title=American Numismatic Society: Browse Collection |url=http://numismatics.org/search/results?q=ric+691+domitian |access-date=2017-03-02|language=en}}</ref> == Adhurimi në Britaninë Romake == Gjatë pushtimit romak të Britanisë, ishte e zakonshme që zdrukthëtarët të zotëronin vegla të zbukuruara me imazhe të Minervës për të kërkuar një mbrojtje më të madhe nga perëndesha e zanateve. Disa gra kishin imazhe të saj edhe në aksesorë të tillë si gjilpëra flokësh ose bizhuteri. Ajo madje ishte paraqitur në disa arte funerale në arkivole dhe unaza me vulë.<ref name="Henig-1984">{{Cite book |last=Henig |first=Martin |title=Religion in Roman Britain |url=https://archive.org/details/religioninromanb0000heni_f9b3 |publisher=Batsford |year=1984 |location=London|language=en}}</ref> == Bath == Gjatë sundimit romak, Minerva u barazua me perëndeshën kelte Sulis, deri në atë masë sa emrat e tyre përdoreshin të dy së bashku dhe në mënyrë të ndërsjellë.<ref name="Henig-1984">{{Cite book |last=Henig |first=Martin |title=Religion in Roman Britain |url=https://archive.org/details/religioninromanb0000heni_f9b3 |publisher=Batsford |year=1984 |location=London}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHenig1984">Henig, Martin (1984). ''Religion in Roman Britain''. London: Batsford.</cite></ref> Besohej se ajo drejtonte burimet e nxehta shëruese të vendosura në Bath.<ref name="Sauer-1996">{{Cite journal |last=Sauer |first=Eberhard |date=March 1996 |title=An Inscription from Northern Italy, the Roman Temple Complex in Bath and Minerva as a Healing Goddess in Gallo-Roman Religion |url=https://archive.org/details/sim_oxford-journal-of-archaeology_1996-03_15_1/page/n66 |journal=Oxford Journal of Archaeology |volume=15 |pages=63–93 |doi=10.1111/j.1468-0092.1996.tb00074.x|language=en}}</ref> Edhe pse Minerva nuk është një hyjni uji, lidhja e saj me profesionet intelektuale si ''Minerva Medica'' mund të mendohet edhe si një perëndeshë shëruese, provat epigrafike të pranishme e bëjnë të qartë se kështu mendohej për Minervën në Bath.<ref name="Sauer-1996" /> Disa nga provat arkeologjike të pranishme në Bath i bëjnë studiuesit të besojnë se mendohej se Minerva mund të ofronte shërim të plotë nga gjëra të tilla si reumatizmi nëpërmjet burimeve të nxehta nëse asaj i jepej merita e plotë për shërimin.<ref name="Henig-1984">{{Cite book |last=Henig |first=Martin |title=Religion in Roman Britain |url=https://archive.org/details/religioninromanb0000heni_f9b3 |publisher=Batsford |year=1984 |location=London}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHenig1984">Henig, Martin (1984). ''Religion in Roman Britain''. London: Batsford.</cite></ref> Tempulli i Sulis Minervës ishte i njohur për zjarrin e mrekullueshëm të altarit që digjte qymyr në vend të drurit tradicional.<ref name="Henig-1984">{{Cite book |last=Henig |first=Martin |title=Religion in Roman Britain |url=https://archive.org/details/religioninromanb0000heni_f9b3 |publisher=Batsford |year=1984 |location=London}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHenig1984">Henig, Martin (1984). ''Religion in Roman Britain''. London: Batsford.</cite></ref> == Carrawburgh == Ka prova të adhurimit të Minerva Medica në Carrawburgh për shkak të provave arkeologjike, siç është një reliev që e përshkruan atë dhe [[Asklepiu|Eskulapin]].<ref name="Sauer-1996">{{Cite journal |last=Sauer |first=Eberhard |date=March 1996 |title=An Inscription from Northern Italy, the Roman Temple Complex in Bath and Minerva as a Healing Goddess in Gallo-Roman Religion |url=https://archive.org/details/sim_oxford-journal-of-archaeology_1996-03_15_1/page/n66 |journal=Oxford Journal of Archaeology |volume=15 |pages=63–93 |doi=10.1111/j.1468-0092.1996.tb00074.x}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSauer1996">Sauer, Eberhard (March 1996). "An Inscription from Northern Italy, the Roman Temple Complex in Bath and Minerva as a Healing Goddess in Gallo-Roman Religion". ''Oxford Journal of Archaeology''. '''15''': <span class="nowrap">63–</span>93. [[Identifikues digjital objektesh|doi]]:[[doi:10.1111/j.1468-0092.1996.tb00074.x|10.1111/j.1468-0092.1996.tb00074.x]].</cite></ref> == Çester == Në Fushën e Edgarit ndodhet një faltore kushtuar Minervës, e ndërtuar përballë një guroreje pranë lumit Dee. == Referencat == {{reflist|colwidth=30em}} == Bibliografia == * {{Cite journal |last=Dexter |first=Miriam Robbins |year=2006 |title=The Roots of Indo-European Patriarchy: Indo-European Female Figures and the Principles of Energy |url=https://www.academia.edu/40640429/The_Roots_of_Indo_European_Patriarchy_Indo_European_Female_Figures_and_the_Principles_of_Energy |journal=Journal of Archaeomythology |language=en |publisher=Institute of Archaeomythology |volume=10}} * {{Cite book |last=Bakkum |first=Gabriël CLM |url=https://archive.org/details/bub_gb_vUvIWIQMDokC |title=The Latin Dialect of the Ager Faliscus: 150 Years of Scholarship |publisher=Amsterdam University Press |year=2009 |series=Thesis, University of Amsterdam |volume=Part I |location=Amsterdam |language=en}} * {{Citation |last=Belayche |first=Nicole |title=Religious Actors in Daily Life: Practices and Related Beliefs |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9780470690970.ch20 |work=A Companion to Roman Religion |pages=275–291 |year=2007 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9780470690970.ch20 |isbn=978-0-470-69097-0 |access-date=2025-11-28}} * {{Cite book |last=Buck |first=Carl Darling |url=https://archive.org/details/grammarofoscanum00buckuoft |title=A Grammar Of Oscan And Umbrian: With A Collection Of Inscriptions And A Glossary |publisher=Kessinger |year=2007 |isbn=978-1-4326-9132-5 |language=en |ref=CITEREFBuck1904 |author-link=Carl Darling Buck}} * {{Cite book |last=Denova |first=Rebecca I. |url=https://ia800703.us.archive.org/15/items/CompleteBooksSetsarchive/Rebecca%20I.%20Denova%20-%20Greek%20and%20Roman%20Religions%20%28Blackwell%20Ancient%20Religions%29%20%28Retail%29.pdf |title=Greek and Roman Religions |date=November 2, 2018 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781118543009 |series=Blackwell ancient religions |language=en |doi=10.1002/9781119392552 |lccn=2018038135}} * {{Cite book |last=de Vaan |first=Michiel |url=https://books.google.com/books?id=ecZ1DwAAQBAJ |title=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages |date=2008 |publisher=Brill |isbn=9789004167971 |language=en |author-link=Michiel de Vaan}} * {{Cite book |last=Fortson IV |first=Benjamin W. |title=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |publisher=De Gruyter |year=2017 |editor-last=Joseph |editor-first=Brian |language=en |chapter=The dialectology of Italic |editor-last2=Fritz |editor-first2=Matthias |editor-last3=Klein |editor-first3=Jared}} * {{Citation |last=Graf |first=Fritz |title=Athena and Minerva: Two Faces of One Goddess? |date=2001-01-01 |url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004497290/B9789004497290_s010.xml |work=Athena in the Classical World |pages=127–139 |editor-last=Deacy |editor-first=Susan |publisher=BRILL |language=en |doi=10.1163/9789004497290_010 |isbn=978-90-04-49729-0 |access-date=2025-11-28 |editor2-last=Villing |editor2-first=Alexandra}} * {{Cite book |url=http://archive.org/details/isbn_1884964982 |title=Encyclopedia of Indo-European culture |date=1997 |publisher=Fitzroy Dearborn Publishers |isbn=978-188-496-498-5 |editor-last=Mallory |editor-first=J.P. |location=London, Chicago |language=en |editor-last2=Adams |editor-first2=D. Q.}} * {{Cite book |last=Matasović |first=Ranko |url=https://mudrac.ffzg.hr/~rmatasov/PIE%20Religion.pdf |title=A Reader in Comparative Indo-European Religion |year=2018 |location=Zagreb |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904123328/https://mudrac.ffzg.hr/~rmatasov/PIE%20Religion.pdf |archive-date=September 4, 2025 |url-status=live}} * <nowiki> This article incorporates text from a publication now in the public domain: .mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit;word-wrap:break-word}.mw-parser-output .citation q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output .citation:target{background-color:rgba(0,127,255,0.133)}.mw-parser-output .id-lock-free.id-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/Lock-green.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .id-lock-limited.id-lock-limited a,.mw-parser-output .id-lock-registration.id-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .id-lock-subscription.id-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Lock-red-alt-2.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/Wikisource-logo.svg")right 0.1em center/12px no-repeat}body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-free a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-limited a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-registration a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-subscription a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background-size:contain;padding:0 1em 0 0}.mw-parser-output .cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:none;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;color:var(--color-error,#bf3c2c)}.mw-parser-output .cs1-visible-error{color:var(--color-error,#bf3c2c)}.mw-parser-output .cs1-maint{display:none;color:#085;margin-left:0.3em}.mw-parser-output .cs1-kern-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right{padding-right:0.2em}.mw-parser-output .citation .mw-selflink{font-weight:inherit}@media screen{.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}html.skin-theme-clientpref-night .mw-parser-output .cs1-maint{color:#18911f}}@media screen and (prefers-color-scheme:dark){html.skin-theme-clientpref-os .mw-parser-output .cs1-maint{color:#18911f}}Smith, William, ed. (1870). "Minerva". Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. p. 1090.</nowiki> * {{Cite journal |last=van der Graaff |first=Ivo |last2=Ellis |first2=Steven J. R. |year=2017 |title=Minerva, urban defenses, and the continuity of cult at Pompeii |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-roman-archaeology/article/abs/minerva-urban-defenses-and-the-continuity-of-cult-at-pompeii/3B0FDA96150626E83E0118C0071B0F4E |journal=Journal of Roman Archaeology |language=en |volume=30 |pages=283–300 |doi=10.1017/S1047759400074122 |issn=1047-7594 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last=Woodard |first=Roger D. |year=2002 |title=The Disruption of Time in Myth and Epic |url=https://www.jstor.org/stable/44578450 |journal=Arethusa |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=83–98 |issn=0004-0975}} * {{Cite book |last=Woodard |first=Roger D. |url=https://ia601905.us.archive.org/34/items/upinder-singh-political-violence-in-ancient-india-retail/Roger%20D.%20Woodard%20-%20Indo-European%20Sacred%20Space%20Vedic%20and%20Roman%20Cult.pdf |title=Indo-European Sacred Space: Vedic and Roman Cult |publisher=University of Illinois Press |year=2006 |isbn=978-0-252-02988-2 |language=en |doi=10.5406/j.ctt1xcmv6 |jstor=10.5406/j.ctt1xcmv6}} == Lidhje të jashtme == * [https://iconographic.warburg.sas.ac.uk/category/vpc-taxonomy-000098 Baza e të Dhënave Ikonografike e Institutit Warburg (imazhe të Minervës)] [[Kategoria:Minerva]] [[Kategoria:Perëndesha romake]] [[Kategoria:Atena]] 6lq3eb3uno5kqb1xe07y3n93wkehmej Rrëmbimi i grave sabine 0 401496 3002561 3000157 2026-06-28T03:03:43Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002561 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|}}'''Rrëmbimi i grave sabine''' ( Latin, Sabinae raptae ); i njohur tradicionalisht si '''Përdhunimi i grave Sabine''', ishte një incident në historinë e hershme të Romës në të cilin burrat e Romës kryenin rrëmbime nusesh ose rrëmbime masive me qëllim martesën e grave nga qytete të tjera të rajonit. Ky ka qenë një subjekt i shpeshtë i piktorëve dhe skulptorëve, veçanërisht që nga [[Rilindja]] . == Historiku == Sipas historianit romak [[Tit Livi|Livi]], rrëmbimi i grave sabine ndodhi në [[Monarkia romake|historinë e hershme të Romës]] menjëherë pas themelimit të saj në mesin e shekullit të 8-të para Krishtit dhe u krye nga [[Romulus|Romuli]] dhe pasuesit e tij kryesisht meshkuj; thuhet se pas themelimit të qytetit, popullsia përbëhej vetëm nga latinë dhe popuj të tjerë italikë, në veçanti banditë meshkuj. <ref>{{Cite book |last=Mathisen |first=Ralph W. |title=Ancient Roman Civilization |url=https://archive.org/details/ancientromancivi0000math |publisher=Oxford University Press |year=2019 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/ancientromancivi0000math/page/60 60]}}</ref> Me Romën që rritej me një ritëm kaq të qëndrueshëm në krahasim me fqinjët e saj, Romuli u shqetësua për ruajtjen e forcës së qytetit. Shqetësimi i tij kryesor ishte se me pak banorë femra nuk do të kishte asnjë shans për të mbështetur popullsinë e qytetit, pa të cilën Roma nuk mund të zgjaste më shumë se një brez. Me këshillën e [[Senati Romak|Senatit Romak]], romakët u nisën më pas në rajonet përreth në kërkim të grave për të krijuar familje. Romakët negociuan pa sukses me të gjithë popujt që u drejtoheshin, përfshirë [[sabinët]], të cilët popullonin zonat fqinje. Sabinët kishin frikë nga shfaqja e një shoqërie rivale dhe refuzuan t'i lejonin gratë e tyre të martoheshin me romakët. Si pasojë, romakët hartuan një plan për të rrëmbyer gratë sabine gjatë festivalit të [[Neptuni (mitologji)|Kalërimit të Neptunit]] . Ata planifikuan dhe shpallën një festival lojërash për të tërhequr njerëz nga të gjitha qytetet fqinje. Sipas [[Tit Livi|Livit]], shumë njerëz nga qytetet fqinje të Romës{{Snd}} duke përfshirë Caenina, Crustumerium dhe Antemnae{{Snd}}morën pjesë në festival së bashku me sabinët, të etur për të parë qytetin e sapokrijuar me sytë e tyre. Në festival, Romuli dha një sinjal duke "u ngritur dhe duke palosur mantelin e tij dhe pastaj duke e hedhur përsëri rreth vetes", në të cilin romakët kapën gratë sabine dhe luftuan kundër burrave sabine. <ref name=":02">{{Cite web |title=Titus Livius (Livy), The History of Rome, Book 1, chapter pr |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0026:book=1 |access-date=2020-02-07 |website=www.perseus.tufts.edu}}</ref> Livi nuk raporton se sa gra u rrëmbyen nga romakët në festival, ai vetëm vëren se padyshim ishin shumë më tepër se tridhjetë. <ref>{{Cite web |title=Titus Livius (Livy), The History of Rome, Book 1, chapter 13 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0026%3Abook%3D1%3Achapter%3D13 |access-date=2022-12-27 |website=www.perseus.tufts.edu}}</ref> Të gjitha gratë e rrëmbyera në festival thuhet se ishin virgjëresha përveç një gruaje të martuar, Hersilia, e cila u bë gruaja e Romulit dhe më vonë do të ishte ajo që ndërhyri dhe do të ndalonte luftën që pasoi midis romakëve dhe sabinëve. <ref>{{Cite web |title=Plutarch • Life of Romulus |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Romulus*.html#note20 |access-date=2020-03-07 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Të rrëmbyerat e indinjuara u lutën shpejt nga Romuli që t'i pranonte burrat romakë si burrat e tyre të rinj. === Lufta me Sabinët dhe fiset e tjera === Duke qenë i indinjuar nga ajo që kishte ndodhur, mbreti i Kaninezëve hyri në territorin romak me ushtrinë e tij. Romuli dhe romakët u përballën me Kaninezët në betejë, vranë mbretin e tyre dhe e shpartalluan ushtrinë e tyre. Më vonë, Romuli sulmoi Kaninën dhe e pushtoi atë që në sulmin e parë. Duke u kthyer në Romë, ai i kushtoi një Tempull Jupiter Feretrius (sipas Livit, tempulli i parë i kushtuar në Romë) dhe ofroi plaçkën e mbretit armik si ''spolia opima'' . Sipas Fasti Triumphales, Romuli festoi një triumf mbi Kaninezët më 1 mars 752 p.e.s. Në të njëjtën kohë, ushtria e Antemnatëve pushtoi territorin romak. Romakët u hakmorën dhe Antemnatët u mundën në betejë dhe qyteti i tyre u pushtua. Sipas ''Fasti Triumphales'', Romulus festoi një triumf të dytë në vitin 752 p.e.s. mbi Antemnatët. Krustuminitë gjithashtu filluan një luftë, por edhe ata u mundën dhe qyteti i tyre u pushtua. [[Kolonia Romake|Kolonistët romakë]] u dërguan më pas në Antemnae dhe Crustumerium nga Romulus, dhe shumë qytetarë të këtyre qyteteve, veçanërisht familjet e grave të kapura robër, migruan gjithashtu në Romë. Vetë sabinët më në fund shpallën luftë, të udhëhequr në betejë nga mbreti i tyre, [[Titus Tatius]] . Tatiusi pothuajse ia doli ta pushtonte Romën, falë tradhtisë së Tarpeias, vajzës së Spurius Tarpeius, guvernatorit romak të kështjellës në Kodrën e Kapitolit . Ajo hapi portat e qytetit për sabinët në këmbim të "asaj që ata mbanin në krahë", duke menduar se do të merrte byzylykët e tyre të artë. Në vend të kësaj, sabinët e shtypën për vdekje me mburojat e tyre dhe trupi i saj u varros ose u hodh nga një shkëmb i njohur që atëherë me emrin e saj, Shkëmbi Tarpeian . Romakët sulmuan sabinët që tani mbanin kështjellën, në atë që do të njihej si Beteja e Lacus Curtius . Përparimi romak u udhëhoq nga Hostus Hostilius, mbrojtja sabine nga Mettus Curtius. Hostus ra në betejë dhe linja romake u dorëzua. Romakët u tërhoqën në portën e Palatiumit. Romuli mblodhi njerëzit e tij, duke premtuar se do të ndërtonte një tempull për [[Jupiteri (zot)|Perëndinë Romake Jove]] në atë vend. Pastaj ai i udhëhoqi ata përsëri në betejë. Mettus Curtius u zbrit nga kali dhe iku në këmbë, dhe romakët dukeshin se po fitonin.   Beteja mori fund dhe sabinët ranë dakord të bashkoheshin në një komb me romakët. Titus Tatius sundoi së bashku me Romulusin deri në vdekjen e Tatiusit pesë vjet më vonë. Banorët e rinj sabine të Romës u vendosën në Kodrën e Kapitolit, të cilën e kishin pushtuar në betejë. == Analiza historike == Motivimi pas rrëmbimit të grave sabine është i diskutueshëm midis burimeve të lashta. Livi shkruan se motivimi i Romës për rrëmbimin e grave sabine ishte vetëm për të rritur popullsinë e qytetit dhe pohon se nuk ndodhi asnjë sulm i drejtpërdrejtë seksual gjatë rrëmbimit. Livi thotë se Romuli u ofroi grave sabine zgjedhje të lirë, si dhe të drejta qytetare dhe pronësore. Sipas Livit, Romuli foli me secilën prej tyre personalisht, duke deklaruar "se e gjitha kjo ishte për shkak të krenarisë së prindërve të tyre që u mohonin fqinjëve të tyre të drejtën e martesës së ndërsjellë. Ato do të jetonin në një martesë të ndershme dhe do të ndanin të gjithë pronën dhe të drejtat e tyre civile, dhe{{Snd}} më i dashuri nga të gjithë për natyrën njerëzore{{Snd}} do të ishin nënat e njerëzve të lirë." <ref name=":02"/> Studiues si [[Dionisi i Halikarnasit]] argumentojnë se kjo ishte një përpjekje për të siguruar një aleancë me sabinët përmes marrëdhënieve të sapokrijuara të grave me burrat romakë. <ref name=":1">{{Cite journal |last=Brown |first=Robert |date=1995 |title=Livy's Sabine Women and the Ideal of Concordia |journal=Transactions of the American Philological Association |volume=125 |pages=291–319 |doi=10.2307/284357 |jstor=284357}}</ref> Rrëfimi i Livit përforcohet në disa mënyra përmes veprave të [[Ciceroni|Ciceronit]] . Në veprën e Ciceronit ''"De re publica"'', ai përsërit pikëpamjen e Livit se plani për të rrëmbyer gratë sabine në festival u bë me qëllim "forcimin e shtetit të ri" dhe "mbrojtjen e burimeve të mbretërisë dhe popullit të tij". <ref name=":1" /> Ndryshe nga Livi, Ciceroni dhe Dionisi, [[Ovidi]] e sheh rrëmbimin e sabinëve si një rrugë për burrat e Romës për të përmbushur dëshirat e tyre seksuale dhe jo si një përpjekje për të marrë gra për të lindur fëmijë për qytetin. <ref name=":1" /> Ndërsa ai vëren çështjen që lidhet me mungesën e grave në Romë, ai nuk e bën atë një faktor në planifikimin e rrëmbimit. Ndërsa është e qartë se historia ishte pjesë e mitologjisë themeluese të Romës, historiciteti i saj është i diskutueshëm dhe konsiderohet i pamundur të ketë ndodhur nga shumë historianë, ose të paktën të mos ketë ndodhur në mënyrën e përshkruar. [[Theodor Mommsen]] (si dhe historianë të mëvonshëm si {{Interlanguage link|Jacques Poucet|fr}} ) besonin se historia ka të ngjarë të jetë përhapur gjatë fundit të shekullit të katërt para Krishtit pas Luftërave Samnite si një rrëfim për të shpjeguar asimilimin e Samnitëve në Romë pas një kombinimi luftërash dhe aleancash, dhe dërgimit të ngjarjeve të ngjashme në të kaluarën e largët. Historia ka të ngjarë të ketë fituar rëndësi përsëri gjatë periudhës kohore kur u prenë monedhat që përshkruanin ngjarjen, në vitin 89 para Krishtit. Kjo do të jetë bërë gjatë Luftës Sociale, një konflikt midis Romës dhe aleatëve të saj italianë mbi statusin e tyre dhe nëse ata meritonin shtetësinë romake. Një histori nga e kaluara e Romës, ku Roma hyri në konflikt me fqinjët e saj, tregoi një kapacitet për dhunë brutale, por në fund shmangu një luftë pasi sabinët iu nënshtruan bashkimit me Romën, do të kishte qenë një histori e fuqishme për Romën për t'u dërguar në atë kohë. <ref>{{Cite journal |last=Holden |first=Antonia |date=January 2008 |title=The Abduction of the Sabine Women in Context: The Iconography on Late Antique Contorniate Medallions |url=https://www.jstor.org/stable/40037246 |journal=American Journal of Archaeology |volume=112 |issue=1 |pages=126 |doi=10.3764/aja.112.1.121 |jstor=40037246 |url-access=subscription |access-date=June 19, 2021}}</ref> == Përfaqësime artistike == Shumë trajtime të legjendës kombinuan një shembull të përshtatshëm frymëzues të trimërisë dhe guximit të romakëve të lashtë me mundësinë për të përshkruar figura të shumta, duke përfshirë figura heroike gjysmë të zhveshura në një luftë intensive pasionante. Subjekti ishte popullor gjatë Rilindjes si simbol i rëndësisë së martesës për vazhdimësinë e familjeve dhe kulturave. Ishte gjithashtu një shembull i një subjekti beteje në të cilin artisti mund të demonstronte aftësinë e tij në portretizimin e figurave femërore, si dhe mashkullore, në poza ekstreme, me avantazhin shtesë të një teme seksuale. Ai portretizohej rregullisht në ''kasoni'' italiane të shekullit të 15-të dhe më vonë në piktura më të mëdha. Një mundësi e krahasueshme nga [[Besëlidhja e Re|Dhiata e Re]] u ofrua nga tema e Masakrës së të Pafajshmëve . === Giambologna === [[Skeda:Giambologna_sabine.jpg|parapamje|''Rrëmbimi i një gruaje sabine'' nga Giambologna, Loggia dei Lanzi, Firence]] Skulptori italo-flaman i shekullit të 16-të, Giambologna, skaliti një përfaqësim të kësaj teme me tre figura (një burrë që ngre një grua në ajër ndërsa një burrë i dytë qëndron i përkulur), të gdhendura nga një bllok i vetëm [[Mermer|mermeri]] . Kjo skulpturë konsiderohet kryevepra e Giambolognës. <ref>Liam E. Semler, ''The English Mannerist Poets and the Visual Arts'' 1998, {{ISBN|978-0-8386-3759-3}}, p. 34.</ref> Fillimisht e menduar si asgjë më shumë sesa një demonstrim i aftësisë së artistit për të krijuar një grup skulpturor kompleks, subjekti i saj, përdhunimi legjendar i Sabinëve, duhej të shpikej pasi Francesco I de' Medici, Duka i Madh i Toskanës, dekretoi që ajo të vihej në ekspozitë publike në Loggia dei Lanzi në Piazza della Signoria, Firence. Vendndodhja e propozuar për skulpturën, përballë statujës së [[Perseu|Perseut]] nga [[Benvenuto Cellini]], nxiti sugjerime që grupi të ilustronte një temë të lidhur me veprën e mëparshme, siç është përdhunimi i [[Andromeda (mitologjia greke)|Andromedës]] nga Phineus . Përdhunimet përkatëse të [[Proserpina|Proserpinës]] dhe [[Helena e Trojës|Helenës]] u përmendën gjithashtu si tema të mundshme. Përfundimisht u vendos që skulptura të identifikohej si një nga virgjëreshat Sabine. Vepra është nënshkruar <small>OPVS IOANNIS BOLONII FLANDRI MDLXXXII</small> ("Vepra e Johannes të Boulogne të [[Flandra|Flandrës]], 1582"). Një [[Bronxi|bronz]] i hershëm përgatitor që paraqet vetëm dy figura ndodhet në Museo Nazionale di Capodimonte në [[Napoli]] . Giambologna më pas e rishikoi skemën, këtë herë me një figurë të tretë, në dy modele dylli që tani ndodhen në Muzeun Victoria dhe Albert, Londër. Geso në shkallë të plotë e artistit për skulpturën e përfunduar, e ekzekutuar në vitin 1582, është në ekspozitë në Galleria dell'Accademia në [[Firencia|Firence]] . Gruaja dhe burri i gjunjëzuar i referohen figurave nga skulptura e lashtë ''Laokooni dhe Bijtë e Tij'' . <ref>{{Cite book |last=De la Croix |first=Horst |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/673 |title=Gardner's Art Through the Ages |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/673 673] |url-access=registration}}</ref> Reduktimet prej bronzi të skulpturës, të prodhuara në studion e Giambolognës dhe të imituara nga të tjerë, ishin një element kryesor i koleksioneve të njohësve të arteve deri në shekullin e 19-të. === Nicolas Poussin === [[Skeda:Nicolas_Poussin_-_L'Enlèvement_des_Sabines_(1634-5).jpg|parapamje|''Rrëmbimi i Grave Sabine'', nga [[Nicolas Poussin|Poussin]], 1634–35 ( Muzeu Metropolitan i Artit )]] [[Nicolas Poussin]] prodhoi dy versione kryesore të kësaj teme. Versioni i tij fillestar tani quhet ''Rrëmbimi i Grave Sabine'' dhe ka shumë të ngjarë të jetë përfunduar rreth viteve 1633–1634. Piktura përshkruan Romulin duke u dhënë sinjalin Romakëve për rrëmbimin. Sipas Metropolitan, tema e veprës së Poussin i lejoi atij të nxirrte në pah kuptimin e tij për pozën dhe gjestin, si dhe njohuritë e tij për arkitekturën romake. <ref>{{Cite web |last=Poussin |first=Nicolas |title=The Abduction of the Sabine Women |url=https://www.metmuseum.org/en/art/collection/search/437329 |website=The Met}}</ref> Ky version i pikturës tani ndodhet në Muzeun Metropolitan të Artit në New York City. Versioni i dytë i Poussin-it, i titulluar ''"Përdhunimi i Grave Sabine"'', është në thelb një riprodhim i veprës së tij origjinale dhe ka të ngjarë të jetë përfunduar rreth viteve 1637–1638. Vendosja arkitekturore e kësaj vepre është më e zhvilluar sesa në origjinal. Kjo pikturë tani ndodhet në [[Muzeu i Luvrit|Muzeun e Luvrit]] në Paris. <ref>{{Citation |last=Poussin |first=Nicolas |title=The Rape of the Sabine Women |date=1637–1638 |url=https://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/rape-sabine-women |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415010348/https://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/rape-sabine-women |access-date=2020-03-07 |archive-date=2020-04-15}}</ref> Pikturimi i versioneve të shumëfishta të një subjekti nuk ishte i pazakontë gjatë gjithë karrierës së Poussin-it. === Peter Paul Rubens === [[Skeda:Peter_Paul_Rubens_-_The_Rape_of_the_Sabine_Women_-_WGA20310.jpg|parapamje|''Përdhunimi i Grave Sabine'', nga Peter Paul Rubens]] [[Peter Paul Rubens]] pikturoi versionin e tij të ''veprës "Përdhunimi i Grave Sabine"'' rreth viteve 1635-40. Tani ajo ndodhet në Galerinë Kombëtare të Londrës. <ref>{{Cite web |title=Peter Paul Rubens {{!}} The Rape of the Sabine Women {{!}} NG38 {{!}} National Gallery, London |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/peter-paul-rubens-the-rape-of-the-sabine-women |access-date=2020-02-11 |website=www.nationalgallery.org.uk}}</ref> Piktura përshkruan momentin kur Romuli u dha sinjalin romakëve për të rrëmbyer gratë sabine. Rubens thekson dhunën e rrëmbimit dhe e seksualizon atë duke përshkruar gra me gjoks të zbuluar dhe një ushtar që ngre fundin e një gruaje. <ref>{{Cite web |title=Peter Paul Rubens {{!}} The Rape of the Sabine Women {{!}} NG38 {{!}} National Gallery, London |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/peter-paul-rubens-the-rape-of-the-sabine-women |access-date=2020-02-12 |website=www.nationalgallery.org.uk}}</ref> === Pietro da Cortona === [[Skeda:Cortona_Rape_of_the_Sabine_Women_01.jpg|parapamje|''Përdhunimi i Grave Sabine'' nga Pietro da Cortona, 1627–1629]] Pietro da Cortona e përshkroi përdhunimin e Sabinëve të paktën dy herë. === Luca Giordano === Ekzistojnë të paktën tetë piktura nga Luca Giordano ose nga punishtja e tij mbi këtë temë. === Johann Heinrich Schönfeld === [[Skeda:Johann_Heinrich_Schönfeld_004.jpg|djathtas|parapamje|''Përdhunimi i Grave Sabine'' nga Johann Heinrich Schönfeld]] Johann Heinrich Schönfeld pikturoi një version të kësaj teme të titulluar ''Përdhunimi i Grave Sabine'' në fund të viteve 1630. Vepra e tij tani ndodhet në Muzeun Shtetëror të Hermitazhit në Shën Petersburg. <ref>{{Cite web |last=Schönfeld |first=Johann Heinrich |date=1630s |title=The Rape of the Sabine Women |url=https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/digital-collection/01.%20Paintings/38760/!ut/p/z1/jZDLTsMwEEV_hS6yxJ48nITuLCNRSkuqiofxBrlV6hglduSYRuLrMYgNCEJnN9KZO2cGC8yxMPKolfTaGtmG_knkzxWleZwyWFaMXAKtthuyZbdXEGf48ROAP4oCFqfMTwBiOn7534JwQeLWbK2w6KVvzrU5WMwhRmcbqY3XRg2Yp2WRQ3ARP9Kub4qQdkcWVfXAEpZ9AdM-etehcd8hQCQhEKcXAGWRFFmZf8hQs0vLIOPqQ-1qh15d-HLjfT_MI4hgHEekrFVtjfa2i-C3kcYOHvPvJO67e_62WsALaY8rOpu9A2XjYPs!/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/?lng=en |website=hermitagemuseum |access-date=1 qershor 2026 |archive-date=21 shtator 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921213204/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/digital-collection/01.%20Paintings/38760/!ut/p/z1/jZDLTsMwEEV_hS6yxJ48nITuLCNRSkuqiofxBrlV6hglduSYRuLrMYgNCEJnN9KZO2cGC8yxMPKolfTaGtmG_knkzxWleZwyWFaMXAKtthuyZbdXEGf48ROAP4oCFqfMTwBiOn7534JwQeLWbK2w6KVvzrU5WMwhRmcbqY3XRg2Yp2WRQ3ARP9Kub4qQdkcWVfXAEpZ9AdM-etehcd8hQCQhEKcXAGWRFFmZf8hQs0vLIOPqQ-1qh15d-HLjfT_MI4hgHEekrFVtjfa2i-C3kcYOHvPvJO67e_62WsALaY8rOpu9A2XjYPs!/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/?lng=en |url-status=dead }}</ref> === Jacques Stella === [[Skeda:Stella,_Jacques,_The_Rape_of_the_Sabines,_mid_17th_century.jpg|parapamje|Jacques Stella, ''Rrëmbimi i Sabinëve'', mesi i shekullit të 17-të ( Muzeu i Artit i Universitetit të Princetonit )]] Jacques Stella pikturoi një version të përdhunimit të grave sabine të titulluar ''"Përdhunimi i Sabineve"'' në mesin e shekullit të 17-të. Përshkrimi i skenës nga Stella thuhet se i ka ngjarë aq shumë veprave të Nicholas Poussin saqë pas vdekjes së tij versioni i tij u ngatërrua me një Poussin. Kjo vepër tani ndodhet në Muzeun e Artit të Universitetit të Princetonit. <ref>{{Cite web |title=The Rape of the Sabines (y1967-102) |url=https://artmuseum.princeton.edu/collections/objects/30337 |access-date=2020-03-21 |website=artmuseum.princeton.edu |language=en}}</ref> === Jacques-Louis David === [[Skeda:The_Intervention_of_the_Sabine_Women_-_David_(Louvre_INV_3691).jpg|parapamje|''Ndërhyrja e Grave Sabine'', 1799]] Jacques-Louis David pikturoi anën tjetër të historisë, kur gratë ndërhyjnë për të pajtuar palët ndërluftuese. ''“Gratë Sabine që Zbatojnë Paqen duke Vrapuar midis Luftëtarëve”'' (e njohur edhe si ''“Ndërhyrja e Grave Sabine'' ”) u përfundua në vitin 1799. Ndodhet në [[Muzeu i Luvrit|Muzeun e Luvrit]] . <ref name="Jacques-Louis DAVID 1799">{{Citation |last=Jacques-Louis David |title=The Intervention of the Sabine Women |date=1799 |url=https://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/intervention-sabine-women |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926121213/https://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/intervention-sabine-women |access-date=2020-02-11 |archive-date=2020-09-26}}</ref> Davidi kishte filluar punën për të në vitin 1796, kur Franca ishte në luftë me kombet e tjera evropiane, pas një periudhe konflikti civil që kulmoi me Mbretërimin e Terrorit dhe Reaksionin Termidorian, gjatë së cilës vetë Davidi ishte burgosur si mbështetës i [[Maksimiljen Robespier|Robespierit]] . Pasi gruaja e larguar e Davidit e vizitoi në burg, ai krijoi idenë e rrëfimit të historisë për të nderuar gruan e tij, me temë dashurinë që mbizotëron mbi konfliktin. Piktura u pa gjithashtu si një thirrje për popullin francez që të pajtonte dallimet e tyre pas gjakderdhjes së [[Revolucioni Francez|Revolucionit Francez]] . <ref name="Jacques-Louis DAVID 1799"/> Piktura përshkruan gruan e Romulit, Hersilia - vajzën e [[Titus Tatius]], udhëheqësit të Sabinëve - duke u futur me vrap midis burrit dhe babait të saj dhe duke vendosur fëmijët e saj midis tyre. Një Romulus i fuqishëm përgatitet të godasë me shtizën e tij një Tatius gjysmë në tërheqje, por heziton. Ushtarë të tjerë tashmë po i vendosin shpatat në mill. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2017)">nevojitet citim</span>]]'' &#x5D;</sup> === John Leech === [[Skeda:Comic_History_of_Rome_p_010_The_Romans_walking_off_with_the_Sabine_Women.jpg|parapamje|Versioni satirik i John Leech i "Përdhunimit të Grave Sabine"]] Piktori satirik anglez i shekullit të 19-të, John Leech, përfshiu në veprën e tij ''"Historia Komike e Romës"'' një përshkrim të përdhunimit të grave sabine, ku gratë portretizohen, me një anakronizëm të qëllimshëm, me kostume viktoriane dhe duke u marrë nga ''Corona et Anchora'' ("Kurora dhe Ankora", një tabelë e zakonshme e një pubi anglez në qytetet detare). === Edgar Degas === Edgar Degas pikturoi ''"Përdhunimin e Sabinëve"'' <ref>{{Cite web |title=The Rape of the Sabines – Edgar Degas – www.edgar-degas.org |url=http://www.edgar-degas.org/The-Rape-of-the-Sabines.html |access-date=2016-03-26 |website=www.edgar-degas.org}}</ref> (sipas [[Nicolas Poussin|Poussin]] ), rreth viteve 1861–1862. "Mjeshtrat duhen kopjuar vazhdimisht", tha Degas, "dhe vetëm pasi të kesh provuar se je një kopjues i mirë, duhet të lejohesh në mënyrë të arsyeshme të vizatosh një rrepkë nga natyra". Degas mori lejen për herë të parë për të kopjuar piktura në Luvër në vitin 1853, kur ishte tetëmbëdhjetë vjeç. Ai ishte më i interesuar për veprat e mëdha të Rilindjes Italiane dhe për trashëgiminë e tij klasike franceze, prandaj kjo kopje e detajuar e pikturës së Poussin-it. <ref>{{Cite web |title=The Rape of the Sabines (after Poussin) – Norton Simon Museum |url=https://www.nortonsimon.org/collections/browse_title.php?id=F.1983.06.P |access-date=2016-03-26 |website=www.nortonsimon.org}}</ref> === Charles Christian Nahl === [[Skeda:Charles_Christian_Nahl_1871,_The_Rape_Of_The_Sabines_-_The_Invasion.jpg|parapamje|''Pushtimi'' nga Charles Christian Nahl (1871)]] Charles Christian Nahl e pikturoi subjektin në një treshe veprash të titulluara ''"Rrëmbimi"'', ''"Robëria"'' dhe ''"Pushtimi"'' . === Pablo Picaso === [[Pablo Picasso]] e trajtoi këtë temë në disa versione të tij të " ''Përdhunimit të Grave Sabine'' " (1962–63), njëra prej të cilave ndodhet në Muzeun e Arteve të Bukura në Boston . Këto bazohen në versionin e Davidit. Këto bashkojnë fillimin dhe fundin e historisë, duke përshkruar Romulin dhe Tatiusin e egër duke injoruar dhe shkelur figurën e ekspozuar të Hersilias dhe fëmijës së saj. <ref>[http://www.principisabini.it/glossario/zoom.php?id=23 La tomba del principe sabino – Glossario] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102053759/http://www.principisabini.it/glossario/zoom.php?id=23|date=2011-01-02}}.</ref> == Shih edhe == * Lapidhët * [[Sindroma e Stokholmit]] == Referime == [[Kategoria:Martesë e detyruar]] [[Kategoria:Mitologji romake]] [[Kategoria:Ikonografi]] [[Kategoria:Gratë në Romën e Lashtë]] dk43s2si46mks5gor48hnuicgokpakl Mjedisi i të nxënit 0 401691 3002502 2987506 2026-06-28T01:11:29Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002502 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Elementary_school_teaches_more_than_ABCs_DVIDS218937.jpg|parapamje|Mjedisi i të nxënit është qasje edukative dhe kulturore për të gjitha llojet e nxënësve dhe aktiviteteve.]] '''Mjedisi i të nxënit''' është një term që mund t'i referohet një qasjeje mësimore, edukative, kontekstit kulturor ose mjedisit fizik ( ''hapësirës së të nxënit'' ) në të cilin ndodhin mësimdhënia dhe të nxënit. Termi përdoret zakonisht si një alternativë përgjithësuese e " [[Klasa mësimore|klasës]] ", por zakonisht i referohet kontekstit të filozofisë arsimore ose njohurive të përjetuara nga studenti dhe gjithashtu mund të përfshijë një sërë kulturash të të nxënit - etosin dhe karakteristikat e tij mbizotëruese, mënyrën se si bashkëveprojnë individët, strukturat qeverisëse dhe filozofinë. Në një kuptim shoqëror, mjedisi i të nxënit mund t'i referohet kulturës së popullsisë që i shërben dhe vendndodhjes së tyre. Mjediset e të nxënit janë shumë të larmishme në përdorim, stile të të nxënit, organizim dhe institucion arsimor. Kultura dhe konteksti i një vendi ose organizate përfshin faktorë të tillë si mënyra e të menduarit, sjelljes ose punës, e njohur edhe si kulturë organizative . Për një mjedis të të nxënit siç është një institucion arsimor, ai përfshin gjithashtu faktorë të tillë si karakteristikat operative të instruktorëve, grupit mësimor ose institucionit; filozofia ose njohuritë e përjetuara nga studenti dhe mund të përfshijë gjithashtu një sërë kulturash të të nxënit - etosi dhe karakteristikat e tij mbizotëruese, mënyra se si bashkëveprojnë individët, strukturat qeverisëse dhe filozofia në stilet e të nxënit dhe pedagogjitë e përdorura; dhe kultura shoqërore e vendit ku zhvillohet të nxënit. Edhe pse mjediset fizike nuk përcaktojnë aktivitetet arsimore, ka prova të një marrëdhënieje midis mjediseve shkollore dhe aktiviteteve që zhvillohen atje. <ref>{{Cite journal |last=Horne-Martin |first=S |date=2002 |title=The classroom environment and its effects on the practice of teachers |journal=Journal of Environmental Psychology |volume=22 |issue=1–2 |pages=139–156 |doi=10.1006/jevp.2001.0239}}</ref> == Historiku == Fjala japoneze për shkollë, gakuen (がくえん、学園), do të thotë "kopsht mësimi" ose "kopsht i të mësuarit". Fjala ''shkollë'' rrjedh nga [[Gjuha greke|greqishtja]] {{Lang|grc|σχολή}} ''( {{Lang|grc-Latn|scholē}}'' ), fillimisht do të thotë " [[Koha e lirë|kohë e lirë]] " dhe gjithashtu "ajo në të cilën përdoret koha e lirë", por më vonë "një grup të cilit i jepeshin leksione, shkollë". [[Kopshti i fëmijëve|Kopshti]] është një fjalë gjermane, kuptimi i drejtpërdrejtë i së cilës është "kopsht për fëmijët", megjithatë, termi u shpik në kuptimin metaforik të "vendit ku fëmijët mund të rriten në një mënyrë natyrale". Mësimi i drejtpërdrejtë është ndoshta metoda më e vjetër e qytetërimit të arsimit formal dhe të strukturuar dhe vazhdon të jetë një formë dominuese në të gjithë botën. Në thelbin e saj, ajo përfshin transferimin e informacionit nga ai që zotëron më shumë njohuri tek ai që ka më pak njohuri, qoftë në përgjithësi ose në lidhje me një lëndë ose ide të caktuar. [[Metoda sokratike|Metoda Sokratike]] u zhvillua më shumë se dy mijëvjeçarë më parë në përgjigje të mësimit të drejtpërdrejtë në shkollat e [[Greqia e Lashtë|Greqisë së Lashtë]] . Forma e saj [[Dialektika|dialektike]], pyetëse vazhdon të jetë një formë e rëndësishme e të mësuarit në [[Shkolla e Ligjit|shkollat perëndimore të drejtësisë]] . [[Mësimi përmes përvojës|Mësimi praktik]], një formë e të mësuarit [[Mësimi aktiv|aktiv]] dhe [[Mësimi përmes përvojës|me përvojë]], i paraprin gjuhës dhe aftësisë për të përcjellë njohuri me mjete të tjera përveç demonstrimit, është treguar të jetë një nga mjetet më efektive të të mësuarit dhe gjatë dy dekadave të fundit i është dhënë një rol gjithnjë e më i rëndësishëm në arsim. == Karakteristikat operacionale == Funksionimi i objektit arsimor mund të ketë një rol përcaktues në natyrën e mjedisit të të nxënit. Karakteristikat që mund të përcaktojnë natyrën e mjedisit të të nxënit përfshijnë: * '''Lloji i organizatës:''' [[Shkolla publike|shkollë shtetërore ose publike]], [[Shkolla private|shkollë e pavarur]], [[Shkolla e famullisë|shkollë famullitare]] ; * '''Struktura:''' nga të strukturuara në mënyrë të ngurtë ( [[Akademia ushtarake|shkolla ushtarake]] ) deri në më pak të strukturuara ( shkolla Sudbury, lëvizja e shkollës së lirë, [[Edukimi demokratik|arsimi demokratik]], shkolla e lirë anarkiste, shkollat moderne ose shkollat Ferrer ); * '''Jo-institucional:''' [[Arsimi shtëpiak|shkollim në shtëpi]], [[Moshkollimi|pa shkollim]] ; * '''Orari:''' kohëzgjatja dhe koha e [[Viti shkollor|vitit akademik]] (p.sh. shkollimi gjatë gjithë vitit ), oraret e mësimit dhe të aktiviteteve, kohëzgjatja e periudhës mësimore, orari bllok ; * '''Stafi:''' numri i mësuesve, raporti nxënës-mësues, një mësues për klasë ose bashkë-mësimdhënie ; * '''Pjesëmarrja:''' student i detyrueshëm deri në arritjen e një moshe ose standardi të caktuar; * '''Certifikimi i mësuesve:''' shkallë të ndryshme të kualifikimeve profesionale; * '''Vlerësimi:''' testimi dhe standardet e ofruara nga qeveria drejtpërdrejt ose tërthorazi; * '''Partneritetet dhe mentorimi''' : marrëdhëniet midis mjediseve të të nxënit dhe subjekteve ose individëve të jashtëm në studimet e përgjithshme ose në fushat e zgjedhura; * '''Modeli organizativ:''' departamental, i integruar, akademi, shkollë e vogël. * '''[[Kurrikula]] :''' lëndët që përbëjnë një kurs studimi. == Kultura shoqërore == " [[Kultura]] " në përgjithësi përkufizohet si besimet, zakonet, artet, traditat dhe vlerat e një shoqërie, grupi, vendi ose kohe. Kjo mund të përfshijë një shkollë, komunitet, një komb ose një shtet. Kultura ndikon në sjelljen e edukatorëve, studentëve, stafit dhe komunitetit. Shpesh përcakton përmbajtjen e kurrikulës. Statusi socioekonomik i një komuniteti ndikon drejtpërdrejt në aftësinë e tij për të mbështetur një institucion mësimor; aftësinë e tij për të tërhequr edukatorë të nivelit të lartë me paga tërheqëse; një strukturë të sigurt, të mbrojtur dhe të rehatshme; dhe të sigurojë edhe nevojat themelore për studentët, të tilla si ushqimi i duhur, kujdesi shëndetësor, pushimi i duhur dhe mbështetja në shtëpi për detyrat e shtëpisë dhe për të marrë pushim të duhur. == Pedagogjia dhe stili i të nxënit == Disa nga trendet kryesore në modelet arsimore gjatë shekullit të 20-të dhe fillimit të shekullit të 21-të përfshijnë arsimin progresiv, arsimin konstruktivist dhe arsimin e shekullit të 21-të të bazuar në aftësi. Këto mund të ofrohen në shkolla gjithëpërfshirëse ose të specializuara në një sërë modelesh organizative, duke përfshirë ato departamentale, integruese, të bazuara në projekte, akademi, komunitete të vogla të të nxënit dhe shkollë brenda shkollës. Secila prej këtyre mund të çiftëzohet gjithashtu, të paktën pjesërisht, me modele të të nxënit të bazuara në dizajn, [[Shkolla virtuale|shkollë virtuale]], klasë të përmbysur dhe modele [[Mësimi i përzier|të të nxënit të përzier]] . === Mësim pasiv === Mësimi pasiv, një tipar kyç i mësimdhënies së drejtpërdrejtë, ka në thelb përhapjen e pothuajse të gjithë informacionit dhe njohurive nga një burim i vetëm, mësuesi me një libër shkollor që ofron mësime në formatin e stilit të leksioneve. Ky model është bërë i njohur edhe si "i urti në skenë". Një shkallë e lartë e të nxënit bëhej me anë të memorizimit. Kur arsimi publik filloi të përhapej në Evropë dhe Amerikën e Veriut nga fillimi i shekullit të 19-të, një model i mësimdhënies së drejtpërdrejtë u bë standardi dhe ka vazhduar në shekullin e 21-të. Arsimi në atë kohë ishte projektuar për të siguruar punëtorë për shoqëritë industriale në zhvillim të bazuara në fabrika, dhe ky model arsimor dhe organizimi i shkollave u bë i njohur si " shkolla model fabrike ", me kurrikulë, stil mësimdhënieje dhe vlerësim shumë të standardizuara dhe të përqendruara rreth nevojave dhe efikasitetit të menaxhimit të klasës dhe mësuesve. === Mësim aktiv === ''Mësimi aktiv'' është një model mësimdhënieje që përqendron përgjegjësinë e të nxënit te nxënësit, jo te mësimdhënia e udhëhequr nga mësuesi, një model i quajtur edhe [[Mësimi me nxënësin në qendër|i përqendruar te nxënësi]] . Ai bazohet në premisën se për të mësuar, nxënësit duhet të bëjnë më shumë sesa thjesht të dëgjojnë: ata duhet të lexojnë, të shkruajnë, të diskutojnë ose të angazhohen në zgjidhjen e problemeve. Ai lidhet me tre fusha të të nxënit të referuara si njohuri, aftësi dhe qëndrime (KSA) (Bloom, 1956), ku nxënësit duhet të angazhohen në detyra të tilla të të menduarit të nivelit të lartë si analiza, sinteza dhe vlerësimi. Mësimi aktiv i angazhon nxënësit në dy aspekte - duke bërë gjëra dhe duke menduar për gjërat që po bëjnë (Bonwell dhe Eison, 1991). <ref>{{Cite book |last=Bonwell |first=Charles C. |title=Active learning : creating excitement in the classroom |url=https://archive.org/details/activelearningcr0000bonw |date=1991 |publisher=School of Education and Human Development, George Washington University |others=James A. Eison |isbn=1-878380-08-7 |location=Washington, D.C. |oclc=24617474}}</ref> (Shih [[Taksonomia e Bloom-it|taksonominë e Bloom]] ). ==== Mësim i diferencuar ==== Mësimi i diferencuar është zhvilluar nga një ndërgjegjësim për efektivitetin e stileve të ndryshme të të nxënit, të cilat kanë dalë nga kërkimet neurologjike të fundit të shekullit të 20-të/fillimit të shekullit të 21-të dhe studimet mbi stilet e ndryshme të të nxënit. Ndërsa ndikimet e dizajnit të shkollës model fabrike në të nxënë u bënë më të dukshme, së bashku me nevojën e shfaqur për aftësi të ndryshme në fund të shekullit të 20-të, u rrit edhe nevoja për stile të ndryshme arsimore dhe konfigurime të ndryshme të mjediseve fizike të të nxënit. ''Mësimdhënia e drejtpërdrejtë'' tani po zgjerohet për të përfshirë studentët që kryejnë kërkime të pavarura ose të udhëhequra me burime të shumëfishta informacioni, diskutime më të mëdha në klasë, bashkëpunim në grup, forma të tjera të të nxënit aktiv me përvojë (praktike, të bazuara në projekte, etj.) dhe forma të tjera të të nxënit aktiv. Qasja e rolit "i urtë në skenë" të mësimdhënies së drejtpërdrejtë për mësuesit po shtohet ose zëvendësohet nga një qasje "udhëzues në krah". Në mësimdhënien e bazuar në diferencim, mësuesi i klasës ndryshon ofrimin dhe përmbajtjen e mësimdhënies për studentët bazuar në profilin e të nxënit, nivelin e gatishmërisë dhe interesat e secilit student ==== Arsimi progresiv ==== Arsimi progresiv është një lëvizje [[Pedagogjia|pedagogjike]] që përdor shumë parime të të nxënit aktiv që filloi në fund të shekullit të 19-të dhe ka vazhduar në forma të ndryshme deri në ditët e sotme. Termi ''progresiv'' u përdor për të dalluar këtë arsim nga [[Kurrikula|kurrikulat]] tradicionale euro-amerikane të shekullit të 19-të, të cilat ishin të rrënjosura në përgatitjen klasike për [[Universiteti|universitetin]] dhe të diferencuara fort nga [[klasa shoqërore]] . Arsimi progresiv është i rrënjosur në [[Përvoja|përvojën]] e tanishme. Shumë programe arsimore progresive përfshijnë cilësi të tilla si të nxënit duke bërë (projekte praktike, [[Mësimi përmes përvojës|të nxënit me përvojë]], kurrikulë e integruar, integrimi i [[Sipërmarrja|sipërmarrjes]], [[Zgjidhja e problemit|zgjidhja e problemeve]], [[Mendimi kritik|të menduarit kritik]], puna në grup, zhvillimi i aftësive sociale, qëllimet e të kuptuarit dhe veprimit në vend të njohurive të mësuara përmendësh, projektet [[Të mësuarit bashkëpunues|e të nxënit]] bashkëpunues, arsimi për [[Përgjegjësia shoqërore|përgjegjësinë sociale]] dhe [[Demokracia|demokracinë]], arsimi i personalizuar, integrimi i shërbimit ndaj komunitetit, përzgjedhja e përmbajtjes së lëndës bazuar në aftësitë e ardhshme që do të nevojiten, mungesa e theksit në tekstet shkollore, [[Mësimi permanent|të nxënit gjatë gjithë jetës]] dhe vlerësimi me anë të vlerësimit të projekteve dhe prodhimeve të studentëve. ==== Edukimi konstruktivist ==== Edukimi konstruktivist është një lëvizje që përfshin [[Mësimi aktiv|të nxënit aktiv]], [[Mësimi zbulues|të nxënit zbulues]] dhe ndërtimin e njohurive, dhe të gjitha versionet promovojnë eksplorimin e lirë të një nxënësi brenda një kuadri ose strukture të caktuar. Mësuesi vepron si një lehtësues i cili i inkurajon nxënësit të zbulojnë parime për veten e tyre dhe të ndërtojnë njohuri duke punuar duke iu përgjigjur pyetjeve të hapura dhe duke zgjidhur probleme të botës reale. [[Pedagogjia e Montesorit|Edukimi Montessori]] është një shembull i një qasjeje të të nxënit konstruktivist. === Mësimi i shekullit të 21-të === Një mjedis mësimor i shekullit të 21-të është një program mësimor, strategji dhe përmbajtje specifike. Të gjitha janë [[Mësimi me nxënësin në qendër|të përqendruara te nxënësi]] dhe mbështeten nga ose përfshijnë përdorimin e teknologjive moderne dixhitale. Shumë prej tyre përfshijnë komponentë kyç të të mësuarit aktiv. [[Mësimi i përzier|Mësimi i kombinuar]] është një program mësimor në të cilin një student mëson të paktën pjesërisht përmes ofrimit të përmbajtjes dhe mësimdhënies nëpërmjet mediave dixhitale dhe online, me kontroll më të madh të studentit mbi kohën, vendin, rrugën ose ritmin sesa me të mësuarit tradicional. [[Mësimi i personalizuar]] është një strategji arsimore që ofron pedagogji, kurrikulë dhe mjedise mësimore për të përmbushur nevojat, preferencat e të nxënit dhe interesat specifike të nxënësve individualë. Ai gjithashtu përfshin [[Mësimi i diferencuar|mësimdhënie të diferencuar]] që mbështet përparimin e nxënësve bazuar në zotërimin e lëndëve ose aftësive specifike. [[Aftësitë e shekullit 21]] janë një sërë aftësish, shkathtësish dhe prirjesh të të nxënit të nivelit të lartë që janë identifikuar si përmbajtje dhe rezultate të kërkuara për sukses në shoqërinë dhe vendet e punës të shekullit të 21-të nga edukatorët, udhëheqësit e biznesit, akademikët dhe agjencitë qeveritare. Këto aftësi përfshijnë lëndët kryesore ( Tre R-të ), përmbajtjen e shekullit të 21-të, bashkëpunimin, komunikimin, kreativitetin, të menduarit kritik, shkrim-leximin [[Teknologjia e informacionit dhe komunikimeve|e teknologjive të informacionit dhe komunikimit]] (TIK), aftësitë jetësore dhe vlerësimet e shekullit të 21-të. [[Njohuritë digjitale|Njohuritë dixhitale]] po bëhen kritike për të nxënit e suksesshëm, pasi teknologjia mobile dhe personale po transformon mjediset e të nxënit dhe vendet e punës njësoj. Ajo lejon që të nxënit - duke përfshirë kërkimin, bashkëpunimin, krijimin, shkrimin, prodhimin dhe prezantimin - të ndodhë pothuajse kudo. Mjetet e saj të fuqishme mbështesin kreativitetin e mendimit - përmes bashkëpunimit, gjenerimit dhe prodhimit që nuk kërkon shkathtësi manuale. Ajo nxit personalizimin e hapësirave të të nxënit nga mësuesit dhe nxënësit, gjë që mbështet aktivitetin e të nxënit drejtpërdrejt, si dhe tërthorazi, duke ofruar një ndjenjë më të madhe pronësie dhe rëndësie. == Klima të favorshme në klasë == Një klimë e favorshme në klasë është ajo që është optimale për mësimdhënien dhe të nxënit dhe ku nxënësit ndihen të sigurt dhe të kujdesur. Krijimet e tilla të klimës në klasë përfshijnë: <ref name=":0">{{Cite book |last=UNESCO |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000370901?posInSet=2&queryId=a05595b4-f5b2-48ce-b649-f8177b6036fe |title=Empowering students for just societies: a handbook for secondary school teachers |publisher=UNESCO |year=2019 |isbn=978-92-3-100340-0}}</ref> * '''Modelimi i drejtësisë dhe paanshmërisë:''' Toni i vendosur nga mësuesi luan një rol të rëndësishëm në përcaktimin e pritjeve në lidhje me sjelljen respektuese në klasë. Një mësues i qetë, i drejtë dhe transparent në lidhje me pritjet dhe sjelljen shërben si model për nxënësit. Kjo përfshin përcaktimin e pasojave të qarta dhe të përshtatshme për shkeljen e rregullave të klasës dhe shkollës, duke siguruar që ato të jenë të drejta, proporcionale dhe të shoqëruara me përforcim pozitiv. <ref name=":0"/> * '''Mundësi angazhimi pozitiv për adoleshentët:''' Adoleshentët sjellin kreativitet, entuziazëm dhe një ndjenjë të fortë drejtësie natyrore në të nxënit dhe lojën e tyre. Kur nxënësve u jepen mundësi kuptimplote për të ofruar kontribut krijues dhe konstruktiv në planifikimin e mësimeve dhe proceset e qeverisjes së shkollës, përfitimet e pritura përfshijnë: rritjen e angazhimit; zhvillimin e aftësive në planifikim, zgjidhjen e problemeve, punën në grup dhe komunikim; dhe një ndjenjë krenarie në aktivitetet shkollore dhe përvojën e tyre të të nxënit. Përveç kësaj, gjetja e strukturës së duhur të zgjedhjes për angazhimin e nxënësve siguron këto përfitime. Zgjedhjet tepër komplekse mund të rezultojnë në rezultat negativ ose aspak në të nxënë. <ref name=":0"/> * '''Organizim i menduar mirë i klasës:''' Klasa fizike duhet të organizohet në mënyrë që nxënësit të mund të punojnë në mënyrë të pavarur dhe të rregullojnë lehtësisht tavolinat e tyre për punë në grup. Për shembull, të kesh një hapësirë të hapur që favorizon punën në grup. Mësuesit gjithashtu mund të identifikojnë zona të hapura jashtë klasës që mund të funksionojnë për aktivitete dhe punë në grup (siç është oborri i shkollës). Përveç hapësirave të hapura, një zonë e qetë ku mësuesi mund të flasë drejtpërdrejt me nxënësit ballë për ballë lejon diskutimin e problemeve të sjelljes dhe që nxënësit të ndihen të sigurt për të diskutuar çështje të ndjeshme, larg nxënësve të tjerë. <ref name=":0"/> * '''Metodat e mësimdhënies me pjesëmarrje:''' Mësuesit duhet të përvetësojnë metoda mësimdhënieje pjesëmarrëse për t'u lejuar nxënësve të përfitojnë nga të nxënit aktiv dhe aktivitetet praktike. Përdorimi i lojërave me role dhe arteve krijuese mund t'i ndihmojë nxënësit të kuptojnë dhe vlerësojnë përvoja dhe pikëpamje të ndryshme. Këto metoda zhvillojnë rezultate të të nxënit, të tilla si të menduarit kritik dhe aftësitë e zgjidhjes së problemeve. <ref name=":0"/> == Modelet organizative == Mjediset e të nxënit shpesh organizohen në gjashtë modele pedagogjike dhe fizike: * Modeli departamental * Model integrues * Modeli i të mësuarit i bazuar në projekte * Modeli i Akademisë * Modeli i komuniteteve të vogla të të nxënit * Modeli shkollë-brenda-shkollës == Shih edhe == * [[Edukimi bashkëpunues]] * [[Të mësuarit bashkëpunues]] * [[Arsimi shtëpiak|Shkollim në shtëpi]] * [[Hapësira e të mësuarit]] * [[Të nxënit e mbështetur në dukuri|Mësimi i bazuar në fenomene]] * Mësim profesional i bazuar në praktikë * [[Mësim përmes shërbimit]] * [[Mësimdhënia tematike|Mësim tematik]] * [[Mësimi i bazuar në punë|Mësim i bazuar në punë]] == Referime == [[Kategoria:Pedagogji e përgjithshme]] aldyj9ak2ojrvmpcihsuek68gzp2h8h Mësimi organizativ 0 401727 3002615 2995519 2026-06-28T04:11:36Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002615 wikitext text/x-wiki '''Mësimi organizativ''' është procesi i krijimit, ruajtjes dhe transferimit të njohurive brenda një organizate. Një organizatë përmirësohet me kalimin e kohës ndërsa fiton përvojë. Nga kjo përvojë, ajo është në gjendje të krijojë njohuri. Këto njohuri janë të gjera, duke mbuluar çdo temë që mund ta përmirësojë një organizatë. Shembujt mund të përfshijnë mënyra për të rritur efikasitetin e prodhimit ose për të zhvilluar marrëdhënie të dobishme me investitorët. Njohuritë krijohen në katër njësi të ndryshme: individuale, grupore, organizative dhe ndërorganizative. Mënyra më e zakonshme për të matur të nxënit organizativ është një [[Kurba e të nxënit|kurbë e të nxënit]]. Kurbat e të nxënit janë një marrëdhënie që tregon se si, ndërsa një organizatë prodhon më shumë nga një produkt ose shërbim, ajo rrit produktivitetin, efikasitetin, besueshmërinë dhe/ose cilësinë e prodhimit me kthime në rënie . Kurbat e të nxënit ndryshojnë për shkak të shkallëve të të nxënit organizativ. Shkalla e të nxënit organizativ ndikohet nga aftësia individuale, përmirësimet në teknologjinë e një organizate dhe përmirësimet në strukturat, rutinat dhe metodat e koordinimit. <ref name=":03">{{Cite book |last=Argote |first=Linda |title=Organizational Learning - Springer |url=https://archive.org/details/organizationalle0000argo_y6k0 |year=2013 |isbn=978-1-4614-5250-8 |doi=10.1007/978-1-4614-5251-5 |author-link=Linda Argote}}</ref> == Rëndësia == Mësimi organizativ ndodh si një funksion i [[Përvoja|përvojës]] brenda një [[Organizata|organizate]] dhe i lejon organizatës të qëndrojë konkurruese në një mjedis në ndryshim të vazhdueshëm. Mësimi organizativ është një përmirësim i procesit që mund të rrisë efikasitetin, saktësinë dhe fitimet. Një shembull i botës reale i të mësuarit organizativ është se si një piceri e re do të ulë koston për picë ndërsa prodhimi kumulativ i picave rritet. <ref name=":03" /> Ndërsa stafi krijon më shumë pica; ata fillojnë të bëjnë pica më shpejt, stafi mëson se si të punojë së bashku dhe pajisjet vendosen në vendndodhjen më efikase duke çuar në kosto më të lira të krijimit. Një shembull i një mënyre më formale për të ndjekur dhe mbështetur të mësuarit organizativ është një [[Agjenda mësimore|axhendë mësimiore]]. Mësimi organizativ është një aspekt i [[Organizata|organizatave]] dhe një nënfushë e studimeve organizative . Si një aspekt i një organizate, mësimi organizativ është procesi i krijimit, ruajtjes dhe transferimit të njohurive. Krijimi i [[Njohuria|njohurive]], ruajtja e njohurive dhe [[Transferi i njohurive|transferimi i njohurive]] mund të shihen si procese adaptive që janë funksione të përvojës. <ref>Cyert, Richard; March, James G. (1992). A Behavioral Theory of the Firm (2 ed.). Wiley-Blackwell. {{ISBN|0-631-17451-6}}. 172.</ref> [[Përvoja]] është njohuria që kontribuon në kuptimin procedural të një subjekti përmes përfshirjes ose ekspozimit. Hulumtimi brenda mësimit organizativ zbatohet në mënyrë specifike për atributet dhe sjelljen e kësaj njohurie dhe se si ajo mund të prodhojë ndryshime në [[Kognicioni|njohjen]], rutinat dhe [[Sjellja|sjelljet]] e një [[Organizata|organizate]] dhe individëve të saj. <ref>{{Cite journal |last=Easterby-Smith |first=M |last2=Crossan |first2=M |last3=Niccolini |first3=D |year=2000 |title=Organizational learning: Debates past, present andfuture |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-management-studies_2000-09_37_6/page/n4 |journal=Journal of Management Studies |volume=37 |issue=6 |pages=783–796 |doi=10.1111/1467-6486.00203}}</ref> Individët shihen kryesisht si mekanizma funksionalë për të mësuarit organizativ duke krijuar njohuri përmes përvojës. Megjithatë, njohuritë e individëve lehtësojnë të mësuarit brenda organizatës në tërësi vetëm nëse transferohen. Individët mund të mos i japin njohuritë e tyre ose të dalin nga organizata. Njohuritë që janë të integruara në organizatë, përveç individëve të saj, mund të ruhen. <ref name="Argote 20113">{{Cite journal |last=Argote |first=L. |year=2011 |title=Organizational learning research: Past, present and future |journal=Management Learning |volume=42 |issue=4 |pages=439–446 |doi=10.1177/1350507611408217 |issn=1350-5076}}</ref> Organizatat mund të ruajnë njohuritë në mënyra të tjera përveçse thjesht duke ruajtur individët, duke përfshirë përdorimin e depove të njohurive, të tilla si mjetet e komunikimit, proceset, axhendat e të mësuarit, rutinat, rrjetet dhe sistemet e kujtesës transaktive . <ref>{{Cite journal |last=Argote |first=L |author-link=Linda Argote |last2=Ingram |first2=P |year=2000 |title=Knowledge transfer: A basis for competitive advantage in firms |journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes |volume=82 |issue=1 |pages=150–169 |doi=10.1006/obhd.2000.2893}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Walsh |first=JP |author-link=James P. Walsh |last2=Ungson |first2=GR |year=1991 |title=Organizational memory |journal=Academy of Management Review |volume=16 |issue=1 |pages=57–91 |doi=10.5465/amr.1991.4278992}}</ref> Si nënfushë, të mësuarit organizativ është studimi i përvojës, njohurive dhe efekteve të njohurive brenda një konteksti organizativ. <ref>{{Cite journal |last=Fiol |first=M.C. |last2=Lyles |first2=M.A. |year=1985 |title=Organizational learning |journal=Academy of Management Review |volume=10 |issue=4 |pages=803–13 |doi=10.5465/amr.1985.4279103 |hdl-access=free}}</ref> Studimi i të mësuarit organizativ kontribuon drejtpërdrejt në shkencën e aplikuar të [[Menaxhimi i njohurisë|menaxhimit të njohurive]] (KM) dhe konceptin e [[Organizata që mëson|organizatës që mëson]]. Të mësuarit organizativ lidhet me studimet e teorisë organizative, komunikimit organizativ, sjelljes organizative, [[Psikologjia industriale dhe organizative|psikologjisë organizative]] dhe zhvillimit organizativ . Të mësuarit organizativ ka marrë kontribute nga fushat e [[Psikologjia pedagogjike|psikologjisë arsimore]], [[Sociologjia|sociologjisë]], [[Shkenca ekonomike|ekonomisë]], [[Antropologjia|antropologjisë]], [[Shkenca politike|shkencës politike]] dhe shkencës së menaxhimit . === Komunitetet e të nxënit === Organizatat fitojnë njohuri në njërën nga katër komunitetet organizative të [[të nxënit]] : individuale, ekipore, organizative dhe ndërorganizative. Të nxënit organizativ "përfshin procesin përmes të cilit komunitetet organizative (p.sh. grupet, departamentet, divizionet) ndryshojnë si rezultat i përvojës". Një shembull i të nxënit organizativ është një ekip kirurgjikal spitalor që mëson të përdorë teknologji të re që do të rrisë efikasitetin. * ''Mësimi individual'' është komuniteti më i vogël në të cilin mund të ndodhë mësimi. Një individ mëson aftësi ose ide të reja, dhe produktiviteti i tij në punë mund të rritet ndërsa fiton ekspertizë. Individi mund të vendosë nëse do ta ndajë apo jo njohurinë e tij me pjesën tjetër të grupit. Nëse individi largohet nga grupi dhe nuk e ndan njohurinë e tij para se të largohet, grupi e humbet këtë njohuri. <ref name="Wilson, Jeanne M. 20073">{{Cite journal |last=Wilson |first=Jeanne M. |last2=Goodman |first2=Paul S. |author-link2=Paul S. Goodman |last3=Cronin |first3=Matthew A. |year=2007 |title=Group Learning |url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-review_2007-10_32_4/page/1041 |journal=Academy of Management Review |volume=32 |issue=4 |pages=1041–59 |doi=10.5465/amr.2007.26585724}}</ref> Në studimin e tyre mbi zhvillimin e softuerëve, Boh, Slaughter dhe Espinosa (2007) zbuluan se individët ishin më produktivë sa më shumë përvojë të specializuar kishin me një sistem të caktuar. <ref name="Argote Spektor4">{{Cite journal |last=Argote |first=Linda |last2=Miron-Spektor |first2=Ella |year=2011 |title=Organizational learning: from experience to knowledge |journal=Organization Science |volume=22 |issue=5 |pages=1123–1137 |doi=10.1287/orsc.1100.0621}}</ref> * ''Mësimi në grup'' është komuniteti tjetër më i madh <ref>{{Cite book |last=Wenger |first=Etienne |title=Communities of Practice: Learning, Meaning, and Identity |url=https://archive.org/details/communitiesofpra0000weng |date=1998 |publisher=Cambridge University Press}}Argote, L., Gruenfeld, D., and Naquin, C. "Group learning in organizations." Groups at Work: Advances in Theory and Research, ed., M. E. Turner (Lawrence Erlbaum, 2001).</ref> Ekzistojnë përkufizime kontradiktore të të mësuarit në grup midis studiuesve që e studiojnë atë. Një besim është se të mësuarit në grup është një proces në të cilin një grup ndërmerr veprime, merr reagime dhe i përdor këto reagime për të modifikuar veprimet e tyre të ardhshme. <ref>{{Cite journal |last=Sole |first=D. |last2=Edmondson |first2=A. C. |year=2002 |title=Situated knowledge and learning in dispersed teams |url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:37907101 |journal=British Journal of Management |volume=13 |issue=S2 |pages=S17–S34 |doi=10.1111/1467-8551.13.s2.3}}</ref> Një tjetër besim është se të mësuarit në grup ndodh kur një anëtar ndan njohuritë e tij individuale me anëtarët e tjerë të grupit. Të tjerë kanë sugjeruar se të mësuarit në grup është kryesisht një proces i zbulimit dhe korrigjimit të gabimeve ose se të mësuarit në grup ka të bëjë kryesisht me proceset e interpretimit dhe integrimit. <ref>{{Cite journal |last=Crossan |first=M.M |last2=Lane |first2=H.W. |last3=White |first3=R.E. |year=1999 |title=An organizational learning framework: From learning to institution |url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-review_1999-07_24_3/page/522 |journal=Academy of Management Review |volume=24 |pages=522–537 |doi=10.5465/amr.1999.2202135}}</ref> Pasi të ndodhë kjo, të mësuarit individual shndërrohet në të mësuarit në grup. <ref name="Wilson, Jeanne M. 20073" /> Reagans, Argote dhe Brooks (2005) studiuan të mësuarit në grup duke shqyrtuar kirurgjinë e zëvendësimit të kyçeve në spitalet mësimore. Ata arritën në përfundimin se "rritja e përvojës së punës së bashku në një ekip nxiti koordinim dhe punë ekipore më të mirë". Të punuarit së bashku në një ekip gjithashtu u lejoi anëtarëve të ndanin njohuritë e tyre me të tjerët dhe të mësonin nga anëtarët e tjerë. Për të përmbledhur, përkufizimet e ndryshme mbulojnë aspektet e mëposhtme: pavarësia e detyrës (ajo që bën një anëtar i grupit ndikon dhe ndikohet nga një anëtar tjetër i grupit); ndërgjegjësimi social-psikologjik (anëtarët e perceptojnë veten si një grup dhe perceptohen si një grup); dhe integrimi social (grupi ekziston në një sistem më të madh shoqëror). * ''Mësimi organizativ'' është mënyra se si një organizatë krijon dhe organizon njohuritë që lidhen me funksionet dhe kulturën e saj. Mësimi organizativ ndodh në të gjitha aktivitetet e organizatës ''. Kornizat e fundit të praktikuesve kanë integruar teori të shumta të të mësuarit organizativ në qasjet e ekosistemeve të zbatueshme për fondacionet filantropike'', dhe kjo ndodh me shpejtësi të ndryshme. Qëllimi i të mësuarit organizativ është të përshtatet me sukses me mjediset në ndryshim, të përshtatet në kushte të pasigurta dhe të rrisë efikasitetin. <ref>{{Cite journal |last=Dodgson |first=Mark |year=1993 |title=Organizational learning: a review of some literatures |url=https://archive.org/details/sim_organization-studies_1993_14_3/page/375 |journal=Organization Studies |volume=14 |issue=3 |pages=375–394 |doi=10.1177/017084069301400303}}</ref> Sipas Argote (1993), menaxherët në fabrikat e prodhimit panë të ndodhte të mësuarit organizativ kur gjetën mënyra për t'i bërë punëtorët individualë më të aftë, për të përmirësuar "teknologjinë, mjetet dhe paraqitjen" e organizatës, për të përmirësuar strukturën e organizatës dhe për të përcaktuar pikat e forta të organizatës. Kornizat e fundit kanë integruar teori të shumta të të mësuarit organizativ në ndërtimin e qasjeve në të gjithë ekosistemin të zbatueshme për fondacionet filantropike. <ref>{{Cite web |last=Raynor |first=Jared |last2=Gasper |first2=Charles |date=4 qershor 2026 |title=Organization-Wide Learning in Philanthropy |url=https://www.tccgrp.com/resource/organization-wide-learning/ |access-date=4 qershor 2026 |website=TCC Group |language=en-US}}</ref> * ''Mësimi ndërorganizativ'' është mënyra se si organizata të ndryshme në një aleancë bashkëpunojnë, ndajnë njohuri dhe mësojnë nga njëra-tjetra. Një organizatë është në gjendje të përmirësojë "proceset dhe produktet e saj duke integruar njohuri dhe njohuri të reja" nga një organizatë tjetër. <ref name="Tucker, Anita L. 20073">{{Cite journal |last=Tucker |first=Anita L. |last2=Nembhard |first2=Ingrid M. |last3=Edmondson |first3=Amy C. |year=2007 |title=Implementing new practices: an empirical study of organizational learning in hospital intensive care units |url=https://archive.org/details/sim_management-science_2007-06_53_6/page/894 |journal=Management Science |volume=53 |issue=6 |pages=894–907 |doi=10.1287/mnsc.1060.0692}}</ref> Duke mësuar nga një organizatë tjetër, një organizatë është në gjendje të ulë kostot e kohës, të ulë rreziqet që lidhen me [[Zgjidhja e problemit|zgjidhjen e problemeve]] dhe të mësojë më shpejt. Të mësuarit nga një organizatë tjetër mund të nënkuptojë ose zbatimin e të njëjtave ide të përdorura nga ajo organizatë ose modifikimin e këtyre ideve, duke krijuar kështu inovacion. <ref name="Tucker, Anita L. 20073" /> Mësimi ndërorganizativ ndodh shpesh në modelet fikse të biznesit, siç është franchising. Marrësi i franchising-ut që kërkon të përdorë markën e franchising-ut duhet të mësojë se si ta përdorë modelin e biznesit të organizatës përpara se të fillojë një franchising. <ref>{{Cite journal |last=Hjalager |first=Anne-Mette |year=1999 |title=Interorganizational Learning Systems |journal=Human Systems Management |volume=18 |issue=1 |page=23 |doi=10.3233/HSM-1999-18104}}</ref> === Historia e studimit === Origjina e studimit të fokusuar të të mësuarit organizativ mund të gjurmohet në fund të viteve 1970, kur studiuesit e studiuan atë nga një këndvështrim psikologjik. Përparimet kryesore në këtë fushë përfshijnë: * ''Psikologjia e sjelljes dhe zhvillimi organizativ'' : Në veprën e tyre të vitit 1978 mbi të nxënit organizativ, [[Chris Argyris]] dhe [[Donald Schön]] zhvilluan konceptet e të nxënit me një cikël të vetëm dhe me dy cikle . Të nxënit me një cikël të vetëm është procesi në të cilin një gabim korrigjohet duke përdorur një strategji ose metodë të ndryshme që pritet të japë një rezultat të ndryshëm dhe të suksesshëm. Merrni, për shembull, një person që vepron në një mënyrë të caktuar për të arritur një qëllim të caktuar. Nëse veprimet e këtij personi dështojnë në arritjen e qëllimit, me të nxënit me një cikël të vetëm, ky person do të reflektojë mbi veprimet e tij të mëparshme dhe, duke ecur përpara, do të ndërmarrë një sërë veprimesh të ndryshme për të arritur të njëjtin qëllim. Nga ana tjetër, të nxënit me dy cikle është një proces më i ndërlikuar në të cilin një gabim korrigjohet duke rimenduar qëllimin fillestar. Në shembullin e mëparshëm, personi do të tregonte të nxënit me dy cikle nëse do të zgjidhte të rivlerësonte qëllimin dhe besimet e tij në vend që thjesht të rivlerësonte veprimet e tij të dështuara. Pastaj ai do të ndërmarrë një sërë veprimesh që janë në përputhje me qëllimet dhe besimet e tij të rivlerësuara. Argyris dhe Schön shpjegojnë se proceset e të mësuarit me një cikël të vetëm dhe me dy cikle janë të pranishme në organizata dhe janë dy lloje të të mësuarit organizativ. Të mësuarit me një cikël të vetëm ndodh kur një organizatë zbulon një gabim, e korrigjon atë dhe vazhdon me politikat dhe objektivat e saj aktuale. Të mësuarit me dy cikle ndodh kur një organizatë zbulon një gabim dhe ndryshon politikat dhe objektivat e saj përpara se të ndërmarrë veprime korrigjuese. * ''Përshtatja dhe rutinat'' : Në librin e tyre që përcakton teorinë e sjelljes së firmës, [[Richard Cyert]] dhe [[James G. March]] e përshkruan të mësuarit organizativ si sjellje adaptive të një organizate me kalimin e kohës. Kjo konsiston në përshtatjen e qëllimeve, përshtatjen në rregullat e vëmendjes dhe përshtatjen në rregullat e kërkimit. Një pjesë e të mësuarit organizativ është vendosja e qëllimeve dhe ndryshimi i këtyre qëllimeve me kalimin e kohës. Ato ndryshojnë së bashku me anëtarët e një organizate që krijohen ndërsa lindin probleme. Kur përcakton objektivat, një organizatë duhet të marrë në konsideratë tre variabla: "qëllimin e kaluar të organizatës, performancën e kaluar të organizatës dhe performancën e kaluar të organizatave të tjera 'të krahasueshme'". Përshtatja e rregullave të vëmendjes së një organizate konsiston në përcaktimin se cilat pjesë të mjedisit të një organizate kërkojnë më shumë vëmendje. Cyert dhe March japin shembullin e kritereve që një organizatë përdor për të vlerësuar performancën e punonjësve. Me kalimin e kohës, organizatat mësojnë se cilat kritere të përdorin për vlerësimet e tyre dhe sa peshë t'i japin secilit kriter. Ata gjithashtu përdorin shembullin e zgjedhjes së kritereve që duhet të përdorin kur krahasojnë organizatën e tyre me një të ngjashme. Përshtatja e një organizate në rregullat e kërkimit i referohet aftësisë së saj për të gjetur zgjidhje për problemet e saj. Meqenëse një zgjidhje varet nga problemi, rregullat e kërkimit të një organizate do të ndryshojnë në përputhje me rrethanat. Në mënyrë tipike, një organizatë do të ketë më shumë gjasa të kërkojë një zgjidhje në një mënyrë të caktuar nëse kjo metodë kërkimi më parë ka pasur sukses në gjetjen e një zgjidhjeje. Rregullat e kërkimit të një organizate do të varen nga sukseset ose dështimet e saj të mëparshme me rregullat alternative të kërkimit. * ''Kurbat e të nxënit'' nga Dutton & Thomas (1984): John M. Dutton dhe Annie Thomas organizuan studime në terren në industri të ndryshme për të studiuar shkallët e të nxënit në organizata. Ata zbuluan se gabimet dhe/ose kostot e punëtorëve ulen ndërsa ata mësojnë nga përvoja. Megjithatë, meqenëse njohuritë që punëtorët mund të mësojnë pakësohen me kalimin e kohës, ata nuk mund ta përmirësojnë performancën e tyre me një shkallë konstante. Në vend të kësaj, shkalla me të cilën ata përmirësohen zvogëlohet me më shumë përvojë. Dutton dhe Thomas zbuluan gjithashtu se ekzistojnë katër kategori shkakësore që ndikojnë në progresin e një firme. Dy kategori, të nxënit ekzogjen dhe endogjen, përshkruajnë burimin e progresit të një firme. Të nxënit ekzogjen ndodh kur një firmë merr informacion nga burime të jashtme që e lejojnë atë të përparojë. Shembuj të burimeve të jashtme përfshijnë "furnizuesit, klientët, konkurrentët dhe qeverinë". <ref name="jstor.org">{{Cite journal |last=Dutton |first=John M |year=1984 |title=Treating Progress Functions as a Managerial Opportunity |journal=The Academy of Management Review |volume=9 |issue=2 |pages=235–247 |doi=10.5465/amr.1984.4277639 |jstor=258437}}</ref> Të nxënit endogjen ndodh kur punonjësit mësojnë nga brenda firmës, gjë që "manifestohet nga ndryshimet teknike, të nxënit me punë të drejtpërdrejtë dhe zbutjen e rrjedhave të prodhimit". <ref name="jstor.org" /> Dy kategoritë e tjera, të nxënit e induktuar dhe autonom, përshkruajnë mjediset në të cilat ndodh progresi. Mësimi i induktuar ndodh kur një firmë bën investime ose shton burime në një mjedis për ta bërë atë të favorshëm për të mësuarit. Mësimi autonom ndodh kur prodhimi i qëndrueshëm çon në përmirësime automatike gjatë periudhave të gjata kohore. <ref name="jstor.org" /> == Njohuritë == [[Njohuria]] është një tregues i të mësuarit organizativ. Të mësuarit organizativ ndodh kur ka një ndryshim në njohuritë e një organizate. <ref name="Argote Spektor4"/> Studiuesit e matin njohurinë organizative në mënyra të ndryshme. Për shembull, disa studiues e vlerësojnë njohurinë si ndryshime në praktikat ose rutinat e një organizate që rrisin efikasitetin. Studiues të tjerë e bazojnë atë në numrin e patentave që ka një organizatë. <ref>{{Cite journal |last=Alcacer |first=Juan |last2=Gittelman |first2=Michelle |last3=Sampat |first3=Bhaven |year=2009 |title=Applicant and Examiner Citations in U.S. Patents: An Overview and Analysis |url=http://www.hbs.edu/research/pdf/09-016.pdf |journal=Research Policy |volume=38 |issue=2 |pages=415–427 |doi=10.1016/j.respol.2008.12.001}}</ref> [[Menaxhimi i njohurisë|Menaxhimi i njohurive]] është procesi i mbledhjes, zhvillimit dhe përhapjes së aseteve të njohurive për të mundësuar të mësuarit organizativ. === Natyra e dijes === [[Njohuria]] nuk është një burim homogjen. Edhe pse lidhet me të dhënat dhe informacionin, njohuria është e ndryshme nga këto konstrukte. Të dhënat janë një grup faktesh të përcaktuara dhe objektive që kanë të bëjnë me ngjarjet, ndërsa informacioni është një formë e të dhënave me vlerë të shtuar që shton kuptim përmes kontekstualizimit, kategorizimit, llogaritjes, korrigjimit ose kondensimit. Njohuria është versioni i aplikuar i informacionit, një kombinim i informacionit brenda përvojës, kornizimit, vlerës, kontekstualizimit dhe njohurive. Përvoja është njohuri që gjenerohet përmes ekspozimit ndaj dhe zbatimit të njohurive. Njohuria buron brenda dhe zbatohet nga njësitë e një organizate për të vlerësuar dhe përdorur përvojën dhe informacionin në mënyrë efektive. Njohuria mund të integrohet brenda depove, rutinave, proceseve, praktikave, mjeteve dhe normave, varësisht nga marrëdhënia midis informacionit, përvojës dhe njohurive. <ref>{{Cite journal |last=Argote |first=Linda |date=1 shtator 2011 |title=Organizational learning research: Past, present and future |journal=Management Learning |volume=42 |issue=4 |pages=439–446 |doi=10.1177/1350507611408217 |issn=1350-5076}}</ref> Dy forma të dallueshme të dijes, eksplicite dhe e heshtur, janë të rëndësishme në këtë drejtim. Dija eksplicite është e kodifikuar, sistematike, formale dhe e lehtë për t’u komunikuar. Dija e heshtur është personale, specifike për kontekstin, subjektive. * [[Njohuria eksplicite]] është njohuri që është e lehtë për t’u transferuar. Ndryshe nga njohuria e heshtur, njohuria eksplicite është deklarative ose faktike. Ajo transferohet përmes mediave të shkruara, verbale ose të kodifikuara. Shembuj të kësaj përfshijnë udhëzime, përkufizime dhe dokumente. Ndër punonjësit e saj, Toyota përhap njohuri eksplicite rreth prodhimit të linjës së saj të montimit . Toyota kërkon që çdo ekip punëtorësh dhe çdo punëtor individual të dokumentojnë detyrat e tyre, duke ofruar përshkrime të hollësishme se "si duhet të kryhet secila detyrë, sa kohë duhet të zgjasë secila detyrë, sekuencën e hapave që duhen ndjekur në kryerjen e secilës detyrë dhe hapat që duhen ndërmarrë nga secili punëtor në kontrollimin e punës së tij ose të saj". Kjo përdor njohuri eksplicite pasi njohuria transmetohet duke përdorur një kod, i cili është një dokument me përshkrime të hollësishme në rastin e Toyota-s. * [[Njohuria e heshtur]] është njohuri që është e vështirë të transferohet. Siç e përshkroi për herë të parë [[Michael Polanyi]], njohuria e heshtur është njohuria e procedurave. Është një lloj personal njohurie që nuk mund të ndahet thjesht përmes komunikimit me shkrim ose verbal. Ajo mësohet kryesisht përmes përvojës me kalimin e kohës. Për shembull, Toyota transferon njohuri të heshtura sa herë që hap një fabrikë të re montimi. Për të trajnuar punonjësit e saj të rinj për një fabrikë të re, Toyota dërgon një grup punonjësish të saj të rinj për të punuar në një nga fabrikat e saj të themeluara, ku punonjës me përvojë i trajnojnë ata. Pas këtij trajnimi afatgjatë, ata dërgohen përsëri në fabrikën e re për të transferuar njohuritë e tyre të prodhimit te pjesa tjetër e punonjësve të rinj. Ky është një transferim i njohurive të heshtura pasi kjo njohuri është shumë komplekse për t'u kodifikuar dhe për t'u transmetuar përmes një dokumenti. Kjo njohuri mund t'u transferohet punonjësve të rinj vetëm përmes praktikës dhe përvojës. === Matja e të nxënit === Mësimi organizativ gjurmon ndryshimet që ndodhin brenda një organizate, ndërsa ajo fiton njohuri dhe përvojë. Për të vlerësuar mësimin organizativ, njohuritë që një organizatë krijon, transferon dhe ruan duhet të përcaktohen në mënyrë sasiore. Studiuesit që studiojnë të nxënit organizativ kanë matur njohuritë e fituara përmes mënyrave të ndryshme, pasi nuk ka një mënyrë të vetme për ta matur atë. Silvia Gherardi e mati njohurinë si ndryshimin në praktikat brenda një organizate me kalimin e kohës, që në thelb është të nxënit nga përvoja. Në studimin e saj, ajo vëzhgoi një organizatë që fitonte njohuri ndërsa fillestarët e saj që punonin në kantiere ndërtimi mësonin rreth sigurisë përmes përvojës dhe bëheshin praktikues. George Huber e mati njohurinë si shpërndarjen e informacionit brenda një organizate. Në studimin e tij, ai vuri në dukje se "komponentët organizativë zakonisht zhvillojnë informacione 'të reja' duke bashkuar artikuj informacioni që marrin nga njësi të tjera organizative". <ref name="Huber, George P 1991">{{Cite journal |last=Huber |first=George P |year=1991 |title=Organizational Learning: The Contributing Processes and the Literatures |journal=Organization Science |volume=2 |issue=1 |pages=88–115 |doi=10.1287/orsc.2.1.88 |jstor=2634941}}</ref> Ai jep shembullin e "një departamenti transporti [që] mëson se ekziston një problem mungese duke krahasuar informacionin nga depoja me informacionin nga departamenti i shitjeve". <ref name="Huber, George P 1991" /> Një masë gjithnjë e më e zakonshme dhe e gjithanshme e të mësuarit organizativ është një kurbë e të mësuarit organizativ që demonstron efektet e kurbës së përvojës . Një kurbë e të mësuarit mat shkallën e një metrike të të mësuarit në krahasim me një metrikë për përvojën. [[Linda Argote]] shpjegon se "rritje të mëdha në produktivitet zakonisht ndodhin ndërsa organizatat fitojnë përvojë në prodhim". Megjithatë, Argote vëren gjithashtu se shkallët e të mësuarit të organizatave ndryshojnë. Argote identifikon tre faktorë që ndikojnë në këto shkallë: rritja e aftësisë së individëve, përmirësimet në teknologjinë e një organizate dhe përmirësimet në strukturën e saj (siç janë rutinat dhe metodat e koordinimit të saj). Disa organizata tregojnë fitime të mëdha në produktivitet, ndërsa të tjerat tregojnë pak ose aspak fitime, duke pasur parasysh të njëjtën sasi përvoje. Kurbat e përvojës paraqesin koston në rënie të njësisë kundrejt njësive totale kumulative të prodhuara, një mënyrë e zakonshme për të matur efektin e përvojës. Forma lineare-lineare e të dhënave në të majtë transformohet në formën log-log në të djathtë për të demonstruar se rritja e aftësisë korrespondon me përvojën. === Modele teorike === Përpjekjet për të shpjeguar ndryshimin e normave në të nxënit organizativ nëpër organizata të ndryshme janë eksploruar në modele teorike. Konkretisht, modelet teorike të konceptuara nga John F. Muth, Bernardo Huberman dhe Christina Fang. * Modeli Muth (1986) ishte i pari që përfaqësoi kurbën e të mësuarit në një formë logaritmike lineare dhe u përqendrua në efektivitetin e kostos në proceset e organizatës. Ky model shqyrton marrëdhënien midis kostos për njësi dhe përvojës, duke deklaruar se uljet e kostos realizohen përmes marrjes së mostrave të rastësishme të pavarura, ose kërkimeve të rastësishme, nga një hapësirë alternativash teknologjike, menaxheriale ose sjelljeje. Ky model nuk synonte të eksploronte ndryshimet midis firmave, por shqyrtoi vetëm përmirësimet në prodhim me përvojë brenda një firme të vetme. <ref>{{Cite journal |last=Muth |first=John F. |date=1986 |title=Search Theory and the Manufacturing Progress Function |url=https://archive.org/details/sim_management-science_1986-08_32_8/page/948 |journal=Management Science |volume=32 |issue=8 |pages=948–962 |doi=10.1287/mnsc.32.8.948}}</ref> * Modeli Huberman (2001) e mbushi këtë boshllëk dhe synonte të shpjegonte ndryshimin që mungonte në modelin e Muth dhe përqendrohet në gjetjen e shtigjeve gjithnjë e më të shkurtra dhe më efikase nga fundi në fund të një procesi montimi. Ky model vizualizohet më së miri në një grafik të lidhur me nyje që përfaqësojnë fazat në një proces dhe lidhje që përfaqësojnë rutinat lidhëse. Me anë të këtij modeli, të mësuarit mund të ndodhë përmes dy mekanizmave që shkurtojnë rrugën nga faza fillestare në fazën përfundimtare. I pari është me anë të disa shkurtesave që mund të identifikohen duke parë nyjet dhe duke hartuar dhe zbuluar rutina të reja, qëllimi ideal është të jetë në gjendje të eliminojë pika të caktuara kontakti dhe të gjejë shtigje më të shkurtra nga nyja fillestare në atë përfundimtare. Mekanizmi i dytë përfshin përmirësimin e rutinave: organizata mund të punojë për të zgjedhur lidhjen më efikase midis dy nyjeve në mënyrë që, nëse lind ndonjëherë një problem, anëtarët e një organizate të dinë saktësisht se kujt t'i drejtohen, duke u kursyer atyre një sasi të konsiderueshme kohe. <ref name=":03"/> * Modeli Fang (2011) ndan një qëllim kryesor me modelin Huberman: të ulë gradualisht hapat drejt fazës përfundimtare. Megjithatë, ky model ndjek më shumë një qasje të "caktimit të krediteve" në të cilën krediti u caktohet gjendjeve të njëpasnjëshme ndërsa një organizatë fiton më shumë përvojë, dhe më pas të mësuarit ndodh nëpërmjet përhapjes së krediteve. Kjo nënkupton që ndërsa një organizatë fiton më shumë përvojë me detyrën, ajo është më në gjendje të zhvillojë modele mendore gjithnjë e më të sakta që fillimisht identifikojnë vlerat e gjendjeve më afër qëllimit dhe më pas ato të gjendjeve më larg qëllimit. Kjo më pas çon në një numër të reduktuar hapash për të arritur qëllimin përfundimtar të organizatës dhe kështu mund të përmirësojë performancën e përgjithshme. <ref name=":03" /> === Konteksti dhe të nxënit === Përvoja e një organizate ndikon në të nxënit e saj, prandaj është e rëndësishme të studiohet edhe konteksti i klimës organizative, e cila ndikon në përvojën e një organizate. Ky kontekst i referohet karakteristikave të një organizate, konkretisht "strukturës, kulturës, teknologjisë, identitetit, kujtesës, qëllimeve, stimujve dhe strategjisë" së saj. <ref name="Argote Spektor4"/> Ai gjithashtu përfshin mjedisin e saj, i cili përbëhet nga konkurrentët, klientët dhe rregullatorët e saj. <ref name="Argote Spektor4" /> Ndërsa ky kontekst përcakton se si fitohet njohuria nga organizata, kjo njohuri modifikon kontekstin ndërsa organizata përshtatet me të. <ref name="Argote Spektor4" /> Konteksti kulturor i të nxënit i iniciuar nga udhëheqësi ka frymëzuar kërkime kyçe nëse organizata ka një orientim të të nxënit apo të performancës, <ref>{{Cite journal |last=Bunderson |first=J. S. |last2=Sutcliffe |first2=K.M. |year=2003 |title=Management team learning orientation and business unit performance |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-psychology_2003-06_88_3/page/552 |journal=J. Appl. Psychol. |volume=88 |issue=3 |pages=552–560 |doi=10.1037/0021-9010.88.3.552 |pmid=12814303}}</ref> një mjedis sigurie psikologjike, identitetin superior të grupit, <ref>{{Cite journal |last=Kane |first=A. A. |last2=Argote |first2=L. |last3=Levine |first3=J.M. |year=2005 |title=Knowledge transfer between groups via personal rotation: Effects of social identity and knowledge quality |journal=Organ. Behavior Human Decision Processes |volume=96 |pages=56–71 |doi=10.1016/j.obhdp.2004.09.002}}</ref> dhe dinamikën e grupit . <ref>{{Cite journal |last=Contu |first=A. |last2=Willmott |first2=H. |year=2003 |title=Re-embedding situatedness: The importance of power relationships in learning theory. |url=https://archive.org/details/sim_organization-science_may-june-2003_14_3/page/283 |journal=Organ Sci |volume=14 |issue=3 |pages=283–296 |doi=10.1287/orsc.14.3.283.15167}}</ref> Hulumtimet mbi këto koncepte, si studimi i Edmondson (1999), tregojnë se një organizatë që vepron në një kontekst që promovon kuriozitetin, ndarjen e informacionit dhe sigurinë psikologjike, inkurajon të nxënit organizativ. "Dinamika e të nxënit në grup" është tema se si grupet ndajnë, gjenerojnë, vlerësojnë dhe kombinojnë njohuritë ndërsa punojnë së bashku. === Harresa organizative === Njohuritë e fituara përmes të mësuarit duke bërë diçka mund të zhvlerësohen me kalimin e kohës. Shkalla e amortizimit ndikohet nga shkalla e ndërrimit të individëve dhe mënyra se si ruhet njohuria brenda organizatës. Organizatat me shkallë më të larta të ndërrimit të personelit do të humbasin më shumë njohuri se të tjerat. Organizatat me njohuri të ngulitura në teknologji sesa në individë janë më rezistente ndaj harresës organizative. <ref name=":03"/> Shembuj: Në studimin e Liberty Shipyard, në kantieret detare ku u zvogëlua inputi relativ, kostoja individuale për njësi u rrit edhe me rritjen e prodhimit kumulativ. Në kantieret detare pa ulje relative të inputit, kostoja individuale për njësi u ul me rritjen e prodhimit kumulativ. <ref name=":03" /> Në një studim mbi prodhimin e aeroplanëve në Lockheed, kostot për njësi ranë me përvojën, por ky efekt u dobësua me kalimin e kohës. <ref name="benkard">{{Cite journal |last=Benkard |first=CL |year=2000 |title=Learning and forgetting: The dynamics of aircraft production |url=http://www.nber.org/papers/w7127.pdf |journal=American Economic Review |volume=90 |issue=4 |pages=1034–1054 |doi=10.1257/aer.90.4.1034}}</ref> == Proceset == Tre procese kryesore që nxisin të mësuarit organizativ janë krijimi i njohurive, ruajtja e tyre dhe transferimi i tyre. === Krijimi i njohurive === Krijimi i njohurive ka të bëjë konkretisht me [[Përvoja|Përvojën]] që mund të integrohet brenda organizatës. Përvoja është njohuri e gjeneruar nga ekspozimi i drejtpërdrejtë ndaj subjektit. Ky ekspozim i drejtpërdrejtë bëhet përmes detyrave që përfshijnë nevojat, proceset dhe mjedisin e organizatës. Njohuritë eksplicite dhe të heshtura përforcohen dhe kontekstualizohen kur organizata fiton njohuri. Ndërsa përvoja mund të prodhojë rezultate në të dhëna, informacion ose njohuri, përvoja në formën e njohurive është e dobishme pasi kjo mund të transferohet, të ruhet dhe të përdoret në mënyrë të heshtur ose të qartë brenda proceseve organizative. Krijimi i njohurive lidhet me kreativitetin dhe marrëdhënien e tij me përvojën. <ref name="Argote 20113"/> <ref>{{Cite journal |last=Taylor |first=A |last2=Greve |first2=HR |year=2006 |title=Superman or the fantastic four? Knowledge combination and experience in innovative teams |url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID1337783_code363942.pdf?abstractid=948597&mirid=1 |journal=Academy of Management Journal |volume=49 |issue=4 |pages=723–740 |doi=10.5465/amj.2006.22083029}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Audia |first=PG |last2=Goncalo |first2=JA |year=2007 |title=Past success and creativity over time: A study of inventors in the hard disk drive industry |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1026&context=articles |journal=Management Science |volume=52 |issue=1 |pages=1–15 |doi=10.1287/mnsc.1060.0593 |hdl-access=free}}</ref> Krahasuar me transferimin e njohurive dhe ruajtjen e njohurive, krijimi i njohurive nuk ka marrë shumë vëmendje kërkimore. <ref>{{Cite journal |last=Antonacopoulou |first=EP |year=2009 |title=Impact and scholarship: Unlearning and practicing to co-create actionable knowledge |journal=Management Learning |volume=40 |issue=4 |pages=421–430 |doi=10.1177/1350507609336708}}</ref> ''Dimensionet e përvojës'' janë aspekte të përvojës që ndikojnë në formën dhe funksionin e krijimit të njohurive. * ''Dimensioni organizativ'' i referohet drejtpërdrejtshmërisë ose tërthorësisë së përvojës së fituar përveç konfigurimeve të individëve, njësive dhe rrjeteve. <ref>{{Cite journal |last=Levitt |first=B |last2=March |first2=JG |year=1988 |title=Organizational learning |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-sociology_1988_14/page/319 |journal=Annual Review of Sociology |volume=14 |pages=319–340 |doi=10.1146/annurev.soc.14.1.319 |doi-access=}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Kim |first=P. H. |year=1997 |title=When what you know can hurt you: A study of experiential effects on group discussion and performance |journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes |volume=69 |issue=2 |pages=165–177 |doi=10.1006/obhd.1997.2680}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Taylor |first=A. |last2=Greve |first2=H.R. |year=2006 |title=Superman or the fantastic four? Knowledge combination and experience in innovative teams |url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID1337783_code363942.pdf?abstractid=948597&mirid=1 |journal=Academy of Management Journal |volume=49 |issue=4 |pages=723–40 |doi=10.5465/amj.2006.22083029}}</ref> * ''Dimensioni hapësinor'' i referohet përqendrimit ose shpërndarjes gjeografike të përvojës. <ref>{{Cite journal |last=Cramton |first=C. D. |year=2001 |title=The mutual knowledge problem and its consequences for dispersed collaboration |url=https://archive.org/details/sim_organization-science_may-june-2001_12_3/page/346 |journal=Organ Sci |volume=12 |issue=3 |pages=346–371 |doi=10.1287/orsc.12.3.346.10098}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Gibson |first=CB |last2=Gibbs |first2=JL |year=2006 |title=Unpacking the concept of virtuality: The effects of geographic dispersion, electronic dependence, dynamic structure, and national diversity on team innovation |journal=Administrative Science Quarterly |volume=51 |issue=3 |pages=451–495 |doi=10.2189/asqu.51.3.451}}</ref> * ''Dimensioni kohor'' i referohet frekuencës dhe ritmit me të cilin fitohet përvoja ose lidhjes së saj kohore me një detyrë. <ref>{{Cite journal |last=Herriott |first=S. R. |last2=Levinthal |first2=D. |last3=March |first3=J.G. |year=1985 |title=Learning from experience in organizations |url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_1985-06_75_3/page/298 |journal=American Economic Review |volume=75 |pages=298–302}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Levinthal |first=D. A. |last2=March |first2=J. G. |year=1981 |title=A model of adaptive organizational search |url=https://archive.org/details/journal-of-economic-behavior-organization_1981-12_2_4/page/307 |journal=Journal of Economic Behavior and Organization |volume=2 |issue=4 |pages=307–333 |doi=10.1016/0167-2681(81)90012-3}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Pisano |first=GP |year=1994 |title=Knowledge, integration, and the locus of learning: An empirical analysis of process development |journal=Strategic Management Journal |volume=15 |issue=S1 |pages=85–100 |doi=10.1002/smj.4250150907}}</ref> * ''Dimensioni i përmbajtjes'' i referohet detyrës ose njësisë së lëndës, rezultatit, <ref>{{Cite journal |last=Sitkin |first=S.B. |year=1992 |title=Learning through failure: The strategy of small losses. Res. Organ |journal=Behaviour |volume=14 |pages=231–266}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Denrell |first=J. |last2=March |first2=J. |year=2001 |title=Adaptation as information restriction: The hot stove effect |url=https://archive.org/details/sim_organization-science_september-october-2001_12_5/page/523 |journal=Organ Sci |volume=12 |issue=5 |pages=523–538 |doi=10.1287/orsc.12.5.523.10092}}</ref> risisë, <ref>{{Cite journal |last=March |first=J. G. |last2=Sproull |first2=L.S. |last3=Tamuz |first3=M. |year=1991 |title=Learning from samples of one or fewer |journal=Organ Sci |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1287/orsc.2.1.1 |pmc=<!--none--> |pmid=<!--none-->}}; Reprinted: {{Cite journal |last=March |first=JG |last2=Sproull |first2=LS |last3=Tamuz |first3=M |year=2003 |title=Learning from samples of one or fewer. 1991 |journal=Qual Saf Health Care |volume=12 |issue=6 |pages=465-71; discussion 471-2 |doi=10.1136/qhc.12.6.465 |pmc=1758026 |pmid=14645764}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Katila |first=R. |last2=Ahuja |first2=G. |year=2002 |title=Something old, something new: A longitudinal study of search behavior and new product introduction |url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-journal_2002-12_45_6/page/1183 |journal=Academy of Management Journal |volume=45 |issue=6 |pages=1183–1194 |bibcode=2002AManJ..45.1183K |citeseerx=10.1.1.335.1453 |doi=10.2307/3069433 |jstor=3069433}}</ref> heterogjenitetit, <ref name="Sullivan BN 20022">{{Cite journal |last=Haunschild |first=PR |last2=Sullivan |first2=BN |year=2002 |title=Learning from complexity: Effects of prior accidents and incidents on airlines' learning |url=https://archive.org/details/sim_administrative-science-quarterly_2002-12_47_4/page/n8 |journal=Administrative Science Quarterly |volume=47 |issue=4 |pages=609–643 |doi=10.2307/3094911 |jstor=3094911 |hdl-access=free}}</ref> dhe paqartësisë. <ref>{{Cite journal |last=Bohn |first=RE |year=1995 |title=Noise and learning in semiconductor manufacturing |url=https://archive.org/details/sim_management-science_1995-01_41_1/page/31 |journal=Management Science |volume=41 |issue=1 |pages=31–42 |doi=10.1287/mnsc.41.1.31}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Repenning |first=N. P. |last2=Sterman |first2=J.D. |year=2002 |title=Capability traps and self-confirming attribution errors in the dynamics of process improvement |url=https://archive.org/details/sim_administrative-science-quarterly_2002-06_47_2/page/n66 |journal=Administrative Science Quarterly |volume=47 |issue=2 |pages=265–295 |doi=10.2307/3094806 |jstor=3094806}}</ref> * ''Dimensioni i artificialitetit'' i referohet drejtpërdrejtshmërisë së përvojës dhe shkallës në të cilën përvoja është fabrikuar, përshtatur ose transkriptuar. === Transferimi i njohurive === Transferimi i njohurive ka të bëjë me mekanizmat me të cilët përvoja përhapet dhe ngulitet brenda organizatës. Transferimi i njohurive mund të vlerësohet duke përdorur metrika të ndryshme, duke përfshirë kurbat e të mësuarit që demonstrojnë përmirësimet e procesit me kalimin e kohës duke krahasuar uljen e orëve të punës për të përfunduar një njësi prodhimi me njësitë kumulative të prodhuara me kalimin e kohës. Identifikimi i kurbave të të mësuarit organizativ nga Wright i parapriu konsideratave më komplekse të rezultateve që tani informojnë masat e transferimit të njohurive. Ndërsa njohuritë mund të transferohen në mënyrë të heshtur dhe të qartë si përvojë e drejtpërdrejtë, organizatat mund të prezantojnë procese dhe sisteme të menaxhimit të njohurive që lehtësojnë këtë transferim. Studiuesit hetojnë kontekstin e faktorëve dhe mekanizmave të ndryshëm që ndikojnë në transferimin e njohurive për të përcaktuar efektet e tyre të dobishme dhe të dëmshme. Faktorët e transferimit të njohurive përfshijnë dimensionet e njohurive të përshkruara në seksionin e mëparshëm, si dhe kontekstet në të cilat ato ndodhin dhe mekanizmat përmes të cilëve mund të ndodhin: * ''Konteksti relacional'' ka të bëjë me ndërlidhjen e njohurive. <ref name="Darr ED 19952">{{Cite journal |last=Darr |first=ED |last2=Argote |first2=L |last3=Epple |first3=D |year=1995 |title=The acquisition, transfer and depreciation of knowledge in service organizations: Productivity in franchises |url=https://archive.org/details/sim_management-science_1995-11_41_11/page/1750 |journal=Management Science |volume=41 |issue=11 |pages=1750–1762 |doi=10.1287/mnsc.41.11.1750}}</ref> * ''Konteksti kognitiv'' ka të bëjë me aftësitë mendore dhe proceset që lidhen me njohuritë. * ''Konteksti motivues'' i preferencave personale dhe ndikimeve sociale ndikon në sjelljet e transferimit të njohurive direkt ose indirekt. * ''Konteksti emocional'' ndikon në gjendjen mendore dhe ndjenjën e sigurisë, të cilat ndikojnë në transferimin e njohurive. <ref>{{Cite journal |last=Elkjaer |first=B |year=2004 |title=Organizational learning: The 'third way' |journal=Management Learning |volume=35 |issue=4 |pages=419–434 |doi=10.1177/1350507604048271}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Levin |first=DZ |last2=Kurtzberg |first2=T |last3=Phillips |first3=KW |last4=Lount |first4=RB |last5=Jnr |year=2010 |title=The role of affect in knowledge transfer |journal=Group Dynamics |volume=14 |issue=2 |pages=123–142 |doi=10.1037/a0017317}}</ref> * ''Rrjetet sociale'' përcaktojnë rrjedhat përmes të cilave mund të transferohet njohuria dhe kufizimet e kushtëzuara të bazuara në nyje mbi transferimin. <ref>{{Cite journal |last=Hansen |first=M |year=1999 |title=The search-transfer problem: The role of weak ties in sharing knowledge across organizational subunits |url=https://archive.org/details/sim_administrative-science-quarterly_1999-03_44_1/page/n89 |journal=Administrative Science Quarterly |volume=44 |issue=1 |pages=82–112 |doi=10.2307/2667032 |jstor=2667032}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Reagans |first=R |last2=McEvily |first2=B |year=2003 |title=Network structure and knowledge transfer: The effects of cohesion and range |url=https://archive.org/details/sim_administrative-science-quarterly_2003-06_48_2/page/1989 |journal=Administrative Science Quarterly |volume=48 |issue=2 |pages=240–267 |citeseerx=10.1.1.458.1753 |doi=10.2307/3556658 |jstor=3556658}}</ref> * ''Lëvizja e personelit'' midis njësive dhe organizatave ndikon në njohuritë e disponueshme dhe kufizimet gjeografike, kronologjike dhe sociale në transferimin e njohurive. <ref>{{Cite journal |last=Almedia |first=P |last2=Kogut |first2=B |year=1999 |title=Localization of knowledge and the mobility of engineers in regional networks |url=https://archive.org/details/sim_management-science_1999-07_45_7/page/n6 |journal=Organization Science |volume=45 |issue=7 |pages=905–917 |citeseerx=10.1.1.568.8647 |doi=10.1287/mnsc.45.7.905}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Kane |first=AA |last2=Argote |first2=L |last3=Levine |first3=JM |year=2005 |title=Knowledge transfer between groups via personal rotation: Effects of social identity and knowledge quality |url=https://archive.org/details/sim_organizational-behavior-and-human-decision-processes_2005-01_96_1/page/n55 |journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes |volume=96 |issue=1 |pages=56–71 |doi=10.1016/j.obhdp.2004.09.002}}</ref> * ''Rutinat'' ndikojnë në transferimin e njohurive pasi ato përmbajnë njohuri të ngulitura dhe e mësojnë atë përmes përvojës duke përsëritur rutinën. <ref name="Argote L 19902">{{Cite journal |last=Argote |first=L |last2=Beckman |first2=SL |last3=Epple |first3=D |year=1990 |title=The persistence and transfer of learning in industrial settings |url=https://archive.org/details/sim_management-science_1990-02_36_2/page/140 |journal=Management Science |volume=36 |issue=2 |pages=140–154 |citeseerx=10.1.1.357.3312 |doi=10.1287/mnsc.36.2.140}}</ref> * ''Shabllonet'' ndikojnë në transferimin e njohurive ashtu siç ndikojnë në parametrat e inkuadrimit, përgatitjes paraprake, vëllimit dhe përmbajtjes për shkëmbimet formale të njohurive. <ref>{{Cite journal |last=Jensen |first=RJ |last2=Szulanski |first2=G |year=2007 |title=Template use and the effectiveness of knowledge transfer |url=https://scholarsarchive.byu.edu/facpub/226 |journal=Management Science |volume=53 |issue=11 |pages=1716–1730 |doi=10.1287/mnsc.1070.0740}}</ref> * ''Aleancat'' ndikojnë në transferimin e njohurive midis grupeve formale dhe joformale. <ref>{{Cite journal |last=Gulati |first=R |year=1999 |title=Network location and learning: The influence of network resources and firm capabilities on alliance formation |url=https://archive.org/details/sim_strategic-management-journal_1999-05_20_5/page/397 |journal=Strategic Management Journal |volume=20 |issue=5 |pages=397–420 |doi=10.1002/(sici)1097-0266(199905)20:5<397::aid-smj35>3.3.co;2-b}}</ref> === Mbetja e njohurive === Ruajtja e njohurive ka të bëjë me sjelljen e njohurive që janë ngulitur brenda organizatës, të karakterizuara nga memoria organizative. Kujtesa organizative, e përcaktuar nga masa të tilla si njohuritë kumulative dhe shkalla e prishjes me kalimin e kohës, ndikohet nga përvoja, proceset dhe depot e njohurive që ndikojnë në ruajtjen e njohurive. <ref name="Darr ED 19952" /> <ref name="Argote L 19902" /> <ref name="benkard" /> Depot e njohurive janë me rëndësi kyçe pasi ato janë mjete të qëllimshme për të rritur ruajtjen e njohurive. Depot mund të përfshijnë rregullat dhe rutinat e organizatës, <ref>{{Cite journal |last=Kieser |first=A |last2=Koch |first2=U |year=2008 |title=Bounded rationality and organizational learning based on rule changes |journal=Management Learning |volume=39 |issue=3 |pages=329–347 |doi=10.1177/1350507608090880}}</ref> të ndryshuara nga proceset e zhvillimit rutinë <ref>{{Cite journal |last=Cohen |first=MD |last2=Bacdayan |first2=P |year=1994 |title=Organizational routines are stored as procedural memory: Evidence from a laboratory study |journal=Organization Science |volume=5 |issue=4 |pages=554–568 |doi=10.1287/orsc.5.4.554}}</ref> dhe modifikimit rutinë. <ref>{{Cite journal |last=Feldman |first=MS |last2=Pentland |first2=BT |year=2003 |title=Reconceptualizing organizational routines as a source of flexibility and change |url=http://www.escholarship.org/uc/item/6rb6f923 |journal=Administrative Science Quarterly |volume=48 |issue=1 |pages=94–118 |doi=10.2307/3556620 |jstor=3556620}}</ref> Sistemet e memories transaktive janë metoda shtesë me të cilat mbajtësit e njohurive brenda organizatës mund të identifikohen dhe përdoren, në varësi të zhvillimit të tyre <ref>{{Cite journal |last=Hollingshead |first=A |year=2001 |title=Cognitive interdependence and convergent expectations in transitive memory |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_2001-12_81_6/page/1080 |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=81 |issue=6 |pages=1080–1089 |doi=10.1037/0022-3514.81.6.1080 |pmid=11761309}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Lewis |first=K |year=2004 |title=Knowledge and performance in knowledge worker teams: A longitudinal study of transactive memory stems |url=https://archive.org/details/sim_management-science_2004-11_50_11/page/1519 |journal=Management Science |volume=50 |issue=11 |pages=1519–1533 |doi=10.1287/mnsc.1040.0257}}</ref> dhe performancës. <ref>{{Cite journal |last=Liang |first=DW |last2=Moreland |first2=R |last3=Argote |first3=L |year=1995 |title=Group versus individual training and group performance: The mediating role of transactive memory system |url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_1995-04_21_4/page/384 |journal=Personality and Social Psychology Bulletin |volume=21 |issue=4 |pages=384–393 |doi=10.1177/0146167295214009}}</ref> Organizatat që ruajnë pjesën më të madhe të njohurive të tyre tek individët janë të ndjeshme ndaj humbjes së atij informacioni me shkallë të lartë të qarkullimit. Në një studim mbi të mësuarit organizativ në industrinë e automobilave dhe të ushqimit të shpejtë, Argote zbuloi se shkallët e larta të qarkullimit çojnë në produktivitet më të ulët dhe kujtesë të zvogëluar organizative. <ref name=":03" /> == Zbatimi == Zbatimet e kërkimit dhe konteksteve të të mësuarit organizativ për lehtësimin dhe praktikat e të mësuarit organizativ janë të shumta. Kurbat e përvojës mund të përdoren për të bërë parashikime të kostove të prodhimit, për të krahasuar performancën midis njësive, për të identifikuar efektet e proceseve dhe praktikave të ndryshme dhe për të marrë vendime financiare të informuara se si të ndahen burimet. Shfrytëzimi i koncepteve të transferimit dhe ruajtjes së njohurive për të njohur, ruajtur dhe rimarrë njohuritë e ngulitura mund t'i ndihmojë organizatat të bëhen më efikase me njohuritë e tyre. Teoritë e të mësuarit organizativ dhe praktikat e menaxhimit të njohurive mund të zbatohen në vendimet e dizajnit organizativ dhe lidershipit. == Menaxhimi i njohurive == Koncepte dhe praktika të ndryshme [[Menaxhimi i njohurisë|të menaxhimit të njohurive]] janë produkte relevante të kërkimit mbi të nxënit organizativ. Puna mbi transferimin e njohurive zbatohet për ruajtjen e njohurive dhe kontribuon në shumë nga aplikimet e listuara më poshtë, duke përfshirë praktikat e ndërtimit të organizatave të të nxënit, zbatimin e sistemeve të menaxhimit të njohurive dhe kontekstin e tyre për të nxënit ndërorganizativ dhe përhapjen e [[Inovacioni|inovacioneve]] . === Zhvillimi i organizatave të të nxënit === Organizatat e të nxënit janë organizata që punojnë në mënyrë aktive për të optimizuar të nxënit. Organizatat e të nxënit përdorin procesin aktiv të [[Menaxhimi i njohurisë|menaxhimit të njohurive]] për të hartuar procese dhe sisteme organizative që lehtësojnë konkretisht krijimin, transferimin dhe ruajtjen e njohurive. Metakognicioni organizativ përdoret për t'iu referuar proceseve me anë të të cilave organizata 'di atë që di'. Studimi i të nxënit organizativ dhe fusha të tjera të kërkimit si zhvillimi organizativ, teoria e sistemit dhe [[shkenca kognitive]] ofrojnë bazën teorike për të përshkruar në mënyrë specifike këto ndërhyrje. <ref name="Senge20102">{{Cite book |last=Peter M. Senge |url=https://books.google.com/books?id=b0XHUvs_iBkC |title=The Fifth Discipline: The Art & Practice of The Learning Organization |date=31 mars 2010 |publisher=Crown Publishing Group |isbn=978-0-307-47764-4}}</ref> Një shembull i një procesi organizativ të zbatuar për të rritur të nxënit organizativ është përdorimi nga Ushtria Amerikane i një procesi të strukturuar formalisht të përmbledhjes të quajtur një rishikim pas veprimit (AAR) për të analizuar se çfarë ndodhi, pse ndodhi dhe si mund të përmirësohet menjëherë pas një misioni. Laboratorët e të nxënit janë një lloj organizate të të nxënit i dedikuar krijimit, mbledhjes dhe kontrollit të njohurive. <ref>{{Cite book |last=Cross |first=Rob |title=Strategic Learning in a Knowledge Economy |last2=Israelit |first2=Sam |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-7506-7223-8 |pages=92}}</ref> Organizatat e të nxënit gjithashtu adresojnë klimën organizative duke krijuar një mjedis mbështetës të të nxënit dhe duke praktikuar lidership që përforcon të nxënit. <ref>{{Cite journal |last=Edmondson |first=A. |last2=Garvin |first2=D. |last3=Gino |first3=F. |year=2008 |title=Is yours a learning organization? |journal=Harvard Business Review |volume=86 |issue=3 |pages=109–16, 134 |pmid=18411968}}</ref> Krijimi i një mjedisi mbështetës të të nxënit dhe përforcimi i të nxënit varet nga lidershipi i organizatës dhe kultura që ajo promovon. Udhëheqësit mund të krijojnë mundësi të të nxënit duke lehtësuar mjedise që përfshijnë aktivitete të të nxënit, duke krijuar një kulturë të të nxënit nëpërmjet normave, sjelljeve dhe rregullave, dhe duke udhëhequr proceset e diskursit duke dëgjuar, duke bërë pyetje dhe duke ofruar reagime. Udhëheqësit duhet të praktikojnë të nxënit individual që ata mbështesin duke mbetur të hapur ndaj perspektivave të reja, duke qenë të vetëdijshëm për paragjykimet personale, duke kërkuar ekspozim ndaj burimeve të pafiltruara dhe kontradiktore të informacionit dhe duke zhvilluar një ndjenjë përulësie. <ref name="Argote Book5">Argote, Linda. Organizational Learning: Creating, Retaining, and Transferring Knowledge. Boston: Kluwer Academic, 1999. 28.</ref> === Sistemet e menaxhimit të njohurive === Ndërsa proceset e të nxënit varen nga konteksti për optimizimin e transferimit të njohurive, zbatimi i [[Menaxhimi i njohurisë|sistemeve të menaxhimit të njohurive]] përfshin teknologjinë në këto procese. Sistemet e menaxhimit të njohurive janë teknologji që shërbejnë si një mjet depozitimi, komunikimi ose bashkëpunimi për transferimin dhe ruajtjen e njohurive. Përfshirja e njohurive në teknologji mund të parandalojë harresën organizative dhe të lejojë që njohuritë të transferohen përtej barrierave të tilla si distanca, njësia organizative dhe specializimi. Sistemet e menaxhimit të njohurive vetëm nuk janë domosdoshmërisht të suksesshme, por si një mjet komunikimi ato përforcojnë në mënyrë të prekshme aftësinë e individëve për të përhapur dhe përforcuar njohuritë e tyre. <ref name="Argote Book5" /> === Përhapja e inovacionit === Mësimi organizativ është i rëndësishëm për t'u marrë në konsideratë në lidhje me [[Inovacioni|inovacionin]], [[Sipërmarrja|sipërmarrjen]], ndryshimin teknologjik dhe [[Rritja ekonomike|rritjen ekonomike]], konkretisht brenda konteksteve të ndarjes së njohurive dhe të mësuarit ndërorganizativ. Si një nga dinamikat kryesore pas [[Ekonomia e njohurisë|ekonomisë së njohurive]], të mësuarit organizativ informon kuptimin tonë të transferimit të njohurive midis organizatave. Përvoja heterogjene jep rezultate më të mira të të nxënit sesa përvoja homogjene, dhe përhapja e njohurive përhap përvojën heterogjene nëpër organizata. <ref name="Sullivan BN 20022"/> Teoria e përhapjes së inovacioneve eksploron se si dhe pse njerëzit përvetësojnë ide, praktika dhe produkte të reja. Mund të shihet si një nëngrup i konceptit antropologjik të përhapjes dhe mund të ndihmojë në shpjegimin se si përhapen idetë nga individët, rrjetet sociale dhe organizatat. Politika e inovacionit, iniciativat e zhvillimit ekonomik, përpjekjet e programeve arsimore dhe inkubacioni dhe përshpejtimi sipërmarrës mund të informohen të gjitha nga praktikat e të mësuarit organizativ. <ref>{{Cite journal |last=Hassan |first=Noha Ahmed |date=1 janar 2020 |title=University business incubators as a tool for accelerating entrepreneurship: theoretical perspective |journal=Review of Economics and Political Science |volume=9 |issue=5 |pages=434–453 |doi=10.1108/REPS-10-2019-0142 |issn=2631-3561 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref> === Mbrojtja e njohurive === Transformimi dixhital do të thotë që jo vetëm makinat dhe [[Teknologjia e informacionit|IT-ja]], por edhe njerëzit janë të ndërlidhur në mënyrë dixhitale. Njohuria nuk mund të sigurohet drejtpërdrejt në të njëjtën mënyrë siç mbrohet informacioni. Ekzistojnë metoda formale dhe joformale që mund të përdoren për të mbrojtur njohuritë organizative. Metodat formale përfshijnë metoda ligjore - të tilla si marrëveshjet e konfidencialitetit, [[Patenta|patentat]], [[E drejta e autorit|të drejtat e autorit]], [[Licenca|licencat]] dhe [[Marka tregtare|markat tregtare]] - dhe metoda teknike - të tilla si mbrojtja e kanaleve të komunikimit, sistemeve dhe ruajtjes dhe kufizimi teknik i aksesit në njohuri. Metodat joformale në vend të kësaj përfshijnë sekretin, arsimin, normat shoqërore dhe kompleksitetin, d.m.th. zgjedhjen me kujdes të njohurive që duhen ndarë dhe kujt, dhe sigurimin që të tjerët të bëjnë të njëjtën gjë. Metodat formale dhe joformale duhet të përdoren në një ekuilibër të mirë. <ref>{{Cite journal |last=Ilvonen |first=Ilona |last2=Thalmann |first2=Stefan |last3=Manhart |first3=Markus |last4=Sillaber |first4=Christian |date=3 prill 2018 |title=Reconciling digital transformation and knowledge protection: a research agenda |url=https://doi.org/10.1080/14778238.2018.1445427 |journal=Knowledge Management Research & Practice |volume=16 |issue=2 |pages=235–244 |doi=10.1080/14778238.2018.1445427 |issn=1477-8238 |url-access=subscription}}</ref> === Mekanizmi i ndarjes së njohurive të brendshme === Mekanizmi i brendshëm i ndarjes së njohurive mund të promovojë dhe zhvillojë aftësitë e ndërmarrjes për të mësuar vazhdimisht dhe për t'u inovuar, si dhe të luajë një rol në motivimin e punonjësve për të shkëmbyer njohuri me njëri-tjetrin. Mekanizmi i brendshëm i ndarjes së njohurive mund t'u mundësojë ndërmarrjeve të përmirësojnë efikasitetin e inovacionit të produkteve përmes rikombinimit të njohurive bashkëpunuese dhe njohurive konkurruese. Mekanizmi i ndarjes së brendshme të njohurive është mënyra se si ndërmarrjet marrin njohuri nga konkurrentët. Ndërmarrjet së pari duhet të marrin njohuritë e disponueshme nga konkurrentët dhe më pas t'i përvetësojnë, transformojnë dhe përdorin këto njohuri të reja sipas karakteristikave të kompanisë së tyre. == Shih edhe == * [[Mësimi]] * [[Të nxënit]] * [[Mësimdhënia]] * [[Mësimi i veprimit]] * [[Komuniteti i të nxënit]] == Referime == [[Kategoria:Psikologji pedagogjike]] 7kp2nx6qt39js6eykkmvjbonpuhd32i Efekti i jonit të përbashkët 0 402027 3002571 2995981 2026-06-28T03:13:44Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002571 wikitext text/x-wiki Në [[Kimia|kimi]], '''efekti i jonit të përbashkët''' quhet ulja ë [[Tretshmëria|tretshmërisë]] së një precipitati jonik nga shtimi në [[Tretësirat|tretësirë]] i një përbërjeje të tretshme me një [[Joni|jon]] të përbashkët me precipitatin. <ref name="Skoog">{{Cite book |last=Skoog |first=Douglas A. |title=Fundamentals of Analytical Chemistry |url=https://archive.org/details/fundamentalsofan0000doug_y8q3 |last2=West |first2=Donald M. |last3=Holler |first3=F. James |last4=Crouch |first4=Stanley R. |date=2014 |publisher=Brooks/Cole |isbn=978-0-495-55828-6 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/fundamentalsofan0000doug_y8q3/page/209 209]}}</ref> Kjo sjellje është pasojë e [[Parimi i lë Shateljesë|parimit të Lë Shateljesë]] për [[Ekuilibri kimik|reaksionin e ekuilibrit]] të shoqërimit/ shpërbashkimit jonik . Efekti shihet zakonisht si nji efekt në tretshmërinë e [[Kripërat|kripërave]] dhe elektroliteve të tjera të dobëta . Shtimi i një sasie shtesë të njërit prej joneve të kripës në përgjithësi çon në rritjen e reshjeve të kripës, gjë që zvogëlon përqendrimin e të dy joneve të kripës derisa të arrihet ekuilibri i tretshmërisë . Efekti bazohet në faktin se si kripa origjinale ashtu edhe kimikati tjetër i shtuar kanë nga një jon të përbashkët me njëri-tjetrin. iv67zv191iglt1s88rxh2hl1vprihto Behind Enemy Lines (film 2001) 0 402106 3002376 2996444 2026-06-27T20:35:42Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002376 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Behind Enemy Lines | director = [[John Moore (regjisor)|John Moore]] | producer = [[John Davis (producent)|John Davis]] | screenplay = David Veloz<br />[[Zak Penn]] | story = [[Jim Thomas (skenarist)|Jim Thomas]]<br />[[John Thomas (skenarist)|John Thomas]] | starring = {{Plain list | * [[Owen Wilson]] * [[Gene Hackman]] * [[Joaquim de Almeida]] * [[David Keith (aktor)|David Keith]] * [[Olek Krupa]] }} | music = [[Don Davis (kompozitor)|Don Davis]] | cinematography = Brendan Galvin | editing = Paul Martin Smith | studio = [[Davis Entertainment]] | distributor = [[20th Century Fox]] | released = 30 nëntor 2001 | runtime = 106 minuta | country = Shtetet e Bashkuara | language = Anglisht<br />Serbisht | budget = $40 million<ref name="bmojo" /> | gross = $121.7 million<ref name="bmojo"/> }} '''''Behind Enemy Lines''''' është një [[film aksion]] [[Film lufte|luftarak]] amerikan i vitit 2001, me regji nga [[John Moore (regjisor)|John Moore]] në debutimin e tij si regjisor dhe me protagonistë [[Owen Wilson]] dhe [[Gene Hackman]]. Filmi tregon historinë e Toger Chris Burnett, një oficer fluturimi detar amerikan, i cili rrëzohet mbi [[Bosnja dhe Hercegovina|Bosnjë]] dhe zbulon [[Gjenocidi boshnjak|gjenocidin]] gjatë [[Lufta e Bosnjës|Luftës së Bosnjës]]. Ndërkohë, rear admiral që komandon grupin e sulmit të aeroplanmbajtëses në të cilin është caktuar, po përpiqet të marrë miratimin për të nisur një mision [[kërkim-shpëtimi luftarak]] për të shpëtuar Burnett. Ngjarja bazohet lirshëm në një incident të vitit 1995 që përfshin [[Scott O'Grady]] që ndodhi gjatë luftës.<ref name=EntertainmentWeekly>{{cite magazine|url=https://ew.com/article/2002/08/20/downed-airman-sues-over-behind-enemy-lines/ |title=Plane Truth: Downed airman sues over "Behind Enemy Lines"|last=Susman|first=Gary|magazine=[[Entertainment Weekly]]|date=20 gusht 2002|access-date=31 dhjetor 2023|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629131050/http://ew.com/article/2002/08/20/downed-airman-sues-over-behind-enemy-lines/|archive-date=29 qershor 2018|url-status=live}}</ref> I publikuar më 30 nëntor 2001 nga [[20th Century Fox]], ''Behind Enemy Lines'' mori vlerësime përgjithësisht të përziera nga kritikët. Ishte një sukses në kinema, duke fituar 121.7 milionë dollarë në të gjithë botën kundrejt një buxheti prej 40 milionë dollarësh. Filmi lançoi një ekskluzivitet që përfshin [[Behind Enemy Lines (filmseri)|tre vazhdime]], të gjitha direkt në video. ==Përmbajtja== Gjatë fazave të fundit të [[Lufta e Bosnjës|Luftës së Bosnjës]] në vitin 1995, oficeri i fluturimit i [[Marina e Shteteve të Bashkuara|Marinës Amerikane]], Toger Chris Burnett dhe piloti Toger Jeremy Stackhouse janë të stacionuar në aeroplanmbajtësen ''[[USS Carl Vinson]]'' në [[Deti Adriatik|Detin Adriatik]]. I ngopur me rutinën e gatishmërisë për betejë, Burnett po përgatitet të largohet nga Marina dhe përplaset me komandantin e tij, [[Rear Admiral (SHBA|Rear Admiral]] Leslie Reigart. Në Krishtlindje, Reigart cakton Burnett dhe Stackhouse të fluturojnë një mision zbulimi ajror. Gjatë misionit, ata vërejnë aktivitet të pazakontë në [[Zona e çmilitarizuar|zonën e çmilitarizuar]]. Burnett bind Stackhouse të fluturojë avionin e tyre [[F/A-18F Super Hornet]] jashtë kursit për një vështrim më të afërt, pa e ditur se po fotografojnë ushtarë të [[Garda Vullnetare Serbe|Gardës Vullnetare Serbe]] që varrosin civilë [[boshnjakë]] në [[Varri masiv|varre masive]]. Komandanti paraushtarak vendas [[Republika Srpska (1992–1995)|serb i Bosnjës]], Gjenerali Miroslav Lokar, po kryen një [[Gjenocidi boshnjak|gjenocid]] të fshehtë kundër popullsisë boshnjake dhe urdhëron që avioni të rrëzohet. Duke u përpjekur të tejkalojë [[Raketa tokë-ajër|raketat tokë-ajër]] të Lokar, avioni i Burnett dhe Stackhouse goditet, duke i detyruar ata të hidhen nga avioni. Lokar dhe njerëzit e tij gjejnë Stackhouse, i cili ekzekutohet nga Sasha Ivanic, vrasësi personal i Lokarit. Duke vëzhguar aty pranë, Burnett jep pozicionin e tij dhe ikën në shkretëtirë, dhe Lokar urdhëron zëvendësin e tij, Kolonel Bazda, dhe Sashën ta ndjekin atë. Burnett kërkon ndihmë në radio dhe merr një pikë nxjerrjeje nga Reigart, i cili detyrohet të tërhiqet pasi Admirali Piquet, komandanti i [[Komanda Detare Aleate|forcave detare të NATO-s]] në rajon, e paralajmëron atë se shpëtimi i Burnett në zonën e çmilitarizuar rrezikon të prishë procesin e paqes. Burnett arrin në pikën e nxjerrjes, vetëm për t'u informuar se duhet të vazhdojë në një vend tjetër, kilometra jashtë zonës së çmilitarizuar, për t'u shpëtuar. Duke parë patrullën e Bazdës, Burnett bie në një varr masiv dhe fshihet nën kufoma derisa serbët të largohen. Për të siguruar shpëtimin e Burnett, Reigart ia jep lajmin [[Sky News]] për avionin e rrëzuar, duke e zemëruar Piquet. Lokar kupton se [[disku optik]] i avionit me fotografitë inkriminuese mund të jetë ende në rrënoja. Duke u drejtuar për në pikën e re të nxjerrjes, Burnett i shpëton ushtarëve serbë përmes një [[Mina tokësore|fushe me mina]]. I ndjekur nga Sasha, ai has [[Lufta guerile|guerilas]] boshnjakë, të cilët i ofrojnë një udhëtim për në qytetin Haç, të cilin forcat e Lokarit po luftojnë për ta kontrolluar. Mes betejës, radioja e Burnett shkatërrohet dhe trupat serbe besojnë se e kanë gjetur kufomën e tij, por Sasha e kupton se ai ndërroi uniformat me një ushtar serb të vdekur dhe iku. Për të fituar më shumë kohë për të kapur Burnett, Lokar ia paraqet medias kufomën e veshur me uniformën e Burnett me kokën e mbuluar, duke bindur [[Forca Implementuese|forcat e NATO-s]] se Burnett është vrarë dhe misioni për ta shpëtuar atë ndërpritet pikërisht kur ai arrin në pikën e nxjerrjes. Duke kuptuar pse serbët e qëlluan, Burnett sheh një statujë engjëlli pranë vendit ku ra sedilja e tij e hedhjes dhe kthehet për ta gjetur atë. Ai riaktivizon sinjalin e shpëtimit të sediljes, duke njoftuar grupin e tij të transportuesve se është ende gjallë dhe duke i njoftuar serbët për vendndodhjen e tij. Duke e ditur se rrezikon të lirohet nga komanda, Reigart përgatit një forcë pune Zbulimi të Forcave Detare për të shpëtuar Burnett-in, në kundërshtim me urdhrat e Piquet-it. Lokar dërgon Bazdën dhe Sashën për të vrarë Burnett dhe për të rikuperuar trupin e tij. Gjatë rrugës, Bazda shkel në një minë tokësore dhe Sasha e braktis atë në fatin e tij. Shpërthimi që rezulton e alarmon Burnett-in. Sasha gjen sediljen e nxjerrjes, por bie në pritë nga Burnett, i cili, pavarësisht se është qëlluar në krah, e godet për vdekje me majën e një fishekzjarri hekurudhor. Lokar mbërrin me automjete të blinduara dhe këmbësori, por mbahet larg nga forca e detyrës së Reigart-it. Duke marrë diskun optik, Burnett shpëtohet, për hidhërimin e madh të Lokar-it, pasi krimi i tij tani po ekspozohet. Fotografitë e varrit masiv çojnë në arrestimin dhe dënimin e Lokarit për [[Krimet e luftës|krime lufte]], përfshirë [[gjenocidi]]n. Veprimet e Reigart-it rezultojnë në lirimin e tij nga komanda dhe daljen e tij në pension nga shërbimi, ndërsa Burnett vazhdon karrierën e tij në Marinë. ==Rolet== * [[Owen Wilson]] si Oficeri i Fluturimit Detar, Togeri Chris "Longhorn" Burnett, navigatori që e gjen veten të rrethuar në një zonë lufte * [[Gene Hackman]] si Rear Admiral Leslie McMahon Reigart, komandant i Njësisë së Betejës së Adriatikut * [[Gabriel Macht]] si Aviatori Detar Toger Jeremy "Smoke" Stackhouse, piloti i Burnett * [[Joaquim de Almeida]] si Admiral Juan Miguel Piquet, komandant i forcave detare të NATO-s * [[David Keith (aktor)|David Keith]] si Master Chief Tom O'Malley, këshilltar i Reigart * [[Olek Krupa]] si Gjenerali Serb Miroslav Lokar, një gjeneral i pamëshirshëm që ishte pas një sulmi gjenocidal ndaj boshnjakëve * [[Vladimir Mashkov]] si Sasha Ivanic, Zbatuesi personal dhe snajperi i Lokarit * [[Charles Malik Whitfield]] si Kapiten Glen Rodway, një komandant kompanie Force Recon në bordin e ''Carl Vinson'' * [[Geoff Pierson]] si Admiral Donnelly * [[Leon Russom]] si Ed Burnett, babai i Chris * Marko Igonda si Kolonel Viktor Bazda, zëvendëskomandanti i Lokarit * [[Eyal Podell]] si Petty Officer Kennedy * [[Laurence Mason]] si Kapiten Glen Brandon, një oficer i Marinës në Njësinë e Zbulimit të Forcave Detare * Vladimir Oktasec si Petrovic, presidenti serb * Salaetin Bilal si Ejup, udhëheqësi i guerilëve boshnjakë në Haç * Kamil Kollárik si Babiq, një gueril boshnjak që ndihmon Chrisin të arrijë në Haç * [[Aernout van Lynden]] si vetë ai ==Prodhimi== Në dhjetor 1996, [[20th Century Fox]] njoftoi se kishte dhënë dritën e gjelbër për filmin ''Behind Enemy Lines'' nga [[Davis Entertainment]] bazuar në [[Scott O'Grady]] dhe [[Incidenti i Banja Lukës|incidentin e Banja Lukës]], me [[David Nutter]] të vendosur për të drejtuar.<ref name="BELVar">{{cite news|url=https://variety.com/1996/voices/columns/pope-meets-with-cast-of-tv-spec-1117863000/|title=Pope meets with cast of TV spec|publisher=[[Variety (revistë)|Variety]]|access-date=12 janar 2025|language=en}}</ref> Në dhjetor 1999, u njoftua se regjisori komercial [[John Moore (regjisor)|John Moore]] ishte punësuar për të drejtuar filmin si debutimin e tij artistik me [[James Van Der Beek]] të lidhur me rolin kryesor.<ref name="Moore">{{cite news|url=https://variety.com/1999/film/news/lines-up-for-moore-fox-1117759958/|title='Lines' up for Moore, Fox|publisher=[[Variety (revistë)|Variety]]|access-date=12 janar 2025|language=en}}</ref> Deri në korrik 2000, u njoftua se Van Der Beek ishte zëvendësuar nga [[Owen Wilson]].<ref name="OwenWilson">{{cite news|url=https://variety.com/2000/film/news/par-taps-wilson-for-zoolander-1117784279/|title=Par taps Wilson for 'Zoolander'|publisher=[[Variety (revistë)|Variety]]|access-date=12 janar 2025|language=en}}</ref> Filmi u xhirua në Koliba Studios në [[Bratisllavë]], [[Sllovaki]], dhe në vend në fshatin sllovak [[Háj, Košice-okolie District|Háj]] (fshati Háj ka gjithashtu një rekuizit të një engjëlli nga filmi).<ref>{{Cite web|url=https://www.planetslovakia.sk/zaujimavosti/17-anjel-v-haji|title=Anjel v obci Háj (rekvizita z filmu Za nepriateľskou líniou) 31 March 2016 Slovak language|date=31 mars 2016 |accessdate=16 korrik 2021|language=sk|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223040657/https://www.planetslovakia.sk/zaujimavosti/17-anjel-v-haji|archive-date=23 shkurt 2017|url-status=live}}</ref> Në këmbim të ndihmës ushtarake amerikane në prodhim, skenari i filmit u ndryshua me kërkesë të ushtrisë.<ref>{{cite book |last1=Robb |first1=David L. |title=Operation Hollywood : how the Pentagon shapes and censors the movies |url=https://archive.org/details/operationhollywo00robb |date=2004 |publisher=Prometheus Books |pages=[https://archive.org/details/operationhollywo00robb/page/181 181]-2 |language=en}}</ref> ''[[USS Carl Vinson]]'' ishte aeroplanmbajtësja e paraqitur në film. Pamjet e jashtme detare u filmuan në bord të aeroplanmbajtëses. Pamjet e brendshme u filmuan në ''[[USS Constellation (CV-64)|USS Constellation]]'' dhe në një shesh xhirimi.<ref>{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_pnav/is_200111/ai_1257388691|title="Behind Enemy Lines" Showcases NAS North Island|last=Sutherland|first=Scott|work=FindArticles.com|publisher=US Navy Press Releases|date=27 nëntor 2001|access-date=22 gusht 2009|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20091005180109/http://findarticles.com/p/articles/mi_pnav/is_200111/ai_1257388691/|archive-date=5 tetor 2009|url-status = dead}}</ref> Data e publikimit ishte fillimisht 18 janar 2002, por kjo u shty për në 30 nëntor 2001.<ref>{{cite web|url=http://biz.yahoo.com/bw/011102/20303_1.html|title=Fox to Release "Behind Enemy Lines" Nov. 30|website=[[Business Wire]]|publisher=[[Berkshire Hathaway]]|location=Omaha, Nebraska|via=[[Yahoo! Finance|Yahoo.com]]|date=2 nëntor 2001|access-date=26 qershor 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20011118013920/http://biz.yahoo.com/bw/011102/20303_1.html|archive-date=18 nëntor 2001}}</ref> ==Frymëzimi historik== Filmi ka disa ngjashmëri me përvojat e ish-[[Kapiteni (Shtetet e Bashkuara O-3)|Kapitenit]] të [[Forca Ajrore e Shteteve të Bashkuara|Forcave Ajrore Amerikane]], [[Scott O'Grady]], i cili u rrëzua mbi Bosnjë më 2 qershor 1995. Ai mbijetoi për gjashtë ditë para se të shpëtohej nga Marinsat Amerikane. O'Grady, i cili më vonë u bë autor për fëmijë dhe folës motivues, ngriti padi kundër producentëve të ''Behind Enemy Lines'', si dhe ''Behind Enemy Lines: The Scott O'Grady Story'', një dokumentar i vitit 1998 që [[Discovery Channel]] transmetoi mbi përvojën e tij, për shpifje të personazhit, duke akuzuar producentët e filmit për shkelje të privatësisë përmes përvetësimit të emrit, ngjashmërisë dhe identitetit të tij, përfaqësim të rremë dhe reklamim të rremë, dhe duke pretenduar se ata që ishin të përfshirë në të dyja veprat i prodhuan ato pa lejen e tij, dhe se vlera komerciale e emrit të tij ishte dëmtuar prej tyre. Ankesa e O'Grady tregonte se, ndër të tjera, ai ishte i shqetësuar nga mosbindja dhe fyerja e shfaqur nga personazhi kryesor i filmit artistik. O'Grady akuzoi gjithashtu Fox për përdorimin e dokumentarit për të promovuar filmin artistik dhe për të bërë një film rreth përvojës së tij të vështirë pa lejen e tij. Personazhet dhe ngjarjet e filmit ndryshojnë nga përvoja e O'Grady; ai kurrë nuk hyri në zona të populluara, as nuk ndërveproi me civilë dhe nuk u përfshi në luftime të drejtpërdrejta me ushtarët e armikut. Gjithashtu, O'Grady kurrë nuk fluturoi një F/A-18F, por më tepër një [[F-16 Fighting Falcon]].<ref name=EntertainmentWeekly/><ref>{{cite news|title=Pilot sues over Bosnian escape film|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|location=London, England|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2205560.stm|date=20 gusht 2002|access-date=8 qershor 2011|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513081756/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2205560.stm|archive-date=13 maj 2008|url-status=live}}</ref> Çështja u zgjidh jashtë gjykatës.<ref>{{cite web|first=Sarah|last=Hall|url=http://www.eonline.com/news/46666/behind-enemy-lines-suit-settled|title=Behind Enemy Lines Suit Settled|website=[[E! Online]]|publisher=[[E!]]|location=New York City|date=21 janar 2004|access-date=16 shkurt 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001060422/http://www.eonline.com/news/46666/behind-enemy-lines-suit-settled|archive-date=1 tetor 2012|url-status=live}}</ref> ==Pritja== ===Box office=== Filmi fitoi 18.7 milionë dollarë në javën e parë në SHBA, duke u renditur në vendin e dytë dhe u mbajt pas vendit të parë nga ''[[Harry Potter dhe Guri Filozofal (filmi)|Harry Poter dhe Guri i Magjistarit]]''.<ref>{{cite news |last=Germain |first=David |url=https://www.newspapers.com/clip/114401029/harry-loses-some-magic-but-keeps/ |title='Harry' loses some magic, but keeps lead for third week |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211021327/https://www.newspapers.com/clip/114401029/harry-loses-some-magic-but-keeps/ |date=3 dhjetor 2001 |access-date=11 dhjetor 2022 |archive-date=11 dhjetor 2022 |page=55 |work=AP Movie Writer |publisher=[[The Journal News]] |via=[[Newspapers.com]] |language=en |url-status=live}} {{Open access}}</ref> ''Behind Enemy Lines'' përfundimisht fitoi 121 milionë dollarë në të gjithë botën, nga të cilat 79 milionë dollarë ishin nga Amerika e Veriut. Buxheti u vlerësua të ishte 40 milionë dollarë.<ref name="bmojo">{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=behindenemylines.htm |title=Behind Enemy Lines |work=[[Box Office Mojo]] |access-date=10 prill 2010 |archive-date=4 shkurt 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100204072938/http://boxofficemojo.com/movies/?id=behindenemylines.htm |url-status=live }}</ref> ===Përgjigjje kritike=== ''Behind Enemy Lines'' mori vlerësime përgjithësisht të përziera nga kritikët. [[Rotten Tomatoes]] i jep filmit një vlerësim prej 36% bazuar në vlerësimet nga 132 kritikë, me një mesatare të ponderuar prej 4.8/10 dhe konsensusin e faqes që pohon "Intriga për ''Behind Enemy Lines'' është më shumë shoviniste sesa e besueshme, dhe mbingarkesa e trukeve vizuale tërheqëse i bën sekuencat e veprimit të ngjajnë me një lojë video".<ref>{{cite web |title = Behind Enemy Lines (2001) |url = https://www.rottentomatoes.com/m/1111645-behind_enemy_lines/ |work = [[Rotten Tomatoes]] |publisher = [[Fandango Media]] |location = San Francisco, California |access-date = 5 mars 2025 |archive-date = 11 shtator 2024 |language = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20240911074047/http://www.rottentomatoes.com/m/1111645-behind_enemy_lines/ |url-status = live }}</ref> [[Metacritic]] i ka dhënë filmit një rezultat mesatar prej 49 nga 100 bazuar në 29 vlerësime nga kritikët kryesorë, duke treguar vlerësime "të përziera ose mesatare".<ref>{{cite web| url = https://www.metacritic.com/movie/behind-enemy-lines| title = Behind Enemy Lines| website = [[Metacritic]]| publisher = [[Fandango Media]]| location = San Francisco, California| access-date = 8 tetor 2013| archive-date = 20 tetor 2021| language = en| archive-url = https://web.archive.org/web/20211020111849/https://www.metacritic.com/movie/behind-enemy-lines| url-status = live}}</ref> Audiencat e anketuara nga [[CinemaScore]] i dhanë filmit një notë "B+" në shkallën nga A në F. [[Roger Ebert]] i dha filmit 1½ yje nga katër, duke e krahasuar atë me një komedi: "Heroi i tij është aq i pamatur dhe të këqijtë e tij aq të paaftë saqë është një përballje midis një burri që lutet të qëllohet dhe një armiku që nuk mund të godasë anën e një hambari boshnjak."<ref>{{cite web |last=Ebert |first=Roger |author-link=Roger Ebert |url=https://www.rogerebert.com/reviews/behind-enemy-lines-2001 |title=Behind Enemy Lines Movie Review (2001) |newspaper=[[Chicago Sun-Times]] |date=30 nëntor 2001 |access-date=20 nëntor 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408215622/https://www.rogerebert.com/reviews/behind-enemy-lines-2001 |archive-date=8 prill 2022 |url-status=live }}</ref> [[Lisa Schwarzbaum]] në ''[[Entertainment Weekly]]'' e përshkroi filmin si një thriller ushtarak "me gishta çeliku, veshë kallaji, këmbë të sheshta, shovinist".<ref>{{cite news |last1=Schwarzbaum |first1=Lisa |title=Behind Enemy Lines |url=https://ew.com/article/2001/12/07/behind-enemy-lines-3/ |work=Entertainment Weekly |date=7 dhjetor 2001 |language=en}}</ref> ==Referime== {{reflist}} ==Lidhje të jashtme== * {{IMDb title|0159273}} * {{mojo title|behindenemylines}} [[Kategoria:Filma 2001]] [[Kategoria:Filma aksion luftarak amerikanë]] [[Kategoria:Filma amerikanë të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma anglisht të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma të bazuara në ngjarje të vërteta]] [[Kategoria:Filma me regji nga John Moore]] [[Kategoria:Filma të prodhuar nga John Davis]] [[Kategoria:Filma me muzikë nga Don Davis (kompozitor)]] [[Kategoria:Filma të vendosur më 1995]] [[Kategoria:Filma të xhiruara në Sllovaki]] [[Kategoria:Filma të 20th Century Fox]] [[Kategoria:Filma të Davis Entertainment]] [[Kategoria:Filma me skenarë nga Jim Thomas (skenarist)]] [[Kategoria:Filma me skenarë nga John Thomas (skenarist)]] cz2vt06wf6bqrfnmhrq70tk5hv6upc6 Diskutim:Territoret palestineze/Arkivi 1 1 402111 3002634 2996490 2026-06-28T04:22:22Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Territoret palestineze]] 3002634 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Territoret palestineze]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2585542 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190401053636/https://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1299&context=bjil për lidhjen https://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1299&context=bjil. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 10 shtator 2023 05:39 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Territoret palestineze]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2668123 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140608204943/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm për lidhjen http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170120200330/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/PressRelease/population_dE.pdf për lidhjen http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/PressRelease/population_dE.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141115012105/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1993.pdf për lidhjen http://pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1993.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 4 qershor 2024 09:07 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Territoret palestineze]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2906528 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ për lidhjen https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip për lidhjen https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 mars 2026 12:56 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Territoret palestineze]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2996388 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170904223027/http://www.haaretz.com/israel-news/declining-palestinian-christian-population-fears-its-churches-are-turning-into-museums-1.317689 për lidhjen http://www.haaretz.com/israel-news/declining-palestinian-christian-population-fears-its-churches-are-turning-into-museums-1.317689. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 qershor 2026 15:31 (CEST) lex106gmfclpzfgwiqi72qg2mgqdqmd Diskutim:Stasi/Arkivi 1 1 402112 3002636 2996492 2026-06-28T04:22:42Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Stasi]] 3002636 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Stasi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2636630 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.ph/20141028031210/http://www.thueringer-allgemeine.de/startseite/detail/-/specific/Wie-ein-Jenaer-Stasi-Spitzel-Menschen-verriet-die-ihm-eigentlich-vertrauen-1200276943 për lidhjen http://www.thueringer-allgemeine.de/startseite/detail/-/specific/Wie-ein-Jenaer-Stasi-Spitzel-Menschen-verriet-die-ihm-eigentlich-vertrauen-1200276943. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 janar 2024 11:54 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Stasi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2733461 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200412164019/https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/wer-war-wer-in-der-ddr- për lidhjen http://bundesstiftung-aufarbeitung.de/wer-war-wer-in-der-ddr-%2363%3B-1424.html?ID=2538. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 dhjetor 2024 07:24 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Stasi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2883904 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150527201532/http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/buecher/rezensionen/2.1715/rezension-sachbuch-projektgruppe-moralische-entsorgung-11310752.html për lidhjen https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/buecher/rezensionen/2.1715/rezension-sachbuch-projektgruppe-moralische-entsorgung-11310752.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 dhjetor 2025 18:02 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Stasi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2996375 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100919020658/http://www.haaretz.com/weekend/special-report-the-schlaff-saga/the-schlaff-saga-laundered-funds-business-ties-to-the-stasi-1.312799 për lidhjen http://www.haaretz.com/weekend/special-report-the-schlaff-saga/the-schlaff-saga-laundered-funds-business-ties-to-the-stasi-1.312799. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100919020658/http://www.haaretz.com/weekend/special-report-the-schlaff-saga/the-schlaff-saga-laundered-funds-business-ties-to-the-stasi-1.312799 për lidhjen http://www.haaretz.com/weekend/special-report-the-schlaff-saga/the-schlaff-saga-laundered-funds-business-ties-to-the-stasi-1.312799. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 qershor 2026 12:58 (CEST) tbs3vosnz6pnmufchoa46fobg8k0lvq Diskutim:Anıtkabir/Arkivi 1 1 402198 3002630 2996759 2026-06-28T04:20:42Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Anıtkabir]] 3002630 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Anıtkabir]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2093067 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150923175824/http://www.ashgate.com/isbn/9781409429777 për lidhjen http://www.ashgate.com/isbn/9781409429777. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 prill 2020 01:04 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Anıtkabir]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2173129 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200922152212/http://www.anitkabirozeldefteri.com/ për lidhjen http://www.anitkabirozeldefteri.com/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 janar 2021 03:09 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Anıtkabir]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2376474 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161010214005/http://www.3dkonut.com/projeler/tam-ekran/anitkabir për lidhjen http://www.3dkonut.com/projeler/tam-ekran/anitkabir. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 dhjetor 2021 13:55 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Anıtkabir]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2487985 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170805091221/http://www.anitkabir.tsk.tr/index_eng.html për lidhjen http://www.anitkabir.tsk.tr/index_eng.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 21 tetor 2022 12:24 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Anıtkabir]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2996466 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190826084609/http://www.360tr.com/anitkabir-mausoleum-virtual-tour_ce78e8512_en.html për lidhjen http://www.360tr.com/anitkabir-mausoleum-virtual-tour_ce78e8512_en.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 qershor 2026 05:09 (CEST) 06d0vwsgn3s1a3u76elj9ejdgjgahbp Kapitali intelektual 0 402226 3002456 2996982 2026-06-27T23:12:22Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3002456 wikitext text/x-wiki '''Kapitali intelektual''' është rezultat i proceseve mendore që formojnë një sërë objektesh jo-materiale që mund të përdoren në aktivitetin ekonomik dhe t'i sjellin të ardhura pronarit të tyre ( [[Organizata|organizatës]] ), duke mbuluar kompetencat e njerëzve të saj ( kapitali njerëzor ), vlerën që lidhet me marrëdhëniet e saj ( kapitali relacional ) dhe gjithçka që mbetet kur [[Punësimi|punonjësit]] shkojnë në shtëpi ( kapitali strukturor ), <ref>{{Cite book |last=Edvinsson |first=Leif |title=Intellectual Capital: Realizing Your Company's True Value by Finding its Hidden Brainpower |last2=Malone |first2=Michael S. |date=1997 |publisher=HarperBusiness |isbn=9780887308413 |location=New York |oclc=36024079 |author-link=Leif Edvinsson |author-link2=Michael S. Malone}}</ref> nga të cilat pronësia intelektuale (PI) është vetëm një komponent. Është shuma e gjithçkaje që të gjithë në një kompani e dinë që i jep asaj një avantazh konkurrues. <ref name="Stewart1997">{{Cite book |last=Stewart |first=Thomas A. |url=https://archive.org/details/intellectualcapi0000stew |title=Intellectual Capital: The New Wealth of Organizations |date=1997 |publisher=Currency/Doubleday |isbn=0385482280 |location=New York |oclc=35792346 |author-link=Thomas A. Stewart (journalist) |url-access=registration}}</ref> Termi përdoret në akademi në një përpjekje për të llogaritur vlerën e aseteve jo-materiale që nuk janë të listuara në mënyrë të qartë në [[Deklarata financiare|bilancet]] e një kompanie. <ref name="Brooking1997">{{Cite book |last=Brooking |first=Annie |title=Intellectual Capital |date=1997 |publisher=International Thomson Business Press |isbn=1861520239 |location=London; New York |oclc=35620282}}</ref> Në nivel kombëtar, kapitali intelektual i referohet kapitalit jo-material kombëtar (KKN). <ref>{{Cite journal |last=Ståhle |first=Pirjo |last2=Ståhle |first2=Sten |last3=Lin |first3=Carol Y.Y. |year=2015 |title=Intangibles and national economic wealth – a new perspective on how they are linked |journal=Journal of Intellectual Capital |volume=16 |pages=20–57 |doi=10.1108/jic-02-2014-0017}}</ref> == Vështrim == Një kuptim i dytë që përdoret në akademi dhe u përvetësua në korporatat e mëdha përqendrohet në riciklimin e [[Njohuria|njohurive]] nëpërmjet [[Menaxhimi i njohurisë|menaxhimit të njohurive]] dhe menaxhimit të kapitalit intelektual (ICM). <ref name="Khavandkar2013">{{Cite book |last=Khavand Kar |first=Jalil |url=https://books.google.com/books?id=BnseAgAAQBAJ |title=Intellectual Capital: Management, Development and Measurement Models |last2=Khavandkar |first2=Ehsan |last3=Mottaghi |first3=Afshin |date=2013 |publisher=Industrial Research and Training Center of Iran Press |isbn=9789642841646 |edition=3rd |location=Tehran, Iran}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Choo |first=Chun Wei |url=https://archive.org/details/strategicmanagem0000unse_y7v1 |title=The Strategic Management of Intellectual Capital and Organizational Knowledge |last2=Bontis |first2=Nick |date=2002 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=019515486X |location=Oxford; New York |oclc=48429047 |author-link2=Nick Bontis |url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Wiig |first=Karl M. |date=1997 |title=Integrating intellectual capital and knowledge management |url=https://www.researchgate.net/publication/222186650 |journal=Long Range Planning |volume=30 |issue=3 |pages=399–405 |doi=10.1016/S0024-6301(97)90256-9}}</ref> Krijimi, formësimi dhe përditësimi i stokut të kapitalit intelektual kërkon formulimin e një vizioni strategjik, i cili përzien së bashku të tre dimensionet e kapitalit intelektual brenda kontekstit organizativ nëpërmjet eksplorimit, shfrytëzimit, matjes dhe zbulimit. <ref name="Khavandkar2016">{{Cite book |last=Khavandkar |first=Ehsan |title=Human Resource Management, Innovation and Performance |last2=Theodorakopoulos |first2=Nick |last3=Hart |first3=Mark |last4=Preston |first4=Jude |year=2016 |isbn=978-1-349-56307-4 |pages=213–231 |chapter=Leading the Diffusion of Intellectual Capital Management Practices in Science Parks |doi=10.1057/9781137465191_14 |chapter-url=https://hull-repository.worktribe.com/output/3404340}}</ref> Kapitali intelektual përdoret në vlerësimin e pasurisë së organizatave. <ref name="Stewart1997"/> Një metrikë për vlerën e kapitalit intelektual është shuma me të cilën vlera e ndërmarrjes së një firme tejkalon vlerën e aseteve të saj të prekshme (fizike dhe financiare). <ref>{{Cite journal |last=Sveiby |first=Karl Erik |year=1997 |title=The Intangible Asset Monitor |journal=Journal of Human Resource Costing and Accounting |volume=2 |issue=1}}</ref> Direkt i dukshëm në librat e korporatave është kapitali i mishëruar në asetet e saj fizike dhe kapitalin financiar; megjithatë, të treja përbëjnë vlerën e një ndërmarrjeje. <ref name="Wiederhold">{{Cite book |last=Wiederhold |first=Gio |title=Valuing Intellectual Capital: Multinationals and Taxhavens |date=2013 |publisher=[[Springer-Verlag]] |isbn=9781461466109 |series=Management for Professionals |location=New York |doi=10.1007/978-1-4614-6611-6 |oclc=857407166}}</ref> Matja e vlerës reale dhe performancës totale të komponentëve të kapitalit intelektual është një pjesë kritike e drejtimit të një kompanie në [[Ekonomia e njohurisë|ekonominë e dijes]] dhe [[Koha e Informacionit|Epokën e Informacionit]] . Të kuptuarit e kapitalit intelektual në një ndërmarrje lejon shfrytëzimin e aseteve të saj intelektuale. <ref name="Khavandkar2013" /> Për një korporatë, rezultati do të optimizojë çmimin e aksioneve të saj. Komiteti i IFRS (Standardet Ndërkombëtare të Raportimit Financiar) zhvilloi Sistemin Ndërkombëtar të Kontabilitetit 38 me qëllim përcaktimin e trajtimit kontabël për aktivet jo-materiale. SNK 38.8 e përcakton një aktiv jo-material si një aktiv jo-monetar të identifikueshëm pa substancë fizike. Një aktiv është një burim që kontrollohet nga njësia ekonomike si rezultat i ngjarjeve të kaluara (për shembull, blerje ose vetëkrijim) dhe nga i cili priten përfitime ekonomike në të ardhmen (hyrje të parave të gatshme ose përfitime të tjera). Natyra e paprekshme e shumë produkteve dhe proceseve të dijes, në kombinim me rëndësinë në rritje të vlerës së tyre në bilancet e korporatave çon në një interes në rritje në menaxhimin e kapitalit intelektual. Krijimi, formësimi dhe përditësimi i stokut të kapitalit intelektual kërkon formulimin e një vizioni strategjik, i cili përzien së bashku të tre dimensionet e kapitalit intelektual (kapitalin njerëzor, strukturor dhe relacional) brenda kontekstit organizativ përmes eksplorimit dhe shfrytëzimit, matjes dhe zbulimit. <ref name="Khavandkar2016" /> Prandaj, vlera organizative e kapitalit intelektual zhvillohet nëpërmjet një procesi të vazhdueshëm dhe emergjent të fokusuar në aftësinë për të shfrytëzuar, zhvilluar dhe ndryshuar dimensionet. <ref>Subramaniam, Mohan, & Youndt, Mark (2005). [http://amj.aom.org/content/48/3/450.abstract The Influence of Intellectual Capital on the Types of Innovative Capabilities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180322044529/http://amj.aom.org/content/48/3/450.abstract|date=22 mars 2018}}. Academy of Management Journal, 48(3), 450–463.</ref> Menaxhimi i kapitalit intelektual konceptualizohet si një proces që ndodh nëpërmjet një procesi me shumë faza, i qeverisur nga një logjikë evolucionare. Menaxhimi i kapitalit intelektual përkufizohet si një cikël prej katër grupesh praktikash të ndërlidhura: shtrirja strategjike, eksplorimi dhe shfrytëzimi, matja dhe raportimi i kapitalit intelektual. <ref name="Khavandkar2013" /> == Klasifikimi == Kapitali intelektual zakonisht klasifikohet si më poshtë: * Kapitali njerëzor, vlera që punonjësit e një biznesi ofrojnë nëpërmjet zbatimit të [[Shkathtësia|aftësive]], njohurive dhe [[Eksperti|ekspertizës]] <ref name="Maddocks">{{Cite journal |last=Maddocks |first=Jon |last2=Beaney |first2=Mark |date=2002 |title=See the invisible and intangible |journal=Knowledge Management |pages=16–17}}</ref> Kapitali njerëzor është aftësia e kombinuar njerëzore e një organizate për zgjidhjen e problemeve të biznesit dhe shfrytëzimin e pronës së saj intelektuale . Kapitali njerëzor është i natyrshëm tek njerëzit dhe nuk mund të jetë në pronësi të një organizate. <ref>{{Cite journal |last=Younis |first=Raghda |year=2018 |title=Human Resource Management Practices and the perceived Hospital performance The mediating role of Intellectual Capital |url=http://journals.ekb.eg/article_39411_0cbdae46d450c1785dac0b6e7bc2c5cd.pdf |journal=المجلة العلمیة للإقتصاد و التجارة |volume=48 |issue=3 |pages=559–586 |doi=10.21608/jsec.2018.39411 |doi-access=free |access-date=16 qershor 2026 |archive-date=23 korrik 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723234444/https://journals.ekb.eg/article_39411_0cbdae46d450c1785dac0b6e7bc2c5cd.pdf |url-status=dead }}</ref> Prandaj, kapitali njerëzor mund të largohet nga një organizatë kur njerëzit largohen dhe nëse [[Menaxhimi|menaxhmenti]] nuk ka arritur të ofrojë një mjedis ku të tjerët mund të përvetësojnë njohuritë e tyre. Kapitali njerëzor përfshin gjithashtu se sa efektivisht një organizatë i përdor burimet e saj njerëzore, të matura nga [[Krijimtaria|kreativiteti]] dhe [[inovacioni]] . * Kapitali strukturor, infrastruktura mbështetëse jo-fizike, proceset dhe [[Baza e të dhënave|bazat e të dhënave]] të organizatës që mundësojnë funksionimin e kapitalit njerëzor <ref name="Maddocks" /> Kapitali strukturor përfshin proceset, [[Patenta|patentat]] dhe [[Marka tregtare|markat tregtare]], si dhe imazhin e organizatës, organizatën, [[Sistemi i informacionit|sistemin e informacionit]], [[Softueri kompjuterik|softuerin]] dhe bazat e të dhënave pronësore. Për shkak të komponentëve të tij të larmishëm, kapitali strukturor mund të klasifikohet më tej në kapital organizativ, procesor dhe inovativ. Kapitali organizativ përfshin filozofinë e organizatës dhe sistemet për shfrytëzimin e aftësive të organizatës. Kapitali procesor përfshin teknikat, procedurat dhe programet që zbatojnë dhe përmirësojnë ofrimin e mallrave dhe shërbimeve. Kapitali inovativ përfshin pronën intelektuale siç janë patentat, markat tregtare dhe [[E drejta e autorit|të drejtat e autorit]], si dhe asetet jomateriale. <ref name="EdvinssonMalone1997">{{Cite book |last=Edvinsson |first=Leif |title=Intellectual Capital: Realizing Your Company's True Value by Finding its Hidden Brainpower |last2=Malone |first2=Michael S. |date=1997 |publisher=HarperBusiness |isbn=9780887308413 |location=New York |oclc=36024079 |author-link=Leif Edvinsson |author-link2=Michael S. Malone}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEdvinssonMalone1997">[[Leif Edvinsson|Edvinsson, Leif]]; [[Michael S. Malone|Malone, Michael S.]] (1997). ''Intellectual Capital: Realizing Your Company's True Value by Finding its Hidden Brainpower''. New York: HarperBusiness. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780887308413|<bdi>9780887308413</bdi>]]. [[OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/36024079 36024079].</cite></ref> Pronat intelektuale janë të drejta tregtare të mbrojtura siç janë patentat, sekretet tregtare, të drejtat e autorit dhe markat tregtare. Asetet jomateriale janë të gjitha talentet dhe teoritë e tjera me të cilat drejtohet një organizatë. * Kapitali relacional, i përbërë nga elementë të tillë si marrëdhëniet me klientët, marrëdhëniet me furnizuesit, markat tregtare dhe emrat tregtarë (të cilët kanë vlerë vetëm në sajë të marrëdhënieve me klientët), [[Licenca|licencat]] dhe franshizat.{{Snd}}Nocioni që kapitali i klientit është i ndarë nga kapitali njerëzor dhe strukturor tregon rëndësinë e tij qendrore për vlerën e një organizate. <ref>{{Cite journal |last=Skyrme |first=David J. |date=1998 |title=Valuing knowledge: is it worth it? |url=https://www.skyrme.com/pubs/im0398.htm |journal=Managing Information |volume=5 |issue=3 |pages=24–26 |issn=1352-0229}}</ref> Vlera e marrëdhënieve që një biznes mban me klientët dhe furnizuesit e tij njihet gjithashtu si vullnet i mirë, por shpesh nuk regjistrohet mirë në llogaritë e korporatave, për shkak të rregullave të kontabilitetit. <ref>{{Cite book |last=Levey |first=Marc M. |title=Transfer Pricing: Rules, Compliance, and Controversy |last2=Wrappe |first2=Steven C. |date=2013 |publisher=CCH Incorporated |isbn=9780808030928 |edition=4th |location=Chicago |oclc=864709704}}</ref> == Referime == [[Kategoria:Kapitali intelektual]] 1bp2iu5yd1d2sdwr7zes51pplt9c524 3002473 3002456 2026-06-27T23:53:22Z InternetArchiveBot 115207 Adding 4 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002473 wikitext text/x-wiki '''Kapitali intelektual''' është rezultat i proceseve mendore që formojnë një sërë objektesh jo-materiale që mund të përdoren në aktivitetin ekonomik dhe t'i sjellin të ardhura pronarit të tyre ( [[Organizata|organizatës]] ), duke mbuluar kompetencat e njerëzve të saj ( kapitali njerëzor ), vlerën që lidhet me marrëdhëniet e saj ( kapitali relacional ) dhe gjithçka që mbetet kur [[Punësimi|punonjësit]] shkojnë në shtëpi ( kapitali strukturor ), <ref>{{Cite book |last=Edvinsson |first=Leif |title=Intellectual Capital: Realizing Your Company's True Value by Finding its Hidden Brainpower |url=https://archive.org/details/intellectualcapi00edvi |last2=Malone |first2=Michael S. |date=1997 |publisher=HarperBusiness |isbn=9780887308413 |location=New York |oclc=36024079 |author-link=Leif Edvinsson |author-link2=Michael S. Malone}}</ref> nga të cilat pronësia intelektuale (PI) është vetëm një komponent. Është shuma e gjithçkaje që të gjithë në një kompani e dinë që i jep asaj një avantazh konkurrues. <ref name="Stewart1997">{{Cite book |last=Stewart |first=Thomas A. |url=https://archive.org/details/intellectualcapi0000stew |title=Intellectual Capital: The New Wealth of Organizations |date=1997 |publisher=Currency/Doubleday |isbn=0385482280 |location=New York |oclc=35792346 |author-link=Thomas A. Stewart (journalist) |url-access=registration}}</ref> Termi përdoret në akademi në një përpjekje për të llogaritur vlerën e aseteve jo-materiale që nuk janë të listuara në mënyrë të qartë në [[Deklarata financiare|bilancet]] e një kompanie. <ref name="Brooking1997">{{Cite book |last=Brooking |first=Annie |title=Intellectual Capital |url=https://archive.org/details/intellectualcapi0000broo |date=1997 |publisher=International Thomson Business Press |isbn=1861520239 |location=London; New York |oclc=35620282}}</ref> Në nivel kombëtar, kapitali intelektual i referohet kapitalit jo-material kombëtar (KKN). <ref>{{Cite journal |last=Ståhle |first=Pirjo |last2=Ståhle |first2=Sten |last3=Lin |first3=Carol Y.Y. |year=2015 |title=Intangibles and national economic wealth – a new perspective on how they are linked |journal=Journal of Intellectual Capital |volume=16 |pages=20–57 |doi=10.1108/jic-02-2014-0017}}</ref> == Vështrim == Një kuptim i dytë që përdoret në akademi dhe u përvetësua në korporatat e mëdha përqendrohet në riciklimin e [[Njohuria|njohurive]] nëpërmjet [[Menaxhimi i njohurisë|menaxhimit të njohurive]] dhe menaxhimit të kapitalit intelektual (ICM). <ref name="Khavandkar2013">{{Cite book |last=Khavand Kar |first=Jalil |url=https://books.google.com/books?id=BnseAgAAQBAJ |title=Intellectual Capital: Management, Development and Measurement Models |last2=Khavandkar |first2=Ehsan |last3=Mottaghi |first3=Afshin |date=2013 |publisher=Industrial Research and Training Center of Iran Press |isbn=9789642841646 |edition=3rd |location=Tehran, Iran}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Choo |first=Chun Wei |url=https://archive.org/details/strategicmanagem0000unse_y7v1 |title=The Strategic Management of Intellectual Capital and Organizational Knowledge |last2=Bontis |first2=Nick |date=2002 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=019515486X |location=Oxford; New York |oclc=48429047 |author-link2=Nick Bontis |url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Wiig |first=Karl M. |date=1997 |title=Integrating intellectual capital and knowledge management |url=https://www.researchgate.net/publication/222186650 |journal=Long Range Planning |volume=30 |issue=3 |pages=399–405 |doi=10.1016/S0024-6301(97)90256-9}}</ref> Krijimi, formësimi dhe përditësimi i stokut të kapitalit intelektual kërkon formulimin e një vizioni strategjik, i cili përzien së bashku të tre dimensionet e kapitalit intelektual brenda kontekstit organizativ nëpërmjet eksplorimit, shfrytëzimit, matjes dhe zbulimit. <ref name="Khavandkar2016">{{Cite book |last=Khavandkar |first=Ehsan |title=Human Resource Management, Innovation and Performance |last2=Theodorakopoulos |first2=Nick |last3=Hart |first3=Mark |last4=Preston |first4=Jude |year=2016 |isbn=978-1-349-56307-4 |pages=213–231 |chapter=Leading the Diffusion of Intellectual Capital Management Practices in Science Parks |doi=10.1057/9781137465191_14 |chapter-url=https://hull-repository.worktribe.com/output/3404340}}</ref> Kapitali intelektual përdoret në vlerësimin e pasurisë së organizatave. <ref name="Stewart1997"/> Një metrikë për vlerën e kapitalit intelektual është shuma me të cilën vlera e ndërmarrjes së një firme tejkalon vlerën e aseteve të saj të prekshme (fizike dhe financiare). <ref>{{Cite journal |last=Sveiby |first=Karl Erik |year=1997 |title=The Intangible Asset Monitor |journal=Journal of Human Resource Costing and Accounting |volume=2 |issue=1}}</ref> Direkt i dukshëm në librat e korporatave është kapitali i mishëruar në asetet e saj fizike dhe kapitalin financiar; megjithatë, të treja përbëjnë vlerën e një ndërmarrjeje. <ref name="Wiederhold">{{Cite book |last=Wiederhold |first=Gio |title=Valuing Intellectual Capital: Multinationals and Taxhavens |url=https://archive.org/details/valuingintellect0000wied |date=2013 |publisher=[[Springer-Verlag]] |isbn=9781461466109 |series=Management for Professionals |location=New York |doi=10.1007/978-1-4614-6611-6 |oclc=857407166}}</ref> Matja e vlerës reale dhe performancës totale të komponentëve të kapitalit intelektual është një pjesë kritike e drejtimit të një kompanie në [[Ekonomia e njohurisë|ekonominë e dijes]] dhe [[Koha e Informacionit|Epokën e Informacionit]] . Të kuptuarit e kapitalit intelektual në një ndërmarrje lejon shfrytëzimin e aseteve të saj intelektuale. <ref name="Khavandkar2013" /> Për një korporatë, rezultati do të optimizojë çmimin e aksioneve të saj. Komiteti i IFRS (Standardet Ndërkombëtare të Raportimit Financiar) zhvilloi Sistemin Ndërkombëtar të Kontabilitetit 38 me qëllim përcaktimin e trajtimit kontabël për aktivet jo-materiale. SNK 38.8 e përcakton një aktiv jo-material si një aktiv jo-monetar të identifikueshëm pa substancë fizike. Një aktiv është një burim që kontrollohet nga njësia ekonomike si rezultat i ngjarjeve të kaluara (për shembull, blerje ose vetëkrijim) dhe nga i cili priten përfitime ekonomike në të ardhmen (hyrje të parave të gatshme ose përfitime të tjera). Natyra e paprekshme e shumë produkteve dhe proceseve të dijes, në kombinim me rëndësinë në rritje të vlerës së tyre në bilancet e korporatave çon në një interes në rritje në menaxhimin e kapitalit intelektual. Krijimi, formësimi dhe përditësimi i stokut të kapitalit intelektual kërkon formulimin e një vizioni strategjik, i cili përzien së bashku të tre dimensionet e kapitalit intelektual (kapitalin njerëzor, strukturor dhe relacional) brenda kontekstit organizativ përmes eksplorimit dhe shfrytëzimit, matjes dhe zbulimit. <ref name="Khavandkar2016" /> Prandaj, vlera organizative e kapitalit intelektual zhvillohet nëpërmjet një procesi të vazhdueshëm dhe emergjent të fokusuar në aftësinë për të shfrytëzuar, zhvilluar dhe ndryshuar dimensionet. <ref>Subramaniam, Mohan, & Youndt, Mark (2005). [http://amj.aom.org/content/48/3/450.abstract The Influence of Intellectual Capital on the Types of Innovative Capabilities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180322044529/http://amj.aom.org/content/48/3/450.abstract|date=22 mars 2018}}. Academy of Management Journal, 48(3), 450–463.</ref> Menaxhimi i kapitalit intelektual konceptualizohet si një proces që ndodh nëpërmjet një procesi me shumë faza, i qeverisur nga një logjikë evolucionare. Menaxhimi i kapitalit intelektual përkufizohet si një cikël prej katër grupesh praktikash të ndërlidhura: shtrirja strategjike, eksplorimi dhe shfrytëzimi, matja dhe raportimi i kapitalit intelektual. <ref name="Khavandkar2013" /> == Klasifikimi == Kapitali intelektual zakonisht klasifikohet si më poshtë: * Kapitali njerëzor, vlera që punonjësit e një biznesi ofrojnë nëpërmjet zbatimit të [[Shkathtësia|aftësive]], njohurive dhe [[Eksperti|ekspertizës]] <ref name="Maddocks">{{Cite journal |last=Maddocks |first=Jon |last2=Beaney |first2=Mark |date=2002 |title=See the invisible and intangible |journal=Knowledge Management |pages=16–17}}</ref> Kapitali njerëzor është aftësia e kombinuar njerëzore e një organizate për zgjidhjen e problemeve të biznesit dhe shfrytëzimin e pronës së saj intelektuale . Kapitali njerëzor është i natyrshëm tek njerëzit dhe nuk mund të jetë në pronësi të një organizate. <ref>{{Cite journal |last=Younis |first=Raghda |year=2018 |title=Human Resource Management Practices and the perceived Hospital performance The mediating role of Intellectual Capital |url=http://journals.ekb.eg/article_39411_0cbdae46d450c1785dac0b6e7bc2c5cd.pdf |journal=المجلة العلمیة للإقتصاد و التجارة |volume=48 |issue=3 |pages=559–586 |doi=10.21608/jsec.2018.39411 |doi-access=free |access-date=16 qershor 2026 |archive-date=23 korrik 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723234444/https://journals.ekb.eg/article_39411_0cbdae46d450c1785dac0b6e7bc2c5cd.pdf |url-status=dead }}</ref> Prandaj, kapitali njerëzor mund të largohet nga një organizatë kur njerëzit largohen dhe nëse [[Menaxhimi|menaxhmenti]] nuk ka arritur të ofrojë një mjedis ku të tjerët mund të përvetësojnë njohuritë e tyre. Kapitali njerëzor përfshin gjithashtu se sa efektivisht një organizatë i përdor burimet e saj njerëzore, të matura nga [[Krijimtaria|kreativiteti]] dhe [[inovacioni]] . * Kapitali strukturor, infrastruktura mbështetëse jo-fizike, proceset dhe [[Baza e të dhënave|bazat e të dhënave]] të organizatës që mundësojnë funksionimin e kapitalit njerëzor <ref name="Maddocks" /> Kapitali strukturor përfshin proceset, [[Patenta|patentat]] dhe [[Marka tregtare|markat tregtare]], si dhe imazhin e organizatës, organizatën, [[Sistemi i informacionit|sistemin e informacionit]], [[Softueri kompjuterik|softuerin]] dhe bazat e të dhënave pronësore. Për shkak të komponentëve të tij të larmishëm, kapitali strukturor mund të klasifikohet më tej në kapital organizativ, procesor dhe inovativ. Kapitali organizativ përfshin filozofinë e organizatës dhe sistemet për shfrytëzimin e aftësive të organizatës. Kapitali procesor përfshin teknikat, procedurat dhe programet që zbatojnë dhe përmirësojnë ofrimin e mallrave dhe shërbimeve. Kapitali inovativ përfshin pronën intelektuale siç janë patentat, markat tregtare dhe [[E drejta e autorit|të drejtat e autorit]], si dhe asetet jomateriale. <ref name="EdvinssonMalone1997">{{Cite book |last=Edvinsson |first=Leif |title=Intellectual Capital: Realizing Your Company's True Value by Finding its Hidden Brainpower |url=https://archive.org/details/intellectualcapi00edvi |last2=Malone |first2=Michael S. |date=1997 |publisher=HarperBusiness |isbn=9780887308413 |location=New York |oclc=36024079 |author-link=Leif Edvinsson |author-link2=Michael S. Malone}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEdvinssonMalone1997">[[Leif Edvinsson|Edvinsson, Leif]]; [[Michael S. Malone|Malone, Michael S.]] (1997). ''Intellectual Capital: Realizing Your Company's True Value by Finding its Hidden Brainpower''. New York: HarperBusiness. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780887308413|<bdi>9780887308413</bdi>]]. [[OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/36024079 36024079].</cite></ref> Pronat intelektuale janë të drejta tregtare të mbrojtura siç janë patentat, sekretet tregtare, të drejtat e autorit dhe markat tregtare. Asetet jomateriale janë të gjitha talentet dhe teoritë e tjera me të cilat drejtohet një organizatë. * Kapitali relacional, i përbërë nga elementë të tillë si marrëdhëniet me klientët, marrëdhëniet me furnizuesit, markat tregtare dhe emrat tregtarë (të cilët kanë vlerë vetëm në sajë të marrëdhënieve me klientët), [[Licenca|licencat]] dhe franshizat.{{Snd}}Nocioni që kapitali i klientit është i ndarë nga kapitali njerëzor dhe strukturor tregon rëndësinë e tij qendrore për vlerën e një organizate. <ref>{{Cite journal |last=Skyrme |first=David J. |date=1998 |title=Valuing knowledge: is it worth it? |url=https://www.skyrme.com/pubs/im0398.htm |journal=Managing Information |volume=5 |issue=3 |pages=24–26 |issn=1352-0229}}</ref> Vlera e marrëdhënieve që një biznes mban me klientët dhe furnizuesit e tij njihet gjithashtu si vullnet i mirë, por shpesh nuk regjistrohet mirë në llogaritë e korporatave, për shkak të rregullave të kontabilitetit. <ref>{{Cite book |last=Levey |first=Marc M. |title=Transfer Pricing: Rules, Compliance, and Controversy |last2=Wrappe |first2=Steven C. |date=2013 |publisher=CCH Incorporated |isbn=9780808030928 |edition=4th |location=Chicago |oclc=864709704}}</ref> == Referime == [[Kategoria:Kapitali intelektual]] sirzesf59cfdu3kpiyakyl9fdzzhd1u Reforma arsimore 0 402301 3002389 2997419 2026-06-27T20:54:35Z InternetArchiveBot 115207 Adding 15 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002389 wikitext text/x-wiki '''Reforma arsimore''' është ndryshimi i [[Shkolla publike|arsimit publik]] ku kuptimi dhe metodat edukative kanë ndryshuar përmes debateve mbi përmbajtjen ose përvojat që synojnë formimin e një individi ose një shoqërie të arsimuar. Historikisht, motivimet për reformë nuk kanë reflektuar nevojat aktuale të shoqërisë. Një temë e qëndrueshme e reformës përfshin idenë se ndryshimet e mëdha sistematike në standardet arsimore do të prodhojnë kthime sociale në shëndetin, pasurinë dhe mirëqenien e qytetarëve. == Vështrim == Si pjesë e proceseve më të gjera shoqërore dhe politike, termi reformë arsimore i referohet kronologjisë së rishikimeve të rëndësishme dhe sistematike të bëra për të ndryshuar legjislacionin, [[Standardet e të nxënit|standardet]], metodologjinë dhe [[Politika arsimore|politikën]] arsimore që ndikojnë në [[Shkolla publike|sistemin shkollor publik]] të një kombi për të reflektuar nevojat dhe vlerat e shoqërisë bashkëkohore. <ref name=":9">{{Cite web |title=The Education Reform Movement {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences/news-wires-white-papers-and-books/education-reform-movement |access-date=11 prill 2021 |website=www.encyclopedia.com}}</ref> <ref name=":10">{{Cite book |last=Goertz |first=Margaret |title=Studies of Education Reform: Systemic Reform |publisher=U.S. Dept. of Education, Office of Educational Research and Improvement, Office of Reform Assistance and Dissemination |year=1995 |isbn=0-16-048866-4 |pages=i-ii |oclc=36672303}}</ref> Në shekullin e 18-të, mësimdhënia e [[Shtatë artet e lira|arsimit klasik]] nga një mësues privat në shtëpi, i punësuar me shpenzimet e familjes, ishte kryesisht një privilegj për fëmijët nga familje të pasura. Inovacione të tilla si [[Enciklopedia|enciklopeditë]], bibliotekat publike dhe [[Shkolla gramatikore|shkollat e ciklit të lartë]] synonin të lehtësonin një pjesë të barrës financiare të lidhur me shpenzimet e modelit të arsimit klasik. Motivimet gjatë epokës viktoriane theksuan rëndësinë e [[Zhvillimi vetjak|vetëpërmirësimit]] . [[Shkolla gramatikore|Arsimi viktorian]] u përqendrua në mësimdhënien e temave me vlerë komerciale, të tilla si gjuhët moderne dhe matematika, në vend të lëndëve të arteve liberale klasike, të tilla si [[Gjuha latine|latinishtja]], arti dhe historia. Motivimet për reformistët amerikanë të arsimit si [[Horace Mann]] dhe mbështetësit e tij u përqendruan në bërjen e shkollimit më të arritshëm dhe në zhvillimin e një sistemi të fuqishëm shkollor të përbashkët të mbështetur nga shteti. [[John Dewey]], një reformator i fillimit të shekullit të 20-të, u përqendrua në përmirësimin e shoqërisë duke mbrojtur një kurrikulë shkencore, pragmatike ose demokratike të bazuar në parime. Ndërsa [[Maria Montessori]] përfshiu [[Pedagogjia humaniste|motivime humaniste]] për të "përmbushur nevojat e fëmijës". Në Prusinë historike, një motivim për të nxitur unitetin kombëtar çoi në arsimin formal të përqendruar në mësimdhënien e shkrim-leximit në gjuhën kombëtare tek fëmijët e vegjël, duke rezultuar në [[Kopshti i fëmijëve|Kopshtet e Fëmijëve]] . Historia e [[Pedagogjia|pedagogjisë arsimore]] në Shtetet e Bashkuara ka filluar të përfshijë fusha nga mësimdhënia e shkrim-leximit dhe aftësisë së doktrinës fetare deri te vendosja e shkrim-leximit kulturor, asimilimi i emigrantëve në një [[Demokracia|shoqëri demokratike]], prodhimi i një force pune të kualifikuar për vendin e punës të industrializuar, përgatitja e studentëve për karriera dhe konkurrenca në një treg global. <ref>{{Cite journal |last=DeBoer |first=Peter P. |date=28 mars 2021 |title=The Old Country School: The Story of Rural Education in the Middle West. Wayne E. FullerPiney Woods School: An Oral History. Aberdeen HarrisonThe Walled Garden: The Story of a School. Charles Merrill |url=http://dx.doi.org/10.1086/443760 |journal=American Journal of Education |volume=92 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.1086/443760 |issn=0195-6744 |url-access=subscription}}</ref> Pabarazia arsimore është gjithashtu një motivim për reformën arsimore, duke kërkuar të adresojë problemet e një komuniteti. Reforma arsimore, në përgjithësi, nënkupton një përpjekje të vazhdueshme për të modifikuar dhe përmirësuar institucionin e arsimit. <ref>{{Cite web |title=Definition of REFORM |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/reform |access-date=11 prill 2021 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> Me kalimin e kohës, ndërsa nevojat dhe vlerat e shoqërisë ndryshojnë, ndryshojnë edhe qëndrimet ndaj arsimit publik. <ref>{{Cite journal |last=LIEBERMAN |first=CARL |date=1977 |title=Education and Social Change |url=https://www.jstor.org/stable/41063162 |journal=American Secondary Education |volume=7 |issue=3 |pages=42–48 |issn=0003-1003 |jstor=41063162}}</ref> Si një [[Institucioni|institucion shoqëror]], [[Sociologjia e arsimit|arsimi]] luan një rol integral në procesin e [[Shoqërizimi|socializimit]] . "Socializimi përbëhet gjerësisht nga procese të dallueshme ndërgjeneracionale dhe brendagjeneracioneve. Të dyja përfshijnë harmonizimin e qëndrimeve dhe sjelljeve të një individi me ato të mjedisit të tij socio-kulturor. <ref>{{Cite journal |last=Singh-Manoux |first=Archana |author-link=Archana Singh-Manoux |last2=Marmot |first2=Michael |date=4 nëntor 2021 |title=Role of socialization in explaining social inequalities in health |url=http://dx.doi.org/10.1016/j.socscimed.2004.08.070 |journal=Social Science & Medicine |volume=60 |issue=9 |pages=2129–2133 |doi=10.1016/j.socscimed.2004.08.070 |issn=0277-9536 |pmid=15743660 |url-access=subscription}}</ref> " Matricat arsimore synojnë të përforcojnë ato norma, [[Vlera (etikë)|vlera]] dhe besime informale dhe formale të pranueshme shoqërisht që individët duhet të mësojnë në mënyrë që të pranohen si anëtarë të mirë, funksionalë dhe produktivë të shoqërisë së tyre. <ref>{{Cite web |title=Chapter 16 Education |url=http://opentextbc.com/introductiontosociology/chapter/chapter16-education/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415065241/http://opentextbc.com/introductiontosociology/chapter/chapter16-education/ |archive-date=15 prill 2021 |access-date=4 prill 2021 |website=opentextbc.com}}</ref> Reforma arsimore është procesi i rinegociimit dhe ristrukturimit të vazhdueshëm të standardeve arsimore për të pasqyruar idealet bashkëkohore në zhvillim e sipër të kulturës sociale, ekonomike dhe politike. <ref>{{Cite web |title=Education policy in the United States |url=https://ballotpedia.org/Education_policy_in_the_United_States |access-date=28 mars 2021 |website=Ballotpedia |language=en}}</ref> Reformat mund të bazohen në sjelljen e arsimit në përputhje me vlerat thelbësore të një shoqërie. <ref name="School1970">{{Cite book |last=Sudbury Valley School |url=https://books.google.com/books?id=MAqxzEss8k4C |title=The crisis in American education: an analysis and a proposal |date=1 janar 1970 |publisher=The Sudbury Valley School |isbn=978-1-888947-05-2 |chapter=The American Dream |access-date=30 maj 2013}}</ref> {{Sfn|Gutmann|1999}} Reformat që përpiqen të ndryshojnë vlerat thelbësore të një shoqërie mund të lidhin iniciativat e arsimit alternativ me një rrjet institucionesh të tjera alternative. <ref>{{Cite book |last=Paula Polk Lillard |url=https://books.google.com/books?id=WHo6zlV1j8MC |title=Montessori Today: A Comprehensive Approach to Education from Birth to Adulthood |date=7 shtator 2011 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-76132-3 |page=22 |access-date=30 maj 2013}}, quoted in {{Cite book |last=Mitchell Stevens |url=https://books.google.com/books?id=lOOH21vRQRgC |title=Kingdom of Children: Culture and Controversy in the Homeschooling Movement |date=9 shkurt 2009 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2480-9 |page=183 |access-date=30 maj 2013}}</ref> == Motivimet == Reforma në arsim është ndjekur për një sërë arsyesh specifike, por në përgjithësi shumica e reformave synojnë të adresojnë disa të këqija shoqërore, siç janë [[varfëria]] -, [[gjinia]] - ose pabarazitë e bazuara në [[Klasa shoqërore|klasë]], ose joefektiviteti i perceptuar. Trendet aktuale të arsimit në Shtetet e Bashkuara përfaqësojnë boshllëqe të shumëfishta në arritje midis etnive, niveleve të të ardhurave dhe zonave gjeografike. Siç raportoi McKinsey and Company në një analizë të vitit 2009, "Këto boshllëqe arsimore i imponojnë Shteteve të Bashkuara ekuivalentin ekonomik të një recesioni të përhershëm kombëtar." Reformat zakonisht propozohen nga mendimtarë që synojnë të adresojnë të këqijat shoqërore ose të krijojnë ndryshime shoqërore, më shpesh përmes një ndryshimi në arsimimin e anëtarëve të një klase njerëzish - përgatitja e një klase sunduese për të sunduar ose një klase punëtore për të punuar, higjiena sociale e një klase më të ulët ose emigrantësh, përgatitja e qytetarëve në një demokraci ose republikë, etj. Ideja që të gjithë fëmijëve duhet t'u ofrohet një nivel i lartë arsimimi është një ide relativisht e kohëve të fundit dhe ka lindur kryesisht në kontekstin e [[Demokracia|demokracisë]] perëndimore në shekullin e 20-të. "Besimet" e distrikteve shkollore janë optimiste se, në kuptimin e plotë të fjalës, "të gjithë nxënësit do të kenë sukses", gjë që në kontekstin e provimeve të diplomimit në shkollën e mesme në Shtetet e Bashkuara, të gjithë nxënësit në të gjitha grupet, pavarësisht nga trashëgimia apo të ardhurat, do të kalojnë teste që zakonisht bien përtej aftësive të të gjithëve, përveç 20 deri në 30 përqind të nxënësve më të mirë. Pretendimet hedhin poshtë qartë kërkimet historike që tregojnë se të gjitha grupet etnike dhe të të ardhurave shënojnë rezultate të ndryshme në të gjitha [[Testi i standardizuar|testet standarde]] dhe vlerësimet e bazuara në standarde dhe se nxënësit do të arrijnë rezultate në një [[Shpërndarja normale|kurbë kambane]] . Në vend të kësaj, zyrtarët e arsimit në të gjithë botën besojnë se duke vendosur standarde të qarta, të arritshme dhe më të larta, duke përafruar kurrikulën dhe duke vlerësuar rezultatet, të nxënit mund të rritet për të gjithë nxënësit dhe më shumë nxënës mund të kenë sukses sesa 50 përqindëshi që përcaktohen të jenë mbi ose nën nivelin e klasës sipas standardeve të referuara nga norma. [[Shteti i pavarur|Shtetet]] janë përpjekur të përdorin [[Shkolla publike|shkollat shtetërore]] për të rritur pushtetin shtetëror, veçanërisht për të bërë [[Ushtari|ushtarë]] dhe punëtorë më të mirë, dhe për të rritur [[Nacionalizmi|nacionalizmin]] . <ref>{{Cite book |last=Tröhler |first=Daniel |url=https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781003315988/education-curriculum-nation-building-daniel-tr%C3%B6hler |title=Education, Curriculum and Nation-Building: Contributions of Comparative Education to the Understanding of Nations and Nationalism |date=2023 |publisher=Routledge |isbn=9781003315988 |editor-last=Tröhler |editor-first=Daniel |location=London |pages=Chapter 3 |chapter=Nation-building by education statistics and data: A comparative perspective on school surveys in Switzerland, France, and Scotland |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781003315988/education-curriculum-nation-building-daniel-tr%C3%B6hler}}</ref> Kjo strategji u miratua për herë të parë për të bashkuar grupet gjuhësore të lidhura në [[Evropa|Evropë]], duke përfshirë [[Franca|Francën]], [[Gjermania|Gjermaninë]] dhe [[Italia|Italinë]] . Mekanizmat e saktë janë të paqartë, por shpesh dështon në zonat ku popullatat janë të ndara nga ana kulturore, si kur shërbimi shkollor indian i SHBA-së dështoi të shtypte gjuhët Lakota dhe Navaho, ose kur një kulturë ka respektuar gjerësisht institucionet kulturore autonome, si kur [[Spanja|spanjollët]] dështuan të shtypnin [[Katalonia|katalanishten]] . <ref>{{Cite journal |last=Malefakis |first=Edward E. |date=1 shkurt 1971 |title=Stanley G. Payne. ''The Spanish Revolution''. (Revolutions in the Modern World.) New York: W. W. Norton and Company. 1970. Pp. xvi, 398. $7.95 |url=https://doi.org/10.1086/ahr/76.1.162 |journal=The American Historical Review |volume=76 |issue=1 |pages=162–163 |doi=10.1086/ahr/76.1.162 |issn=1937-5239}}</ref> Mbrojtësit e demokracisë sugjerojnë se përmirësimi i arsimit publik çon në një qeverisje më të mirë. Ata arsyetojnë se demokracitë mbështeten te qytetarët që mund të mendojnë qartë dhe të marrin vendime të informuara, dhe arsimi i ndihmon njerëzit të zhvillojnë këto aftësi. {{Sfn|Gutmann|1999}} Reformat arsimore të motivuara politikisht të tipit demokratik janë të regjistruara që nga [[Platoni]] në ''[[Republika (Platoni)|Republikën]]'' . <ref>{{Cite book |last=Gutmann |first=Amy |url=https://doi.org/10.1515/9781400822911 |title=Democratic Education |date=31 dhjetor 1999 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2291-1}}</ref> Në Shtetet e Bashkuara, kjo linjë e reformës demokratike të arsimit u vazhdua nga [[Thomas Jefferson]], i cili mbështeti reforma ambicioze pjesërisht sipas vijave platonike për [[Shkolla publike|shkollimin publik]] në [[Virxhinia]] . <ref>{{Cite journal |last=Holowchak |first=M. Andrew |date=4 gusht 2018 |title=A system of education, not just a university: Thomas Jefferson’s philosophy of education |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0046760X.2017.1411531 |journal=History of Education |language=en |volume=47 |issue=4 |pages=488–503 |doi=10.1080/0046760X.2017.1411531 |issn=0046-760X}}</ref> Një motivim tjetër për reformë është dëshira për të adresuar problemet socio-ekonomike, të cilat shumë njerëz i shohin si të lidhura me mungesën e arsimit. Duke filluar nga shekulli i 20-të, njerëzit janë përpjekur të argumentojnë se përmirësimet e vogla në arsim mund të sjellin kthime të mëdha në fusha të tilla si shëndeti, pasuria dhe mirëqenia. Për shembull, në [[Kerala]] të Indisë në vitet 1950, rritjet në shëndetin e grave ishin të lidhura me rritjen e shkallës së shkrim-leximit të femrave. Në [[Irani|Iran]], rritja e arsimit fillor ishte e lidhur me rritjen e efikasitetit dhe të ardhurave bujqësore. Në të dyja rastet, disa studiues kanë arritur në përfundimin se këto korrelacione përfaqësojnë një marrëdhënie themelore shkakësore: arsimi shkakton përfitime socio-ekonomike. Në rastin e Iranit, studiuesit arritën në përfundimin se përmirësimet ishin për shkak të fitimit të aksesit të besueshëm nga fermerët në çmimet kombëtare të të korrave dhe informacionin shkencor bujqësor. == Shih edhe == * [[Deshkollimi]] * [[Moshkollimi]] * [[Kundërshkollimi]] == Literatura == * {{cite book |last=Comer |first=J.P. |title=Waiting for a Miracle: Why Schools Can't Solve Our Problems—and How We Can |url=https://archive.org/details/waitingformiracl0000come |year=1997 |publisher=Penguin Books |location=New York}} * {{cite book |last=Cuban |first=Larry |title=Why Is It So Hard to Get Good Schools? |url=https://archive.org/details/whyisitsohardtog00cuba |year=2003 |publisher=Teachers College Press |location=New York}} * {{cite book |last=Darling-Hammond |first=Linda |title=The Right to Learn: A Blueprint for Creating Schools that Work |url=https://archive.org/details/righttolearnblue00darl |year=1997 |publisher=Jossey-Bass}} * {{cite book |last=Dewey |first=John |author2=Evelyn Dewey |title=Schools of To-morrow |url=https://archive.org/details/schoolstomorrow01dewegoog |year=1915 |publisher=E.P. Dutton and Company |location=New York}} * {{cite book |last=Dintersmith |first=Ted |title=What School Could Be: Insights and Inspiration from Teachers across America |url=https://archive.org/details/whatschoolcouldb0000dint |year=2018 |isbn=978-0691180618 |publisher=Princeton University Press}} * {{cite book |last=Gatto |first=John Taylor |title=Dumbing Us Down: The Hidden Curriculum of Compulsory Schooling |url=https://archive.org/details/dumbingusdownhid0000gatt |year=1992 |publisher=New Society Publishers |location=Canada}} * {{cite book |last=Glazek |first=S.D. |author2=Sarason, Seymour B. |title=Productive Learning: Science, Art, and Einstein's Relativity in Education Reform |year=2007 |publisher=Sage Publications |location=New York}} * {{cite book |last=Goldstein |first=Dana |author-link=Dana Goldstein |title=The Teacher Wars: A History of America's Most Embattled Profession |publisher=[[Doubleday (publisher)|Doubleday]] |year=2014 |url=https://books.google.com/books?id=UMcJAwAAQBAJ&q=The%20Teacher%20Wars%20Dana%20Goldstein |isbn=978-0-385-53695-0}} * {{cite book |last=Goodlad |first=John I. |author2=Anderson, Roger H. |title=The Nongraded Elementary School |year=1987 |publisher=Harcourt Brace |location=New York |origyear=1959}} * {{cite book |last=Green |first=Elizabeth |title=Building a Better Teacher: How Teaching Works (and How to Teach It to Everyone) |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2014 |url=https://archive.org/details/buildingbetterte0000gree |url-access=registration |isbn=978-0-393-08159-6}} * {{cite book |last=Hanushek |first=Eric |author-link=Eric Hanushek |title=Endangering Prosperity: A Global View of the American School |publisher=[[Brookings Institution]] |date=2013 |url=https://books.google.com/books?id=uzFJi0Er4vkC&q=Endangering%20Prosperity |isbn=978-0-8157-0373-0}} * {{cite book |last=James |first=Laurie |title=Outrageous Questions: Legacy of Bronson Alcott and America's One-Room Schools |url=https://archive.org/details/outrageousquesti0000jame |year=1994 |location=New York}} * {{cite book |last=Katz |first=Michael B. |title=Class, Bureaucracy, and Schools: The Illusion of Educational Change in America |url=https://archive.org/details/classbureaucracy0000katz_g0c2 |year=1971 |publisher=Praeger Publishers |location=New York}} * {{cite book |last=Kliebard |first=Herbert M. |title=The Struggle for the American Curriculum |year=1987 |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=New York}} * {{cite book |last=Kohn |first=Alfie |title=The Schools Our Children Deserve: Moving Beyond Traditional Classrooms and 'Tougher Standards' |url=https://archive.org/details/schoolsourchildr00kohn |year=1999 |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston}} * {{cite book |last=Murphy |first=Joseph H. |author2=Beck, Lynn G. |title=School-Based Management as Shared Governance |year=1995 |publisher=Corwin Press}} * {{cite book |last=Quick |first=Robert Hebert |author-link=Robert Hebert Quick |title=Essays on Educational Reformers |publisher=D. Appleton and Company |location=New York |year=1890 |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/60832}} * {{cite book |last=Ravitch |first=Diane |title=The Great School Wars: A History of the New York City Public Schools |url=https://archive.org/details/greatschoolwarsh0000ravi |year=1988 |publisher=Basic Books |location=New York}} * {{cite book |last=Sarason |first=Seymour B. |title=Revisiting 'The Culture of the School and the Problem of Change' |url=https://archive.org/details/revisitingthecul0000sara |year=1996 |publisher=Teachers College Press |location=New York}} * {{cite book |last=Sarason |first=Seymour B. |title=The Predictable Failure of Educational Reform: Can We Change Course Before It's Too Late? |url=https://archive.org/details/predictablefailu00sara |year=1990 |publisher=Jossey-Bass |location=San Francisco}} * {{cite book |last=Sizer |first=Theodore R. |author-link=Ted Sizer |title=Horace's Compromise: The Dilemma of the American High School |url=https://archive.org/details/horacescompromis00size_1 |year=1984 |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston}} * {{cite book |last=Tough |first=Paul |author-link=Paul Tough |title=Whatever It Takes: Geoffrey Canada's Quest to Change Harlem and America |url=https://archive.org/details/whateverittakesg00toug |year=2008 |publisher=Houghton Mifflin |location=New York}} * {{cite book |last=Tough |first=Paul |title=How Children Succeed |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-ECH-565 |year=2012 |publisher=Houghton Mifflin |location=New York}} * {{cite book |last=Zwaagstra |first=Michael |author2=Clifton, Rodney |author3=Long, John |title=What's Wrong with Our Schools—and How We Can Fix Them |year=2010 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=9781607091578}} == Referime == [[Kategoria:Histori e arsimit]] [[Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja]] [[Kategoria:Reforma arsimore]] [[Kategoria:Çështje arsimore]] [[Kategoria:Pedagogji e përgjithshme]] ndzimruqj5h7p01cg6q8rst1rys3a6n Qëndrimet shoqërore ndaj homoseksualitetit 0 402307 3002618 3001386 2026-06-28T04:14:08Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002618 wikitext text/x-wiki '''Qëndrimet shoqërore ndaj homoseksualitetit''' ndryshojnë shumë nga kultura në kulturë dhe nga një periudhë historike, te tjetra. Të gjitha kulturat kanë vlerat e tyre në lidhje me atë që konsiderohet si seksualitet i përshtatshëm dhe i papërshtatshëm ; disa miratojnë [[Homoseksualiteti|dashurinë dhe tërheqjen seksuale ndaj të njëjtit seks]], ndërsa të tjerat mund të mos i miratojnë pjesërisht aktivitete të tilla. <ref>{{Cite book |last=Murray |first=Stephen O. |title=Homosexualities |url=https://archive.org/details/homosexualities0000murr_m7i7 |publisher=University of Chicago |year=2000}}</ref> Ashtu si me sjelljen [[Heteroseksualiteti|heteroseksuale]], individëve mund tu atashohen pritshmëri dhe përshkrime të ndryshme sipas [[Gjinia|gjinisë]], moshës, [[Statusi shoqëror|statusit shoqëror]] ose [[Klasa shoqërore|klasës shoqërore]] . Shumë nga kulturat e botës, në të kaluarën, e kanë konsideruar seksin riprodhues brenda një marrëdhënieje si të vetmen normë seksuale dhe ndonjëherë së bashku me normat e dashurisë së të njëjtit seks. Disa sekte brenda disa [[Feja|feve]], veçanërisht ato të ndikuara nga [[Fetë abrahamike|tradita abrahamike]], kanë dënuar aktet dhe marrëdhëniet homoseksuale në kohë të ndryshme, në disa raste duke zbatuar dënime të rënda. <ref name="autogenerated2003">{{Cite book |last=Crompton |first=Louis |url=https://archive.org/details/homosexualityciv00crom |title=Homosexuality and Civilization |publisher=Harvard University Press |year=2003 |isbn=9780674011977 |url-access=registration}}</ref> Qëndrimet [[Homofobia|homofobike]] në shoqëri mund të manifestohen në formën e diskriminimit anti-LGBTQ, kundërshtimit të të drejtave LGBTQ, retorikës anti-LGBTQ dhe dhunës kundër personave LGBTQ .[[Skeda:Kiss_Briseis_Painter_Louvre_G278_full.jpg|parapamje|Çift meshkujsh Erasti dhe Eromeniduke u puthur (''kupë Atike me figura të kuqe'', {{Rreth|480}} para Krishtit)|191x191px]] Që prej viteve1970, pjesa më e madhe e botës është bërë më pranuese ndaj akteve dhe marrëdhënieve homoseksuale. <ref>{{Cite news |last=Seth Faison |date=2 September 1997 |title=Door to Tolerance Opens Partway As Gay Life Is Emerging in China |page=A8 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1997/09/02/world/door-to-tolerance-opens-partway-as-gay-life-is-emerging-in-china.html |url-status=live |access-date=8 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922055639/https://www.nytimes.com/1997/09/02/world/door-to-tolerance-opens-partway-as-gay-life-is-emerging-in-china.html |archive-date=22 September 2018}}</ref> Dallimet ndërkombëtare në pranim mund të shpjegohen me tre faktorë: forca e institucioneve demokratike, niveli i zhvillimit ekonomik dhe konteksti fetar i vendeve ku jetojnë njerëzit. <ref name="Adamczyk">{{Cite book |last=Adamczyk |first=Amy |url=https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ |title=Cross-National Public Opinion about Homosexuality: Examining Attitudes across the Globe |publisher=University of California Press |year=2017 |isbn=9780520963597 |pages=3–7}}</ref> Sipas një sondazhi mbarëkombëtar nga Pew Research Center, i kryer në vitin 2013, "konstatohet pranim i gjerë i homoseksualitetit në Amerikën e Veriut, Bashkimin Evropian dhe pjesën më të madhe të Amerikës Latine, por refuzim po aq të përhapur kryesisht në vendet myslimane dhe në Afrikë, si dhe në pjesë të Azisë dhe në Rusi". Sondazhi gjithashtu zbulon se "pranimi i homoseksualitetit është veçanërisht i përhapur në vendet ku feja është më pak qendrore në jetën e njerëzve. Në vendet me stadard më të lartë ekonomik, normat r pranimit janë kryesisht më të larta, ndërsa në vendet më të varfra me nivele të larta të përfshirjes në fe, pak veta besojnë se homoseksualiteti duhet të pranohet nga shoqëria. Mosha është gjithashtu një faktor në disa vende, të anketuarit më të rinj ofrojnë pikëpamje shumë më tolerante sesa ata më të vjetër. Dhe ndërsa dallimet gjinore nuk janë të përhapura, në ato vende ku janë, gratë janë vazhdimisht më të pranuara sesa burrat." <ref>{{Cite web |date=4 June 2013 |title=The Global Divide on Homosexuality |url=http://www.pewglobal.org/files/2013/06/Pew-Global-Attitudes-Homosexuality-Report-FINAL-JUNE-4-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218111304/http://www.pewglobal.org/files/2013/06/Pew-Global-Attitudes-Homosexuality-Report-FINAL-JUNE-4-2013.pdf |archive-date=18 February 2015 |access-date=8 December 2014 |publisher=Pew Research Center}}</ref> == Vështirësitë në interpretimin e homoseksualitetit == Studiuesit bashkëkohorë paralajmërojnë kundër zbatimit të supozimeve moderne perëndimore në lidhje me [[Gjinia biologjike|seksin]] dhe [[Gjinia|gjininë]]; ajo që duket si seksualitet i të njëjtit seks për një vëzhgues perëndimor mund të mos jetë aspak "i të njëjtit seks" ose "seksual" për njerëzit që përfshihen në një sjellje të tillë. Për shembull, në kulturat Bugi të Sulawesi-t, një femër që vishet dhe punon në një mënyrë mashkullore dhe martohet me një grua shihet si pjesë e një gjinie të tretë ; <ref>Graham, Sharyn, [http://www.insideindonesia.org/edit66/bissu2.htm Sulawesi's fifth gender] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618180935/http://www.insideindonesia.org/edit66/bissu2.htm|date=18 June 2006}}, ''Inside Indonesia'', April–June 2001.</ref> për [[Gjinia në shoqërinë Bugis|Bugi-t]], marrëdhënia e tyre nuk është homoseksuale (shih [[Orientimi seksual|orientimin seksual dhe identitetin gjinor]] ). Disa studiues kanë argumentuar se nocionet e një identiteti homoseksual dhe heteroseksual, siç njihen aktualisht në botën perëndimore, filluan të shfaqen në Evropë vetëm në mesin dhe fundin e shekullit të 19-të, megjithëse të tjerë e sfidojnë këtë. <ref>{{Cite book |last=Norton |first=Rictor |url=https://books.google.com/books?id=DkTqDAAAQBAJ |title=Myth of the Modern Homosexual |date=2016 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=9781474286923}} The author has made adapted and expanded portions of this book available online as [http://rictornorton.co.uk/extracts.htm ''A Critique of Social Constructionism and Postmodern Queer Theory''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330132639/http://rictornorton.co.uk/extracts.htm|date=30 March 2019}}.</ref> <ref>{{Cite book |last=Boswell |first=John |title=Hidden From History: Reclaiming the Gay and Lesbian Past |date=1989 |publisher=Penguin Books |editor-last=Duberman |editor-first=Martin Bauml |pages=17–36 |chapter=Revolutions, Universals, and Sexual Categories |editor-last2=Vicinus |editor-first2=Martha |editor-last3=Chauncey |editor-first3=George Jr.}}</ref> Sjelljet që sot do të konsideroheshin gjerësisht si homoseksuale, të paktën në Perëndim, gëzonin një shkallë pranimi në rreth tre të katërtat e kulturave të anketuara në ''Modelet e Sjelljes Seksuale'' (1951). == Matja e qëndrimeve ndaj homoseksualitetit == {| class="wikitable floatright sortable" |+Pew Global Attitudes Project 2019: #1 – Homoseksualiteti në shoqëri duhet pranuar. #2 – Homoseksualiteti në shoqëri nuk duhet pranuar."<ref>{{Cite web |date=25 June 2020 |title=Views of Homosexuality Around the World {{!}} Pew Research Center |url=https://www.pewresearch.org/global/2020/06/25/global-divide-on-homosexuality-persists/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701105248/https://www.pewresearch.org/global/2020/06/25/global-divide-on-homosexuality-persists/ |archive-date=1 July 2022 |access-date=2025-01-10 |website=www.pewresearch.org}}</ref> ! style="background:#dedede;" |Country ! style="background:#dedede;" |#1 ! style="background:#dedede;" |#2 |- | colspan="3" style="background:#efefef;" |'''Amerika e Veriut''' |- |Kanada |'''85%''' |10% |- |SHBA |'''72%''' |21% |- | colspan="3" style="background:#efefef;" |'''Evropë''' |- |Suedi |'''94%''' |5% |- |Vendet e Ulta |'''92%''' |8% |- |Spanjë |'''89%''' |10% |- |Gjermani |'''86%''' |11% |- |Francë |'''86%''' |11% |- |Mbretëria e Bashkuar |'''86%''' |11% |- |Itali |'''75%''' |20% |- |Çekia |'''59%''' |26% |- |Greqi |'''53%''' |40% |- |Hungari |'''49%''' |39% |- |Poloni |'''47%''' |42% |- |Sllovaki |44% |'''46%''' |- |Bullgari |32% |'''48%''' |- |Lituani |28% |'''45%''' |- |Ukrainë |14% |'''69%''' |- |Rusi |14% |'''74%''' |- | colspan="3" style="background:#efefef;" |'''Lindja e Mesme''' |- |Israel |'''47%''' |45% |- |Turqi |25% |'''57%''' |- |Liban |13% |'''85%''' |- | colspan="3" style="background:#efefef;" |'''Azia/Paqësori''' |- |Australi |'''81%''' |18% |- |Filipine |'''73%''' |24% |- |Japoni |'''68%''' |22% |- |Kore e Jugut |44% |'''53%''' |- |Indi |37% |37% |- |Indonezi |9% |'''80%''' |- | colspan="3" style="background:#efefef;" |'''Amerika Latine''' |- |Argjentinë |'''76%''' |19% |- |Meksikë |'''69%''' |24% |- |Brazil |'''67%''' |23% |- | colspan="3" style="background:#efefef;" |'''Afrikë''' |- |Afrika e Jugut |'''54%''' |38% |- |Kenia |14% |'''83%''' |- |Tunizi |9% |'''72%''' |- |Nigeri |7% |'''91%''' |} Që nga vitet 1970, akademikë të shumtë kanë hulumtuar qëndrimet shoqërore ndaj individëve LGBT, si dhe faktorët socialë dhe kulturorë që qëndrojnë në themel të këtyre qëndrimeve. Studime të shumta kanë hetuar përhapjen e pranimit dhe mospranimit të homoseksualitetit dhe kanë gjetur vazhdimisht një ndikim nga faktorë të ndryshëm demografikë, psikologjikë dhe socialë. Për shembull, studimet e kryera kryesisht në Shtetet e Bashkuara të Amerikës kanë zbuluar se personat heteroseksualë me qëndrime pozitive ndaj homoseksualitetit kanë më shumë gjasa të jenë gra, të bardha, të reja në moshë, jo besimtare, të arsimuara mirë, politikisht liberale ose të moderuara dhe që kanë kontakt të ngushtë me persona homoseksualë që kanë dalë hapur . Ata gjithashtu kanë më shumë gjasa të kenë qëndrime pozitive ndaj grupeve të tjera minoritare dhe kanë më pak gjasa të mbështesin rolet tradicionale gjinore. <ref name="ReferenceB">{{Cite journal |last=Kyes |first=K. B. |last2=Tumbelaka |first2=L. |year=1994 |title=Comparison of Indonesian and American college students' attitudes toward homosexuality |journal=Psychological Reports |volume=74 |issue=1 |pages=227–237 |doi=10.2466/pr0.1994.74.1.227 |pmid=8153216}}</ref> Studime të tjera kanë sugjeruar gjithashtu se qëndrimet e femrave heteroseksuale ndaj burrave gej janë të ngjashme me ato ndaj lezbikeve, ndërsa në të tjera studime vërehet se meshkujt heteroseksualë kanë një qëndrim më pozitiv ndaj grave lezbike sesa meshkujve gej. <ref name="ReferenceB" /> <ref>{{Cite journal |last=Kite |first=M. E. |year=1984 |title=Sex differences in attitudes toward homosexuals: A meta-analytic review |journal=Journal of Homosexuality |volume=10 |issue=1–2 |pages=69–81 |doi=10.1300/j082v10n01_05 |pmid=6394648}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Millham |first=J. |last2=San Miguel |first2=C. L. |last3=Kellogg |first3=R. |year=1976 |title=A factor-analytic conceptualization of attitudes toward male and female homosexuals |journal=Journal of Homosexuality |volume=2 |issue=1 |pages=3–10 |doi=10.1300/j082v02n01_01 |pmid=1018107}}</ref> Herek (1984) zbuloi se gratë heteroseksuale kishin tendencë të shfaqnin qëndrime po aq pozitive ose negative ndaj burrave gej, si ndaj grave lezbike. Burrat heteroseksualë ndërkohë, shfaqin një tendencë për të reagur më negativisht ndaj burrave gej, sesa ndaj grave lezbike. <ref>{{Cite journal |last=Herek |first=G. M. |year=1984 |title=Beyond 'homophobia': A social psychological perspective on attitudes toward lesbians and gay men |journal=Journal of Homosexuality |volume=10 |issue=1/2 |pages=1–21 |doi=10.1300/j082v10n01_01 |pmid=6084028}}</ref> Studiuesit bashkëkohorë kanë matur gjithashtu qëndrimet e mbajtura nga heteroseksualët ndaj burrave gej dhe lezbikeve në një numër mënyrash të ndryshme. Duket se në shoqëri, disa grupe të popullsisë janë më pranuese se disa të tjera. Shumë më pak kërkime janë kryer mbi qëndrimet shoqërore ndaj [[Biseksualiteti|biseksualitetit]] . <ref>Herek, Gregory M. ''Heterosexuals' attitudes toward bisexual men and women in the United States'', Journal of Sex Research, Nov, 2002. [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_4_39/ai_96621265 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060411090139/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_4_39/ai_96621265|date=11 April 2006}}</ref> == Feja == Ashtu si me qëndrimet shoqërore në përgjithësi, qëndrimet fetare ndaj homoseksualitetit ndryshojnë midis feve dhe ithtarëve të tyre. Tradicionalistët midis feve kryesore të botës në përgjithësi nuk e miratojnë homoseksualitetin, dhe kundërshtarët e shquar të pranimit shoqëror të homoseksualitetit shpesh citojnë argumente fetare për të mbështetur pikëpamjet e tyre. Rryma liberale ekzistojnë gjithashtu brenda shumicës së feve, dhe studiuesit modernë lezbike dhe gej të fesë nganjëherë tregojnë një vend për homoseksualitetin midis traditave dhe [[Teksti fetar|shkrimeve të shenjta]] historike, dhe theksojnë mësimet fetare të dhembshurisë dhe dashurisë. [[Fetë abrahamike]] si [[Judaizmi]], [[Islami]] dhe besime të ndryshme të [[Krishtërimi|Krishterimit]] tradicionalisht i ndalojnë marrëdhëniet seksuale midis njerëzve të të njëjtit seks dhe mësojnë se një sjellje e tillë është mëkat. Autoritetet fetare i referohen fragmenteve në [[Kurani|Kuran]], <ref>[http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/007.qmt.html#007.080 7:80–81] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060719173042/http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/007.qmt.html#007.080|date=19 July 2006}}</ref> [[Bibla hebreje|Biblën Hebraike]], [[Besëlidhja e Vjetër|Dhiatën e Vjetër]] dhe [[Besëlidhja e Re|Dhiatën e Re]] për justifikimin biblik të këtyre besimeve. Midis feve [[Fetë darmike|darmike]] dhe sinike të [[Azia Lindore|Azisë]] [[Azia Jugore|Jugore]], [[Azia Juglindore|Juglindore]] dhe Lindore; duke përfshirë [[Hinduizmi|Hinduizmin]], [[Budizmi|Budizmin]], [[Konfucianizmi|Konfucianizmin]], fenë popullore kineze dhe [[Taoizmi|Taoizmin]], shprehja e pasionuar homoseksuale zakonisht dekurajohet sepse besohet se nuk çon në përmbushje njerëzore. Në anën tjetër të spektrit, disa vende vendosin dënimin me vdekje për akte homoseksuale, sipas zbatimit të disa interpretimeve të ligjit të Sheriatit . Që nga viti 2022, këto përfshijnë Afganistanin, Mauritaninë, Iranin, Arabinë Saudite, Jemenin dhe Nigerinë veriore . [ === Psikologjia dhe orientimi seksual === Në vitin 1973, bordi i administratorëve të Shoqatës Amerikane të Psikiatrisë votoi për të deklasifikuar homoseksualitetin si një çrregullim mendor në ''Manualin Diagnostikues dhe Statistikor të Çrregullimeve Mendore'' (DSM). <ref>{{Cite web |date=28 May 2003 |title=Being Gay Is Just as Healthy as Being Straight |url=http://www.apa.org/research/action/gay.aspx |access-date=22 August 2013 |publisher=American Psychiatric Association}}</ref> Edhe pse disa e kritikuan këtë si një vendim politik, shtysa sociale dhe politike për ndryshim u mbështet nga prova shkencore. <ref>Gay Is Okay With APA (American Psychiatric Association); available online: {{Cite web |title=Gay is Okay with APA (American Psychiatric Association) |url=http://www.soulforce.org/article/642 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324080417/http://www.soulforce.org/article/642 |archive-date=24 March 2010 |access-date=2010-03-24}}</ref> Homoseksualiteti në vetvete u hoq nga DSM në vitin 1974, por një diagnozë e shqetësimit që lidhet me orientimin seksual të dikujt mbeti në manual deri në vitin 2013 ( DSM-5 ). Në mënyrë paralele, [[Organizata Botërore e Shëndetësisë]] e hoqi homoseksualitetin nga ''[[Klasifikimi ndërkombëtar i sëmundjeve dhe problemeve që lidhen me shëndetin|Klasifikimi Ndërkombëtar i Sëmundjeve]]'' (ICD) në botimin e dhjetë të atij manuali në vitin 1992 ( ICD-10 ). === Fajësimi për murtajat dhe fatkeqësitë === Shkatërrimi i Sodomës dhe Gomorës, siç ndodh në [[Bibla|Bibël]], nganjëherë i atribuohet përpjekjes për përdhunim homoseksual, por kjo është e diskutueshme. <ref>{{Cite news |date=2003-06-17 |title=Sodom and Gomorrah: the true story |work=[[The Times]] |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article1142764.ece}}{{Lidhje e vdekur|date=September 2024}}</ref> Që nga fundi i viteve 1980 janë bërë akuza të ngjashme, të frymëzuara nga epidemia [[HIV/AIDS|e HIV/AIDS]].<ref name="AIDS">{{Cite web |last=Press, Bill |title=Press: The Sad Legacy of Jerry Falwell |url=http://www.milforddailynews.com/opinion/x1987843539 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928110421/http://www.milforddailynews.com/opinion/x1987843539 |archive-date=28 September 2007 |access-date=15 February 2015}}</ref> Hulumtimet e fundit tregojnë se në vitet që kanë kaluar, epidemia është përhapur dhe tani ka shumë më tepër viktima heteroseksuale sesa homoseksuale. <ref>{{Cite web |last=Reginald Summerrise |last2=Pamela DeCarlo |title=Heterosexual men |url=http://caps.ucsf.edu/archives/factsheets/heterosexual-men |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101193342/http://caps.ucsf.edu/archives/factsheets/heterosexual-men |archive-date=1 November 2014 |access-date=15 February 2015 |publisher=Le Penseur Youth Services, Chicago, IL |quote=In the US, new AIDS cases are increasing among people who were infected through injecting drug use (IDU) and heterosexual sexual contact}}</ref> === Dhunë === Njerëzit gej kanë qenë dhe mbetem shënjestër e dhunës për seksualitetin e tyre në kultura të ndryshme gjatë historisë. Gjatë [[Holokausti|Holokaustit]], 100,000 burra gej u arrestuan dhe midis 5,000 dhe 15,000 burra gej u zhdukën në [[kampet naziste të përqendrimit]] . <ref name="USHM">{{Cite web |title=United States Holocaust Memorial Museum |url=http://www.ushmm.org/museum/exhibit/online/hsx/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119045626/http://www.ushmm.org/museum/exhibit/online/hsx/ |archive-date=19 January 2012}}</ref> Dhuna kundër personave LGBTQ vazhdon të ndodhë edhe sot, e nxitur nga retorika anti-gej. <ref>{{Cite news |last=Kirby |first=David |date=24 November 1998 |title=From Soft Words To Hard Fists: When Antigay Rhetoric Fills The Air, Attacks On Gay Men and Lesbians Are Not Far Behind |work=The Advocate |url=https://books.google.com/books?id=UWMEAAAAMBAJ |access-date=11 January 2013}}</ref> ==== Statistikat ==== 73% e publikut të gjerë në Shtetet e Bashkuara në vitin 2001 deklaruan se njihnin dikë që është [[gej]], [[Lesbike|lezbike]] ose [[Biseksualiteti|biseksual]] . <ref name="kff">{{Cite web |date=31 October 2001 |title=New Surveys on Experiences of Lesbians, Gays and Bisexuals and the Public's Views Related to Sexual Orientation |url=http://www.kff.org/kaiserpolls/3193-index.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051130233231/http://www.kff.org/kaiserpolls/3193-index.cfm |archive-date=30 November 2005 |access-date=2007-02-21}}</ref> Ky është rezultat i një rritjeje të vazhdueshme që nga viti 1983 kur kishte 24%, 43% në vitin 1993, 55% në vitin 1998 ose 62% në vitin 2000. Përqindja e publikut të gjerë që thotë se ka më shumë pranim të personave [[Njerëzit LGBTQ|LGB]] në vitin 2001 sesa më parë ishte 64%. Pranimi u mat në shumë nivele të ndryshme - 87% e publikut të gjerë do të blinte në një dyqan në pronësi të dikujt që është gej ose lezbike, por vetëm 46% e publikut të gjerë do të frekuentonte një kishë ose [[Sinagoga|sinagogë]] ku një pastor ose [[Rabini|rabin]] është hapur gej ose lezbike. Një sondazh i vitit 2011 nga Qendra Kërkimore Pew tregoi se 60% e të rriturve amerikanë mendojnë se homoseksualiteti duhet të pranohet. <ref>{{Cite web |date=17 November 2011 |title=The American-Western European Values Gap |url=http://www.pewglobal.org/2011/11/17/the-american-western-european-values-gap/#homosexuality |access-date=2013-09-01 |publisher=[[Pew Research Center]]'s Global Attitudes Project}}</ref> Meshkujt dhe njerëzit mbi 65 vjeç kanë më shumë gjasa të mendojnë se është gabim. Midis njerëzve që nuk njohin dikë që është LGB, 61% mendojnë se sjellja është e gabuar. Të ndarë sipas fesë, 60% e [[Evangjelikalizmi|të krishterëve ungjillorë]] mendojnë se është e gabuar, ndërsa 11% pa [[Identiteti fetar|përkatësi fetare]] janë kundër saj. 57% e publikut të gjerë mendon se homoseksualët dhe lezbiket përjetojnë shumë [[Paragjykimi|paragjykime]] dhe [[Diskriminimi|diskriminim]], duke e bërë atë grupin që besohet se përjeton më shumë paragjykime dhe diskriminim. Afro-amerikanët vijnë të dytët me 42%. <ref>{{Cite web |date=31 October 2001 |title=New Surveys on Experiences of Lesbians, Gays and Bisexuals and the Public's Views Related to Sexual Orientation – The Henry J. Kaiser Family Foundation |url=http://www.kff.org/kaiserpolls/3193-index.cfm |website=kff.org |access-date=17 qershor 2026 |archive-date=30 nëntor 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051130233231/http://www.kff.org/kaiserpolls/3193-index.cfm |url-status=dead }}</ref> == Burime == [[Kategoria:Filozofi shoqërore]] [[Kategoria:LGBTQ]] [[Kategoria:Gjinia dhe seksualiteti njerëzor]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në sllovenisht (sl)]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në letonisht (lv)]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në finlandisht (fi)]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në italisht (it)]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në çekisht (cs)]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në ukrainisht (uk)]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në rusisht (ru)]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në rumanisht (ro)]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në gjermanisht (de)]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në islandisht (is)]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në holandisht (nl)]] [[Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në spanjisht (es)]] [[Kategoria:Vetitë CS1: Burime në katalonisht (ca)]] jy6sxik17bpa8w7ybs63hwncthfz0h2 Gaz qymyri 0 402311 3002478 2997481 2026-06-28T00:14:10Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002478 wikitext text/x-wiki '''Gazi i qymyrit''' është një [[Lënda djegëse e gazit|lëndë djegëse e gaztë]] e ndezshme e prodhuar nga [[qymyri]] dhe e furnizuar përdoruesit nëpërmjet një sistemi shpërndarjeje me tuba që buron nga një uzinë gazi . Prodhohet kur qymyri nxehet fort në mungesë të ajrit. '''Gazi i qytetit''' është një term më i përgjithshëm që i referohet lëndëve djegëse të gazta të prodhuara për shitje te konsumatorët dhe bashkitë. <ref>{{Cite book |last=Speight |first=James G. |title=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology |year=2000 |isbn=9780471484943 |chapter=Fuels, Synthetic, Gaseous Fuels |doi=10.1002/0471238961.0701190519160509.a01}}</ref> == Vështrim == [[Skeda:Gas_Works_Park_03.jpg|parapamje|Parku i Uzinave të Gazit [[Siatëll|në Seattle]] ruan shumicën e pajisjeve për prodhimin e gazit të qymyrit. Ky është i vetmi impiant i tillë që ka mbijetuar në Shtetet e Bashkuara.]] Gazi origjinal i qymyrit u prodhua nga reaksioni i gazifikimit të qymyrit, <ref>Shapley,[http://butane.chem.uiuc.edu/pshapley/environmental/l5/1.html Coal Gasification] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230413113510/http://butane.chem.uiuc.edu/pshapley/environmental/l5/1.html|date=13 prill 2023}}, University of Illinois.</ref> dhe përbërësi i djegshëm përbëhej nga një përzierje [[Monoksidi i karbonit|monoksidi të karbonit]] dhe [[Hidrogjeni|hidrogjenit]] në sasi afërsisht të barabarta në vëllim. Kështu, gazi i qymyrit është shumë [[Toksiciteti|toksik]] . <ref>{{Cite journal |last=Terry |first=Herbert |date=14 korrik 1881 |title=Coal-Gas Poisoning |url=https://zenodo.org/records/1902447/files/article.pdf |journal=The Boston Medical and Surgical Journal |volume=105 |issue=2 |pages=29–32 |doi=10.1056/NEJM188107141050202}}</ref> Përbërje të tjera përmbajnë gazra shtesë kalorifikë si [[metani]], <ref>{{Cite web |title=coal gas {{!}} chemical compound {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/coal-gas |access-date=2 prill 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i prodhuar nga procesi Fischer-Tropsch, dhe [[Hidrokarburet|hidrokarbure]] të paqëndrueshme së bashku me sasi të vogla të gazrave jo kalorifikë si [[dioksidi i karbonit]] dhe [[azoti]] . Përpara zhvillimit të furnizimit dhe transmetimit të [[Gazi natyror|gazit natyror]] - gjatë viteve 1940 dhe 1950 në Shtetet e Bashkuara dhe gjatë fundit të viteve 1960 dhe 1970 në Mbretërinë e Bashkuar dhe Australi - pothuajse i gjithë gazi për karburant dhe ndriçim prodhohej nga qymyri. Gazi i qytetit furnizohej familjeve nëpërmjet sistemeve të shpërndarjes me tubacione në pronësi të bashkisë. Në atë kohë, një metodë e shpeshtë për të kryer [[Vetëvrasja|vetëvrasje]] ishte thithja e gazit nga një furrë e pa ndezur. Me kokën dhe pjesën e sipërme të trupit të vendosur brenda pajisjes, monoksidi i karbonit i përqendruar do të vriste shpejt. <ref>{{Cite web |date=9 nëntor 2012 |title=Why have people stopped committing suicide with gas? |url=https://gizmodo.com/why-have-people-stopped-committing-suicide-with-gas-5959303}}</ref> [[Sylvia Plath]] i dha fund jetës së saj me këtë metodë. I krijuar si një nënprodukt i procesit të koksit, përdorimi i tij u zhvillua gjatë shekullit të 19-të dhe fillimit të shekullit të 20-të, duke ndjekur [[Revolucioni Industrial|Revolucionin Industrial]] dhe [[Urbanizimi|urbanizimin]] . Nënproduktet nga procesi i prodhimit përfshinin katranin e qymyrit dhe [[Amoniaku|amoniakun]], të cilët ishin lëndë të para të rëndësishme (ose " lëndë e parë kimike") për [[Industria kimike|industrinë e ngjyrosjes dhe atë kimike,]] me një gamë të gjerë ngjyruesish artificialë që bëheshin nga gazi i qymyrit dhe katrani i qymyrit. Objektet ku prodhohej gazi shpesh njiheshin si uzinë gazi e prodhuar (MGP) ose uzinë gazi . Në Mbretërinë e Bashkuar, zbulimi i rezervave të mëdha të gazit natyror, ose gazit detar siç njihej në gjuhën e folur, në Detin e Veriut Jugor pranë brigjeve të Norfolkut dhe Yorkshire në vitin 1965 çoi në konvertimin ose zëvendësimin e shumicës së sobave dhe ngrohësve me gaz të Britanisë nga fundi i viteve 1960 e tutje, procesi u përfundua deri në fund të viteve 1970. Çdo ndriçim i mbetur me gaz që gjendej në shtëpitë që po konvertoheshin ose u kufizua në matës ose, më shpesh, u hoq krejtësisht. Që nga viti 2023, disa ndriçime rrugore me gaz mbeten, kryesisht në Londrën qendrore dhe në Parket Mbretërore . Procesi i prodhimit ndryshon nga metodat e tjera të përdorura për të gjeneruar [[Lënda djegëse e gazit|lëndë djegëse të gazta]] të njohura ndryshe si [[Lënda djegëse e gazit|gaz i prodhuar]], singas, gaz Dowson dhe gaz prodhues . Këto gazra prodhohen nga djegia e pjesshme e një larmie të gjerë lëndësh të para në një përzierje ajri, oksigjeni ose avulli, për ta reduktuar këtë të fundit në hidrogjen dhe monoksid karboni, megjithëse mund të ndodhë edhe distilim shkatërrues . == Shih edhe == * [[Ndriçimi me gaz]] * [[Xehetaria e qymyrit]] * [[Gazifikimi i qymyrit]] == Literatura == * Everard, Stirling (1949). ''The History of the Gas Light and Coke Company 1812–1949''. London: Ernest Benn Limited. (Reprinted 1992, London: A&C Black (Publishers) Limited for the London Gas Museum. {{ISBN|0-7136-3664-5}}.) * {{cite book |last=Barty-King |first=H. |year=1985 |title=New Flame: How Gas changed the commercial, domestic and industrial life in Britain from 1783 to 1984 |url=https://archive.org/details/newflamehowgasch0000bart |location=Tavistock |publisher=Graphmitre |isbn=0-948051-00-0 }} * {{cite book |last=Peebles |first=Malcolm W. H. |year=1980 |title=Evolution of the Gas Industry |url=https://archive.org/details/evolutionofgasin0000peeb |location=London and Basingstoke |publisher=Macmillan |isbn=0-333-27971-9 }} * {{cite journal |last=Fressoz |first=J. B. |year=2007 |title=The gas lighting controversy, technological risk, expertise and regulation in Paris and London, 1815-1850 |journal=Journal of Urban History |volume=33 |issue=5 |pages=729–755 |doi=10.1177/0096144207301418 |s2cid=143904635 }} == Referime == [[Kategoria:Gazra industriale]] [[Kategoria:Lëndë djegëse gazi]] [[Kategoria:Qymyr]] [[Kategoria:Karburant sintetik]] [[Kategoria:Teknologji e qymyrit]] 33u98noamvmukdbjg48lns7riwfvcbr Diskutim:Ange-Yoan Bonny/Arkivi 1 1 402321 3002645 2997561 2026-06-28T04:24:06Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Ange-Yoan Bonny]] 3002645 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ange-Yoan Bonny]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2917697 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220702234631/https://parmacalcio1913.com/2021/08/31/ange-yoan-bonny-e-un-giocatore-del-parma/ për lidhjen https://parmacalcio1913.com/2021/08/31/ange-yoan-bonny-e-un-giocatore-del-parma/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 31 mars 2026 09:48 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ange-Yoan Bonny]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2977464 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.sportellate.it/2024/04/09/bonny-parma-pecchia-gol-serie-b-new-wave/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 maj 2026 08:03 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ange-Yoan Bonny]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2982785 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://sports.yahoo.com/article/premier-league-clubs-showing-interest-124400661.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 21 maj 2026 19:08 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ange-Yoan Bonny]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2996462 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260414113341/https://www.sportellate.it/2024/04/09/bonny-parma-pecchia-gol-serie-b-new-wave/ për lidhjen https://www.sportellate.it/2024/04/09/bonny-parma-pecchia-gol-serie-b-new-wave/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 qershor 2026 04:52 (CEST) d54mzoxy9ollpruhn49i4wzfwv0nq60 Një hakmarrje e tmerrshme 0 403151 3002433 3000084 2026-06-27T22:21:58Z InternetArchiveBot 115207 Adding 2 books for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002433 wikitext text/x-wiki '''''Një Hakmarrje e Tmerrshme: Pastrimi Etnik i Gjermanëve të Evropës Lindore, 1944–1950''''' është një libër jo-fiktiv i vitit 1994 i shkruar nga avokati amerikan me origjinë kubane Alfred-Maurice de Zayas, ish-studiues në [[Shoqata Max-Planck|MPG]] në Heidelberg, Gjermani. Vepra bazohet në një koleksion dëshmish nga civilë gjermanë dhe personel ushtarak ''[[Wehrmacht|i Wehrmacht-it]]'' ; dhe i kushtohet [[Përndjekja e gjermanëve pas Luftës së Dytë Botërore|dëbimit të gjermanëve pas Luftës së Dytë Botërore]] nga shtetet e pushtuara më parë nga [[Gjermania naziste]] . <ref name="revenge">{{Cite book |last=Alfred-Maurice de Zayas |title=A Terrible Revenge: The Ethnic Cleansing of the East European Germans, 1944–1950 |publisher=St. Martin's Press |year=1994 |isbn=0-312-12159-8 |author-link=Alfred-Maurice de Zayas}}</ref> Ai përfshin gjithashtu intervista të zgjedhura me politikanë britanikë dhe amerikanë që morën pjesë në Konferencën e Potsdamit, duke përfshirë Robert Murphy, Geoffrey Harrison (hartues i nenit XIII të Protokollit të Potsdamit) dhe Denis Allen (hartues i nenit IX mbi kufijtë e përkohshëm pas luftës). Libri përpiqet të përshkruajë krimet e kryera kundër kombit gjerman nga Bashkimi Sovjetik, Polonia, Çekosllovakia, Hungaria dhe Jugosllavia në fund të [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore.]]&nbsp;– siç perceptohet nga vetë të dëbuarit dhe kolonët e sjellë ''[[Heim ins Reich]]'' (Vendndodhja në Perandori) nga lindja. <ref name="Ohliger">[http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/id=378&count=1548&recno=13&type=rezbuecher&sort=datum&order=up&geschichte=98 Review by Rainer Ohliger.] ''H-Soz-u-Kult''. {{In lang|de}} On the theme of de Zayas' [[Mohimi historik|revisionism]], see Rainer Ohliger's February 1997 HABSBURG review of Alfred-Maurice de Zayas, ''A Terrible Revenge: The Ethnic Cleansing of the East European Germans, 1944–1950'' (New York: St. Martin's Press, 1994).</ref> Autori fillon me historinë e vendosjes gjermane në Evropën Qendrore dhe Lindore që nga shekulli i 12-të, ndikimin e [[Traktati i Versajës|Traktatit të Versajës]] mbi pakicat gjermane në Poloni dhe Çekosllovaki, dështimin e sistemit të Lidhjes së Kombeve për mbrojtjen e pakicave, shpërthimi i Luftës së Dytë Botërore&nbsp;II dhe krime të përzgjedhura të kryera nga nazistët, të ndjekura nga historia e refugjatëve nga ish-pjesët lindore të Gjermanisë (Silesia, Prusia Lindore, Pomerania, Brandenburgu Lindor), si dhe fati i pakicave gjermane në Çekosllovaki, Hungari, Poloni, Rumani, Jugosllavi dhe Bashkimin Sovjetik. Në libër, de Zayas pohon se afërsisht dy milionë gjermanë vdiqën gjatë periudhës pas viteve 1944-1949, megjithëse pohimi i tij nuk i reziston shqyrtimit të hollësishëm. {{R|Scriba}} Hulumtimet më të fundit mbi këtë temë e kanë vënë numrin në rreth gjysmë milioni. <ref name="Scriba">{{Cite web |last=Arnulf Scriba, Deutsches Historisches Museum |date=19 maj 2015 |title=The flight of the German population 1944/45 |trans-title=Die Flucht der deutschen Bevölkerung 1944/45 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/zweiter-weltkrieg/kriegsverlauf/massenflucht/ |website=Kriegsverlauf |publisher=Lebendiges Museum Online |location=Berlin}}</ref> == Historia e printimit == Libri lindi si skenar për një dokumentar televiziv nga Transmetimi Bavarez . Ishte një interpretim popullor i monografisë së autorit mbi dëbimet e quajtur ''Nemesis në Potsdam'' ( German ). Kjo hyrje më e shkurtër e temës u botua në gjermanisht si ''Anmerkungen zur Vertreibung der Deutschen aus dem Osten'' (4 botime gjatë 1986-1996, Kohlhammer Verlag, Shtutgart, ), botuar për herë të parë në anglisht nën titullin ''The German Expellees: Victims in War and Peace'' ( Shtëpia Botuese St. Martin's, Nju Jork, 1993, Macmillan, Londër). Titulli i ri në anglisht i vitit 1994 përfshinte neologjizmin e atëhershëm " [[Spastrimi etnik|spastrim etnik]] ", i përdorur në atë kohë në lidhje me krimet e kryera nga serbët në [[Lufta Kroate për Pavarësi|Kroaci]] dhe [[Lufta e Bosnjës|Bosnjë e Hercegovinë]] të viteve 1990. Botimi i 5-të i zgjeruar në gjermanisht i vitit 2006 u titullua ''Die deutschen Vertriebenen'' (Shtëpia Botuese Leopold Stocker, ). Libri përfundon me 12 teza historike, 14 teza ligjore dhe 10 përfundime. Ai u vlerësua pozitivisht në Gjermani nga Andreas Hillgruber në Historische Zeitschrift dhe Gotthold Rhode në ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]'' . Botimi në anglisht i vitit 2006 u zgjerua me rreth 20%. Ai përmban informacione shtesë nga intervistat me fëmijët e të zhvendosurve, të dëbuarve gjermanë që migruan në Shtetet e Bashkuara dhe Kanada, foto të reja dhe tabela të reja statistikore. == Vlerësime == "Ky studim i shkruar gjerësisht, por prapëseprapë shkencor, vjen pas librave të tjerë të suksesshëm të autorit në fushat e historisë dhe të drejtës ndërkombëtare [të cilët] u cilësuan nga historianët, si dhe nga juristët, si kryevepra të mjeshtërisë akademike. Libri i tij paraqet në pak fjalë historinë e popullsisë etnike gjermane, e cila ishte vendosur në fillim të shekullit të 13-të në pjesë të mëdha të asaj që sot njihet si Evropa Lindore." ''Netherlands International Law Review'' 1986, f.&nbsp;430–431. "Kjo është historia e gjermanëve etnikë që e gjetën veten në vendin e gabuar në kohën e gabuar. Rreth dy milionë vdiqën dhe pesëmbëdhjetë milionë u zhvendosën - të dëbuar nga tokat e tyre nga ata që kundërshtojnë këdo dhe gjithçka gjermane... Thirrja prekëse e De Zayas është se shtëpia e dikujt duhet të jetë një e drejtë njerëzore. Ndërsa kufijtë ndryshojnë përsëri në Evropën Lindore dhe familjet ikin në Bosnjë, ai vështirë se mund të kishte zgjedhur një moment më të mirë për ta ofruar atë." ''The Times'', (Londër) 18 nëntor 1993. == Kritika == Një recensues, [[Rainer Ohliger]] i [[Universiteti i Humboldit në Berlin|Universitetit Humboldt]], argumenton se de Zayas e tepron me rolin e Bund der Vertriebenen (shoqatë joqeveritare që përfaqëson të dëbuarit) dhe pretendimet e saj për pronën dhe territorin. Është vënë re se nuk ndodhi asnjë migrim Perëndim-Lindje kur lindi kjo mundësi pas bashkimit të shteteve gjermane, dhe se praktikisht asnjë gjerman nuk është kthyer në Lindje pasi Shtetet Baltike, Polonia, Çekosllovakia, Hungaria dhe Rumania hynë në Bashkimin Evropian. <ref name="Ohliger" /> Libri është kritikuar gjithashtu për perspektivën e tij të viktimës, normalisht e papërshtatshme për vepra shkencore, duke e krahasuar atë në mënyrë të pafavorshme me një libër më të kohëve të fundit të Detlef Brandes . <ref name="Brandes">{{Cite book |last=Brandes |first=Detlef |title="Der Weg zur Vertreibung 1938–1945: Pläne und Entscheidungen zum "Transfer" der Deutschen aus der Tschechoslowakei und aus Polen" |url=https://archive.org/details/DerWegZurVertreibung1938-1945 |year=2001 |isbn=3-486-56520-6}}</ref> Botimi i rishikuar dhe i zgjeruar i vitit 2006 i "Hakmarrjes së Tmerrshme" me Palgrave/Macmillan merr në konsideratë disa nga këto konsiderata. Në hyrje, autori vëren se një "Hakmarrje e Tmerrshme" është një version i popullarizuar i monografisë së tij më të gjatë "Nemesis at Potsdam" (botimet 1–3 Routledge, botimi i 6-të Picton Press, Rockland, Maine 2003). Shih gjithashtu rishikimin e Fondacionit të Ardhmërisë së Lirisë. <ref>[http://www.fff.org/freedom/0795f.asp FFF.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926223446/http://www.fff.org/freedom/0795f.asp|date=26 shtator 2007}}</ref> Recensione të tjera i kanë kritikuar si de Zayas ashtu edhe Brandes në mënyrë të kundërt. Sipas [[Eagle Glassheim]] në faqen e internetit H-Net, Brandes nuk jep ndonjë përfundim moral që rrjedh nga dhuna ndaj civilëve për shkak të trashëgimisë së tyre etnike. <ref>{{Cite web |title=A review by Eagle Glassheim referring to Detlef Brandes and Alfred De Zayas |url=http://www.h-net.org/reviews/showpdf.cgi?path=10541005228827 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707065400/http://www.h-net.org/reviews/showpdf.cgi?path=10541005228827 |archive-date=7 korrik 2007 |access-date=9 korrik 2007}}</ref> Historianët e gjenocidit Donald Bloxham dhe Tony Kushner e përshkruajnë librin si "tendencioz". <ref name="Bloxham 2005 p.">{{Cite book |last=Bloxham |first=Donald |title=The Holocaust : critical historical approaches |url=https://archive.org/details/holocaustcritica0000blox |publisher=Manchester University Press Distributed exclusively in the U.S.A. by Palgrave |year=2005 |isbn=0-7190-3779-4 |publication-place=Manchester, UK New York, N.Y. New York, N.Y |page=[https://archive.org/details/holocaustcritica0000blox/page/111 111] |oclc=59811177}}</ref> == Referime == [[Kategoria:Libra për Gjermaninë]] [[Kategoria:Libra për Jugosllavinë]] [[Kategoria:Libra të botuar në 1994]] [[Kategoria:Libra në gjuhën angleze]] [[Kategoria:Historia e Gjermanisë]] [[Kategoria:Spastrimi etnik i gjermanëve]] od9ktlvept58thp3tch5g3usgj9s1q6 Shkalla akademike 0 403200 3002412 3001820 2026-06-27T21:35:31Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002412 wikitext text/x-wiki '''Shkalla akademike''' e njohur edhe si '''diplomë akademike''' është një kualifikim që i jepet një studenti pas përfundimit me sukses të një kursi studimi në [[Arsimi terciar|arsimin e lartë]] . Gradat akademike zakonisht strukturohen në nivele, më shpesh të kategorizuara si diploma [[Arsimi universitar|universitare]] dhe [[Studimet pasdiplomike|pasuniversitare]] . Kualifikimi më i zakonshëm i studimeve universitare është [[Baçelori|diploma bachelor]], megjithëse disa sisteme arsimore ofrojnë edhe diploma të nivelit më të ulët, siç janë diploma e asociuar ose diploma themelore . Diplomat pasuniversitare përfshijnë diplomën e inxhinierisë, [[Master|diplomën master]] dhe [[Doktorati|doktoraturën]] . == Histori == [[Skeda:Meeting_of_doctors_at_the_university_of_Paris.jpg|parapamje|Takimi i mjekëve në [[Universiteti i Parisit|Universitetin e Parisit]] (miniaturë e shekullit të 16-të)]] Doktoratura ( [[Gjuha latine|latinisht]] : ''doceo'', "Unë jap mësim") u shfaq për herë të parë në [[Mesjeta|Evropën mesjetare]] si një licencë për të dhënë mësim ( [[Gjuha latine|latinisht]] : ''licentia docendi'' ) në një universitet mesjetar. <ref name="Lexikon des Mittelalters: Doctor, doctoratus">{{Cite book |last=Verger |first=J. |title=Lexikon des Mittelalters |title-link=Lexikon des Mittelalters |publisher=J.B. Metzler |year=1998 |volume=3 |location=Stuttgart |language=de |trans-title=Lexicon of the Middle Ages |chapter=Doctor, doctoratus |issue=cols. 1155–1156}}</ref> Rrënjët e saj mund të gjurmohen në [[Krishtërimi i hershëm|kishën e hershme]] kur termi "doktor" i referohej [[Apostujt në Testamentin e Ri|Apostujve]], Etërve të Kishës dhe autoriteteve të tjera [[Krishtërimi|të krishtera]] që mësonin dhe interpretonin [[Bibla|Biblën]] . <ref name="Lexikon des Mittelalters: Doctor, doctoratus" /> E drejta për të dhënë një ''licentia docendi'' fillimisht rezervohej nga [[Kisha Katolike Romake|kisha]], e cila kërkonte që aplikanti të kalonte një provim, të bënte një betim besnikërie dhe të paguante një tarifë. Koncili i Tretë i Lateranit i vitit 1179 garantoi aksesin - tani kryesisht falas - të të gjithë aplikantëve të aftë, të cilët, megjithatë, ende testoheshin për aftësi nga skolastika kishtare. <ref name="Lexikon des Mittelalters: Licentia">{{Cite book |last=Verger |first=J. |title=Lexikon des Mittelalters |title-link=Lexikon des Mittelalters |publisher=J.B. Metzler |year=1999 |volume=5 |location=Stuttgart |language=de |trans-title=Lexicon of the Middle Ages |chapter=Licentia |issue=cols. 1957–1958}}</ref> Kjo e drejtë mbeti një pikë mosmarrëveshjeje midis autoriteteve të kishës dhe universiteteve që po emanciponin ngadalë, por iu dha nga [[Papa]] [[Universiteti i Parisit|Universitetit të Parisit]] në vitin 1231 ku u bë një licencë universale për të dhënë mësim ( ''licentia ubique docendi'' ). <ref name="Lexikon des Mittelalters: Licentia" /> Ndërsa ''licenca'' vazhdoi të mbante një prestigj më të lartë se diploma bachelor ( ''Baccalaureus'' ), ajo përfundimisht u reduktua në një hap të ndërmjetëm drejt [[Magjistër|Magister]] dhe [[Doktorati|doktoraturës]], të dyja tani u bënë kualifikimi ekskluziv për mësimdhënie. <ref name="Lexikon des Mittelalters: Licentia" /> Në universitete, trajnimi i doktoraturës ishte një formë e [[Çiraku|praktikës]] në një esnaf . <ref>{{Cite web |date=6 shkurt 2014 |title=Academic Degree |url=http://www.k12academics.com/higher-education/academic-degree#.U75_Eo1_v20 |access-date=18 gusht 2017 |website=K12academics.com}}</ref> Afati tradicional i studimit përpara se mësuesit e rinj të pranoheshin në esnafën e "Masterit të Arteve" ishte shtatë vjet. Ky ishte i njëjtë me afatin e praktikës për profesione të tjera. Fillimisht termat "master" dhe "doktor" ishin sinonime, <ref>{{Cite web |title=Origin of the Bachelor's, Master's and Doctorate |url=http://www.academicapparel.com/caps/History-Academic-Degrees.html |access-date=18 gusht 2017 |website=Academicapparel.com}}</ref> por me kalimin e kohës doktoratura filloi të konsiderohej si një kualifikim më i lartë se [[Master|diploma e masterit]] . Sot termi "master" (nga [[Gjuha latine|latinishtja]] ''magister'', fpf. Mësues, "Doktor" dhe "Profesor" tregojnë nivele të ndryshme të arritjeve akademike, por në [[Universitetet mesjetare|universitetin mesjetar]], ato ishin terma ekuivalentë. Përdorimi i tyre në emrin e diplomës ishte një çështje zakoni në një universitet. Shumica e universiteteve jepnin Master të Arteve, megjithëse diploma më e lartë shpesh quhej Master i Teologjisë/Teologjisë ose Doktor i Teologjisë/Teologjisë, varësisht nga vendi. [[Doktorati|Diplomat më të hershme të doktoraturës]] ( [[Teologjia|teologji]] – ''Divinitatis'' Doctor (DD), [[Ligji|drejtësi]] – ''Legum'' Doctor (LL.D., më vonë DCL) dhe [[Mjekësia|mjekësi]] – ''Medicinæ'' Doctor (MD, DM)) pasqyruan ndarjen historike të të gjitha studimeve të larta universitare në këto tre fusha. Me kalimin e kohës, DD është bërë gradualisht më pak i zakonshëm jashtë teologjisë dhe tani përdoret kryesisht për diploma nderi, me titullin "Doktor i Teologjisë" që përdoret më shpesh për diplomat e fituara. Studimet jashtë [[Teologjia|teologjisë]], [[Ligji|drejtësisë]] dhe [[Mjekësia|mjekësisë]] quheshin atëherë " [[Filozofia|filozofi]] ", për shkak të bindjes së Rilindjes se njohuritë e vërteta mund të nxirreshin nga vëzhgimi empirik. Titulli i diplomës [[Doktor i Filozofisë]] është një krijim shumë më i vonë dhe nuk u prezantua në Angli para vitit 1900. Studimet në atë që dikur quhej filozofi tani klasifikohen si [[shkenca]] dhe [[Shkencat humane|shkenca humane]] . George Makdisi teorizon se ''[[Ixhazeti|ixhaza]]'' e lëshuar në [[Medreseja|medresetë]] mesjetare islame në shekullin e 9-të ishte origjina e doktoraturës që u shfaq më vonë në universitetet mesjetare evropiane. <ref name="Makdisi">{{Citation |last=Makdisi |first=George |title=Scholasticism and Humanism in Classical Islam and the Christian West |date=1989 |work=Journal of the American Oriental Society |volume=109 |issue=2 |pages=175–182 [175–77] |doi=10.2307/604423 |jstor=604423 |author-link=George Makdisi}}</ref> Alfred Guillaume, <ref name="Alatas">{{Cite journal |last=Al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=1 janar 2006 |title=From Jāmi' ah to University: Multiculturalism and Christian–Muslim Dialogue |url=https://zenodo.org/record/29439 |journal=[[Current Sociology]] |volume=54 |issue=1 |pages=112–132 |doi=10.1177/0011392106058837 |issn=0011-3921 |quote=In the 1930s, the renowned Orientalist Alfred Guillaume noted strong resemblances between Muslim and Western Christian institutions of higher learning. An example he cited is the ijazah, which he recognized as being akin to the medieval licentia docendi, the precursor of the modern university degree.}}</ref> Syed Farid al-Attas <ref name="Alatas" /> dhe Devin J. Stewart pajtohen se ka një ngjashmëri midis ''ixhazës'' dhe diplomës universitare. Megjithatë, Toby Huff dhe të tjerë e hedhin poshtë teorinë e Makdisit. <ref>{{Cite book |last=Huff |first=Toby E. |title=The rise of early modern science : Islam, China, and the West |url=https://archive.org/details/riseofearlymoder0000huff_y8w0 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0521529945 |edition=2. ed., repr. |location=Cambridge [u.a.] |page=[https://archive.org/details/riseofearlymoder0000huff_y8w0/page/155 155] |quote=It remains the case that no equivalent of the bachelor's degree, the licentia docendi, or higher degrees ever emerged in the medieval or early modern Islamic ''madrasas''. |author-link=Toby Huff}}</ref> <ref>{{Citation |last=Verger |first=J. |title=Lexikon des Mittelalters |volume=3 |year=1999 |at=cols 1155–1156 |chapter=Doctor, doctoratus |place=Stuttgart |publisher=J.B. Metzler}}</ref> <ref>Rüegg, Walter: "Foreword. The University as a European Institution", in: ''[[A History of the University in Europe|A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages]]'', Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. XIX: "No other European institution has spread over the entire world in the way in which the traditional form of the European university has done. The degrees awarded by European universities – the bachelor's degree, the licentiate, the master's degree, and the doctorate – have been adopted in the most diverse societies throughout the world."</ref> Devin J. Stewart zbulon se ''ixhaza al-ifta'', licenca për të dhënë mësim [[Sheriati|ligjin islamik]] dhe për të dhënë opinione ligjore, është më e ngjashme me diplomën universitare evropiane mesjetare në atë që lejon hyrjen në profesione të caktuara. Një ndryshim kyç ishte se autoriteti që jepte ''ixhazën'' ishte një profesor individual, ndërsa diploma universitare jepej nga një entitet i korporatës. [[Universiteti i Bolonjës]] në [[Italia|Itali]], i konsideruar si universiteti më i vjetër në [[Evropa|Evropë]], ishte institucioni i parë që dha gradën [[Doktorati|Doktor]] në të Drejtën Civile në fund të shekullit të 12-të; ai dha gjithashtu diploma të ngjashme në lëndë të tjera, përfshirë [[Mjekësia|mjekësinë]] . <ref>{{Cite web |title=Degree explanations |url=http://www.hitechcj.com/criminal-justice-degree-online/degree_explanations.html |access-date=18 gusht 2017 |website=Hitechcj.com}}</ref> [[Universiteti i Parisit]] përdorte termin "master" për të diplomuarit e tij, një praktikë e miratuar nga universitetet [[Anglia|angleze]] të [[Universiteti i Oksfordit|Oksfordit]] dhe [[Universiteti i Kembrixhit|Kembrixhit]], si dhe universitetet e lashta [[Skocia|skoceze]] të [[Universiteti i Shën Andreut|St Andrews]], [[Universiteti i Glasgout|Glasgow]], [[Universiteti i Aberdinit|Aberdeen]] dhe [[Universiteti i Edinburgut|Edinburg]] . === Shfaqja e diplomës bachelor === Në [[Universitetet mesjetare|universitetet mesjetare evropiane]], kandidatët që kishin përfunduar tre ose katër vjet studimi në tekstet e përcaktuara të ''[[Triviumi|triviumit]]'' ( [[Gramatika|gramatikë]], [[Retorika|retorikë]] dhe [[Logjika|logjikë]] ) dhe ''[[Kuadriviumi|quadriviumit]]'' ( [[Aritmetika|aritmetikë]], [[Gjeometria|gjeometri]], [[Astronomia|astronomi]] dhe [[Muzika|muzikë]] ), të njohura së bashku si [[Shtatë artet e lira|Artet Liberale]], dhe që kishin kaluar me sukses provimet e mbajtura nga masteri i tyre, do të pranoheshin në diplomën Bachelor i Arteve . Termi "bachelor" vjen nga latinishtja {{Lang|la|baccalaureus}}, një term i përdorur më parë për të përshkruar një shqytar (domethënë, praktikant) të një [[kalorësi]] . Studimi i mëtejshëm dhe, në veçanti, pjesëmarrja e suksesshme në debate dhe moderimi i tyre do të siguronte diplomën Master i Arteve, nga [[Gjuha latine|latinishtja]] [[Magjistër|magister]], "master" (zakonisht tregon një mësues), duke i dhënë të drejtën të jepte mësim këto lëndë. Masterët e Arteve ishin të kualifikuar për të filluar studimet në "fakultetet e larta" të [[Ligji|Drejtësisë]], [[Mjekësia|Mjekësisë]] ose [[Teologjia|Teologjisë]] dhe për të fituar së pari një diplomë bachelor dhe më pas një diplomë master ose doktorature në këto lëndë. Kështu, një diplomë ishte vetëm një hap në rrugën për t'u bërë një master plotësisht i kualifikuar - prej nga rrjedh fjala [[Gjuha angleze|angleze]] "graduate", e cila bazohet në [[Gjuha latine|latinishten]] {{Lang|la|gradus}} ("hap"). === Evolucioni terminologjik === Emërtimi i diplomave përfundimisht u lidh me lëndët e studiuara. Studiuesit në fakultetet e [[Artet|arteve]] ose [[Gramatika|të gramatikës]] u bënë të njohur si "master", por ata në [[Teologjia|teologji]], [[Mjekësia|mjekësi]] dhe [[Ligji|drejtësi]] njiheshin si "doktorë". Meqenëse studimi në arte ose gramatikë ishte një parakusht i domosdoshëm për të studiuar në lëndë të tilla si teologjia, mjekësia dhe drejtësia, diploma e doktoraturës mori një status më të lartë se [[Master|diploma e masterit]] . Kjo çoi në hierarkinë moderne në të cilën [[Doktor i Filozofisë|Doktori i Filozofisë]] (Ph.D.), i cili në formën e tij të tanishme si një diplomë e bazuar në [[Hulumtimi|kërkim]] dhe [[Teza|disertacion]] është një zhvillim nga universitetet gjermane të shekujve 18 dhe 19, është një diplomë më e avancuar se Masteri i Arteve (MA). Praktika e përdorimit të termit ''doktor'' për doktoratat u zhvillua brenda universiteteve gjermane dhe u përhap në të gjithë botën akademike. Terminologjia [[Gjuha frënge|franceze]] është e lidhur ngushtë me kuptimet origjinale të termave. ''Diploma baccalauréat'' (krahaso "bachelor") u jepet studentëve francezë që kanë përfunduar [[Arsimi i mesëm|arsimin e mesëm]] dhe i lejon studentit të ndjekë universitetin. Kur studentët diplomohen nga universiteti, atyre u jepet një ''licencë'', ashtu siç do të kishin bërë esnafet [[Mesjeta|mesjetare]] të mësuesve, dhe ata kualifikohen për të dhënë mësim në shkolla të mesme ose për të vazhduar në studime të nivelit më të lartë. [[Spanja]] kishte një strukturë të ngjashme: termi ''"Bachiller"'' përdorej për ata që përfundonin arsimin e mesëm ose të lartë, i njohur si ''"Bachillerato"'' . Diploma standarde 5-vjeçare universitare spanjolle ishte ''"Licenciado"'' (megjithëse kishte disa diploma të asociuara 3-vjeçare të quajtura ''"diplomaturas"'', nga ku ''"diplomados"'' mund të kalonin për të studiuar një ''licenciatura'' të lidhur). Niveli më i lartë ishte "Doctor". === Diplomat nga institucionet tjera === Në të kaluarën, diplomat janë lëshuar drejtpërdrejt nga autoriteti i monarkut ose nga një peshkop, në vend të ndonjë institucioni arsimor. Kjo praktikë është zhdukur kryesisht. Në [[Britania e Madhe|Britaninë e Madhe]], diplomat Lambeth ende jepen nga Kryepeshkopi i Canterbury-t . <ref>{{Cite web |title=Lambeth Degrees |url=http://www.facultyoffice.org.uk/lambeth-degrees/ |access-date=18 gusht 2017 |website=Facultyoffice.org.uk |archive-date=8 tetor 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008231649/https://www.facultyoffice.org.uk/lambeth-degrees/ |url-status=dead }}</ref> E drejta e Kryepeshkopit të Canterbury-t për të dhënë diploma rrjedh nga Akti Peter's Pence i vitit 1533, i cili i dha Kryepeshkopit të drejtën të jepte leje të dhëna më parë nga Papa. <ref>{{Cite web |date=4 qershor 2008 |title=Archbishop of Canterbury awards Lambeth Degrees |url=http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2008/080604b.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714202354/http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2008/080604b.html |archive-date=14 korrik 2014 |website=Ox.ac.uk}}</ref> Midis institucioneve arsimore, Kolegjit St David's, Lampeter, iu dhanë kompetenca të kufizuara për dhënien e diplomave me anë të kartës mbretërore në shekullin e nëntëmbëdhjetë, pavarësisht se nuk ishte universitet. Kolegjit Universitar të Staffordshire-it të Veriut iu dhanë gjithashtu kompetenca për dhënien e diplomave që në themelimin e tij në vitin 1949, pavarësisht se nuk u bë universitet (si Universiteti i Keele ) deri në vitin 1962. Pas Aktit të Reformës Arsimore të vitit 1988, shumë institucioneve arsimore përveç universiteteve u janë dhënë kompetenca për dhënien e diplomave, duke përfshirë kolegjet e arsimit të lartë dhe kolegjet e Universitetit të Londrës, shumë prej të cilave tani janë në të vërtetë universitete më vete. <ref>{{Cite web |date=11 dhjetor 2012 |title=Recognised UK degrees |url=https://www.gov.uk/guidance/recognised-uk-degrees |access-date=3 gusht 2016 |publisher=[[Department for Business, Innovation & Skills]]}}</ref> == Shih edhe == * [[Sistemi arsimor]] * [[Shkalla arsimore]] * [[Arsimi universitar]] == Referime == [[Kategoria:Artikuj që përmbajnë tekst në frëngjisht]] [[Kategoria:Grada akademike]] knw7lly0ycd23guclrd0dcj4syez6er Qoftet juvarllaqe 0 403323 3002482 3002135 2026-06-28T00:18:14Z InternetArchiveBot 115207 Adding 1 book for [[Wikipedia:Vërtetueshmëria]] (20260627)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3002482 wikitext text/x-wiki {{Infobox ushqim|name=Yuvarlakia (Qoftet juvarllaqe)|image=Youvarlakos.jpg|image_size=|image_alt=|caption=|alternate_name=|type=[[Supë]] ose [[gjellë]]|course=|country=[[Greqia]]|region=|national_cuisine=|creator=<!-- or <nowiki>|</nowiki> creators = -->|year=|mintime=|maxtime=|served=|main_ingredient=Mish i grirë<br>oriz<br>ujë<br>lëng mishi|minor_ingredient=|variations=|serving_size=|calories=|calories_ref=|protein=|fat=|carbohydrate=|glycemic_index=|similar_dish=|cookbook=Yurika|commons=|other=|no_recipes=true}} '''Qoftet juvarllaqe''' (greqisht''':''' γιουβαρλάκια) janë një gatim [[Kuzhina greke|grek]] që përgatiten me mish të grirë, oriz dhe erëza dhe gatuhen në një tenxhere në ujë apo lëng mishi. Përzierja është e ngjashme me atë që përdoret për të bërë [[sarma]]. <ref>{{Cite book |last=Sutton |first=David E. |url=https://books.google.com/books?id=7VJTBAAAQBAJ&dq=youvarlakia+stuffed+grape+leaves&pg=PA160 |title=Secrets from the Greek Kitchen: Cooking, Skill, and Everyday Life on an Aegean Island |date=19 September 2014 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95930-9}}</ref> <ref>{{Cite news |date=April 18, 1941 |title=Recipes |work=Fitchburg Sentinel |url=https://www.newspapers.com/clip/60247031/youvarlakia/}}</ref> Ato mund të shërbehen në [[Salca|salcë]] domatesh ose avgolemono. Në varësi të trashësisë së salcës, gatimi mund të konsiderohet supë ose gjellë. <ref>{{Cite book |last=Kefalides |first=Nicholas A. |title=Echoes from the cobblestones : a memoir |url=https://archive.org/details/echoesfromcobble0000kefa |date=2009 |publisher=iUniverse |isbn=978-1-4401-4353-3 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/echoesfromcobble0000kefa/page/39 39] |oclc=610004512}}</ref> Qoftet juvarllaqe janë gjithashtu një specialitet i traditës gastronomike të Jugut të Shqipërisë, veçanërisht i zonës së Himarës. <ref>{{Cite web |title=“Qofte juvarllaqe”, sipas traditës së jugut shqiptar {{!}} Gazeta Shqip |url=https://gazeta-shqip.com/receta-gatimi/qofte-juvarllaqe-sipas-tradites-se-jugut-shqiptar/ |access-date=2026-06-26 |website=gazeta-shqip.com |language=sq-AL}}</ref><ref>{{Cite web |last=AgroWeb |date=2024-11-15 |title=Qofte Juvarllaqe nga Tradita e Kuzhinës Himarjote |url=https://agroweb.org/ne-kuzhine/shije-tradite/qofte-juvarllaqe-tradita-kuzhines-himarjote/ |access-date=2026-06-26 |website=AgroWeb |language=sq}}</ref> == Emri dhe etimologjia == Emri ''yuvarlakia'' (greqisht: γιουβαρλάκια) rrjedh nga fjala turke ''[[wiktionary:yuvarlak|yuvarlak]]'', që do të thotë "i rrumbullakët" ose "sferik", duke iu referuar formës së [[Qoftja|qofteve]]. Prapashtesa greke shumësore ''-ia'' zakonisht shtohet për të treguar një formë kolektive ose zvogëluese, kështu që ''yuvarlakia'' mund të përkthehet përafërsisht si "të vogla e të rrumbullakëta". Termi pasqyron ndikimin e [[Kuzhina turke|kuzhinës turke]] dhe të [[Kuzhina osmane|kuzhinës më te gjerë osmane]] në [[Kuzhina greke|kuzhinën greke]], veçanërisht në rajonet ku dy kulturat historikisht kryqëzoheshin. ''Yuvarlakia'' ndan ngjashmëri me pjatën turke ''{{Interlanguage link|ekşili köfte|tr}} (krh. Sulu köfte)'', e cila gjithashtu përbëhet nga qofte të servirura në një salcë të athët. ==Referime== mi1kpxyat878ioqjifzrjwj4h910vew Nick Beggs 0 403359 3002400 3002322 2026-06-27T21:15:24Z Aeternus 1492 /* */ 3002400 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | background = person | honorific_prefix = | name = Nick Beggs | honorific_suffix = | image = Nick Beggs (playing guitar).JPG | image_upright = | image_size = | landscape = <!-- po, nëse imazhi i gjerë, përndryshe lihet bosh --> | alt = | caption = Beggs në vitin 2010 | native_name = | native_name_lang = | birth_name = Nicholas Beggs | alias = | birth_date = {{Ditëlindja dhe mosha|15|12|1961}} | birth_place = Winslow, Buckinghamshire, Angli | origin = | death_date = | death_place = | genre = [[Progressive rock]], [[art rock]], [[hard rock]], [[Celtic rock]], [[new wave]], [[pop rock]], [[synth-pop]] | occupation = Muzikant | instrument = Bas kitarë, Chapman Stick, vokal, kitarë | years_active = 1978–prezent | label = | current_member_of = [[The Mute Gods]], [[Ellis, Beggs & Howard]], [[Trifecta]], [[Steven Wilson]] band | past_member_of = Art Nouveau, [[Steve Hackett]] band, [[Iona]], [[Kajagoogoo]], [[Lifesigns]] | spouse = Ann Beggs | partner = <!-- (bashkëshort afatgjatë i pamartuar) --> | website = {{URL|https://nickbeggs.co.uk/}} }} '''Nicholas Beggs''' (i lindur më 15 dhjetor 1961) është muzikant anglez, i shquar për luajtjen e bas kitarës dhe Chapman Stick. Ai është anëtar i [[The Mute Gods]] dhe [[Kajagoogoo]], ka qenë anëtar i [[Iona]] dhe [[Ellis, Beggs & Howard]], dhe luan për grupin e [[Steven Wilson]]. Ndër basistët më prominentë botërorë, ai është i njohur për modifikimin e Chapman Stick në instrument të aftë për [[MIDI]] i cili aktivizon sinjalet MIDI nga telat e instrumentit; ai e quan këtë instrument Virtual Stick. ==Diskografia== ===Kajagoogoo=== *''[[White Feathers]]'' (1983) *''[[Islands]]'' (1984) *''[[Crazy Peoples Right to Speak]]'' (1985) *''[[Gone to the Moon]]'' (2008) ===Solo=== *''Insect'' (2002) *''The Maverick Helmsman'' (2004) *''Words Fail Me'' (2019) *''Walmart'' (2025) ===The Mute Gods=== *''Do Nothing till You Hear from Me'' (2016) *''Tardigrades Will Inherit the Earth'' (2017) *''Atheists and Believers'' (2019) ===Steven Wilson=== *''[[Grace For Drowning]]'' (2011) *''[[Catalog / Preserve / Amass]]'' (live) (2012) *''[[Get All You Deserve]]'' (live) (2012) *''[[The Raven that Refused to Sing (And Other Stories)|The Raven that Refused to Sing]]'' (2013) *''[[Drive Home]]'' (2013) *''[[Hand. Cannot. Erase.]]'' (2015) * ''[[4½]]'' (2016) * ''[[To the Bone (Steven Wilson album)|To the Bone]]'' (2017) * ''[[Home Invasion: In Concert at the Royal Albert Hall]]'' (2018) * ''[[The Future Bites]]'' (2021) * ''[[The Harmony Codex]]'' (2023) ==Lidhje të jashtme== * [http://www.nickbeggs.co.uk Webfaqja zyrtare] [[Kategoria:Lindje 1961]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Prog muzikantë]] [[Kategoria:Rock muzikantë]] [[Kategoria:Pop muzikantë]] [[Kategoria:Kompozitorë anglezë]] [[Kategoria:Basistë]] [[Kategoria:Chapman Stick instrumentalistë]] [[Kategoria:Multi-instrumentalistë]] [[Kategoria:Producentë muzike]] qhu02qmg7vbjj2aaczf871bue2rqluo Përdoruesi diskutim:Deshmitari1872 3 403361 3002327 2026-06-27T14:12:30Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3002327 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Deshmitari1872}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 27 qershor 2026 16:12 (CEST) 4em5987v6s54hzqxhyuwox1p2tm0fft Pal Shkreli 0 403362 3002333 2026-06-27T16:43:12Z Deshmitari1872 189684 Krijova artikullin për Pal Shkrelin me të dhëna biografike, stil muzikor, diskografi dhe referime. 3002333 wikitext text/x-wiki '''Pal Shkreli''' është këngëtar dhe artist muzikor shqiptar, i lidhur me labelin '''LUSHAJ.RECORDS'''. Ai njihet për ndërthurjen e elementeve të muzikës country amerikane, folkut, tingullit western dhe americana-s me tema që lidhen me historinë, Malësinë, identitetin shqiptar dhe kujtesën kolektive.[https://teksteshqip.com/pal-shkreli Pal Shkreli], ''TeksteShqip''. Marrë më 27 qershor 2026.[https://music.apple.com/au/album/mal%C3%ABsori/1867464289 ''MALËSORI'' – Pal Shkreli], ''Apple Music''. Marrë më 27 qershor 2026. Shkreli është paraqitur si një nga nismëtarët e drejtimit '''Albanian Americana''' dhe '''country shqiptare''', një stil që vendos rrëfimin shqiptar brenda estetikës së country-t dhe americana-s amerikane.[https://www.youtube.com/channel/UC_8LYQVHihfTc8nFfqSwAow LUSHAJ.RECORDS], ''YouTube''. Marrë më 27 qershor 2026. == Jeta dhe prejardhja == Pal Shkreli vjen nga një familje me prejardhje nga '''Malësia e Madhe''', rajon historik shqiptar që shtrihet në veri të Shqipërisë dhe në zonat kufitare të sotme me Malin e Zi. Familja e tij emigroi më vonë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku Shkreli u rrit mes përvojës së diasporës dhe kujtesës së prejardhjes shqiptare. Prejardhja malësore dhe jeta në diasporë janë dy elemente të rëndësishme në muzikën e tij. Këngët e tij trajtojnë shpesh lidhjen me vendlindjen, kujtesën historike, trojet shqiptare dhe ndjenjën e përkatësisë kombëtare. == Karriera muzikore == Pal Shkreli publikon muzikën e tij përmes '''LUSHAJ.RECORDS'''. Albumi i tij '''''MALËSORI''''' u publikua në vitin 2026 dhe përmban tetë këngë me kohëzgjatje të përgjithshme prej 29 minutash. Albumi është kategorizuar në Apple Music si album country dhe mban të drejtën fonografike të LUSHAJ.RECORDS. Përveç albumit, Shkreli ka publikuar edhe single, përfshirë '''''Ku ishte KFORi? – Nata e Tmerrit (Mitrovicë)''''' dhe '''''Deshta me te pa me shqiptar'''''.[https://music.apple.com/us/album/ku-ishte-kfori-nata-e-tmerrit-mitrovic%C3%AB-single/1875126272 ''Ku ishte KFORi? – Nata e Tmerrit (Mitrovicë)'' – Single], ''Apple Music''. Marrë më 27 qershor 2026.[https://music.apple.com/us/album/deshta-me-te-pa-me-shqiptar-single/6770199226 ''Deshta me te pa me shqiptar'' – Single], ''Apple Music''. Marrë më 27 qershor 2026. Në profilin e tij muzikor janë të listuara edhe këngë nga albumi ''MALËSORI'', si “Jam mirë kur është Shqipëria”, “Plagë që nuk mbyllet”, “Malësia e Madhe”, “Do të Jemi Shqipëri”, “Isa Boletini” dhe “Gjak që s’e njeh hartën”.[https://music.apple.com/us/artist/pal-shkreli/1867423212 Pal Shkreli], ''Apple Music''. Marrë më 27 qershor 2026. == Stili muzikor == Pal Shkreli lëviz kryesisht në hapësirën mes country-t, folkut dhe tingullit western. Muzika e tij karakterizohet nga forma rrëfimtare, përdorimi i kitarës akustike dhe një qasje vokale e drejtpërdrejtë. Në përmbajtje, këngët e tij lidhen me historinë, identitetin dhe kujtesën shqiptare. Në dallim nga format më komerciale të muzikës pop, krijimtaria e Shkrelit ka prirje narrative. Teksti dhe mesazhi zënë vend qendror, ndërsa tematika lidhet me Malësinë, kufijtë, Kosovën, diasporën dhe trashëgiminë familjare. == Albanian Americana dhe country shqiptare == Me publikimet e tij, Pal Shkreli është lidhur me drejtimin '''Albanian Americana''' ose '''country shqiptare'''. Ky drejtim ndërthur elemente të country-t, outlaw country-t dhe americana-s amerikane me tema shqiptare si Malësia, historia, kufijtë, Kosova, diaspora dhe prejardhja. Në këtë kuptim, Shkreli paraqitet si një nga figurat që e sollën estetikën e americana-s në një kontekst shqiptar. Muzika e tij nuk mbështetet vetëm në argëtim, por edhe në rrëfim, kujtesë kolektive, humbje, qëndresë dhe krenari shqiptare. == Tekstet dhe publikimet në YouTube == LUSHAJ.RECORDS i publikon këngët e Pal Shkrelit edhe në YouTube. Tekstet e disa këngëve të tij janë të disponueshme në TeksteShqip, ku ai shfaqet me faqe artisti, këngë dhe rubrikë biografike. [https://teksteshqip.com/pal-shkreli/kenge Këngë nga Pal Shkreli], ''TeksteShqip''. Marrë më 27 qershor 2026. == Tematika == Në këngët e Pal Shkrelit shfaqen rregullisht tema si: Malësia dhe identiteti malësor; historia shqiptare; trojet dhe kufijtë; Kosova dhe kujtesa historike; diaspora shqiptare në Amerikë; nderi, qëndresa dhe prejardhja; lidhja me Shqipërinë dhe botën shqiptare. == Diskografia == === Albume === '''''MALËSORI''''' – album, 8 këngë, 2026 === Single === '''''As këtu, as atje''''' '''''Ku ishte KFORi? – Nata e Tmerrit (Mitrovicë)''''' – 2026 '''''Deshta me te pa me shqiptar''''' – 2026 == Shih edhe == [[Muzika shqiptare]] [[Country]] [[Folk]] [[Americana]] [[Malësia e Madhe]] [[Shqiptarët në Mal të Zi]] [[Diaspora shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës]] == Lidhje të jashtme == [https://teksteshqip.com/pal-shkreli Pal Shkreli në TeksteShqip] [https://music.apple.com/us/artist/pal-shkreli/1867423212 Pal Shkreli në Apple Music] [https://www.youtube.com/channel/UC_8LYQVHihfTc8nFfqSwAow LUSHAJ.RECORDS në YouTube] == Referime == {{DEFAULTSORT:Shkreli, Pal}} [[Kategoria:Këngëtarë shqiptarë]] [[Kategoria:Muzikantë shqiptarë]] [[Kategoria:Shqiptarë nga Mali i Zi]] [[Kategoria:Diaspora shqiptare]] ke01g2e66op17keqck5ippt12v6qkm2 3002334 3002333 2026-06-27T16:47:07Z Deshmitari1872 189684 Rregullova formatimin wiki, referimet, diskografinë dhe lidhjet e jashtme. 3002334 wikitext text/x-wiki '''Pal Shkreli''' është këngëtar dhe artist muzikor shqiptar, i lidhur me labelin '''LUSHAJ.RECORDS'''. Ai njihet për ndërthurjen e elementeve të muzikës country amerikane, folkut, tingullit western dhe americana-s me tema që lidhen me historinë, Malësinë, identitetin shqiptar dhe kujtesën kolektive.[https://teksteshqip.com/pal-shkreli Pal Shkreli], ''TeksteShqip''. Marrë më 27 qershor 2026.[https://music.apple.com/us/album/mal%C3%ABsori/1867464289 ''MALËSORI'' – Pal Shkreli], ''Apple Music''. Marrë më 27 qershor 2026. Në prezantimet e tij publike, Shkreli lidhet me drejtimin '''Albanian Americana''' dhe '''country shqiptare''', një stil që vendos rrëfimin shqiptar brenda estetikës së country-t dhe americana-s amerikane.[https://www.instagram.com/palshkreli/ Pal Shkreli], ''Instagram''. Marrë më 27 qershor 2026. == Jeta dhe prejardhja == Pal Shkreli vjen nga një familje me prejardhje nga '''Malësia e Madhe''', rajon historik shqiptar që shtrihet në veri të Shqipërisë dhe në zonat kufitare të sotme me Malin e Zi. Familja e tij emigroi më vonë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku Shkreli u rrit mes përvojës së diasporës dhe kujtesës së prejardhjes shqiptare. Prejardhja malësore dhe jeta në diasporë janë dy elemente të rëndësishme në muzikën e tij. Këngët e tij trajtojnë shpesh lidhjen me vendlindjen, kujtesën historike, trojet shqiptare dhe ndjenjën e përkatësisë kombëtare. == Karriera muzikore == Pal Shkreli publikon muzikën e tij përmes '''LUSHAJ.RECORDS'''. Albumi i tij '''''MALËSORI''''' u publikua në vitin 2026 dhe përmban tetë këngë. Albumi është kategorizuar në Apple Music si album country dhe mban të drejtën fonografike të LUSHAJ.RECORDS. Përveç albumit, Shkreli ka publikuar edhe single, përfshirë '''''As këtu, as atje''''', '''''Ku ishte KFORi? – Nata e Tmerrit (Mitrovicë)''''' dhe '''''Deshta me te pa me shqiptar'''''.[https://music.apple.com/us/artist/pal-shkreli/1867423212 Pal Shkreli], ''Apple Music''. Marrë më 27 qershor 2026. Në profilin e tij muzikor janë të listuara edhe këngë nga albumi ''MALËSORI'', si “Jam mirë kur është Shqipëria”, “Plagë që nuk mbyllet”, “Malësia e Madhe”, “Do të Jemi Shqipëri”, “Isa Boletini” dhe “Gjak që s’e njeh hartën”. == Stili muzikor == Pal Shkreli lëviz kryesisht në hapësirën mes country-t, folkut dhe tingullit western. Muzika e tij karakterizohet nga forma rrëfimtare, përdorimi i kitarës akustike dhe një qasje vokale e drejtpërdrejtë. Në përmbajtje, këngët e tij lidhen me historinë, identitetin dhe kujtesën shqiptare. Në dallim nga format më komerciale të muzikës pop, krijimtaria e Shkrelit ka prirje narrative. Teksti dhe mesazhi zënë vend qendror, ndërsa tematika lidhet me Malësinë, kufijtë, Kosovën, diasporën dhe trashëgiminë familjare. == Albanian Americana dhe country shqiptare == Me publikimet e tij, Pal Shkreli është lidhur me drejtimin '''Albanian Americana''' ose '''country shqiptare'''. Ky drejtim ndërthur elemente të country-t, outlaw country-t dhe americana-s amerikane me tema shqiptare si Malësia, historia, kufijtë, Kosova, diaspora dhe prejardhja. Në këtë kuptim, Shkreli paraqitet si një nga figurat që e sollën estetikën e americana-s në një kontekst shqiptar. Muzika e tij nuk mbështetet vetëm në argëtim, por edhe në rrëfim, kujtesë kolektive, humbje, qëndresë dhe krenari shqiptare. == Tekstet dhe publikimet në YouTube == LUSHAJ.RECORDS i publikon këngët e Pal Shkrelit edhe në YouTube.[https://www.youtube.com/channel/UC_8LYQVHihfTc8nFfqSwAow LUSHAJ.RECORDS], ''YouTube''. Marrë më 27 qershor 2026. Tekstet e disa këngëve të tij janë të disponueshme në TeksteShqip, ku ai shfaqet me faqe artisti, këngë dhe rubrikë biografike.[https://teksteshqip.com/pal-shkreli/kenge Këngë nga Pal Shkreli], ''TeksteShqip''. Marrë më 27 qershor 2026. == Tematika == Në këngët e Pal Shkrelit shfaqen rregullisht tema si: Malësia dhe identiteti malësor; historia shqiptare; trojet dhe kufijtë; Kosova dhe kujtesa historike; diaspora shqiptare në Amerikë; nderi, qëndresa dhe prejardhja; lidhja me Shqipërinë dhe botën shqiptare. == Diskografia == === Albume === '''''MALËSORI''''' – album, 8 këngë, 2026 === Single === '''''As këtu, as atje''''' '''''Ku ishte KFORi? – Nata e Tmerrit (Mitrovicë)''''' – 2026 '''''Deshta me te pa me shqiptar''''' – 2026 == Shih edhe == [[Muzika shqiptare]] [[Country]] [[Folk]] [[Americana]] [[Malësia e Madhe]] [[Shqiptarët në Mal të Zi]] [[Diaspora shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës]] == Lidhje të jashtme == [https://teksteshqip.com/pal-shkreli Pal Shkreli në TeksteShqip] [https://music.apple.com/us/artist/pal-shkreli/1867423212 Pal Shkreli në Apple Music] [https://www.youtube.com/channel/UC_8LYQVHihfTc8nFfqSwAow LUSHAJ.RECORDS në YouTube] == Referime == {{DEFAULTSORT:Shkreli, Pal}} [[Kategoria:Këngëtarë shqiptarë]] [[Kategoria:Muzikantë shqiptarë]] [[Kategoria:Shqiptarë nga Mali i Zi]] [[Kategoria:Diaspora shqiptare]] 6xqqci9w7ebqhjyqfw4nnvgpviubca2 Faslli Fakja 0 403363 3002335 2026-06-27T17:45:40Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: {{Short description|Futbollist shqiptar}} {{Infobox football biography | name = Faslli Fakja | image = | fullname = Faslli Fakja | birth_date = | birth_place = [[Shkodër]], Shqipëri | height = | currentclub = | position = [[Striker (association football)|Striker]] | youthyears1 = {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} | youthclubs1 = | years1 = 198x–199x | clubs1 = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | caps1 = | goals1 = | nationalyears1 = 1983 | nationalteam1 = Kombëtarja shqiptare... 3002335 wikitext text/x-wiki {{Short description|Futbollist shqiptar}} {{Infobox football biography | name = Faslli Fakja | image = | fullname = Faslli Fakja | birth_date = | birth_place = [[Shkodër]], Shqipëri | height = | currentclub = | position = [[Striker (association football)|Striker]] | youthyears1 = {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} | youthclubs1 = | years1 = 198x–199x | clubs1 = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | caps1 = | goals1 = | nationalyears1 = 1983 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare nën-18 e futbollit|Shqipëria nën-18]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1984–1985 | nationalteam2 = [[Kombëtarja shqiptare nën-21 e futbollit|Shqipëria nën-21]] | nationalcaps2 = 4 | nationalgoals2 = 1 | pcupdate = | ntupdate = | manageryears1 = | managerclubs1 = }} '''Faslli Fakja''' është një ish-[[futbolli|futbollist]] shqiptar nga [[Shkodra]]. ==Nderime== *'''[[Kategoria Superiore]]: 1''' :: [[Kategoria e Parë 1982-83|1983]]<ref>[https://www.rsssf.org/players/alba-champ-teams.html Albania Championship Winning Teams]</ref> == Referime == {{reflist}} {{Golashënuesit e Kategorisë Superiore}} {{DEFAULTSORT:Fakja, Faslli}} [[Kategoria:Futbollistë nga Shkodra]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Vllaznia Shkodër]] {{Fut-cung}} 7pnyejjkl6jvzqp3fg3ljwz49itrmn5 3002336 3002335 2026-06-27T17:47:05Z Mitrovica02 128863 /* Referime */ 3002336 wikitext text/x-wiki {{Short description|Futbollist shqiptar}} {{Infobox football biography | name = Faslli Fakja | image = | fullname = Faslli Fakja | birth_date = | birth_place = [[Shkodër]], Shqipëri | height = | currentclub = | position = [[Striker (association football)|Striker]] | youthyears1 = {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} | youthclubs1 = | years1 = 198x–199x | clubs1 = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | caps1 = | goals1 = | nationalyears1 = 1983 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare nën-18 e futbollit|Shqipëria nën-18]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1984–1985 | nationalteam2 = [[Kombëtarja shqiptare nën-21 e futbollit|Shqipëria nën-21]] | nationalcaps2 = 4 | nationalgoals2 = 1 | pcupdate = | ntupdate = | manageryears1 = | managerclubs1 = }} '''Faslli Fakja''' është një ish-[[futbolli|futbollist]] shqiptar nga [[Shkodra]]. ==Nderime== *'''[[Kategoria Superiore]]: 1''' :: [[Kategoria e Parë 1982-83|1983]]<ref>[https://www.rsssf.org/players/alba-champ-teams.html Albania Championship Winning Teams]</ref> == Referime == {{reflist}} {{Golashënuesit e Kategorisë Superiore}} {{DEFAULTSORT:Fakja, Faslli}} [[Kategoria:Lindje 1963]] [[Kategoria:Futbollistë nga Shkodra]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Vllaznia Shkodër]] {{Fut-cung}} 36r2s3igsz0tk15ik5mg725pmp68kpr Amantia Kastrioti 0 403364 3002337 2026-06-27T17:54:14Z Deshmitari1872 189684 Krijova artikullin për Amantia Kastriotin me biografi, stil muzikor, diskografi dhe referime. 3002337 wikitext text/x-wiki '''Amantia Kastrioti''' është këngëtare shqiptare nga Kosova, e lidhur me labelin '''LUSHAJ.RECORDS'''. Muzika e saj përqendrohet kryesisht në pop shqiptar me tema identitare, ku trajtohen gjuha shqipe, vendlindja, malli, kthimi, Kosova, Çamëria, flamuri dhe lidhja shpirtërore mes shqiptarëve.<ref name="lushaj">[https://network.lushaj.al/records/artiste/amantia-kastrioti/ Amantia Kastrioti], ''LUSHAJ.RECORDS''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> == Karriera muzikore == Amantia Kastrioti publikon muzikën e saj përmes '''LUSHAJ.RECORDS'''. Publikimet e saj janë të disponueshme në platformat kryesore të streaming-ut dhe në publikimet video të lidhura me LUSHAJ.RECORDS.<ref name="lushaj" /><ref name="youtube-lushaj">[https://www.youtube.com/@lushaj.records LUSHAJ.RECORDS], ''YouTube''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> Albumi i saj '''''Deri sa t’jemi - Dritë mbi Arbëri''''' u publikua më 1 qershor 2026. Albumi përmban 23 këngë dhe ka kohëzgjatje të përgjithshme prej 1 ore e 9 minutash.<ref name="amazon-album">[https://www.amazon.com/Deri-tjemi-Drit%C3%AB-mbi-Arb%C3%ABri/dp/B0H21XXSCC ''Deri sa t’jemi - Dritë mbi Arbëri''], ''Amazon Music''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> Në album përfshihen këngë si “Flamur mbi ne”, “Gjuha e nanës”, “Një komb”, “Kthehu”, “Bregu i kthimit”, “Tokë e betuar”, “Në dhe të huaj”, “Bashkë nën nji flamur”, “Flamuri nuk ulet”, “Ngrehu, Shqipni” dhe “Deri sa t’jemi”.<ref name="amazon-album" /> Përveç albumit, Kastrioti ka publikuar edhe këngën '''''Kur ushtria kthehet në Kosovë''''', e cila u publikua më 25 maj 2026.<ref name="anghami-kur">[https://play.anghami.com/album/1090926009 ''Kur ushtria kthehet në Kosovë''], ''Anghami''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref><ref name="youtube-kur">[https://www.youtube.com/watch?v=QcVVFDGBvno ''Kur ushtria kthehet në Kosovë''], ''YouTube''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> == Stili muzikor == Muzika e Amantia Kastriotit ka karakter pop, me melodi të drejtpërdrejta dhe refrene të ndërtuara rreth temave kombëtare e emocionale. Në tekstet e saj shfaqen shpesh gjuha shqipe, vendlindja, kthimi, malli, flamuri, Kosova, Çamëria dhe bashkimi shpirtëror i shqiptarëve.<ref name="lushaj" /> Në dallim nga një qasje më e errët ose dramatike, këngët e saj paraqiten me një tingull më të hapur dhe më melodik, duke synuar lidhje të drejtpërdrejtë me dëgjuesin. == “Kur ushtria kthehet në Kosovë” == Kënga '''''Kur ushtria kthehet në Kosovë''''' është një nga publikimet e veçanta të Amantia Kastriotit jashtë albumit ''Deri sa t’jemi - Dritë mbi Arbëri'''.<ref name="anghami-kur" /> Në tekstin e këngës trajtohen tema të Kosovës, identitetit shqiptar, bashkimit kombëtar, qëndresës dhe kthimit.<ref name="youtube-kur" /> <!-- Shto këtu lidhjen e intervistës ose episodit të Radio Club FM Kosova: Nëse gjendet burimi i intervistës në “Klubi i Mëngjesit”, mund të shtohet një fjali e tillë: Në një paraqitje në emisionin “Klubi i Mëngjesit” në Radio Club FM Kosova, Kastrioti e përshkroi këngën si reagim ndaj narrativave politike serbe për Kosovën. <ref>Vendos këtu lidhjen e intervistës ose episodit.</ref> --> == Tematika == Në krijimtarinë e Amantia Kastriotit shfaqen rregullisht këto tema: * gjuha shqipe; * vendlindja dhe kthimi; * Kosova; * Çamëria; * flamuri dhe identiteti shqiptar; * malli dhe diaspora; * bashkimi shpirtëror i shqiptarëve. == Tekstet dhe publikimet në YouTube == LUSHAJ.RECORDS i publikon këngët e Amantia Kastriotit edhe në YouTube.<ref name="youtube-lushaj" /> Tekstet e këngëve zakonisht vendosen në përshkrimin e secilit publikim, poshtë videos përkatëse.<ref name="lushaj" /> Në këtë mënyrë, dëgjuesit mund të ndjekin jo vetëm melodinë, por edhe fjalën dhe kuptimin e plotë të këngës. == Diskografia == === Albume === * '''''Deri sa t’jemi - Dritë mbi Arbëri''''' – 2026, album, 23 këngë<ref name="amazon-album" /> === Këngë të veçanta === * '''''Kur ushtria kthehet në Kosovë''''' – 2026<ref name="anghami-kur" /> * '''''Tokë e betuar'''''<ref name="youtube-lushaj" /> * '''''Një komb, një zemër, një flamur'''''<ref name="youtube-lushaj" /> == Shih edhe == * [[Muzika shqiptare]] * [[Pop]] * [[Kosova]] * [[Çamëria]] * [[Diaspora shqiptare]] == Lidhje të jashtme == * [https://network.lushaj.al/records/artiste/amantia-kastrioti/ Amantia Kastrioti në LUSHAJ.RECORDS] * [https://www.youtube.com/@lushaj.records LUSHAJ.RECORDS në YouTube] * [https://play.anghami.com/artist/28511066 Amantia Kastrioti në Anghami] * [https://www.amazon.com/Deri-tjemi-Drit%C3%AB-mbi-Arb%C3%ABri/dp/B0H21XXSCC Amantia Kastrioti në Amazon Music] == Referime == <references /> {{DEFAULTSORT:Kastrioti, Amantia}} [[Kategoria:Këngëtare shqiptare]] [[Kategoria:Këngëtarë të muzikës pop]] [[Kategoria:Muzikë shqiptare]] [[Kategoria:Shqiptarë të Kosovës]] 7jcjwsgrgz4zq7cg2sm14yjepk1maiy Bajramet 0 403365 3002339 2026-06-27T18:00:27Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Bajramet]] te [[Bajrami]] 3002339 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Bajrami]] njj1cmuh0m9me3hiyohcgnd66dl27xa Diskutim:Bajramet 1 403366 3002341 2026-06-27T18:00:27Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Diskutim:Bajramet]] te [[Diskutim:Bajrami]] 3002341 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Diskutim:Bajrami]] tihdlrs3o2im9jtwy4kdtp9cg90lsa0 Gashi (fis) 0 403367 3002343 2026-06-27T18:02:33Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Gashi (fis)]] te [[Gashi]] 3002343 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Gashi]] grzt264pgxu56uie5oi9dvh62y19a6g Diskutim:Gashi (fis) 1 403368 3002345 2026-06-27T18:02:33Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Diskutim:Gashi (fis)]] te [[Diskutim:Gashi]] 3002345 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Diskutim:Gashi]] 701se772sagi81g6hgc1j04o57dsbr0 Shaban 0 403369 3002347 2026-06-27T18:03:40Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Shaban]] te [[Shabani]] 3002347 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Shabani]] nte0es5rzfcxi267dgnaug20aytuxbw Osman ibn Afan 0 403370 3002349 2026-06-27T18:05:05Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Osman ibn Afan]] te [[Osmani]] 3002349 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Osmani]] 2i6lxx8fgt08trg4u1dnfuo4e8b9tib Diskutim:Osman ibn Afan 1 403371 3002351 2026-06-27T18:05:05Z Kommajetz 161967 Kommajetz zhvendosi faqen [[Diskutim:Osman ibn Afan]] te [[Diskutim:Osmani]] 3002351 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Diskutim:Osmani]] pvwgmsks591dq5nmuea1968fziqz8vs Levizja.al 0 403372 3002353 2026-06-27T18:16:04Z Deshmitari1872 189684 Krijova artikullin për Lëvizja.al me përshkrim, strukturë, projekte, veprimtari publike dhe referime. 3002353 wikitext text/x-wiki '''Lëvizja.al''' është një platformë dhe rrjet shqiptar profesionistësh që publikon analiza, projekte, studime dhe fushata të lidhura me çështje kombëtare shqiptare, veçanërisht në raport me Shqipërinë, Kosovën, shqiptarët në rajon dhe diasporën shqiptare.<ref name="faqja">[https://levizja.al/ Lëvizja.al], ''Lëvizja.al''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> Sipas faqes së saj zyrtare, Lëvizja.al synon të hartojë dhe promovojë projekte strategjike, analiza dhe propozime për politika publike në fusha si ekonomia, siguria, arsimi, kultura, marrëdhëniet ndërkombëtare, zhvillimi kombëtar dhe bashkëpunimi ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës.<ref name="projektet">[https://levizja.al/projektet/ Projektet], ''Lëvizja.al''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref><ref name="raporte">[https://levizja.al/raporte-dhe-analiza/ Raporte dhe Analiza], ''Lëvizja.al''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> == Përshkrimi == Lëvizja.al e përshkruan veten si një rrjet profesionistësh shqiptarë, i ndërtuar mbi parimin e decentralizimit dhe specializimit.<ref name="struktura">[https://levizja.al/struktura-dhe-ekipi/ Struktura dhe Ekipi], ''Lëvizja.al''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> Sipas faqes “Struktura dhe Ekipi”, anëtarët e rrjetit veprojnë në Shqipëri, Kosovë, rajon dhe diasporë, në fusha si drejtësia, ekonomia, siguria, marrëdhëniet ndërkombëtare, komunikimi publik, akademia, infrastruktura dhe zhvillimi rajonal.<ref name="struktura" /> Platforma paraqitet si një strukturë pa qendër fizike të vetme dhe pa hierarki të ngurtë, e organizuar në ekipe tematike dhe me vendimmarrje të koordinuar.<ref name="struktura" /> == Misioni dhe orientimi == Në faqen “Misioni dhe Objektivat”, Lëvizja.al e lidh veprimtarinë e saj me forcimin e lidhjeve kombëtare shqiptare dhe me bashkëpunimin ndërmjet Shqipërisë, Kosovës dhe diasporës.<ref name="misioni">[https://levizja.al/misioni-dhe-objektivat/ Misioni dhe Objektivat], ''Lëvizja.al''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> Në publikimet e saj, platforma trajton tema si integrimi Shqipëri–Kosovë, zhvillimi ekonomik, siguria, reforma arsimore, politika fiskale, kultura, identiteti shqiptar dhe roli i diasporës.<ref name="projektet" /><ref name="raporte" /> == Roli lobues dhe komunikimi publik == Lëvizja.al përdor në materialet e saj terminologji të lidhur me lobimin kombëtar, avokimin dhe komunikimin publik.<ref name="lobi">[https://levizja.al/roli-yne-si-lobi-kombetar/ Roli ynë si Lobi Kombëtar], ''Lëvizja.al''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref><ref name="avokim">[https://levizja.al/iniciativa-te-avokimit/ Iniciativa të Avokimit], ''Lëvizja.al''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> Në rrjetet sociale, profili '''Lëvizja Rinore''' është paraqitur si pjesë e komunikimit publik të një organizimi lobues kombëtar, me synim shpërndarjen e ideve përmes publikut, mediave, gazetarëve, intelektualëve dhe vendimmarrësve.<ref name="rinore">[https://www.instagram.com/levizja.rinore/ Lëvizja Rinore në Instagram]. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> Në këtë kuptim, Lëvizja Rinore shërben si kanal komunikimi dhe mobilizimi publik i lidhur me temat që trajton Lëvizja.al. == Projektet dhe fushatat == Lëvizja.al publikon projekte dhe fushata në disa kategori, duke përfshirë iniciativa të avokimit, projekte strategjike, raporte dhe analiza, fushata mediatike dhe studime fizibiliteti.<ref name="faqja" /><ref name="avokim" /><ref name="fushata">[https://levizja.al/fushatat-mediatike/ Fushatat Mediatike], ''Lëvizja.al''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> Në faqen “Projektet”, platforma i paraqet projektet e saj si propozime që synojnë forcimin e lidhjeve kombëtare dhe zhvillimin e qëndrueshëm në Shqipëri dhe Kosovë.<ref name="projektet" /> Ndër temat e trajtuara janë krijimi i një konfederate Shqipëri–Kosovë, harmonizimi i ligjeve dhe politikave publike, bashkëpunimi në siguri, reforma arsimore, zhvillimi ekonomik, përdorimi i Lekut, politika për diasporën dhe projekte të lidhura me veriun e Kosovës.<ref name="projektet" /> == Raporte dhe analiza == Në seksionin “Raporte dhe Analiza”, Lëvizja.al publikon shkrime mbi çështje që i konsideron të rëndësishme për kombin shqiptar. Platforma deklaron se këto publikime u drejtohen dy audiencave kryesore: vendimmarrësve, për të cilët ofrohen propozime për politika publike, dhe publikut të gjerë, për të cilin paraqiten argumente dhe alternativa për çështje kombëtare.<ref name="raporte" /> Në këtë seksion përmendet edhe podcasti '''''Shkurt e Shqip''''', ku sipas platformës diskutohen temat dhe argumentet e analizave të publikuara.<ref name="raporte" /> == Studime të fizibilitetit == Lëvizja.al publikon edhe studime fizibiliteti për projekte strategjike. Sipas faqes së saj, këto dokumente përfshijnë analizë politike, ligjore dhe ekonomike, vlerësim të ndikimeve të mundshme, identifikim të rreziqeve dhe hapa për zbatim.<ref name="studime">[https://levizja.al/studime-te-fizibilitetit/ Studime të Fizibilitetit], ''Lëvizja.al''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> Ndër studimet e përmendura janë studimi për krijimin e një konfederate mes Shqipërisë dhe Kosovës, studimi për njohjen e shqiptarëve të Kosovës si shtetas shqiptarë nga Republika e Shqipërisë dhe studimi për krijimin e një zone të veçantë ekonomike në veriun e Kosovës.<ref name="studime" /> == Qëndrimet për sigurinë në Kosovë == Në projektet dhe publikimet e saj, Lëvizja.al ka trajtuar disa tema të lidhura me sigurinë në Kosovë dhe bashkëpunimin ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë. Ndër propozimet e paraqitura në faqen e saj janë rritja e investimeve në mbrojtjen e kufijve, forcimi i kapaciteteve të sigurisë, formimi i strukturave të reja mbështetëse dhe zhvillimi i programeve të specializuara në fushën e mbrojtjes.<ref name="projektet" /> Profili Lëvizja Rinore në Instagram ka publikuar materiale lidhur me nevojën për forcimin e kapaciteteve shtetërore të Kosovës në fushën e sigurisë, përfshirë diskutime për xhandarmërinë, kufijtë, kontrabandën, armët ilegale dhe mbrojtjen e infrastrukturës kritike.<ref name="rinore" /> Në vitin 2026, institucionet e Kosovës nisën hapat për themelimin e '''Xhandarmërisë së Republikës së Kosovës'''. Më 19 maj 2026, ministri i Punëve të Brendshme, Xhelal Sveçla, njoftoi se kishte nënshkruar vendimin për krijimin e një grupi punues, i cili do të analizonte dhe propozonte modalitetet e funksionimit të kësaj strukture të re të sigurisë si agjenci në kuadër të Ministrisë së Punëve të Brendshme.<ref name="telegrafi-xh">[https://telegrafi.com/en/xhandarmeria-e-kosoves-drejt-themelimit-mpb-nis-procedurat-per-krijimin-e-saj Kosovo Gendarmerie towards establishment, MIA initiates procedures for its creation], ''Telegrafi''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref><ref name="koha-xh">[https://www.koha.net/en/arberi/svecla-thote-se-ka-nisur-procesin-per-themelimin-e-xhandarmerise Sveçla says it has started the process to establish the gendarmerie], ''KOHA.net''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> Sipas raportimeve të mediave, Xhandarmëria e propozuar do të kishte rol në mbrojtjen e kufijve, luftimin e terrorizmit dhe kontrabandës, menaxhimin e situatave me rrezik të lartë dhe mbrojtjen e infrastrukturës kritike.<ref name="telegrafi-xh" /><ref name="koha-xh" /> == Prania në rrjete sociale == Përveç faqes zyrtare, Lëvizja.al është e pranishme edhe në rrjete sociale. Në Instagram, profili '''Lëvizja.al''' paraqitet me përmbajtje në gjuhën angleze dhe me fokus te analiza strategjike, Kosova, Shqipëria, rajoni dhe marrëdhëniet ndërkombëtare.<ref name="insta-levizja">[https://www.instagram.com/levizja.al/ Lëvizja.al në Instagram]. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> Profili '''Lëvizja Rinore''' përdoret për komunikim më të drejtpërdrejtë me publikun shqiptar dhe për materiale të lidhura me edukimin politik, identitetin kombëtar, Kosovën, historinë shqiptare dhe çështje të sigurisë.<ref name="rinore" /> == Struktura == Sipas faqes “Struktura dhe Ekipi”, Lëvizja.al është e organizuar në ekipe tematike. Këto përfshijnë ekipin e politikave ekonomike, ekipin e sigurisë dhe mbrojtjes, ekipin e marrëdhënieve ndërkombëtare, ekipin e arsimit dhe shkencës, ekipin e kulturës dhe identitetit, ekipin e komunikimit dhe ekipin e koordinimit.<ref name="struktura" /> Platforma deklaron se mbështetet financiarisht nga donatorë shqiptarë, profesionistë, biznese dhe individë në vend dhe diasporë, ndërsa në faqen e saj thekson se nuk pranon fonde nga qeveri, parti politike apo organizata që mund të kushtëzojnë punën e saj.<ref name="struktura" /><ref name="donacion">[https://levizja.al/donacion/ Donacion], ''Lëvizja.al''. Marrë më 27 qershor 2026.</ref> == Shih edhe == * [[Shqipëria]] * [[Kosova]] * [[Diaspora shqiptare]] * [[Marrëdhëniet Shqipëri-Kosovë]] * [[Politika e Shqipërisë]] * [[Politika e Kosovës]] == Lidhje të jashtme == * [https://levizja.al/ Faqja zyrtare e Lëvizja.al] * [https://levizja.al/projektet/ Projektet e Lëvizja.al] * [https://levizja.al/raporte-dhe-analiza/ Raporte dhe analiza] * [https://levizja.al/studime-te-fizibilitetit/ Studime të fizibilitetit] * [https://www.instagram.com/levizja.al/ Lëvizja.al në Instagram] * [https://www.instagram.com/levizja.rinore/ Lëvizja Rinore në Instagram] == Referime == <references /> {{DEFAULTSORT:Levizja.al}} [[Kategoria:Organizata shqiptare]] [[Kategoria:Organizata politike]] [[Kategoria:Politika e Shqipërisë]] [[Kategoria:Politika e Kosovës]] [[Kategoria:Diaspora shqiptare]] k691ttgvk1eb4opic3p9qi2bmlotb8q Aleksandër Moisiu 0 403373 3002365 2026-06-27T20:20:47Z Gefälligst 186895 Gefälligst zhvendosi faqen [[Aleksandër Moisiu]] te [[Alexander Moissi]]: official name 3002365 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Alexander Moissi]] k11nwfs8wdl1r45hs9rky0jme6zu96v 3002368 3002365 2026-06-27T20:21:01Z Gefälligst 186895 3002368 wikitext text/x-wiki #Ridrejto [[Alexander Moissi]] byvsakzw5m1vqm7wjd57y1syfs2ryd3 Diskutim:Aleksandër Moisiu 1 403374 3002367 2026-06-27T20:20:47Z Gefälligst 186895 Gefälligst zhvendosi faqen [[Diskutim:Aleksandër Moisiu]] te [[Diskutim:Alexander Moissi]]: official name 3002367 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Diskutim:Alexander Moissi]] 6ocojumipd22pf73hdt4dvbjw4zyfrp Haxhia 0 403375 3002380 2026-06-27T20:39:19Z Gefälligst 186895 . 3002380 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Haxhiu]] 4djz10ljlyir6y5ct2fc5pc1jlbz02f Diskutim:Kapitali intelektual 1 403378 3002457 2026-06-27T23:12:33Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002457 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kapitali intelektual]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002456 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240723234444/https://journals.ekb.eg/article_39411_0cbdae46d450c1785dac0b6e7bc2c5cd.pdf për lidhjen http://journals.ekb.eg/article_39411_0cbdae46d450c1785dac0b6e7bc2c5cd.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 01:12 (CEST) qqsbs4axs7ibz1cfq7g0mfmnwwet6rh Alban Lushaj 0 403379 3002474 2026-06-28T00:01:14Z ~2026-36950-88 189706 Krijim i artikullit me përmbajtje biografike të bazuar në burime të cituara; shtim i seksioneve për arsimimin, veprimtarinë sipërmarrëse, botimet dhe muzikën. 3002474 wikitext text/x-wiki '''Alban Lushaj''' është sipërmarrës, investitor, autor, botues dhe producent muzikor shqiptar. Veprimtaria e tij lidhet kryesisht me projekte sipërmarrëse në Shqipëri dhe diasporë, veçanërisht në fushën e pasurive të paluajtshme, medias digjitale, botimeve, muzikës dhe investimeve.<ref name="opencorporates-group">{{cite web |title=Lushaj Group |url=https://www.opencorporates.al/en/nipt/m37422501f |website=OpenCorporates.al |access-date=27 qershor 2026 |language=en}}</ref><ref name="group-official">{{cite web |title=LUSHAJ Group |url=https://group.lushaj.al/ |website=LUSHAJ Group |access-date=27 qershor 2026 |language=sq}}</ref> == Arsimimi dhe fillimet profesionale == Lushaj ka përfunduar studime bachelor në administrim biznesi dhe studime pasuniversitare Master of Laws (LL.M.) në fushën e së drejtës tatimore.<ref name="linkedin">{{cite web |title=Alban Lushaj |url=https://al.linkedin.com/in/alban-lushaj |website=LinkedIn |access-date=27 qershor 2026 |language=en}}</ref> Ai ka formim dhe përvojë në të drejtën tatimore, ekonomi, pasuri të paluajtshme, tregje financiare dhe sipërmarrje, përfshirë mbështetjen e start-up-eve përmes kapitalit sipërmarrës.<ref name="lehmanns">{{cite web |title=Aktien, Rendite, Erfolg: Ihre Roadmap zum Vermögen |url=https://www.lehmanns.de/shop/wirtschaft/63614769-9783758404542-aktien-rendite-erfolg-ihre-roadmap-zum-vermoegen-taschenbuch |website=Lehmanns |access-date=27 qershor 2026 |language=de}}</ref><ref name="amazon-author">{{cite web |title=Aktien, Rendite, Erfolg: Ihre Roadmap zum Vermögen |url=https://www.amazon.de/Aktien-Rendite-Erfolg-Roadmap-Verm%C3%B6gen/dp/375840455X |website=Amazon.de |access-date=27 qershor 2026 |language=de}}</ref> Në vitin 2021, ai u përfshi ndër aplikantët e nismës qeveritare shqiptare “Gati për Shqipërinë”, e cila synonte krijimin e kontakteve me profesionistë shqiptarë brenda dhe jashtë vendit për mundësi bashkëpunimi në fusha të ndryshme.<ref name="ata-gati">{{cite web |title=Sesioni i nëntë i bashkëbisedimit “Gati për Shqipërinë”/ Aplikantët: Të gatshëm për të kontribuar në fusha të ndryshme |url=https://ata.gov.al/2021/07/01/sesioni-i-nente-i-bashkebisedimit-gati-per-shqiperine-aplikantet-te-gatshem-per-te-kontribuar-ne-fusha-te-ndryshme/ |website=Agjencia Telegrafike Shqiptare |date=1 korrik 2021 |access-date=27 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Gjatë sesionit të nëntë të bashkëbisedimit, Lushaj u prezantua si profesionist shqiptar që jetonte në Gjermani dhe deklaroi se në moshën 26-vjeçare kishte themeluar kompaninë e tij të parë.<ref name="ata-gati" /> == Veprimtaria sipërmarrëse == Lushaj është administrator dhe ortak i vetëm i LUSHAJ Group sh.p.k., një shoqëri e regjistruar në Shqipëri.<ref name="opencorporates-group" /> Objekti i veprimtarisë së shoqërisë përfshin menaxhimin e pasurisë së vet, mbajtjen dhe administrimin e pjesëmarrjeve në shoqëri të tjera, si dhe veprimtari të lidhura me investime dhe pasuri të paluajtshme.<ref name="opencorporates-group" /> Përveç investimeve në pasuri të paluajtshme, projektet e lidhura me LUSHAJ Group përfshijnë media digjitale, botime, përmbajtje kulturore dhe prodhim muzikor.<ref name="group-official" /><ref name="network">{{cite web |title=LUSHAJ.Network |url=https://network.lushaj.al/ |website=LUSHAJ.Network |access-date=27 qershor 2026 |language=sq}}</ref> == Media, botime dhe muzikë == LUSHAJ.Network është një nga projektet mediatike të lidhura me veprimtarinë e Lushajt.<ref name="network" /> Në fushën e botimeve, Lushaj është i lidhur me shbl (Shtëpia Botuese Lushaj), një projekt botues me libra dhe materiale në gjuhën shqipe dhe gjermane.<ref name="shbl">{{cite web |title=shbl |url=https://shbl.lushaj.al/ |website=shbl |access-date=27 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Pjesë e kësaj strukture është edhe linja për fëmijë shqiponjaevogël.<ref name="shqiponja">{{cite web |title=shqiponjaevogël |url=https://network.lushaj.al/shqiponja-e-vogel/libra-postera/ |website=LUSHAJ.Network |access-date=27 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Botimet e lidhura me këtë linjë përfshijnë tituj për fëmijë dhe materiale edukative në shqip dhe gjermanisht, ndër të tjera libra të autorëve si Yllka Krasniqi dhe Lene Lushaj.<ref name="amazon-mein-albanien">{{cite web |title=Mein Albanien zum Ausmalen |url=https://www.amazon.de/Mein-Albanien-zum-Ausmalen-liebevolles/dp/3565201940 |website=Amazon.de |access-date=27 qershor 2026 |language=de}}</ref> Në fushën muzikore, Lushaj lidhet me LUSHAJ.RECORDS, një label dhe platformë muzikore shqiptare e përfshirë në ekosistemin e LUSHAJ Group dhe LUSHAJ.Network.<ref name="records">{{cite web |title=LUSHAJ.RECORDS |url=https://network.lushaj.al/records/ |website=LUSHAJ.Network |access-date=27 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Publikime të lidhura me këtë label janë shpërndarë në platforma digjitale muzikore, përfshirë publikime të artistëve si Amantia Kastrioti.<ref name="amantia-amazonmusic">{{cite web |title=Kur ushtria kthehet në Kosovë – Amantia Kastrioti |url=https://www.amazon.com/Kur-ushtria-kthehet-Kosov%C3%AB-Explicit/dp/B0H22YKKW2 |website=Amazon Music |access-date=27 qershor 2026 |language=en}}</ref> Lushaj figuron në kreditet krijuese të këngës ''Malësia e Madhe'' të Pal Shkrelit, pjesë e albumit ''MALËSORI''.<ref name="malesia">{{cite web |title=Malësia e Madhe – Pal Shkreli |url=https://music.apple.com/us/song/mal%C3%ABsia-e-madhe/1867464295 |website=Apple Music |date=8 janar 2026 |access-date=27 qershor 2026 |language=en}}</ref> == Veprimtaria si autor == Si autor, Lushaj ka botuar libra në gjuhën gjermane në fushën e financave personale, investimeve dhe lidershipit. Libri i tij ''Aktien, Rendite, Erfolg: Ihre Roadmap zum Vermögen'' (“Aksione, rendiment, sukses: udhërrëfyesi juaj drejt pasurisë”) trajton tema si tregjet e aksioneve, strategjitë e investimit, vendimmarrja financiare, diversifikimi i kapitalit dhe ndërtimi i pasurisë.<ref name="lehmanns" /><ref name="amazon-author" /> Një tjetër botim i tij është ''How to become a Leader!'' (“Si të bëhesh udhëheqës!”), një libër mbi lidershipin, pushtetin, autoritetin, përgjegjësinë dhe ndikimin personal.<ref name="apple-books-leader">{{cite web |title=How to become a Leader! |url=https://books.apple.com/us/book/how-to-become-a-leader-ebook/id6466210904 |website=Apple Books |access-date=27 qershor 2026 |language=en}}</ref> == Referime == <references /> {{DEFAULTSORT:Lushaj, Alban}} [[Kategoria:Sipërmarrës shqiptarë]] [[Kategoria:Autorë shqiptarë]] [[Kategoria:Botues shqiptarë]] [[Kategoria:Investitorë shqiptarë]] [[Kategoria:Producentë muzikorë shqiptarë]] 8kk72eyz3rlz8fve661rsbzv6ez485b 3002687 3002474 2026-06-28T10:54:47Z Deshmitari1872 189684 Shtova infobox dhe ruajta lidhjet ekzistuese të referimeve. 3002687 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Alban Lushaj | image = | caption = | occupation = Sipërmarrës, investitor, autor, botues, producent muzikor | known_for = Veprimtari sipërmarrëse, botime, media digjitale dhe prodhim muzikor | nationality = Shqiptar | education = Administrim biznesi; LL.M. në të drejtën tatimore | notable_works = ''Aktien, Rendite, Erfolg''; ''How to become a Leader!'' | organization = LUSHAJ Group }} '''Alban Lushaj''' është sipërmarrës, investitor, autor, botues dhe producent muzikor shqiptar. Veprimtaria e tij lidhet kryesisht me projekte sipërmarrëse në Shqipëri dhe diasporë, veçanërisht në fushën e pasurive të paluajtshme, medias digjitale, botimeve, muzikës dhe investimeve.<ref name="opencorporates-group">{{cite web |title=Lushaj Group |url=https://www.opencorporates.al/en/nipt/m37422501f |website=OpenCorporates.al |access-date=27 qershor 2026 |language=en}}</ref><ref name="group-official">{{cite web |title=LUSHAJ Group |url=https://group.lushaj.al/ |website=LUSHAJ Group |access-date=27 qershor 2026 |language=sq}}</ref> == Arsimimi dhe fillimet profesionale == Lushaj ka përfunduar studime bachelor në administrim biznesi dhe studime pasuniversitare Master of Laws (LL.M.) në fushën e së drejtës tatimore.<ref name="linkedin">{{cite web |title=Alban Lushaj |url=https://al.linkedin.com/in/alban-lushaj |website=LinkedIn |access-date=27 qershor 2026 |language=en}}</ref> Ai ka formim dhe përvojë në të drejtën tatimore, ekonomi, pasuri të paluajtshme, tregje financiare dhe sipërmarrje, përfshirë mbështetjen e start-up-eve përmes kapitalit sipërmarrës.<ref name="lehmanns">{{cite web |title=Aktien, Rendite, Erfolg: Ihre Roadmap zum Vermögen |url=https://www.lehmanns.de/shop/wirtschaft/63614769-9783758404542-aktien-rendite-erfolg-ihre-roadmap-zum-vermoegen-taschenbuch |website=Lehmanns |access-date=27 qershor 2026 |language=de}}</ref><ref name="amazon-author">{{cite web |title=Aktien, Rendite, Erfolg: Ihre Roadmap zum Vermögen |url=https://www.amazon.de/Aktien-Rendite-Erfolg-Roadmap-Verm%C3%B6gen/dp/375840455X |website=Amazon.de |access-date=27 qershor 2026 |language=de}}</ref> Në vitin 2021, ai u përfshi ndër aplikantët e nismës qeveritare shqiptare “Gati për Shqipërinë”, e cila synonte krijimin e kontakteve me profesionistë shqiptarë brenda dhe jashtë vendit për mundësi bashkëpunimi në fusha të ndryshme.<ref name="ata-gati">{{cite web |title=Sesioni i nëntë i bashkëbisedimit “Gati për Shqipërinë”/ Aplikantët: Të gatshëm për të kontribuar në fusha të ndryshme |url=https://ata.gov.al/2021/07/01/sesioni-i-nente-i-bashkebisedimit-gati-per-shqiperine-aplikantet-te-gatshem-per-te-kontribuar-ne-fusha-te-ndryshme/ |website=Agjencia Telegrafike Shqiptare |date=1 korrik 2021 |access-date=27 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Gjatë sesionit të nëntë të bashkëbisedimit, Lushaj u prezantua si profesionist shqiptar që jetonte në Gjermani dhe deklaroi se në moshën 26-vjeçare kishte themeluar kompaninë e tij të parë.<ref name="ata-gati" /> == Veprimtaria sipërmarrëse == Lushaj është administrator dhe ortak i vetëm i LUSHAJ Group sh.p.k., një shoqëri e regjistruar në Shqipëri.<ref name="opencorporates-group" /> Objekti i veprimtarisë së shoqërisë përfshin menaxhimin e pasurisë së vet, mbajtjen dhe administrimin e pjesëmarrjeve në shoqëri të tjera, si dhe veprimtari të lidhura me investime dhe pasuri të paluajtshme.<ref name="opencorporates-group" /> Përveç investimeve në pasuri të paluajtshme, projektet e lidhura me LUSHAJ Group përfshijnë media digjitale, botime, përmbajtje kulturore dhe prodhim muzikor.<ref name="group-official" /><ref name="network">{{cite web |title=LUSHAJ.Network |url=https://network.lushaj.al/ |website=LUSHAJ.Network |access-date=27 qershor 2026 |language=sq}}</ref> == Media, botime dhe muzikë == LUSHAJ.Network është një nga projektet mediatike të lidhura me veprimtarinë e Lushajt.<ref name="network" /> Në fushën e botimeve, Lushaj është i lidhur me shbl (Shtëpia Botuese Lushaj), një projekt botues me libra dhe materiale në gjuhën shqipe dhe gjermane.<ref name="shbl">{{cite web |title=shbl |url=https://shbl.lushaj.al/ |website=shbl |access-date=27 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Pjesë e kësaj strukture është edhe linja për fëmijë shqiponjaevogël.<ref name="shqiponja">{{cite web |title=shqiponjaevogël |url=https://network.lushaj.al/shqiponja-e-vogel/libra-postera/ |website=LUSHAJ.Network |access-date=27 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Botimet e lidhura me këtë linjë përfshijnë tituj për fëmijë dhe materiale edukative në shqip dhe gjermanisht, ndër të tjera libra të autorëve si Yllka Krasniqi dhe Lene Lushaj.<ref name="amazon-mein-albanien">{{cite web |title=Mein Albanien zum Ausmalen |url=https://www.amazon.de/Mein-Albanien-zum-Ausmalen-liebevolles/dp/3565201940 |website=Amazon.de |access-date=27 qershor 2026 |language=de}}</ref> Në fushën muzikore, Lushaj lidhet me LUSHAJ.RECORDS, një label dhe platformë muzikore shqiptare e përfshirë në ekosistemin e LUSHAJ Group dhe LUSHAJ.Network.<ref name="records">{{cite web |title=LUSHAJ.RECORDS |url=https://network.lushaj.al/records/ |website=LUSHAJ.Network |access-date=27 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Publikime të lidhura me këtë label janë shpërndarë në platforma digjitale muzikore, përfshirë publikime të artistëve si Amantia Kastrioti.<ref name="amantia-amazonmusic">{{cite web |title=Kur ushtria kthehet në Kosovë – Amantia Kastrioti |url=https://www.amazon.com/Kur-ushtria-kthehet-Kosov%C3%AB-Explicit/dp/B0H22YKKW2 |website=Amazon Music |access-date=27 qershor 2026 |language=en}}</ref> Lushaj figuron në kreditet krijuese të këngës ''Malësia e Madhe'' të Pal Shkrelit, pjesë e albumit ''MALËSORI''.<ref name="malesia">{{cite web |title=Malësia e Madhe – Pal Shkreli |url=https://music.apple.com/us/song/mal%C3%ABsia-e-madhe/1867464295 |website=Apple Music |date=8 janar 2026 |access-date=27 qershor 2026 |language=en}}</ref> == Veprimtaria si autor == Si autor, Lushaj ka botuar libra në gjuhën gjermane në fushën e financave personale, investimeve dhe lidershipit. Libri i tij ''Aktien, Rendite, Erfolg: Ihre Roadmap zum Vermögen'' (“Aksione, rendiment, sukses: udhërrëfyesi juaj drejt pasurisë”) trajton tema si tregjet e aksioneve, strategjitë e investimit, vendimmarrja financiare, diversifikimi i kapitalit dhe ndërtimi i pasurisë.<ref name="lehmanns" /><ref name="amazon-author" /> Një tjetër botim i tij është ''How to become a Leader!'' (“Si të bëhesh udhëheqës!”), një libër mbi lidershipin, pushtetin, autoritetin, përgjegjësinë dhe ndikimin personal.<ref name="apple-books-leader">{{cite web |title=How to become a Leader! |url=https://books.apple.com/us/book/how-to-become-a-leader-ebook/id6466210904 |website=Apple Books |access-date=27 qershor 2026 |language=en}}</ref> == Referime == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Lushaj, Alban}} [[Kategoria:Sipërmarrës shqiptarë]] [[Kategoria:Autorë shqiptarë]] [[Kategoria:Botues shqiptarë]] [[Kategoria:Investitorë shqiptarë]] [[Kategoria:Producentë muzikorë shqiptarë]] p836acgmpotylooci55sc9fcbc3y70r Diskutim:Katarina Ivanoviq 1 403380 3002481 2026-06-28T00:17:24Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002481 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Katarina Ivanoviq]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002480 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180831175003/http://www.arte.rs/en/umetnici/katarina_ivanovic-39/opus/ për lidhjen http://www.arte.rs/en/umetnici/katarina_ivanovic-39/opus/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 02:17 (CEST) jz01ot1z69aeu0g0jxexyb8f5me17fg Përdoruesi diskutim:Kajokajo14 3 403381 3002500 2026-06-28T01:10:01Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3002500 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Kajokajo14}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 28 qershor 2026 03:10 (CEST) sx9owkb71n2fyll36fjbuckoyzfhu2n Asi Uzuni 0 403382 3002510 2026-06-28T01:18:43Z Kajokajo14 189707 Krijimi i artikullit për Asi Uzuni 3002510 wikitext text/x-wiki '''Asi Uzuni''' (lindur më 14 maj 2002 në Berat, Shqipëri) është një krijues shqiptar përmbajtjeje digjitale dhe personalitet i rrjeteve sociale. Ai është i njohur për praninë e tij aktive në TikTok dhe Instagram, ku ka ndërtuar një audiencë të konsiderueshme përmes përmbajtjes së përditshme, stilit të jetesës, udhëtimeve dhe momenteve nga jeta personale. Karriera Asi Uzuni nisi aktivitetin e tij në rrjetet sociale në moshë të re, duke fituar gradualisht vëmendjen e publikut shqiptar. Përmes videove dhe publikimeve të ndryshme, ai krijoi një komunitet besnik ndjekësish që ndjekin aktivitetin e tij të përditshëm. Përmbajtja e tij përfshin momente nga jeta personale, udhëtime, automjete luksoze, modë dhe bashkëpunime me figura të njohura. Gjatë viteve, Uzuni është bërë një nga emrat më të njohur në rrjetet sociale shqiptare, duke grumbulluar dhjetëra mijëra ndjekës dhe miliona shikime në platformat digjitale. Jeta personale Asi Uzuni është vëllai i futbollistit shqiptar Myrto Uzuni. Ai ka tërhequr vëmendjen e publikut edhe për lidhjen e ngushtë me familjen e tij, si dhe për paraqitjet e shpeshta në evente sportive dhe sociale. Një pjesë e njohur e përmbajtjes së tij është edhe qeni Pomeranian i quajtur Dior, i cili është bërë i njohur mes ndjekësve të tij në rrjetet sociale. Ndikimi në rrjetet sociale Përmes aktivitetit të vazhdueshëm online, Asi Uzuni ka krijuar një identitet të veçantë në botën digjitale shqiptare. Ai konsiderohet si një nga krijuesit e rinj të përmbajtjes që ka ndërtuar audiencën e tij në mënyrë organike, duke u fokusuar në komunikimin e drejtpërdrejtë me ndjekësit dhe publikimin e përmbajtjes autentike. kybo9suz6r4uf8wiiv859bgfatvyxfa 3002514 3002510 2026-06-28T01:32:17Z Kajokajo14 189707 /* */ 3002514 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Asi_Uzuni_at_outdoor_event_in_Albania.jpg|parapamje|Asi Uzuni]] '''Asi Uzuni''' (lindur më 14 maj 2002 në Berat, Shqipëri) është një krijues shqiptar përmbajtjeje digjitale dhe personalitet i rrjeteve sociale. Ai është i njohur për praninë e tij aktive në TikTok dhe Instagram, ku ka ndërtuar një audiencë të konsiderueshme përmes përmbajtjes së përditshme, stilit të jetesës, udhëtimeve dhe momenteve nga jeta personale. Karriera Asi Uzuni nisi aktivitetin e tij në rrjetet sociale në moshë të re, duke fituar gradualisht vëmendjen e publikut shqiptar. Përmes videove dhe publikimeve të ndryshme, ai krijoi një komunitet besnik ndjekësish që ndjekin aktivitetin e tij të përditshëm. Përmbajtja e tij përfshin momente nga jeta personale, udhëtime, automjete luksoze, modë dhe bashkëpunime me figura të njohura. Gjatë viteve, Uzuni është bërë një nga emrat më të njohur në rrjetet sociale shqiptare, duke grumbulluar dhjetëra mijëra ndjekës dhe miliona shikime në platformat digjitale. Jeta personale Asi Uzuni është vëllai i futbollistit shqiptar Myrto Uzuni. Ai ka tërhequr vëmendjen e publikut edhe për lidhjen e ngushtë me familjen e tij, si dhe për paraqitjet e shpeshta në evente sportive dhe sociale. Një pjesë e njohur e përmbajtjes së tij është edhe qeni Pomeranian i quajtur Dior, i cili është bërë i njohur mes ndjekësve të tij në rrjetet sociale. Ndikimi në rrjetet sociale Përmes aktivitetit të vazhdueshëm online, Asi Uzuni ka krijuar një identitet të veçantë në botën digjitale shqiptare. Ai konsiderohet si një nga krijuesit e rinj të përmbajtjes që ka ndërtuar audiencën e tij në mënyrë organike, duke u fokusuar në komunikimin e drejtpërdrejtë me ndjekësit dhe publikimin e përmbajtjes autentike. 3ngo5o7z2m7ktg122zpxdyddex9szmn 3002688 3002514 2026-06-28T10:58:59Z Deshmitari1872 189684 Zgjerova artikullin me infobox, strukturë enciklopedike, veprimtari në rrjetet sociale, lidhje familjare dhe referime. 3002688 wikitext text/x-wiki ```wiki {{Infobox person | name = Asi Uzuni | image = Asi_Uzuni_at_outdoor_event_in_Albania.jpg | caption = Asi Uzuni në një aktivitet në Shqipëri | occupation = Krijues përmbajtjeje digjitale | known_for = Prania në rrjetet sociale | relatives = [[Myrto Uzuni]] (vëlla) }} '''Asi Uzuni''' është krijues shqiptar i përmbajtjes digjitale dhe figurë e rrjeteve sociale. Ai është i njohur për praninë e tij në platforma si [[Instagram]], [[TikTok]], [[Facebook]] dhe [[Threads]], ku publikon përmbajtje të lidhur me stilin e jetesës, udhëtimet, familjen, sportin dhe momente nga jeta e përditshme.<ref name="instagram">{{cite web |title=Asi Uzuni (@asiuzuni) |url=https://www.instagram.com/asiuzuni/ |website=Instagram |access-date=28 qershor 2026 |language=en}}</ref><ref name="facebook">{{cite web |title=Asi Uzuni |url=https://www.facebook.com/duka.sadi/ |website=Facebook |access-date=28 qershor 2026 |language=en}}</ref><ref name="threads">{{cite web |title=Asi Uzuni (@asiuzuni) |url=https://www.threads.com/@asiuzuni |website=Threads |access-date=28 qershor 2026 |language=en}}</ref> Uzuni është përmendur në media shqiptare edhe si vëllai i futbollistit shqiptar [[Myrto Uzuni]].<ref name="topchannel">{{cite web |title=Uzuni vendos të gëzojë në këtë fundvit edhe fëmijët me aftësi ndryshe dhe jetimë në Berat |url=https://top-channel.tv/2025/12/20/uzuni-vendos-te-gezoje-ne-kete-fundvit-edhe-femijet-me-aftesi-ndryshe-dhe-jetime-ne-berat/ |website=Top Channel |date=20 dhjetor 2025 |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref><ref name="newsport">{{cite web |title=Myrto Uzuni surprizon fëmijët me aftësi të veçanta dhe ata jetimë, vëllai i sulmuesit krenar |url=https://newsport.al/facenews/myrto-uzuni-surprizon-femijet-me-aftesi-te-vecanta-dhe-ata-jetime-vella-i525990 |website=Newsport.al |date=20 dhjetor 2025 |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> == Veprimtaria në rrjetet sociale == Asi Uzuni ka ndërtuar një prani publike përmes publikimeve në rrjete sociale. Përmbajtja e tij përfshin fotografi, video të shkurtra, momente familjare, udhëtime, evente sportive dhe materiale të lidhura me stilin e jetesës.<ref name="instagram" /><ref name="facebook" /> Në profilin e tij në Threads, Uzuni paraqet edhe lidhjen me llogarinë e tij në TikTok, duke e përfshirë këtë platformë në praninë e tij digjitale.<ref name="threads" /> Përmes këtyre platformave, ai ka krijuar një audiencë të ndjekësve që e ndjekin për përmbajtje personale dhe vizuale. == Lidhja me Myrto Uzunin == Asi Uzuni është vëllai i futbollistit shqiptar [[Myrto Uzuni]]. Kjo lidhje familjare është përmendur në media shqiptare, veçanërisht në raportimet për veprimtari dhe momente publike të lidhura me Myrto Uzunin.<ref name="topchannel" /><ref name="newsport" /> Në dhjetor 2025, Top Channel dhe Newsport raportuan se Myrto Uzuni kishte dhuruar dhurata për fëmijë me aftësi ndryshe dhe fëmijë jetimë në Bashkinë Dimal. Sipas këtyre raportimeve, Asi Uzuni kishte ndarë publikisht këtë moment dhe kishte vlerësuar gjestin e vëllait të tij.<ref name="topchannel" /><ref name="newsport" /> == Përmbajtja dhe imazhi publik == Përmbajtja e Uzunit në rrjetet sociale lidhet kryesisht me jetën e përditshme, udhëtimet, sportin, modën dhe momente familjare. Në disa prej publikimeve të tij shfaqen edhe elemente të stilit të jetesës, automjete, evente publike dhe momente nga udhëtime brenda dhe jashtë Shqipërisë.<ref name="instagram" /> Në përmbajtjen e tij online është shfaqur edhe qeni i tij Pomeranian, i quajtur Dior, i cili është paraqitur në video dhe postime të publikuara në rrjete sociale.<ref name="dior">{{cite web |title=Dior on the field |url=https://www.facebook.com/duka.sadi/videos/dior-on-the-fieldbabydior-fluffy-pom-pomerian-teddybear/1273046161690983/ |website=Facebook |access-date=28 qershor 2026 |language=en}}</ref> == Ndikimi në mediat sociale == Asi Uzuni përfaqëson një shembull të krijuesve të rinj shqiptarë të përmbajtjes që kanë ndërtuar praninë e tyre kryesisht përmes platformave digjitale. Ndjekja e tij në rrjete sociale dhe përfshirja në përmbajtje të lidhura me sportin, familjen dhe jetën publike e kanë bërë të njohur në një pjesë të audiencës shqiptare online.<ref name="instagram" /><ref name="topchannel" /> == Shih edhe == * [[Myrto Uzuni]] * [[Instagram]] * [[TikTok]] * [[Rrjet social]] * [[Krijues përmbajtjeje]] == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Krijues shqiptarë të përmbajtjes]] [[Kategoria:Personalitete shqiptare të internetit]] [[Kategoria:Shqiptarë]] ``` g83g1upi0idc4xj71sredloqwqsxabx Diskutim:Kombëtarja argjentinase e futbollit 1 403383 3002532 2026-06-28T02:06:25Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002532 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kombëtarja argjentinase e futbollit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002531 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los-comienzos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 04:06 (CEST) 6rg4479f0goyjc189db5c5ukpf24dbk Diskutim:Komisionet e Kuvendit Evropian 1 403384 3002541 2026-06-28T02:22:49Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002541 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Komisionet e Kuvendit Evropian]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002540 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250531152412/https://op.europa.eu/de/publication-detail/-/publication/d8734ae4-921b-487c-9086-2941571e1cf1 për lidhjen http://op.europa.eu/de/publication-detail/-/publication/d8734ae4-921b-487c-9086-2941571e1cf1. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250123180754/https://op.europa.eu/de/publication-detail/-/publication/69f28cd3-05ec-4e5f-93c4-361c42385e72 për lidhjen http://op.europa.eu/de/publication-detail/-/publication/69f28cd3-05ec-4e5f-93c4-361c42385e72. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/557b5ea7-34f9-4399-aa0d-14f19aab1d90/language-en/format-PDF. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 04:22 (CEST) 4csh4odvhemywxafbn7w81kes4il9jf Diskutim:Konfederata e Varshavës 1 403385 3002559 2026-06-28T02:55:28Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002559 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Konfederata e Varshavës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002558 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20231101224634/https://polishhistory.pl/warsaw-confederation-tolerance-in-the-name-of-civil-liberties/ për lidhjen https://polishhistory.pl/warsaw-confederation-tolerance-in-the-name-of-civil-liberties/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 04:55 (CEST) rig1hmj33oo2erwqbnod14z8v7gn79d Diskutim:Kongresi i Përmetit 1 403386 3002564 2026-06-28T03:04:15Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002564 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kongresi i Përmetit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002563 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210206093141/http://shekulliagency.com/histori/kongresi-i-permetit-projekti-sllav-mbi-shqiperine/ për lidhjen http://shekulliagency.com/histori/kongresi-i-permetit-projekti-sllav-mbi-shqiperine/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 05:04 (CEST) 7kap7olbwi82p52yttsyze0imm6fkkp Gjakderdhja 0 403387 3002575 2026-06-28T03:19:16Z Leutrim.P 113691 faqe e re; https://en.wikipedia.org/wiki/Bleeding 3002575 wikitext text/x-wiki [[Skeda:A skateborder falls off his board and cuts his hand.jpg|parapamje|[[Plaga|Plagë]] në dorë që rrjedh gjak nga rënia nga një skejtbord.]] '''Gjakderdhja''', '''hemorragjia''', ose '''humbja e gjakut''', është gjaku që del nga [[sistemi i qarkullimit të gjakut]] nga [[enët e gjakut]] të dëmtuara. Gjakderdhja mund të ndodhë nga brenda ose nga jashtë, qoftë përmes një hapjeje natyrale si goja, hunda, veshi, uretra, vagina ose anusi, ose përmes një shpimi në lëkurë. Hipovolemia është një rënie masive e vëllimit të gjakut, dhe vdekja nga humbja e tepërt e gjakut quhet gjakderdhje. Në mënyrë tipike, një person i shëndetshëm mund të durojë një humbje prej 10-15% të vëllimit të përgjithshëm të gjakut pa vështirësi serioze mjekësore (në krahasim, dhurimi i gjakut zakonisht merr 8-10% të vëllimit të gjakut të dhuruesit). Ndalimi ose kontrolli i gjakderdhjes quhet hemostazë dhe është një pjesë e rëndësishme si e ndihmës së shpejtë ashtu edhe e kirurgjisë. == Shiko edhe == * [[Plaga]] == Burime == rwbtelhozwowogzywoczfoko74jx8q4 3002576 3002575 2026-06-28T03:19:41Z Leutrim.P 113691 added [[Category:Gjakderdhje]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3002576 wikitext text/x-wiki [[Skeda:A skateborder falls off his board and cuts his hand.jpg|parapamje|[[Plaga|Plagë]] në dorë që rrjedh gjak nga rënia nga një skejtbord.]] '''Gjakderdhja''', '''hemorragjia''', ose '''humbja e gjakut''', është gjaku që del nga [[sistemi i qarkullimit të gjakut]] nga [[enët e gjakut]] të dëmtuara. Gjakderdhja mund të ndodhë nga brenda ose nga jashtë, qoftë përmes një hapjeje natyrale si goja, hunda, veshi, uretra, vagina ose anusi, ose përmes një shpimi në lëkurë. Hipovolemia është një rënie masive e vëllimit të gjakut, dhe vdekja nga humbja e tepërt e gjakut quhet gjakderdhje. Në mënyrë tipike, një person i shëndetshëm mund të durojë një humbje prej 10-15% të vëllimit të përgjithshëm të gjakut pa vështirësi serioze mjekësore (në krahasim, dhurimi i gjakut zakonisht merr 8-10% të vëllimit të gjakut të dhuruesit). Ndalimi ose kontrolli i gjakderdhjes quhet hemostazë dhe është një pjesë e rëndësishme si e ndihmës së shpejtë ashtu edhe e kirurgjisë. == Shiko edhe == * [[Plaga]] == Burime == [[Kategoria:Gjakderdhje]] 1x9olt8q5wg5f6vbh41ba8sg1ayvwrs Diskutim:Kontët dhe dukët e Gueldersit 1 403388 3002578 2026-06-28T03:22:02Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002578 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kontët dhe dukët e Gueldersit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002577 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20060701181715/http://www.hoeckmann.de/germany/cleves.htm për lidhjen http://www.hoeckmann.de/germany/cleves.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210224165838/http://www.hoeckmann.de/germany/limburg-map.htm për lidhjen http://www.hoeckmann.de/germany/limburg-map.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 05:22 (CEST) 6is8ad7nqusk4serd3rzq3wgmj5nag2 Ekscentriciteti 0 403389 3002595 2026-06-28T03:58:33Z Leutrim.P 113691 faqe e re ; https://en.wikipedia.org/wiki/Eccentricity_(behavior) 3002595 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Madame de Meuron.jpg|parapamje|Madame de Meuron, një eksentrike zvicerane me borinë e saj karakteristike dhe kapelen.]] '''Ekscentriciteti''' (i quajtur edhe '''çuditshmëri''') është një [[Sjellja|sjellje]] e pazakontë ose e çuditshme nga ana e një individi. Kjo sjellje zakonisht perceptohet si e pazakontë ose e panevojshme, pa qenë në mënyrë të dukshme e papërshtatshme. Ekscentriciteti është në kontrast me sjelljen normale, mjetin pothuajse universal me të cilin individët në shoqëri zgjidhin probleme të caktuara dhe ndjekin përparësi të caktuara në jetën e përditshme. Njerëzit që shfaqin vazhdimisht sjellje të çuditshme në mënyrë të mirë etiketohen si "ekscentrikë". == Përshkrime == Ekscentriciteti shpesh shoqërohet me gjenialitetin, talentin intelektual ose kreativitetin. Njerëzit mund ta perceptojnë sjelljen e çuditshme të individit si shprehje të jashtme të inteligjencës së tyre unike ose impulsit krijues. Në këtë mënyrë, zakonet e ekscentrikëve janë të pakuptueshme jo sepse janë të palogjikshme ose rezultat i çmendurisë, por sepse ato burojnë nga një mendje aq origjinale sa nuk mund të përputhet me normat shoqërore. Mendimtari utilitar anglez John Stuart Mill shkroi se "sasia e ekscentricitetit në një shoqëri në përgjithësi ka qenë proporcionale me sasinë e gjenialitetit, fuqisë mendore dhe guximit moral që përmbante", dhe vajtoi mungesën e ekscentricitetit si "rrezikun kryesor të kohës". Edith Sitwell shkroi se ekscentriciteti është "shpesh një lloj krenarie e pafajshme", duke thënë gjithashtu se gjenitë dhe aristokratët quhen ekscentrikë sepse "ata nuk kanë aspak frikë dhe nuk ndikohen nga opinionet dhe tekat e turmës". Ekscentriciteti shoqërohet gjithashtu me pasuri të madhe - atë që do të konsiderohej shenja të çmendurisë tek një person i varfër, disa mund ta pranojnë si ekscentricitet tek njerëzit e pasur. == Shiko edhe == * [[Sjellja]] == Burime == f6aeu18zvh8xddfrqki1yuk4umguk21 3002596 3002595 2026-06-28T03:59:11Z Leutrim.P 113691 +[[Kategoria:Ekscentricitet]]; +[[Kategoria:Sjellje njerëzore]]; +[[Kategoria:Stereotipe]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3002596 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Madame de Meuron.jpg|parapamje|Madame de Meuron, një eksentrike zvicerane me borinë e saj karakteristike dhe kapelen.]] '''Ekscentriciteti''' (i quajtur edhe '''çuditshmëri''') është një [[Sjellja|sjellje]] e pazakontë ose e çuditshme nga ana e një individi. Kjo sjellje zakonisht perceptohet si e pazakontë ose e panevojshme, pa qenë në mënyrë të dukshme e papërshtatshme. Ekscentriciteti është në kontrast me sjelljen normale, mjetin pothuajse universal me të cilin individët në shoqëri zgjidhin probleme të caktuara dhe ndjekin përparësi të caktuara në jetën e përditshme. Njerëzit që shfaqin vazhdimisht sjellje të çuditshme në mënyrë të mirë etiketohen si "ekscentrikë". == Përshkrime == Ekscentriciteti shpesh shoqërohet me gjenialitetin, talentin intelektual ose kreativitetin. Njerëzit mund ta perceptojnë sjelljen e çuditshme të individit si shprehje të jashtme të inteligjencës së tyre unike ose impulsit krijues. Në këtë mënyrë, zakonet e ekscentrikëve janë të pakuptueshme jo sepse janë të palogjikshme ose rezultat i çmendurisë, por sepse ato burojnë nga një mendje aq origjinale sa nuk mund të përputhet me normat shoqërore. Mendimtari utilitar anglez John Stuart Mill shkroi se "sasia e ekscentricitetit në një shoqëri në përgjithësi ka qenë proporcionale me sasinë e gjenialitetit, fuqisë mendore dhe guximit moral që përmbante", dhe vajtoi mungesën e ekscentricitetit si "rrezikun kryesor të kohës". Edith Sitwell shkroi se ekscentriciteti është "shpesh një lloj krenarie e pafajshme", duke thënë gjithashtu se gjenitë dhe aristokratët quhen ekscentrikë sepse "ata nuk kanë aspak frikë dhe nuk ndikohen nga opinionet dhe tekat e turmës". Ekscentriciteti shoqërohet gjithashtu me pasuri të madhe - atë që do të konsiderohej shenja të çmendurisë tek një person i varfër, disa mund ta pranojnë si ekscentricitet tek njerëzit e pasur. == Shiko edhe == * [[Sjellja]] == Burime == [[Kategoria:Ekscentricitet]] [[Kategoria:Sjellje njerëzore]] [[Kategoria:Stereotipe]] lxzpzrkyck8edo6ntzneo9odix3we1w Amortizatori 0 403390 3002599 2026-06-28T04:01:56Z Leutrim.P 113691 faqe e re ; https://en.wikipedia.org/wiki/Shock_absorber 3002599 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Mini Shocks.JPG|parapamje|Komponentë miniaturë të amortizatorëve coilover të mbushur me vaj për makina në shkallë.]] Një '''amortizator''' është një pajisje mekanike ose [[Hidraulika|hidraulike]] e projektuar për të thithur dhe lagur impulset e goditjeve. Ai e bën këtë duke shndërruar energjinë kinetike të goditjeve në një formë tjetër energjie (zakonisht nxehtësi) e cila më pas shpërndahet. Shumica e amortizatorëve janë një formë e dashpotit (një amortizator që i reziston lëvizjes nëpërmjet fërkimit viskoz). == Përshkrim == Amortizatorët pneumatikë dhe hidraulikë përdoren së bashku me jastëkë dhe susta. Një amortizator automobilistik përmban valvola kontrolli me sustë dhe vrima për të kontrolluar rrjedhën e vajit përmes një pistoni të brendshëm (shih më poshtë). Një konsideratë për projektimin, kur projektohet ose zgjidhet një amortizator, është se ku do të shkojë kjo energji. Në shumicën e amortizatorëve, energjia shndërrohet në nxehtësi brenda lëngut viskoz. Në cilindrat hidraulikë, lëngu hidraulik nxehet, ndërsa në cilindrat e ajrit, ajri i nxehtë zakonisht nxirret në atmosferë. Në llojet e tjera të amortizatorëve, siç janë llojet elektromagnetike, energjia e shpërndarë mund të ruhet dhe të përdoret më vonë. Në terma të përgjithshëm, amortizatorët ndihmojnë në amortizimin e automjeteve në rrugë të pabarabarta dhe mbajnë rrotat në kontakt me tokën. === Pezullimi i automjetit === Në një automjet, amortizatorët zvogëlojnë efektin e lëvizjes në terren të ashpër, duke çuar në përmirësimin e cilësisë së ngasjes dhe manovrimit të automjetit. Ndërsa amortizatorët shërbejnë për të kufizuar lëvizjen e tepërt të pezullimit, qëllimi i tyre kryesor është të lagin luhatjet e sustave. Amortizatorët përdorin valvula të vajit dhe gazrave për të thithur energjinë e tepërt nga sustat. Shkalla e sustave zgjidhet nga prodhuesi bazuar në peshën e automjetit, të ngarkuar dhe të shkarkuar. Disa njerëz përdorin amortizatorë për të modifikuar shkallën e sustave, por ky nuk është përdorimi i saktë. Së bashku me histerezën në vetë gomën, ato lagin energjinë e ruajtur në lëvizjen e peshës së pa sustë lart e poshtë. Amortizimi efektiv i kërcimit të rrotës mund të kërkojë akordimin e amortizatorëve në një rezistencë optimale. Amortizatorët me bazë sustë zakonisht përdorin susta spirale ose susta me gjethe, megjithëse shufrat rrotulluese përdoren edhe në amortizatorët rrotullues. Megjithatë, vetëm sustat ideale nuk janë amortizues, pasi sustat vetëm ruajnë dhe nuk shpërndajnë ose thithin energji. Automjetet zakonisht përdorin si amortizues hidraulikë ashtu edhe susta ose shufra rrotulluese. Në këtë kombinim, "amortizator" i referohet konkretisht pistonit hidraulik që thith dhe shpërndan dridhjet. Tani, sistemet e pezullimit të përbërë përdoren kryesisht në automjetet me 2 rrota dhe gjithashtu amortizatorët me gjethe përbëhen nga material kompozit në automjetet me 4 rrota. === Ndërtimi === Lloji më i zakonshëm është një amortizator hidraulik i cili përdor një piston me vrima të vogla të montuara në një bosht, një trup cilindrik dhe një dhomë të mbushur me vaj dhe është ndërtuar si një pult tipik. Një stil më i avancuar përdor një seksion shtesë të gazit të kompresuar të ndarë nga vaji me një piston të ngurtë që lëviz lirshëm brenda cilindrit ose një cilindër më të vogël, të veçantë në një orientim të lidhur me dhomën kryesore. Seksioni i mbushur me gaz përmban gaz azoti të dehidratuar në presion të lartë (zakonisht 500psi) i cili vepron për të kompresuar vajin për të parandaluar shkumëzimin nga ajri i tretur/i futur. Ndërtimi kërkon një ekuilibër karakteristikash për aplikime të ndryshme siç janë dizajni i pistonit dhe galeritë e anashkalimit të vajit, viskoziteti i vajit hidraulik, diametri i cilindrit dhe gjatësia e kompresimit, presioni i ngarkesës së gazit dhe madhësia e dhomës, dhe mbështetëse të ndryshme montimi ose lidhje strukturore të jashtme. Ndërsa teknologjia përparon, kanë dalë lloje të tjera të amortizatorëve: vaj/ajër i rregullueshëm, rezistencë magnetike fikse dhe lloje të akordueshme me rrymë vorbull. == Shiko edhe == * [[Automjeti]] * [[Motori]] == Burime == qnw44ukdyp07hsur4rktbrg40c2wdd0 3002601 3002599 2026-06-28T04:02:52Z Leutrim.P 113691 +[[Kategoria:Amortizatorë]]; +[[Kategoria:Pajisje mekanike që përdorin viskozitet]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3002601 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Mini Shocks.JPG|parapamje|Komponentë miniaturë të amortizatorëve coilover të mbushur me vaj për makina në shkallë.]] Një '''amortizator''' është një pajisje mekanike ose [[Hidraulika|hidraulike]] e projektuar për të thithur dhe lagur impulset e goditjeve. Ai e bën këtë duke shndërruar energjinë kinetike të goditjeve në një formë tjetër energjie (zakonisht nxehtësi) e cila më pas shpërndahet. Shumica e amortizatorëve janë një formë e dashpotit (një amortizator që i reziston lëvizjes nëpërmjet fërkimit viskoz). == Përshkrim == Amortizatorët pneumatikë dhe hidraulikë përdoren së bashku me jastëkë dhe susta. Një amortizator automobilistik përmban valvola kontrolli me sustë dhe vrima për të kontrolluar rrjedhën e vajit përmes një pistoni të brendshëm (shih më poshtë). Një konsideratë për projektimin, kur projektohet ose zgjidhet një amortizator, është se ku do të shkojë kjo energji. Në shumicën e amortizatorëve, energjia shndërrohet në nxehtësi brenda lëngut viskoz. Në cilindrat hidraulikë, lëngu hidraulik nxehet, ndërsa në cilindrat e ajrit, ajri i nxehtë zakonisht nxirret në atmosferë. Në llojet e tjera të amortizatorëve, siç janë llojet elektromagnetike, energjia e shpërndarë mund të ruhet dhe të përdoret më vonë. Në terma të përgjithshëm, amortizatorët ndihmojnë në amortizimin e automjeteve në rrugë të pabarabarta dhe mbajnë rrotat në kontakt me tokën. === Pezullimi i automjetit === Në një automjet, amortizatorët zvogëlojnë efektin e lëvizjes në terren të ashpër, duke çuar në përmirësimin e cilësisë së ngasjes dhe manovrimit të automjetit. Ndërsa amortizatorët shërbejnë për të kufizuar lëvizjen e tepërt të pezullimit, qëllimi i tyre kryesor është të lagin luhatjet e sustave. Amortizatorët përdorin valvula të vajit dhe gazrave për të thithur energjinë e tepërt nga sustat. Shkalla e sustave zgjidhet nga prodhuesi bazuar në peshën e automjetit, të ngarkuar dhe të shkarkuar. Disa njerëz përdorin amortizatorë për të modifikuar shkallën e sustave, por ky nuk është përdorimi i saktë. Së bashku me histerezën në vetë gomën, ato lagin energjinë e ruajtur në lëvizjen e peshës së pa sustë lart e poshtë. Amortizimi efektiv i kërcimit të rrotës mund të kërkojë akordimin e amortizatorëve në një rezistencë optimale. Amortizatorët me bazë sustë zakonisht përdorin susta spirale ose susta me gjethe, megjithëse shufrat rrotulluese përdoren edhe në amortizatorët rrotullues. Megjithatë, vetëm sustat ideale nuk janë amortizues, pasi sustat vetëm ruajnë dhe nuk shpërndajnë ose thithin energji. Automjetet zakonisht përdorin si amortizues hidraulikë ashtu edhe susta ose shufra rrotulluese. Në këtë kombinim, "amortizator" i referohet konkretisht pistonit hidraulik që thith dhe shpërndan dridhjet. Tani, sistemet e pezullimit të përbërë përdoren kryesisht në automjetet me 2 rrota dhe gjithashtu amortizatorët me gjethe përbëhen nga material kompozit në automjetet me 4 rrota. === Ndërtimi === Lloji më i zakonshëm është një amortizator hidraulik i cili përdor një piston me vrima të vogla të montuara në një bosht, një trup cilindrik dhe një dhomë të mbushur me vaj dhe është ndërtuar si një pult tipik. Një stil më i avancuar përdor një seksion shtesë të gazit të kompresuar të ndarë nga vaji me një piston të ngurtë që lëviz lirshëm brenda cilindrit ose një cilindër më të vogël, të veçantë në një orientim të lidhur me dhomën kryesore. Seksioni i mbushur me gaz përmban gaz azoti të dehidratuar në presion të lartë (zakonisht 500psi) i cili vepron për të kompresuar vajin për të parandaluar shkumëzimin nga ajri i tretur/i futur. Ndërtimi kërkon një ekuilibër karakteristikash për aplikime të ndryshme siç janë dizajni i pistonit dhe galeritë e anashkalimit të vajit, viskoziteti i vajit hidraulik, diametri i cilindrit dhe gjatësia e kompresimit, presioni i ngarkesës së gazit dhe madhësia e dhomës, dhe mbështetëse të ndryshme montimi ose lidhje strukturore të jashtme. Ndërsa teknologjia përparon, kanë dalë lloje të tjera të amortizatorëve: vaj/ajër i rregullueshëm, rezistencë magnetike fikse dhe lloje të akordueshme me rrymë vorbull. == Shiko edhe == * [[Automjeti]] * [[Motori]] == Burime == [[Kategoria:Amortizatorë]] [[Kategoria:Pajisje mekanike që përdorin viskozitet]] c0p5ujjg3640bdxurbvev4tob1jq612 Kategoria:Amortizatorë 14 403391 3002603 2026-06-28T04:03:19Z Leutrim.P 113691 Krijoi faqe të zbrazët 3002603 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3002609 3002603 2026-06-28T04:05:58Z Leutrim.P 113691 +[[Kategoria:Teknologji të pezullimit të automobilëve]]; +[[Kategoria:Pjesë të automjetit]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3002609 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Teknologji të pezullimit të automobilëve]] [[Kategoria:Pjesë të automjetit]] fwac8mz1lvetra44zpzqdsi4xc2qou1 Kategoria:Gjakderdhje 14 403392 3002604 2026-06-28T04:03:21Z Leutrim.P 113691 Krijoi faqe të zbrazët 3002604 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3002605 3002604 2026-06-28T04:03:59Z Leutrim.P 113691 +[[Kategoria:Gjak]]; +[[Kategoria:Urgjenca mjekësore]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3002605 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Gjak]] [[Kategoria:Urgjenca mjekësore]] h7nmnf0vpg8jca8gt1tsqyjfswose5s Kategoria:Gjak 14 403393 3002606 2026-06-28T04:04:12Z Leutrim.P 113691 Krijoi faqe të zbrazët 3002606 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3002608 3002606 2026-06-28T04:04:51Z Leutrim.P 113691 added [[Category:Lëngje të trupit]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3002608 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Lëngje të trupit]] j5zalc1hstnv0a9koczio0p5zyb6ur7 Kategoria:Viskozitet 14 403394 3002611 2026-06-28T04:07:50Z Leutrim.P 113691 Krijoi faqe të zbrazët 3002611 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3002612 3002611 2026-06-28T04:08:40Z Leutrim.P 113691 +[[Kategoria:Veti fizike]]; +[[Kategoria:Mekanikë e lëngjeve]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3002612 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Veti fizike]] [[Kategoria:Mekanikë e lëngjeve]] 9zf14kbnrn7bxgvmljfd963vubgltuq Kategoria:Ekscentricitet 14 403395 3002613 2026-06-28T04:08:58Z Leutrim.P 113691 Krijoi faqe të zbrazët 3002613 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3002614 3002613 2026-06-28T04:09:23Z Leutrim.P 113691 +[[Kategoria:Sjellje njerëzore]]; +[[Kategoria:Stereotipe]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3002614 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Sjellje njerëzore]] [[Kategoria:Stereotipe]] grz102o0w81pxo1tu0xewehl99pn6g2 Turqit e Ballkanit 0 403396 3002658 2026-06-28T06:19:34Z Leutrim.P 113691 Leutrim.P zhvendosi faqen [[Turqit e Ballkanit]] te [[Turqit në Ballkan]] përmes ridrejtimi: Nuk janë vendas, por të ardhur. Si shqiptarët në Turqi. Edhepse kur kalon kohë e gjatë mund të jenë bërë vendas. 3002658 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Turqit në Ballkan]] f0fhxx6n8c1n6ka9on36k92udytzvjo Diskutim:Turqit e Ballkanit 1 403397 3002660 2026-06-28T06:19:34Z Leutrim.P 113691 Leutrim.P zhvendosi faqen [[Diskutim:Turqit e Ballkanit]] te [[Diskutim:Turqit në Ballkan]] përmes ridrejtimi: Nuk janë vendas, por të ardhur. Si shqiptarët në Turqi. Edhepse kur kalon kohë e gjatë mund të jenë bërë vendas. 3002660 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Diskutim:Turqit në Ballkan]] d5f8c85bf7sxejka9qsa5v1lf8n25cx Diskutim:Lidhja Nacionalsocialiste Gjermane e Mjekëve 1 403398 3002663 2026-06-28T07:02:18Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002663 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lidhja Nacionalsocialiste Gjermane e Mjekëve]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002662 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241016034231/http://ns-eugenik.de/eugenik/nsdaeb.htm për lidhjen http://www.ns-eugenik.de/eugenik/nsdaeb.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 09:02 (CEST) ocw1wymfkgykfmqf8ftqrg28grw3h55 Përdoruesi:Deshmitari1872 2 403399 3002673 2026-06-28T08:51:17Z Deshmitari1872 189684 Krijova artikullin për vete 3002673 wikitext text/x-wiki {{User sq}} Përshëndetje! Unë jam '''Deshmitari1872'''. Përshëndetje! Unë jam '''Deshmitari1872'''. Jam një përdorues i Wikipedias shqip që interesohet për kulturën shqiptare, muzikën, historinë, median, figurat publike dhe nismat shoqërore shqiptare. Kam kontribuar edhe më parë në Wikipedia, por nuk kam më qasje në llogarinë time të vjetër, prandaj vazhdoj këtu me këtë llogari të re. == Rreth meje == Kontribuoj kryesisht në tema që më duken të nën-përfaqësuara në Wikipedian shqip. Më interesojnë veçanërisht artikujt për muzikantë, autorë, projekte kulturore, nisma rinore, media shqiptare dhe figura që kanë lënë gjurmë në hapësirën publike shqiptare. Nuk përfaqësoj asnjë person, organizatë apo projekt për të cilin shkruaj. Në shumicën e rasteve i zgjedh temat nga kureshtja personale, nga burime publike ose sepse mendoj se mungojnë në Wikipedia. == Fushat ku kontribuoj == Më pëlqen të merrem me: * krijimin e artikujve të rinj për tema shqiptare; * përmirësimin e artikujve ekzistues; * shtimin e burimeve dhe referencave; * rregullimin e formatimit wiki; * pasurimin e artikujve me seksione si biografia, veprimtaria, diskografia, botimet, projektet dhe lidhjet e jashtme; * dokumentimin e nismave kulturore, muzikore, mediatike dhe shoqërore. == Qasja ime në Wikipedia == Përpiqem që artikujt të jenë sa më neutralë, të bazuar në burime dhe të mos kenë ton reklamues. Jam i vetëdijshëm se Wikipedia nuk është faqe promovimi, por enciklopedi. Për këtë arsye jam i hapur për korrigjime, sugjerime dhe ndërhyrje nga përdorues të tjerë më me përvojë. Nëse ndonjë artikull që kam krijuar ose redaktuar ka nevojë për më shumë burime, riformulim ose neutralizim, mirëpres ndihmën e komunitetit. == Interesat == Interesat e mia kryesore janë: * kultura shqiptare; * muzika shqiptare dhe artistët shqiptarë; * historia dhe trashëgimia; * mediat dhe projektet digjitale; * nismat rinore dhe shoqërore; * biografitë e figurave publike shqiptare; * dokumentimi i temave që shpesh mungojnë në internet në gjuhën shqipe. == Shënim == Kjo faqe shërben vetëm si prezantim i shkurtër i përdoruesit tim. Nuk jam këtu për të promovuar veten apo persona të tjerë, por për të kontribuar në pasurimin e Wikipedias shqip me artikuj të dobishëm, të verifikueshëm dhe sa më neutralë. Nëse vëreni ndonjë gabim në kontributet e mia, mund të më lini një mesazh në faqen time të diskutimit. 5tccdahhzmw7o9oyo1e9o89t7acs97x 3002695 3002673 2026-06-28T11:36:33Z Deshmitari1872 189684 3002695 wikitext text/x-wiki Përshëndetje! Unë jam '''Deshmitari1872'''. Jam një përdorues i Wikipedias shqip që interesohet për kulturën shqiptare, historinë, trashëgiminë kulturore, muzikën, mediat, vendbanimet shqiptare, figurat publike dhe nismat shoqërore. Kam kontribuar edhe më parë në Wikipedia, por nuk kam më qasje në llogarinë time të vjetër, prandaj vazhdoj këtu me këtë llogari. Qëllimi im është të ndihmoj në pasurimin e Wikipedias shqip me artikuj të rinj, përmirësime të artikujve ekzistues dhe shtim të burimeve për tema që shpesh janë pak të dokumentuara në gjuhën shqipe. == Rreth meje == Kontribuoj kryesisht në tema shqiptare që më duken të nën-përfaqësuara në Wikipedia. Më interesojnë veçanërisht artikujt për kulturën shqiptare, muzikën, folklorin, iso-polifoninë, historinë lokale, vendbanimet, monumentet, parqet arkeologjike, turizmin kulturor, mediat, nismat rinore dhe figura që kanë dhënë kontribut në jetën publike, artistike ose shoqërore shqiptare. Nuk përfaqësoj asnjë person, organizatë, grup, kompani apo projekt për të cilin shkruaj. Në shumicën e rasteve i zgjedh temat nga kureshtja personale, nga burime publike ose sepse mendoj se mungojnë në Wikipedian shqip. == Fushat ku kontribuoj == Më pëlqen të merrem me: * krijimin e artikujve të rinj për tema shqiptare; * përmirësimin dhe zgjerimin e artikujve ekzistues; * shtimin e burimeve dhe referencave; * rregullimin e formatimit wiki; * përmirësimin e gjuhës, strukturës dhe neutralitetit të artikujve; * dokumentimin e vendbanimeve, bashkive, njësive administrative dhe historisë lokale; * zgjerimin e artikujve për monumente, parqe arkeologjike dhe trashëgimi kulturore; * artikuj për muzikën shqiptare, folklorin, iso-polifoninë dhe grupet artistike; * artikuj për autorë, artistë, studiues, arkitektë, restauratorë, sipërmarrës, media dhe figura publike shqiptare; * dokumentimin e nismave kulturore, mediatike, turistike dhe shoqërore. == Qasja ime në Wikipedia == Përpiqem që artikujt të jenë sa më neutralë, të verifikueshëm dhe të bazuar në burime. Jam i vetëdijshëm se Wikipedia nuk është faqe promovimi, por enciklopedi. Për këtë arsye mundohem të përdor gjuhë të kujdesshme, të shmang tonin reklamues dhe të dalloj informacionin e dokumentuar nga kujtesa lokale, tradita gojore ose burimet më pak të plota. Nëse ndonjë artikull që kam krijuar ose redaktuar ka nevojë për më shumë burime, riformulim, neutralizim, korrigjim teknik ose përmirësim të strukturës, mirëpres ndihmën dhe sugjerimet e përdoruesve të tjerë. == Interesat == Interesat e mia kryesore janë: * kultura shqiptare; * historia dhe trashëgimia kulturore; * muzika shqiptare, folklori dhe iso-polifonia; * vendbanimet shqiptare dhe historia lokale; * monumentet, parqet arkeologjike dhe objektet e kultit; * arkitektura dhe restaurimi i monumenteve; * turizmi kulturor dhe natyror; * mediat dhe projektet digjitale; * nismat rinore dhe shoqërore; * biografitë e figurave publike shqiptare; * dokumentimi i temave që mungojnë ose janë pak të zhvilluara në Wikipedian shqip. == Shënim == Kjo faqe shërben vetëm si prezantim i shkurtër i përdoruesit tim. Nuk jam këtu për të promovuar veten apo persona të tjerë, por për të kontribuar në pasurimin e Wikipedias shqip me artikuj të dobishëm, të verifikueshëm dhe sa më neutralë. Nëse vëreni ndonjë gabim në kontributet e mia, mund të më lini një mesazh në faqen time të diskutimit. 1ypkg833j4mceuyp9e5dt2z2rii3mjy Holding 0 403400 3002677 2026-06-28T08:58:53Z Deshmitari1872 189684 Krijova artikullin “Holding” me përkufizim, strukturë, lloje dhe burime. 3002677 wikitext text/x-wiki '''Holding''' ose '''shoqëri mbajtëse''' është një [[shoqëri tregtare]] që zotëron aksione, kuota ose pjesëmarrje në një ose më shumë shoqëri të tjera, zakonisht me qëllim kontrollin, administrimin ose koordinimin e tyre.<ref>[https://www.law.cornell.edu/wex/holding_company Legal Information Institute, Cornell Law School – ''Holding company''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Shoqëria që kontrollon një ose më shumë shoqëri të tjera quhet shpesh edhe '''kompani mëmë''', ndërsa shoqëritë e kontrolluara prej saj quhen '''kompani bija''' ose '''shoqëri të varura'''.<ref>[https://www.law.cornell.edu/wex/subsidiary Legal Information Institute, Cornell Law School – ''Subsidiary''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në praktikë, një holding mund të jetë një kompani që nuk prodhon mallra dhe nuk ofron shërbime drejtpërdrejt, por mban pjesëmarrje në kompani të tjera. Në raste të tjera, holdingu mund të zhvillojë edhe vetë veprimtari ekonomike, krahas zotërimit të pjesëmarrjeve në shoqëri të tjera. == Përkufizimi == Termi '''holding''' vjen nga anglishtja ''holding company'' dhe lidhet me idenë e “mbajtjes” së pjesëmarrjeve në kompani të tjera. Një holding zakonisht zotëron një pjesë të mjaftueshme të kapitalit ose të të drejtave të votës në një kompani tjetër për të ndikuar ose kontrolluar politikat, administrimin dhe vendimmarrjen e saj. Në kontabilitet dhe në raportimin financiar, koncepti i kontrollit është i rëndësishëm për përcaktimin e marrëdhënies ndërmjet kompanisë mëmë dhe kompanive bija. Sipas standardeve ndërkombëtare të raportimit financiar, një kompani mëmë është një njësi që kontrollon një ose më shumë njësi të tjera, ndërsa një kompani bijë është një njësi e kontrolluar nga një njësi tjetër.<ref>[https://www.ifrs.org/content/dam/ifrs/publications/pdf-standards/english/2021/issued/part-a/ifrs-10-consolidated-financial-statements.pdf IFRS Foundation – ''IFRS 10: Consolidated Financial Statements''], shtojca A, parë më 28 qershor 2026.</ref> == Funksionimi == Një holding funksionon duke zotëruar aksione ose kuota në kompani të tjera. Përmes kësaj pronësie, ai mund të ushtrojë ndikim mbi drejtimin, strategjinë, investimet, financat dhe zhvillimin e kompanive të kontrolluara. Struktura e thjeshtë e një holdingu mund të paraqitet kështu: * '''Holding''' ose '''kompania mëmë''' ** '''Kompania bijë A''' ** '''Kompania bijë B''' ** '''Kompania bijë C''' Kompanitë bija zakonisht mbeten subjekte juridike të veçanta. Ato mund të kenë administrimin, punonjësit, kontratat dhe veprimtarinë e tyre, por vendimet kryesore strategjike mund të ndikohen nga kompania mëmë. == Qëllimet == Holdingjet krijohen për arsye të ndryshme ekonomike, juridike dhe organizative. Ndër qëllimet më të zakonshme janë: * organizimi i disa kompanive nën një strukturë të përbashkët; * kontrolli i investimeve dhe pjesëmarrjeve; * ndarja e rreziqeve ndërmjet kompanive të ndryshme; * administrimi më i lehtë i grupeve të mëdha të biznesit; * koordinimi i strategjisë, financave, markave ose pronësisë; * mbajtja e pasurive të caktuara, si aksione, pasuri të paluajtshme, marka tregtare ose të drejta pronësie intelektuale. == Llojet e holdingjeve == Holdingjet mund të ndahen në disa lloje, sipas mënyrës së funksionimit dhe qëllimit të tyre. === Holding i pastër === Një '''holding i pastër''' është një kompani që ka si veprimtari kryesore zotërimin e pjesëmarrjeve në kompani të tjera. Ai zakonisht nuk merret vetë me prodhim, tregti ose shërbime operative. === Holding i përzier === Një '''holding i përzier''' zotëron kompani të tjera, por njëkohësisht zhvillon edhe vetë veprimtari ekonomike. Kjo do të thotë se ai mund të jetë njëkohësisht kompani mëmë dhe kompani operative. === Holding financiar === Një '''holding financiar''' përqendrohet kryesisht te investimet, pjesëmarrjet financiare dhe administrimi i kapitalit. Ky lloj holding-u mund të zotërojë aksione në kompani të ndryshme pa u përfshirë drejtpërdrejt në veprimtarinë e tyre të përditshme. === Holding menaxhues === Një '''holding menaxhues''' nuk kufizohet vetëm te zotërimi i aksioneve, por merr pjesë edhe në drejtimin strategjik të kompanive bija. Ai mund të koordinojë administrimin, financat, burimet njerëzore, marketingun ose zhvillimin afatgjatë të grupit. == Dallimi nga koncepte të ngjashme == Holding-u shpesh ngatërrohet me terma të tjerë të biznesit, si '''grup kompanish''', '''koncern''' ose '''konglomerat'''. * '''Holding''' është kompania që zotëron pjesëmarrje në kompani të tjera. * '''Kompani mëmë''' është kompania që kontrollon një ose më shumë kompani bija. * '''Kompani bijë''' është kompania e kontrolluar nga një kompani tjetër. * '''Grup kompanish''' është tërësia e kompanisë mëmë dhe kompanive bija. * '''Konglomerat''' është një grup i madh kompanish që mund të veprojnë në fusha të ndryshme ekonomike. Në këtë kuptim, holding-u është zakonisht pjesë qendrore e një grupi kompanish, por nuk është gjithmonë i njëjtë me të gjithë grupin. == Shembull ilustrues == Një kompani mund të krijojë një holding për të zotëruar disa kompani të veçanta, për shembull një kompani mediatike, një kompani teknologjike dhe një kompani tregtare. Secila prej tyre mund të funksionojë si subjekt i veçantë, ndërsa holding-u mban pronësinë dhe ushtron kontroll strategjik mbi to. Ky model përdoret shpesh për të ndarë veprimtaritë e ndryshme të biznesit, për të organizuar më mirë investimet dhe për të kufizuar rrezikun që një veprimtari e caktuar të ndikojë drejtpërdrejt mbi të gjitha kompanitë e tjera të grupit. == Shih edhe == * [[Shoqëri tregtare]] * [[Kompani]] * [[Aksion (financë)]] * [[Kapital]] * [[Konglomerat]] * [[Koncern]] * [[Kompani mëmë]] * [[Kompani bijë]] == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Biznes]] [[Kategoria:Ekonomi]] [[Kategoria:Shoqëri tregtare]] ``` t7e4tycn2xo5vtncgjwn4d0qfolt83f Bashkia e Finiqit 0 403401 3002680 2026-06-28T09:39:35Z Deshmitari1872 189684 Krijova artikullin për Bashkinë e Finiqit me gjuhë të përmirësuar, administratë, histori, turizëm, popullsi dhe referime. 3002680 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Bashkia e Finiqit | native_name = Bashkia Finiq | settlement_type = [[Bashki në Shqipëri|Bashki]] | pushpin_map = Albania | coordinates = {{coord|39|54|N|20|03|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Shteti | subdivision_name = [[Shqipëria]] | subdivision_type1 = [[Qarku]] | subdivision_name1 = [[Qarku i Vlorës]] | seat_type = Qendra administrative | seat = [[Finiqi]] | parts_type = Njësi administrative | parts = [[Njësia administrative Finiq|Finiq]], [[Aliko]], [[Dhivër]], [[Livadhja]], [[Mesopotam]] | government_type = [[Bashki]] | leader_title = Kryetar bashkie | leader_name = Romeo Çakuli | area_total_km2 = 441.2 | population_total = 11413 | population_as_of = 2023 | postal_code_type = Kodi postar | postal_code = 9716 | website = [https://bfiniq.gov.al/ bfiniq.gov.al] }} '''Bashkia e Finiqit''' ose '''Bashkia Finiq''' është një [[bashki]] në [[Qarku i Vlorës|Qarkun e Vlorës]], në jug të [[Shqipëria|Shqipërisë]]. Ajo ndodhet në zonën e brendshme pranë [[Saranda|Sarandës]], në hapësirën ndërmjet bregdetit jonian, [[Delvina|Delvinës]], [[Dropull|Dropullit]] dhe [[Konispol|Konispolit]]. Bashkia përfshin fshatra fushorë, kodrinorë dhe malorë, si dhe një trashëgimi të rëndësishme arkeologjike, kulturore dhe natyrore. Bashkia e Finiqit u krijua pas reformës administrativo-territoriale të vitit 2014 nga bashkimi i ish-komunave [[Finiqi|Finiq]], [[Aliko]], [[Dhivër]], [[Livadhja]] dhe [[Mesopotam]].<ref>[https://qeverisjavendore.gov.al/wp-content/uploads/2024/08/Ligj-115_2014-Per-ndarjen-administrativo-territoriale-te-njesive-te-qeverisjes-vendore-ne-RSH.pdf Ligj nr. 115/2014, ''Për ndarjen administrativo-territoriale të njësive të qeverisjes vendore në Republikën e Shqipërisë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Sipas faqes zyrtare të bashkisë, ajo përbëhet nga 58 fshatra, ndërsa selia e saj është përkohësisht në Finiq.<ref>[https://bfiniq.gov.al/fshatrat-tona/ Bashkia Finiq – ''Fshatrat tona''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Bashkia njihet për qytetin antik të [[Foinike|Foinikes]], Parkun Arkeologjik të Finiqit, Manastirin e Shën Kollit në Mesopotam, luginën e Bistricës, fushën e Vurgut dhe afërsinë me Sarandën, [[Butrinti|Butrintin]] dhe [[Syri i Kaltër|Syrin e Kaltër]]. == Gjeografia == Bashkia e Finiqit ndodhet në pjesën jugore të Shqipërisë, pranë qytetit të Sarandës dhe jo larg bregdetit të [[Deti Jon|Detit Jon]]. Territori i saj shtrihet nga fusha e Vurgut deri në zona kodrinore dhe malore, duke lidhur bregdetin me pjesën e brendshme të jugut të vendit. Bashkia kufizohet në perëndim me [[Bashkia Sarandë|Bashkinë Sarandë]], në veri me [[Bashkia Delvinë|Bashkinë Delvinë]], në jug me [[Bashkia Konispol|Bashkinë Konispol]] dhe në lindje me zonën e [[Dropull|Dropullit]].<ref>[https://portavendore.al/bashkia-finiq/pasaporta-e-bashkise-finiq/ Porta Vendore – ''Pasaporta e Bashkisë Finiq''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Territori i bashkisë përfshin fusha bujqësore, kodra, lugina, burime ujore dhe vendbanime të shpërndara në disa zona historike e gjeografike të jugut të Shqipërisë. Një rol të rëndësishëm natyror dhe ekonomik ka [[Lumi Bistrica|Bistrica]], e cila lidhet me zonën e Mesopotamit, Krongjit, Bistricës dhe burimet natyrore përreth. Për shkak të afërsisë me Sarandën, Finiqi është një nga zonat e brendshme më të afërta me qendrën kryesore turistike të bregdetit jugor. == Administrata == Bashkia e Finiqit përbëhet nga pesë njësi administrative: Finiq, Mesopotam, Aliko, Dhivër dhe Livadhja.<ref>[https://bfiniq.gov.al/fshatrat-tona/ Bashkia Finiq – ''Fshatrat tona''], parë më 28 qershor 2026.</ref> {| class="wikitable" ! Njësia administrative ! Vendbanimet |- | [[Njësia administrative Finiq|Finiq]] | [[Finiqi]], [[Buronjë]], [[Çlirim]], [[Vrion]], [[Karahaxhë]], [[Bregas]] |- | [[Mesopotam]] | [[Mesopotam]], [[Dhrovjan]], [[Krongj]], [[Bistricë]], [[Velahovë]], [[Livinë]], [[Brajlat]], [[Sirakat]], [[Kostar]], [[Fitore]], [[Kranë]], [[Ardhasovë]] |- | [[Aliko]] | [[Aliko]], [[Çaush]], [[Neohor]], [[Tremul]], [[Rahullë]], [[Pllakë]], [[Jermë]], [[Vurgu i Ri]], [[Halo]], [[Dritas]] |- | [[Dhivër]] | [[Dhivër]], [[Rumanxë]], [[Memoraq]], [[Navaricë]], [[Dermish]], [[Leshnicë e Sipërme]], [[Leshnicë e Poshtme]], [[Janicat]], [[Llupsat]], [[Cerkovicë]], [[Shëndre]], [[Malçan]] |- | [[Livadhja]] | [[Livadhja]], [[Kulluricë]], [[Llazat]], [[Kalcat]], [[Kodër]], [[Lefter Talo]], [[Gravë]], [[Qesarat]], [[Komat]], [[Karroq]], [[Grazhdan]], [[Zminec]] |} Sipas faqes zyrtare të Bashkisë Finiq, kryetar i bashkisë është '''Romeo Çakuli'''.<ref>[https://bfiniq.gov.al/kryetari-i-bashkise/ Bashkia Finiq – ''Kryetari i Bashkisë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Historia == === Antikiteti === Historia e territorit të Bashkisë së Finiqit lidhet ngushtë me qytetin antik të [[Foinike|Foinikes]]. Foinike ishte një nga qendrat më të rëndësishme të [[Epiri|Epirit]] në antikitet dhe ndodhej në zonën e [[Kaonët|Kaonisë]], disa kilometra larg Sarandës së sotme.<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në periudhën helenistike, sidomos gjatë shekujve III–II p.e.s., Foinike u zhvillua si qendër politike, ekonomike dhe qytetare e rajonit. Në vitin 205 p.e.s. aty u nënshkrua [[Traktati i Foinikes]], marrëveshje paqeje ndërmjet [[Republika Romake|Republikës Romake]] dhe [[Filipi V i Maqedonisë|Filipit V të Maqedonisë]], në përfundim të [[Lufta e Parë Maqedonase|Luftës së Parë Maqedonase]].<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në Parkun Arkeologjik të Finiqit janë zbuluar mbetje të qytetit antik, përfshirë teatrin, agoranë, muret rrethuese, nekropolet, bazilikat, mozaikët dhe ndërtime të periudhave të ndryshme historike.<ref>[https://akt.gov.al/kulture/parku-arkeologjik-i-finiqit-phoenice/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Parku Arkeologjik i Finiqit''], parë më 28 qershor 2026.</ref> === Mesjeta === Në periudhat bizantine dhe mesjetare, zona e sotme e Bashkisë së Finiqit ruajti rëndësi për shkak të vendndodhjes ndërmjet Sarandës, Delvinës, Vurgut dhe rrugëve që lidhnin bregdetin me pjesën e brendshme të jugut të Shqipërisë. Trashëgimia e kësaj periudhe përfaqësohet nga kisha, manastire, rrënoja fortifikimesh dhe monumente të shpërndara në disa fshatra të bashkisë. Një nga monumentet më të njohura të zonës është [[Kisha e Manastirit të Shën Kollit (Mesopotam)|Manastiri i Shën Kollit në Mesopotam]], i cili ndodhet pranë fshatit Mesopotam, në zonën e Bistricës.<ref>[https://akt.gov.al/atraksionet/manastiri-i-shen-kollit-mesopotam/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Manastiri i Shën Kollit (Mesopotam)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> === Periudha bashkëkohore === Para reformës administrativo-territoriale të vitit 2014, territori i sotëm i Bashkisë së Finiqit përbëhej nga disa komuna të veçanta. Me reformën, ish-komunat Finiq, Aliko, Dhivër, Livadhja dhe Mesopotam u bashkuan në një bashki të vetme.<ref>[https://qeverisjavendore.gov.al/wp-content/uploads/2024/08/Ligj-115_2014-Per-ndarjen-administrativo-territoriale-te-njesive-te-qeverisjes-vendore-ne-RSH.pdf Ligj nr. 115/2014, ''Për ndarjen administrativo-territoriale të njësive të qeverisjes vendore në Republikën e Shqipërisë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Krijimi i bashkisë së re e vendosi Finiqin si njësi të veçantë vendore në Qarkun e Vlorës, me një territor që përfshin një pjesë të rëndësishme të zonës së brendshme pranë Sarandës dhe fushës së Vurgut. == Trashëgimia kulturore dhe turizmi == Bashkia e Finiqit ka rëndësi për turizmin arkeologjik, kulturor, fetar dhe natyror. Afërsia me Sarandën dhe Butrintin e bën zonën të përshtatshme për vizita nga bregdeti drejt fshatrave, monumenteve dhe peizazheve të brendshme të jugut të Shqipërisë. Parku Arkeologjik i Finiqit është një nga pikat më të rëndësishme të bashkisë. Sipas Agjencisë Kombëtare të Turizmit, zona karakterizohet nga teatër antik, bazilika, mozaikë dhe rrënoja të ndryshme që dëshmojnë jetën qytetare, kultin dhe arkitekturën e qytetit në periudha të ndryshme historike.<ref>[https://akt.gov.al/kulture/parku-arkeologjik-i-finiqit-phoenice/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Parku Arkeologjik i Finiqit''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Ndër vendet kryesore me interes janë: * [[Parku Arkeologjik i Finiqit]], me rrënojat e qytetit antik të Foinikes; * [[Kisha e Manastirit të Shën Kollit (Mesopotam)|Manastiri i Shën Kollit në Mesopotam]]; * Kisha e Manastirit të Shën Mërisë në Kostar; * Kisha e Shën Mërisë në Malçan; * Manastiri i Shën Mërisë së Soronesë; * Kisha e Shën Thanasit në Sopik; * Kisha e Shën Gjergjit në Leshnicën e Sipërme; * Kalaja e Paleomonastirit në Karroq; * Kalaja e Ripesit; * Kalaja e Fanarit; * Gryka e Leshnicës; * [[Syri i Kaltër|Burimet e Bistricës / Syri i Kaltër]]; * Lugina e Bistricës; * Burimet e Navaricës; * kanionet e Karroqit dhe Gravës.<ref>[https://bfiniq.gov.al/pika-turistike/ Bashkia Finiq – ''Pika turistike''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Këto vende e bëjnë Bashkinë e Finiqit një zonë të rëndësishme ndërmjet turizmit bregdetar të Sarandës dhe turizmit kulturor e natyror në pjesën e brendshme të jugut të Shqipërisë. == Popullsia == Sipas [[INSTAT|Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023]], Bashkia Finiq kishte 11.413 banorë.<ref>[https://www.instat.gov.al/media/14325/cens-2023-vlora.pdf INSTAT – ''Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: Qarku Vlorë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Popullsia sipas njësive administrative në vitin 2023 ishte: {| class="wikitable" ! Njësia administrative ! Popullsia, 2023 |- | Finiq | 2.693 |- | Mesopotam | 1.779 |- | Dhivër | 1.849 |- | Livadhja | 2.876 |- | Aliko | 2.216 |- ! Gjithsej ! 11.413 |} == Ekonomia == Ekonomia lokale lidhet kryesisht me bujqësinë, blegtorinë, shërbimet, tregtinë e vogël dhe turizmin. Fusha e Vurgut është një zonë e rëndësishme bujqësore, ndërsa afërsia me Sarandën krijon mundësi për zhvillimin e turizmit kulturor, natyror dhe rural. Sipas Porta Vendore, Bashkia Finiq shtrihet në zonën bujqësore të fushës së Vurgut dhe në zonat malore përreth saj; po i njëjti burim e përshkruan zonën si pjellore dhe të lidhur me veprimtari bujqësore.<ref>[https://portavendore.al/bashkia-finiq/pasaporta-e-bashkise-finiq/ Porta Vendore – ''Pasaporta e Bashkisë Finiq''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Rëndësia rajonale == Bashkia e Finiqit ka rëndësi rajonale për shkak të pozicionit pranë Sarandës dhe trashëgimisë së pasur historike. Ajo shërben si zonë lidhëse ndërmjet Sarandës, Delvinës, Dropullit, Konispolit dhe pjesës së brendshme të Shqipërisë së Jugut. Për vizitorët e Sarandës, Finiqi përfaqëson një mundësi të afërt për të njohur historinë antike, monumentet fetare, fshatrat dhe peizazhet natyrore të zonës. == Shih edhe == * [[Finiqi]] * [[Njësia administrative Finiq]] * [[Foinike]] * [[Parku Arkeologjik i Finiqit]] * [[Saranda]] * [[Delvina]] * [[Syri i Kaltër]] * [[Butrinti]] * [[Vurgu]] == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://bfiniq.gov.al/ Faqja zyrtare e Bashkisë Finiq] * [https://bfiniq.gov.al/fshatrat-tona/ Fshatrat e Bashkisë Finiq] * [https://bfiniq.gov.al/pika-turistike/ Pika turistike të Bashkisë Finiq] * [https://akt.gov.al/kulture/parku-arkeologjik-i-finiqit-phoenice/ Parku Arkeologjik i Finiqit – Agjencia Kombëtare e Turizmit] * [https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Phoinike – Universiteti i Bolonjës] [[Kategoria:Bashki në Shqipëri]] [[Kategoria:Qarku i Vlorës]] [[Kategoria:Bashkia Finiq]] [[Kategoria:Turizmi në Shqipëri]] 3xmfz8s5sk2hvo7fhyt1n87rn3u3f5n Parku Arkeologjik i Finiqit 0 403402 3002684 2026-06-28T10:10:16Z Deshmitari1872 189684 Krijova artikullin për Parkun Arkeologjik të Finiqit me histori iliro-epirote, monumente, turizëm, status dhe referime. 3002684 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site | name = Parku Arkeologjik i Finiqit | native_name = Foinike / Phoinike | alternate_name = Qyteti antik i Finiqit | image = | caption = | map_type = Albania | location = [[Finiqi]], [[Bashkia Finiq]], [[Qarku i Vlorës]], [[Shqipëria]] | coordinates = {{coord|39.91383|20.06161|display=inline,title}} | type = [[Park arkeologjik]] | epochs = Antikiteti, periudha helenistike, romake, bizantine | cultures = Ilire, epirote, romake, bizantine }} '''Parku Arkeologjik i Finiqit''' është një park arkeologjik në [[Finiqi|Finiq]], në [[Bashkia Finiq|Bashkinë Finiq]], në [[Qarku i Vlorës|Qarkun e Vlorës]], në jug të [[Shqipëria|Shqipërisë]]. Ai përfshin rrënojat e qytetit antik të '''Foinikes''' ose '''Phoinike''' ([[Gjuha greke|greqisht]]: Φοινίκη), një nga qendrat më të rëndësishme historike dhe arkeologjike të Shqipërisë së Jugut. Sipas [[Agjencia Kombëtare e Turizmit|Agjencisë Kombëtare të Turizmit]], qyteti i lashtë i Finiqit përshkruhet si një nga qytetet më të njohura ilire dhe më pas romake.<ref>[https://akt.gov.al/kulture/parku-arkeologjik-i-finiqit-phoenice/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Parku Arkeologjik i Finiqit''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në studimet arkeologjike ndërkombëtare, Foinike vendoset në [[Kaonia|Kaoninë]] antike, në pjesën veriore të [[Epiri|Epirit]], rreth 8 km nga qyteti i sotëm i [[Saranda|Sarandës]].<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Parku ndodhet mbi një kodër pranë fshatit të sotëm Finiq dhe ka pamje mbi fushën përreth, luginën e Bistricës, zonën e Delvinës dhe hapësirën ndërmjet Sarandës e brendësisë së jugut të Shqipërisë. == Emri == Emri '''Finiq''' lidhet me emrin e qytetit antik '''Foinike''' ose '''Phoinike'''. Në burime të ndryshme historike dhe arkeologjike përdoren forma si ''Foinike'', ''Phoinike'', ''Phoenice'' dhe ''Finiq''. Emri i sotëm i vendbanimit dhe i parkut arkeologjik ruan lidhjen me këtë qendër të lashtë. == Vendndodhja == Parku Arkeologjik i Finiqit ndodhet në territorin e [[Bashkia Finiq|Bashkisë Finiq]], pak kilometra larg [[Saranda|Sarandës]]. Sipas Universitetit të Bolonjës, Foinike ndodhet rreth 8 km nga qyteti i sotëm i Sarandës, në rajonin e Kaonisë antike.<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Pozicioni i qytetit mbi kodër kishte rëndësi strategjike, sepse kontrollonte fushën përreth, rrugët që lidhnin bregdetin me pjesën e brendshme të jugut të Shqipërisë dhe zonat pranë [[Delvina|Delvinës]], [[Saranda|Sarandës]], [[Butrinti|Butrintit]] dhe [[Lumi Bistrica|Bistricës]]. == Historia == === Periudha e hershme dhe konteksti iliro-epirot === Foinike ishte një qytet i rëndësishëm në jug të Shqipërisë së sotme. Në burimet turistike shqiptare, qyteti përshkruhet si një qendër ilire dhe më pas romake.<ref>[https://akt.gov.al/kulture/parku-arkeologjik-i-finiqit-phoenice/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Parku Arkeologjik i Finiqit''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në literaturën arkeologjike ndërkombëtare, Foinike trajtohet si qendër e Kaonisë antike, në Epirin verior, një hapësirë ku ndërthureshin zhvillime ilire, epirote, helenistike dhe më vonë romake.<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Ky formulim pasqyron mënyrat e ndryshme me të cilat është trajtuar Finiqi në burime: si pjesë e trashëgimisë ilire në Shqipërinë e Jugut dhe njëkohësisht si qendër e rëndësishme e Epirit antik. === Periudha helenistike === Në periudhën helenistike, sidomos gjatë shekujve III–II p.e.s., Foinike u zhvillua si një nga qendrat më të rëndësishme politike, ekonomike dhe urbane të rajonit. Sipas Universitetit të Bolonjës, burimet antike e njohin rolin qendror të këtij qyteti në territorin e Kaonisë dhe Epirit, veçanërisht në periudhën helenistike.<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Foinike përmendet si kryeqendër e Kaonisë dhe më pas si qendër e rëndësishme e shtetit të Epirit. Në këtë periudhë qyteti u zgjerua, u fortifikua dhe u pajis me ndërtime publike, ndër të cilat dallohen teatri, agora, muret rrethuese dhe ndërtesa të tjera qytetare. === Traktati i Foinikes === Në vitin 205 p.e.s., në Foinike u nënshkrua [[Traktati i Foinikes]], marrëveshje paqeje ndërmjet [[Republika Romake|Republikës Romake]] dhe [[Filipi V i Maqedonisë|Filipit V të Maqedonisë]]. Kjo marrëveshje lidhet me përfundimin e [[Lufta e Parë Maqedonase|Luftës së Parë Maqedonase]] dhe dëshmon rëndësinë politike të qytetit në rajon.<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> === Periudha romake dhe bizantine === Pas periudhës helenistike, Foinike vazhdoi të ishte e banuar dhe e rëndësishme edhe në periudhën romake. Qyteti ruajti elemente të jetës urbane dhe u përfshi në zhvillimet administrative, ekonomike dhe kulturore të rajonit. Në periudhën bizantine, në zonën e qytetit u ndërtuan bazilika dhe objekte kulti. Universiteti i Bolonjës vëren se qyteti ka pasur vazhdimësi jete nga periudha klasike e vonë deri në shekullin XVI.<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Zbulimet arkeologjike == Zbulimi dhe studimi modern i Foinikes lidhet me misionin arkeologjik italian të drejtuar nga arkeologu Luigi Maria Ugolini në vitin 1926.<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Më vonë, kërkimet arkeologjike u zhvilluan nga institucione shqiptare dhe të huaja. Që nga fillimi i viteve 2000, kërkimet në Foinike janë lidhur me bashkëpunimin ndërmjet Universitetit të Bolonjës dhe institucioneve shqiptare të arkeologjisë. Sipas Universitetit të Bolonjës, gërmimet kanë nxjerrë në pah strukturën urbane të qytetit, duke përfshirë agoranë helenistike, zona banimi, ndërtesa publike dhe monumente të periudhave të ndryshme.<ref>[https://magazine.unibo.it/en/articles/ancient-phoinike-albania-continues-to-unveil-itself-thanks-to-the-university-of-bologna Università di Bologna Magazine – ''Ancient Phoinike (Albania) Continues to Unveil Itself''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Monumentet kryesore == Parku Arkeologjik i Finiqit përfshin një numër monumentesh dhe strukturash të rëndësishme arkeologjike. Ndër më të njohurat janë: * muret fortifikuese; * akropoli; * agora helenistike; * teatri antik; * zona banimi; * bazilikat paleokristiane dhe bizantine; * mozaikët; * nekropolet; * ndërtesa publike dhe private të periudhave të ndryshme. Sipas Agjencisë Kombëtare të Turizmit, zona karakterizohet nga teatri antik, bazilikat, mozaikët dhe rrënojat e ndryshme që dëshmojnë jetën urbane, kultin dhe arkitekturën e qytetit në periudha të ndryshme historike.<ref>[https://akt.gov.al/kulture/parku-arkeologjik-i-finiqit-phoenice/ Agjencia Kombëtare e Turizmit – ''Parku Arkeologjik i Finiqit''], parë më 28 qershor 2026.</ref> === Muret fortifikuese === Muret fortifikuese janë ndër elementet më të rëndësishme të qytetit antik. Ato tregojnë rëndësinë strategjike të Foinikes dhe aftësinë e qytetit për të kontrolluar territorin përreth. Në burime të ndryshme përmenden disa faza ndërtimi dhe zgjerimi të fortifikimeve, të lidhura me zhvillimin e qytetit gjatë periudhave klasike dhe helenistike. === Teatri antik === Teatri antik i Finiqit është një nga monumentet më të rëndësishme të parkut. Sipas faqes së Bashkisë Finiq, teatri është rindërtuar disa herë dhe fazat e tij lidhen me zhvillimin e qytetit si qendër e Kaonisë dhe e Epirit.<ref>[https://bfiniq.gov.al/parku-arkeologjik-i-finiqit/ Bashkia Finiq – ''Parku arkeologjik i Finiqit''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Teatri shërbente jo vetëm për shfaqje, por edhe si hapësirë publike për mbledhje dhe veprimtari qytetare. Kjo e bën atë një dëshmi të rëndësishme të organizimit politik dhe shoqëror të qytetit antik. === Agora === Agora ishte qendra publike e qytetit në periudhën helenistike. Sipas Universitetit të Bolonjës, agora helenistike ndodhej në qendër të kodrës dhe lidhej me zgjerimin e qytetit drejt perëndimit gjatë shekujve III–II p.e.s.<ref>[https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Università di Bologna – ''Phoinike (Albania)''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në periudhën bizantine, në këtë zonë u ndërtua një bazilikë e madhe me mjedise funksionale përreth saj, gjë që tregon ripërdorimin e hapësirave publike të qytetit në periudha të mëvonshme. === Bazilikat dhe mozaikët === Bazilikat dhe mozaikët e zbuluar në Finiq tregojnë vazhdimësinë e jetës fetare dhe qytetare në periudhën paleokristiane dhe bizantine. Këto monumente dëshmojnë ndryshimet kulturore të qytetit pas antikitetit klasik dhe integrimin e tij në botën bizantine. == Statusi dhe mbrojtja == Qyteti antik i Finiqit është pjesë e trashëgimisë kulturore të Shqipërisë. Ai njihet si monument arkeologjik dhe ka marrë statusin e Parkut Arkeologjik Kombëtar në vitin 2005.<ref>[https://pine.al/activity/parqet-kombetare/parku-arkeologjik-kombetar-qyteti-antik-i-finiqit?lang=sq Pine.al – ''Parku Arkeologjik Kombëtar, Qyteti Antik i Finiqit''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Parku përfaqëson një nga qendrat më të rëndësishme të trashëgimisë arkeologjike në Shqipërinë e Jugut dhe ka rëndësi për studimin e qytetërimeve ilire, epirote, romake dhe bizantine në këtë pjesë të Ballkanit. == Turizmi == Parku Arkeologjik i Finiqit është një destinacion i rëndësishëm për turizmin kulturor dhe historik në Bashkinë Finiq. Afërsia me [[Saranda|Sarandën]], [[Butrinti|Butrintin]], [[Syri i Kaltër|Syrin e Kaltër]], [[Delvina|Delvinën]] dhe fshatrat e zonës e bën parkun pjesë të itinerareve turistike të jugut të Shqipërisë. Vizitorët mund të shohin rrënojat e qytetit antik, teatrin, muret, bazilikat, mozaikët dhe pamjet panoramike mbi zonën përreth. Parku ka rëndësi të veçantë sepse ndodhet vetëm pak kilometra larg bregdetit të Sarandës, por përfaqëson një dimension tjetër të rajonit: historinë e brendshme, trashëgiminë arkeologjike dhe peizazhin kulturor të Finiqit. == Rëndësia == Rëndësia e Parkut Arkeologjik të Finiqit lidhet me disa aspekte: * është një nga qendrat më të rëndësishme antike në Shqipërinë e Jugut; * dëshmon zhvillimin e një qyteti iliro-epirot, romak dhe bizantin; * lidhet me Kaoninë dhe Epirin antik; * aty u nënshkrua Traktati i Foinikes në vitin 205 p.e.s.; * ruan monumente të rëndësishme si teatri, agora, muret, bazilikat dhe mozaikët; * ndodhet pranë Sarandës dhe përfaqëson një nga pikat kryesore të turizmit kulturor në zonë. Parku është i rëndësishëm jo vetëm për historinë lokale të Finiqit, por edhe për studimin e zhvillimeve politike, kulturore dhe urbane të jugut të Shqipërisë dhe të Epirit në antikitet. == Shih edhe == * [[Finiqi]] * [[Bashkia Finiq]] * [[Foinike]] * [[Kaonët]] * [[Epiri]] * [[Traktati i Foinikes]] * [[Saranda]] * [[Butrinti]] * [[Syri i Kaltër]] * [[Kisha e Manastirit të Shën Kollit (Mesopotam)]] == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://akt.gov.al/kulture/parku-arkeologjik-i-finiqit-phoenice/ Parku Arkeologjik i Finiqit – Agjencia Kombëtare e Turizmit] * [https://bfiniq.gov.al/parku-arkeologjik-i-finiqit/ Parku Arkeologjik i Finiqit – Bashkia Finiq] * [https://disci.unibo.it/en/research/archaeological-missions/archaeological-missions-completed/phoinike-albania Phoinike – Universiteti i Bolonjës] [[Kategoria:Vende arkeologjike në Shqipëri]] [[Kategoria:Parke arkeologjike në Shqipëri]] [[Kategoria:Bashkia Finiq]] [[Kategoria:Qarku i Vlorës]] [[Kategoria:Turizmi në Shqipëri]] [[Kategoria:Epiri]] 1vtaxeok2ksb867novv899dggpnkn04 Sinan Ahmeti 0 403403 3002686 2026-06-28T10:40:02Z Deshmitari1872 189684 Krijova artikullin për Sinan Ahmetin me veprimtari kulturore, Zërin e Bilbilit, turizëm kulturor, punën me të rinjtë, vlerësime dhe referime. 3002686 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Sinan Ahmeti | image = | caption = | birth_place = [[Saranda]], [[Shqipëria]] | occupation = Artist folklorik, drejtues ansambli, organizator kulturor | known_for = Drejtues i [[Zëri bilbilit (grup polifonik)|Zërit të Bilbilit]] | awards = Titulli “Për Merita të Veçanta Civile” }} '''Sinan Ahmeti''' është artist folklorik, drejtues ansambli, organizator kulturor dhe figurë publike nga [[Saranda]]. Ai njihet kryesisht si nismëtar, drejtues dhe koordinator i ansamblit polifonik [[Zëri bilbilit (grup polifonik)|Zëri i Bilbilit]], një grup folklorik i lidhur me ruajtjen dhe transmetimin e [[Iso-polifonia shqiptare|iso-polifonisë shqiptare]], këngës polifonike, valles tradicionale dhe kulturës popullore të Shqipërisë së Jugut.<ref>[https://www.radiokosovaelire.com/bisede-ne-studion-e-tv-diellit-me-drejtorin-e-ansamblit-zeri-i-bilbilit-z-sinan-ahmeti/ Radio Kosova e Lirë – ''Bisedë në studion e TV-Diellit me drejtorin e ansamblit, “Zëri i Bilbilit” z. Sinan Ahmeti''], 14 maj 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> Veprimtaria e tij përfshin folklorin, polifoninë, edukimin artistik të fëmijëve dhe të rinjve, turizmin kulturor, mikpritjen tradicionale dhe angazhimin publik në jetën qytetare të Sarandës. Në vitin 2021, Presidenti i Republikës e dekoroi Sinan Ahmetin me titullin “Për Merita të Veçanta Civile”, me motivacion për kontributin në kulturën popullore, folklorin, transmetimin e këngës polifonike ndër breza dhe nxitjen e turizmit kulturor.<ref>[https://arkiva.president.al/presidenti-meta-dekoron-grupin-polifonik-dhe-artiste-te-shquar-te-treves-se-sarandes-rastin-e-perfshirjes-nga-unesco-te-isopolifonise-shqiptare-ne-listen-e-kryeveprave-te-trashegimise-te-n/ Presidenti i Republikës – ''Presidenti Meta dekoron grupin polifonik dhe artistë të shquar të trevës së Sarandës''], parë më 28 qershor 2026.</ref><ref>[https://bashkiasarande.gov.al/2021/07/11/presidenti-i-republike%CC%88s-ilir-meta-ka-zhvilluar-nje%CC%88-tur-vizitash-ne%CC%88-disa-institucione-publike-te%CC%88-sarande%CC%88s/ Bashkia Sarandë – ''Presidenti i Republikës Ilir Meta ka zhvilluar një tur vizitash në Sarandë''], 11 korrik 2021, parë më 28 qershor 2026.</ref> == Veprimtaria kulturore == Sinan Ahmeti është i lidhur ngushtë me ansamblin [[Zëri bilbilit (grup polifonik)|Zëri i Bilbilit]], të cilin e ka drejtuar dhe organizuar për shumë vite. Në burime mediatike ai përmendet si drejtues i ansamblit, ndërsa vetë ansambli përshkruhet si një grup që ka kontribuar në ruajtjen dhe përhapjen e polifonisë shqiptare, këngëve popullore dhe valleve tradicionale të Sarandës dhe jugut të Shqipërisë.<ref>[https://www.radiokosovaelire.com/bisede-ne-studion-e-tv-diellit-me-drejtorin-e-ansamblit-zeri-i-bilbilit-z-sinan-ahmeti/ Radio Kosova e Lirë – ''Bisedë në studion e TV-Diellit me drejtorin e ansamblit, “Zëri i Bilbilit” z. Sinan Ahmeti''], 14 maj 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> Në materialet e mëparshme të grupit përmendet se shoqata folklorike u formalizua në vitin 2002, ndërsa burime të tjera e lidhin fillimin e veprimtarisë së grupit me vitin 2000. Në këto materiale Sinan Ahmeti përmendet si drejtues dhe një nga organizatorët kryesorë të grupit.<ref>[https://www.isopolifonia.com/Newsletter/Gazeta%20Isopolifonia%203.pdf Gazeta ''Isopolifonia'', nr. 3 – ''Profil i ansamblit polifonik “Zëri i Bilbilit” Sarandë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Zëri i Bilbilit == [[Zëri bilbilit (grup polifonik)|Zëri i Bilbilit]] është ansambli me të cilin Sinan Ahmeti është identifikuar më shumë në jetën kulturore të Sarandës. Ansambli interpreton këngë polifonike, këngë labe, valle tradicionale, valle të përpunuara me orkestër popullore dhe programe folklorike për publikun vendas dhe turistët e huaj. Në vitin 2022, Ora News raportoi se ansambli kishte rreth 50 artistë dhe rreth 100 fëmijë që mësonin këngën polifonike dhe vallet tradicionale. Sipas të njëjtit burim, ansambli jepte rreth 200–250 koncerte në vit në [[Kalaja e Lëkurësit|Kalanë e Lëkurësit]] për turistë të huaj.<ref>[https://www.oranews.tv/kultura/me-250-koncerte-ne-vit-ne-kalane-e-lekursit-ansambli-zeri-i-bilbilit-po--i1051252 Ora News – ''Me 250 koncerte në vit në kalanë e Lëkursit, Ansambli Zëri i Bilbilit po tërheq si magnet turistët''], 26 korrik 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> Në vitin 2025, grupi “Zëri i Bilbilit” nga Saranda u vlerësua me çmimin e parë në festivalin “Bylis Polifonia 2025”.<ref>[https://rtsh.al/festivali-bylis-polifonia-2025-grupi-zeri-i-bilbilit-nga-saranda-vleresohet-me-cmimin-e-pare/ RTSH – ''Festivali “Bylis Polifonia 2025” – Grupi “Zëri i Bilbilit” nga Saranda vlerësohet me çmimin e parë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> == Puna me fëmijët dhe të rinjtë == Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së Sinan Ahmetit lidhet me përfshirjen e fëmijëve dhe të rinjve në këngën polifonike dhe vallen tradicionale. Përmes ansamblit [[Zëri bilbilit (grup polifonik)|Zëri i Bilbilit]], ai ka ndihmuar në krijimin e grupeve të fëmijëve dhe në përgatitjen e brezave të rinj për interpretimin e folklorit shqiptar. Në raportimet për ansamblin theksohet se grupi nuk përbëhet vetëm nga këngëtarë dhe valltarë të rritur, por edhe nga fëmijë e të rinj që mësojnë polifoninë dhe vallet tradicionale. Kjo veprimtari është pjesë e përpjekjes për transmetimin e traditës te brezat e rinj.<ref>[https://www.oranews.tv/kultura/me-250-koncerte-ne-vit-ne-kalane-e-lekursit-ansambli-zeri-i-bilbilit-po--i1051252 Ora News – ''Me 250 koncerte në vit në kalanë e Lëkursit, Ansambli Zëri i Bilbilit po tërheq si magnet turistët''], 26 korrik 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> == Turizmi kulturor == Ahmeti është përfshirë në zhvillimin e turizmit kulturor në Sarandë përmes koncerteve, prezantimeve folklorike dhe programeve për turistë. Veprimtaria e ansamblit [[Zëri bilbilit (grup polifonik)|Zëri i Bilbilit]] në Kalanë e Lëkurësit është bërë pjesë e përvojës turistike të qytetit, duke prezantuar para vizitorëve këngë polifonike, valle popullore dhe elemente të kulturës tradicionale shqiptare.<ref>[https://www.oranews.tv/kultura/me-250-koncerte-ne-vit-ne-kalane-e-lekursit-ansambli-zeri-i-bilbilit-po--i1051252 Ora News – ''Me 250 koncerte në vit në kalanë e Lëkursit, Ansambli Zëri i Bilbilit po tërheq si magnet turistët''], 26 korrik 2022, parë më 28 qershor 2026.</ref> Në raportimet mediatike për koncertet e ansamblit, Ahmeti përmendet si drejtues artistik dhe si personi që prezanton arritjet dhe veprimtarinë e grupit para publikut. Në një koncert festiv në Sarandë, Saranda News e përshkroi atë si drejtor artistik të ansamblit dhe theksoi se grupi jep qindra koncerte në vit për turistët.<ref>[https://sarandanews.al/sarande-zeri-i-bilbilit-sjell-atmosfere-festive-me-interpretime-te-kengeve-e-valleve/lajme/ Saranda News – ''Sarandë. “Zëri i Bilbilit”, sjell atmosferë festive me interpretime të këngëve e valleve''], 21 dhjetor 2024, parë më 28 qershor 2026.</ref> == Vila Ahmeti dhe mikpritja tradicionale == Në veprimtarinë publike të Sinan Ahmetit përmendet edhe '''Vila Ahmeti''' në Sarandë, një strukturë mikpritjeje që lidhet me prezantimin e traditës, ushqimit vendas dhe muzikës popullore. Faqja zyrtare e Vila Ahmetit e përshkruan objektin si një vilë me restorant, kopsht dhe shërbime akomodimi, ku mysafirët mund të shijojnë ushqime tradicionale.<ref>[https://www.vila-ahmeti.al/index-sq.html Vila Ahmeti – Faqja zyrtare], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në të njëjtën faqe përmendet edhe organizimi i “natës shqiptare” nga ansambli [[Zëri bilbilit (grup polifonik)|Zëri i Bilbilit]], me turistë të huaj dhe vendas, polifoni dhe valle tradicionale nga trevat shqiptare.<ref>[https://www.vila-ahmeti.al/index-sq.html Vila Ahmeti – ''Muzika popullore''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në këtë mënyrë, veprimtaria e Ahmetit lidhet jo vetëm me skenën folklorike, por edhe me një formë të mikpritjes kulturore ku ushqimi tradicional, muzika, vallja dhe rrëfimet për Sarandën e Shqipërinë e Jugut bëhen pjesë e përvojës turistike. == Lidhja me iso-polifoninë shqiptare == Veprimtaria e Sinan Ahmetit lidhet drejtpërdrejt me [[Iso-polifonia shqiptare|iso-polifoninë shqiptare]], një traditë muzikore e Shqipërisë së Jugut. Iso-polifonia shqiptare është përfshirë nga UNESCO në Listën Përfaqësuese të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të Njerëzimit.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/albanian-folk-iso-polyphony-00155 UNESCO – ''Albanian folk iso-polyphony''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Përmes ansamblit [[Zëri bilbilit (grup polifonik)|Zëri i Bilbilit]], Ahmeti ka kontribuar në mbajtjen gjallë të kësaj tradite në Sarandë dhe në prezantimin e saj para publikut të gjerë, në festivale, në veprimtari qytetare dhe në programe turistike. == Veprimtaria në Portin e Sarandës == Përveç veprimtarisë kulturore, Sinan Ahmeti ka qenë i lidhur edhe me jetën publike dhe institucionale të Sarandës. Në raportime lokale ai është cituar si '''përgjegjës i autoritetit të sigurisë''' në [[Porti i Sarandës|Portin e Sarandës]].<ref>[https://sarandanews.al/per-jahtet-e-ankoruara-ne-sarande-autoriteti-i-sigurise-se-portit-qeteson-friken-e-banoreve/lajme/ Saranda News – ''Për jahtet e ankoruara në Sarandë, autoriteti i sigurisë së portit qetëson frikën e banorëve''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Porti i Sarandës ka rëndësi për qytetin për shkak të lidhjeve detare, turizmit dhe lëvizjes së vizitorëve, sidomos gjatë sezonit turistik. Kjo përvojë lidhet me profilin publik të Ahmetit në një qytet ku turizmi, deti, kultura dhe mikpritja janë të ndërlidhura. == Angazhimi publik dhe Këshilli Bashkiak == Sinan Ahmeti është përfshirë edhe në jetën publike të Sarandës. Në vitin 2019, Saranda Web e përfshiu emrin e tij në listën e anëtarëve të Këshillit Bashkiak Sarandë.<ref>[https://sarandaweb.net/njihuni-me-31-anetaret-e-keshillit-bashkiak-sarande/ Saranda Web – ''Njihuni me 31 anëtarët e Këshillit Bashkiak Sarandë''], 3 korrik 2019, parë më 28 qershor 2026.</ref> Në faqen zyrtare të Bashkisë Sarandë, në përbërjen e publikuar të komisioneve të përhershme të Këshillit Bashkiak, Sinan Ahmeti figuron si kryetar i Komisionit të arsimit, rinisë, sporteve dhe trashëgimisë kulturore, me subjekt politik [[Partia Socialdemokrate e Shqipërisë|Partia Socialdemokrate]].<ref>[https://bashkiasarande.gov.al/komisionet-e-perhershme-te-keshillit-bashkiak-sarande/ Bashkia Sarandë – ''Komisionet e përhershme të Këshillit Bashkiak Sarandë''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në vitin 2023, Saranda Web raportoi se Ahmeti ishte shprehur publikisht për mundësinë e kandidimit për kryetar të Bashkisë Sarandë, nëse këtë do ta vendoste partia e tij.<ref>[https://sarandaweb.net/sinan-ahmeti-nqse-partia-ime-me-ve-kryetar-te-bashkise-sarande-do-ti-shtrihem-kryeministrit-barkas/ Saranda Web – ''Sinan Ahmeti: Nëse partia ime më vë kryetar të Bashkisë Sarandë...''], 16 janar 2023, parë më 28 qershor 2026.</ref> == Vlerësime == Në vitin 2021, Presidenti i Republikës dekoroi Sinan Ahmetin me titullin “Për Merita të Veçanta Civile”. Në motivacionin e dekorimit ai u vlerësua si artist i kulturës popullore dhe folklorit, me kontribut në mbartjen, pasurimin dhe transmetimin e këngës polifonike ndër breza, si pjesëmarrës, drejtues dhe organizues i veprimtarive folklorike në dobi të ruajtjes së traditës së polifonisë dhe nxitjes së turizmit kulturor.<ref>[https://arkiva.president.al/presidenti-meta-dekoron-grupin-polifonik-dhe-artiste-te-shquar-te-treves-se-sarandes-rastin-e-perfshirjes-nga-unesco-te-isopolifonise-shqiptare-ne-listen-e-kryeveprave-te-trashegimise-te-n/ Presidenti i Republikës – ''Presidenti Meta dekoron grupin polifonik dhe artistë të shquar të trevës së Sarandës''], parë më 28 qershor 2026.</ref> Në të njëjtën ceremoni, ansambli [[Zëri bilbilit (grup polifonik)|Zëri i Bilbilit]] u dekorua me titullin “Naim Frashëri” për kontributin në ruajtjen, pasurimin dhe transmetimin e këngës polifonike, pjesëmarrjen në aktivitete kulturore dhe rolin në turizmin kulturor.<ref>[https://www.balkanweb.com/meta-dekoron-grupin-polifonik-dhe-artiste-e-treves-se-sarandes-nderim-per-lartesimin-e-trashegimise-tone-kulturore/ BalkanWeb – ''Meta dekoron grupin polifonik dhe artistë e trevës së Sarandës''], 11 korrik 2021, parë më 28 qershor 2026.</ref> == Rëndësia == Rëndësia e Sinan Ahmetit lidhet me disa fusha: * drejtimin dhe organizimin e ansamblit [[Zëri bilbilit (grup polifonik)|Zëri i Bilbilit]]; * ruajtjen dhe transmetimin e këngës polifonike shqiptare; * përfshirjen e fëmijëve dhe të rinjve në këngë dhe valle tradicionale; * prezantimin e folklorit shqiptar para turistëve të huaj; * lidhjen e kulturës tradicionale me turizmin kulturor të Sarandës; * veprimtarinë publike në qytet, përfshirë Këshillin Bashkiak dhe fushën e trashëgimisë kulturore; * promovimin e Sarandës si qytet ku deti, historia, folklori dhe mikpritja bashkëjetojnë në jetën publike. Përmes punës së tij me [[Zëri bilbilit (grup polifonik)|Zërin e Bilbilit]], Ahmeti ka ndihmuar në krijimin e një hapësire ku tradita polifonike nuk mbetet vetëm pjesë e festivaleve, por bëhet pjesë e jetës kulturore, turistike dhe qytetare të Sarandës. == Shih edhe == * [[Zëri bilbilit (grup polifonik)]] * [[Iso-polifonia shqiptare]] * [[Saranda]] * [[Kalaja e Lëkurësit]] * [[Labëria]] * [[Porti i Sarandës]] * [[Partia Socialdemokrate e Shqipërisë]] * [[Turizmi në Shqipëri]] == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://www.youtube.com/@zeribilbilitsarande Kanali i Sinan Ahmetit / Zëri i Bilbilit në YouTube] * [https://www.vila-ahmeti.al/index-sq.html Vila Ahmeti] * [https://www.oranews.tv/kultura/me-250-koncerte-ne-vit-ne-kalane-e-lekursit-ansambli-zeri-i-bilbilit-po--i1051252 Reportazh për “Zërin e Bilbilit” – Ora News] * [https://arkiva.president.al/presidenti-meta-dekoron-grupin-polifonik-dhe-artiste-te-shquar-te-treves-se-sarandes-rastin-e-perfshirjes-nga-unesco-te-isopolifonise-shqiptare-ne-listen-e-kryeveprave-te-trashegimise-te-n/ Dekorimi nga Presidenti i Republikës] [[Kategoria:Artistë shqiptarë]] [[Kategoria:Folklori shqiptar]] [[Kategoria:Muzika shqiptare]] [[Kategoria:Iso-polifonia shqiptare]] [[Kategoria:Saranda]] [[Kategoria:Këshilltarë bashkiakë në Shqipëri]] lczyhkyuvtpnybw1ht30xj7ua9funir Diskutim:Lufta (film 2007) 1 403404 3002690 2026-06-28T10:59:41Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3002690 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta (film 2007)]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002689 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200804033647/https://www.nzherald.co.nz/movies/news/article.cfm?c_id=200&objectid=10492435 për lidhjen http://www.nzherald.co.nz/movies/news/article.cfm?c_id=200&objectid=10492435. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 qershor 2026 12:59 (CEST) 13hqfi9zbesdl4a7ilf8jn060syv5yd Bima e burdullakut 0 403405 3002692 2026-06-28T11:08:16Z 56tfu 179593 Krijuar duke përkthyer seksionin e hyrjes së faqes "[[:en:Special:Redirect/revision/1361328240|Portulaca oleracea]]" 3002692 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Portulaca oleracea.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=IUCN>{{cite iucn |last1=Diop |first1=F.N. |last2=Naas |first2=M. |year=2020 |title=''Portulaca oleracea'' |volume=2020 |article-number=e.T164001A65924501 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T164001A65924501.en |access-date=12 January 2025}}</ref>|genus=Portulaca|species=oleracea|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]|subdivision_ranks=Varietetet|subdivision=*''Portulaca oleracea'' var. ''delicatula'' {{small|Fosberg}} *''Portulaca oleracea'' var. ''oleracea''|subdivision_ref=<ref name=powo>{{cite web |title=''Portulaca oleracea'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:323270-2 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=6 September 2024}}</ref>|synonyms=*''Portulaca hortensis'' {{small|Rupr. (1854), nom. superfl.}} *''Portulaca officinarum'' {{small|Crantz (1766)}} *''Portulaca oleracea'' var. ''sylvestris'' {{small|DC. (1828), not validly publ.}} *''Portulaca oleracea'' subsp. ''sylvestris'' {{small|Čelak. (1875), not validly publ.}}|synonyms_ref=<ref name = powo/>}} <references /> '''Burdullaku''' (emri shkencor: '''''portulaca oleracea''''') është një bimë sukulente në familjen Portulacaceae. Të gjitha pjesët e bimës janë të ngrënshme, të gatuara ose të pagatuara. czfe169jib87oqvgqk79xggkfyfn1s9 Pika kufitare Dobrunë-Blinishtë 0 403406 3002698 2026-06-28T11:56:49Z Deshmitari1872 189684 Krijova artikullin për pikën kufitare Dobrunë-Blinishtë me kontekst historik të Hasit, vendndodhje, hapje të rrugës, rëndësi lokale dhe referime. 3002698 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Pika kufitare Dobrunë-Blinishtë | settlement_type = Pikë kufitare lokale / lidhje rrugore kufitare | subdivision_type = Shtetet | subdivision_name = [[Shqipëria]] – [[Kosova]] | subdivision_type1 = Krahina | subdivision_name1 = [[Hasi]] | subdivision_type2 = Ana shqiptare | subdivision_name2 = [[Dobrunë]], [[Bashkia Has]], [[Qarku i Kukësit]] | subdivision_type3 = Ana kosovare | subdivision_name3 = [[Blinishtë]], [[Komuna e Gjakovës]] | coordinates = {{coord|42.2747|20.4222|display=inline,title}} | opened = 21 maj 2024 }} '''Pika kufitare Dobrunë-Blinishtë''' është një pikë kufitare lokale dhe lidhje rrugore në trevën e [[Hasi|Hasit]], në kufirin ndërmjet [[Shqipëria|Shqipërisë]] dhe [[Kosova|Kosovës]]. Ajo ndodhet ndërmjet fshatit [[Dobrunë]], në [[Bashkia Has|Bashkinë Has]] të Shqipërisë, dhe zonës së [[Blinishtë|Blinishtës]] ose Lipovecit në [[Komuna e Gjakovës|Komunën e Gjakovës]], në Kosovë.<ref name="has-admin">{{cite web |title=Njësitë administrative – Bashkia Has |url=https://portavendore.al/bashkia-has/pasaporta-e-bashkise-has/njesite-administrative/ |website=Porta Vendore |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref><ref name="mindat">{{cite web |title=Lipovac, Komuna e Gjakovës, Gjakova District, Kosovo |url=https://www.mindat.org/feature-788645.html |website=Mindat.org |access-date=28 qershor 2026 |language=en}}</ref> Në burimet mediatike, kjo lidhje përmendet kryesisht si '''rruga Dobrunë–Blinisht''' ose '''rruga Dobrunë–Blinishtë''', e hapur në kufirin Kosovë–Shqipëri më 21 maj 2024.<ref name="kallxo">{{cite web |title=Hapet rruga Dobrunë-Blinishtë në kufirin Kosovë-Shqipëri |url=https://kallxo.com/lajm/hapet-rruga-dobrune-blinishte-ne-kufirin-kosove-shqiperi/ |website=Kallxo.com |date=21 maj 2024 |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref><ref name="shqiptarja">{{cite web |title=Hapet rruga Dobrunë-Blinisht në kufirin Kosovë-Shqipëri |url=https://shqiptarja.com/lajm/hapet-rruga-dobruneblinisht-ne-kufirin-kosoveshqiperi-rama-afron-me-shume-dy-vendet-tona-jo-vetem-fizikisht-por-edhe-ekonomikisht |website=Shqiptarja.com |date=21 maj 2024 |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> == Emërtimi == Emërtimi '''Pika kufitare Dobrunë-Blinishtë''' përdoret për të treguar vendin ku lidhja rrugore Dobrunë–Blinishtë kalon në zonën kufitare ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës. Në raportimet publike, objekti përmendet më shpesh si rrugë ose segment rrugor kufitar sesa si pikë doganore e mirëfilltë. Në burime të ndryshme emri shfaqet në format '''Dobrunë–Blinisht''' dhe '''Dobrunë–Blinishtë'''. Forma '''Blinishtë''' lidhet me vendbanimin në anën kosovare të Hasit, i cili në disa burime ndërkombëtare paraqitet edhe me emrat '''Lipovac''', '''Lipovc''' ose '''Lipovec'''.<ref name="mindat" /> == Vendndodhja == Pika ndodhet në zonën malore dhe kufitare të [[Hasi|Hasit]], një krahinë shqiptare që shtrihet në të dyja anët e kufirit shtetëror Shqipëri–Kosovë. Në anën shqiptare, ajo lidhet me fshatin [[Dobrunë]], pjesë e njësisë administrative Golaj në [[Bashkia Has|Bashkinë Has]].<ref name="has-admin" /> Në anën kosovare, lidhja drejtohet nga zona e [[Blinishtë|Blinishtës]] ose Lipovecit, në [[Komuna e Gjakovës|Komunën e Gjakovës]].<ref name="mindat" /> Në raportimet mediatike përmendet se rruga Dobrunë–Blinisht ndodhet në Has, në kufirin Kosovë–Shqipëri, dhe është hapur për të lehtësuar lëvizjen e qytetarëve në të dyja anët e kufirit.<ref name="kallxo" /><ref name="shqiptarja" /> == Konteksti historik i Hasit == [[Hasi]] është një krahinë historike, etnografike dhe kulturore shqiptare në hapësirën ndërmjet verilindjes së Shqipërisë dhe perëndimit të Kosovës. Në literaturën arkeologjike shqiptare, Hasi përmendet si njësi etnografike më vete në rrethin e Kukësit, së bashku me njësi të tjera etnografike si Luma, Malziu dhe Gora.<ref name="iliri">{{cite journal |last1=Bela |first1=Muhamet |last2=Përzhita |first2=Luan |title=Harta arkeologjike e krahinës së Hasit dhe Rrafshit të Lumës (rrethi i Kukësit) |journal=Iliria |volume=20 |issue=2 |year=1990 |pages=227–248 |url=https://www.persee.fr/doc/iliri_1727-2548_1990_num_20_2_1576 |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Historikisht, Hasi është perceptuar nga banorët si një hapësirë e lidhur etnografikisht, gjuhësisht dhe familjarisht. Edhe pse kufiri politik u vendos në fillim të shekullit XX, sidomos pas Luftërave Ballkanike dhe vendimeve ndërkombëtare të vitit 1913, lidhjet lokale ndërmjet fshatrave të Hasit në të dyja anët vazhduan të mbeteshin të forta në kujtesën dhe jetën krahinore.<ref name="hasi-epoka">{{cite web |title=Hasi – krahina e ndarë në dy shtete dhe e mbetur në varfëri |url=https://www.epokaere.com/hasi-krahina-e-ndare-ne-dy-shtete-dhe-e-mbetur-ne-varferi/ |website=Epoka e Re |access-date=28 qershor 2026 |language=sq}}</ref> Në këtë kuptim, ndarja në harta nuk e ndërpreu menjëherë ndjenjën e përkatësisë së përbashkët krahinore. Banorët e zonës ruajtën lidhje familjare, farefisnore, gjuhësore dhe zakonore. Kufiri u shndërrua në ndarje shumë më të fortë gjatë shekullit XX, veçanërisht gjatë periudhës së regjimeve komuniste dhe kufirit të mbyllur ndërmjet Shqipërisë dhe Jugosllavisë, kur lëvizja e lirë ndërmjet fshatrave u kufizua rëndë. Për këtë arsye, hapja e lidhjeve të reja si Dobrunë–Blinishtë ka kuptim jo vetëm praktik, por edhe simbolik për banorët e Hasit, sepse rikthen komunikimin ndërmjet pjesëve të një krahine të lidhur historikisht dhe kulturalisht. == Hapja e rrugës == Rruga Dobrunë–Blinishtë u hap më 21 maj 2024. Lajmi u raportua nga media në Shqipëri dhe Kosovë, të cilat e paraqitën hapjen si një lidhje të re rrugore në kufirin Kosovë–Shqipëri.<ref name="kallxo" /><ref name="shqiptarja" /> Sipas raportimeve, hapja e rrugës synonte të lehtësonte lëvizjen e qytetarëve në të dyja anët e kufirit dhe të afronte më shumë Shqipërinë me Kosovën, si në aspektin fizik, ashtu edhe në atë ekonomik.<ref name="shqiptarja" /> Në disa raportime, rruga përmendet si rezultat i angazhimeve të përbashkëta ndërmjet Qeverisë së Shqipërisë dhe Qeverisë së Kosovës për përmirësimin e lidhjeve kufitare dhe komunikimit ndërmjet zonave lokale.<ref name="kallxo" /> == Rëndësia lokale == Pika kufitare dhe rruga Dobrunë–Blinishtë kanë rëndësi sidomos për banorët e Hasit. Krahina është e ndarë administrativisht ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës, por ruan lidhje të forta gjuhësore, familjare, historike dhe kulturore ndërmjet fshatrave në të dyja anët e kufirit. Hapja e kësaj rruge lehtëson qarkullimin e banorëve të fshatrave kufitare, përmirëson lidhjet ndërmjet [[Bashkia Has|Bashkisë Has]] dhe [[Komuna e Gjakovës|Komunës së Gjakovës]], si dhe krijon mundësi më të mira për lëvizje, kontakte familjare, aktivitete ekonomike lokale dhe qasje në shërbime. Rruga ka rëndësi edhe për ruajtjen e lidhjeve ndërkrahinore të Hasit, pasi ndihmon në zbutjen e izolimit të fshatrave kufitare dhe në lidhjen më të drejtpërdrejtë të vendbanimeve shqiptare në të dyja anët e kufirit. == Dobrunë == [[Dobrunë]] është fshat në [[Bashkia Has|Bashkinë Has]], në verilindje të Shqipërisë. Sipas të dhënave të Porta Vendore për Bashkinë Has, Dobrunë bën pjesë në njësinë administrative Golaj, së bashku me fshatra si Golaj, Nikoliq, Bardhaj, Perollaj, Vlahen, Letaj, Peraj, Zgjeç, Qarr, Helshan dhe Kosturr.<ref name="has-admin" /> Fshati ndodhet pranë kufirit me Kosovën dhe është pjesë e zonës së Hasit në anën shqiptare. Pozita e tij pranë kufirit e bën Dobrunën një pikë natyrore lidhjeje me vendbanimet e Hasit në Kosovë. == Blinishtë == [[Blinishtë]], e njohur në disa burime edhe si '''Lipovec''', '''Lipovc''' ose '''Lipovac''', është vendbanim në Kosovë, në zonën e [[Komuna e Gjakovës|Komunës së Gjakovës]].<ref name="mindat" /> Në kontekstin e pikës kufitare Dobrunë–Blinishtë, emri i fshatit përdoret për të treguar anën kosovare të lidhjes rrugore me fshatin Dobrunë në Shqipëri. == Hasi == [[Hasi]] është krahinë shqiptare në kufirin ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës. Zona njihet për identitetin e përbashkët krahinor, lidhjet familjare ndërkufitare, traditat vendore dhe të folmen gege të zonës. Edhe pse kufiri politik e ndau Hasin në dy anë shtetërore, në kujtesën lokale krahina është ruajtur si një hapësirë e lidhur historikisht, gjuhësisht dhe kulturalisht. Pika kufitare Dobrunë–Blinishtë ndodhet në këtë kontekst dhe shërben si një lidhje praktike ndërmjet pjesës shqiptare dhe asaj kosovare të Hasit. == Shih edhe == * [[Hasi]] * [[Bashkia Has]] * [[Komuna e Gjakovës]] * [[Dobrunë]] * [[Blinishtë]] * [[Kufiri Kosovë-Shqipëri]] * [[Vendkalimet kufitare të Shqipërisë]] * [[Qafë Prushi]] * [[Morina]] == Referime == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Dobrune-Blinishte, Pika kufitare}} [[Kategoria:Pika kufitare të Shqipërisë]] [[Kategoria:Pika kufitare të Kosovës]] [[Kategoria:Rrugë në Shqipëri]] [[Kategoria:Rrugë në Kosovë]] [[Kategoria:Bashkia Has]] [[Kategoria:Komuna e Gjakovës]] [[Kategoria:Hasi]] [[Kategoria:Kufiri Kosovë-Shqipëri]] n8a9wp03pikvoam3wpbbolrrnth9hjr